Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)||੨|| ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚ ਤਤ੍ਤਚ੍ਚਾਸਕ੍ਪ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਭਜਤਾਂ ਵਿਧਿਹੀਨਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਮੈਥੁਨਮ੍||੧|| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਿਨਾਮ੍| ਅਭਿਘਾਤਾਦਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਨਣਾਮਸਜਿ ਦੂਸਿਤੇ||੨|| ਵਾਤਲੈਃ ਸ਼ੀਤਲੈਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਕਦ੍ਧੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ| ਤਾਦਸ਼ੈਵਾਸਜਾ ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਦੂਸਯੇਤ੍||੩|| ਆਢ੍ਯਰੋਗਂ ਖੁਡਂ ਵਾਤਬਲਾਸਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਤਦਾਹੁਰ੍ਨਾਮਭਿਃ|੪|

View original

तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१|| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२|| वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः| तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३|| आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः|४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ਤਚ੍ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ||੪|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਯਾਨਯਾਨਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੌ| |੫|

View original

| तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४|| विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ| |५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਭਵਿਸ੍ਯਤਃ ਕੁਸ੍ਠਸਮਂ ਤਥਾ ਸਾਦਃ ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤਾ||੫|| ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਫੁਰਣਨਿਸ੍ਤੋਦਭੇਦਗੌਰਵਸੁਪ੍ਤਤਾਃ||੬|| ਭੂਤ੍ਵਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ| ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ||੭|| ਆਖੋਰਿਵ ਵਿਸਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਵਿਧਾਵਤਿ| |੮|

View original

तस्य लक्षणम्| भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६|| भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च| पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७|| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति| |८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

ਤਚ੍ਚ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮੁਤ੍ਤਾਨਗਮ੍ਭੀਰਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਮੁਤ੍ਤਾਨਂ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ||੮|| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਗਮ੍ਭੀਰਂ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਭਿਦ੍ਰਵਤ੍| |੯|

View original

तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - | त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८|| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्| |९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਸਂਯੁਤੋਤ੍ਤਾਨੇ ਤ੍ਵਕ੍ਤਾਮ੍ਰਾ ਸ਼੍ਯਾਵਲੋਹਿਤਾ||੯|| ਸਾਯਾਮਾ ਭਸ਼ਦਾਹੋਸਾ| |੧੦|

View original

| कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९|| सायामा भृशदाहोषा| |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ਗਮ੍ਭੀਰੇਧਿਕਪੂਰ੍ਵਰੁਕ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਪਾਕੀ ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ||੧੦|| ਛਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵ ਚਰਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਵਕ੍ਰੀਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਖਞ੍ਜਂ ਪਙ੍ਗੁਂ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਨ੍||੧੧||

View original

गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्| श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०|| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ਵਾਤੇਧਿਕੇਧਿਕਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਸ੍ਫੁਰਣਤੋਦਨਮ੍| ਸ਼ੋਫਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਕਸ੍ਣਤ੍ਵਸ਼੍ਯਾਵਤਾਵਦ੍ਧਿਹਾਨਯਃ||੧੨|| ਧਮਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੋਚੋਙ੍ਗਗ੍ਰਹੋਤਿਰੁਕ੍| ਸ਼ੀਤਦ੍ਵੇਸਾਨੁਪਸ਼ਯੌ ਸ੍ਤਮ੍ਭਵੇਪਥੁਸੁਪ੍ਤਯਃ||੧੩||

View original

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ - - - - ਰਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਫੋਤਿਰੁਕਤੋਦਸ੍ਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੈਃ ਸ਼ਮਂ ਨੈਤਿ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਸਮਨ੍ਵਿਤਃ||੧੪||

View original

वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਦਾਹਃ ਸਮ੍ਮੋਹਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਮਦਃ ਸਤਟ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਂ ਰੁਗ੍ਰਾਗਃ ਸ਼ੋਫਃ ਪਾਕੋ ਭਸ਼ੋਸ੍ਮਤਾ||੧੫||

View original

पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ਕਫੇ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯੁਗੁਰੁਤਾਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤਾਃ| ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਮਨ੍ਦਾ ਚ ਰੁਕ੍|੧੬|

View original

कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਚ ਸਙ੍ਕਰੇ||੧੬||

View original

| द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ਏਕਦੋਸਾਨੁਗਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵਂ, ਯਾਪ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸ੍ਰਾਵਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਰ੍ਬੁਦਕਾਰਿ ਚ||੧੭||

View original

एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

ਰਕ੍ਤਮਾਰ੍ਗਂ ਨਿਹਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਾਖਾਸਨ੍ਧਿਸੁ ਮਾਰੁਤਃ| ਨਿਵਿਸ਼੍ਯਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਾਰ੍ਯ ਵੇਦਨਾਭਿਰ੍ਹਰਤ੍ਯਸੂਨ੍||੧੮||

View original

रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

ਵਾਯੌ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮਲਙ੍ਘਨੈਃ| ਅਤ੍ਯਾਹਾਰਾਭਿਘਾਤਾਧ੍ਵਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ||੧੯|| ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਪੀਨਸਾਰ੍ਦਿਤਤਟ੍ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚਾਮਯਾਨ੍ਬਹੂਨ੍||੨੦||

View original

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९|| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ਉਦਾਨਃ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਦ੍ਰਾਵਿਧਾਰਣੈਃ| ਗੁਰੁਭਾਰਾਤਿਰੁਦਿਤਹਾਸ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਕਤੋ ਗਦਾਨ੍||੨੧|| ਕਣ੍ਠਰੋਧਮਨੋਭ੍ਰਂਸ਼ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਪੀਨਸਾਨ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਗਲਗਣ੍ਡਾਦੀਂਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍||੨੨||

View original

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१|| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

ਵ੍ਯਾਨੋਤਿਗਮਨਧ੍ਯਾਨਕ੍ਰੀਡਾਵਿਸਮਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ| ਵਿਰੋਧਿਰੂਕ੍ਸਭੀਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ||੨੩|| ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਬਲਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੋਫਚਿਤ੍ਤੋਪ੍ਲਵਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਨਿਸ੍ਤੋਦਰੋਮਹਰ੍ਸਾਙ੍ਗਸੁਪ੍ਤਤਾਃ||੨੪|| ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਿਸਰ੍ਪਮਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍| |੨੫|

View original

व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३|| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४|| कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्| |२५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| ਸਮਾਨੋ ਵਿਸਮਾਜੀਰ੍ਨਸ਼ੀਤਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਭੋਜਨੈਃ||੨੫|| ਕਰੋਤ੍ਯਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਗਰਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਦੂਸਿਤਃ| ਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍||੨੬||

View original

| समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५|| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

ਅਪਾਨੋ ਰੂਕ੍ਸਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਵੇਗਾਘਾਤਾਤਿਵਾਹਨੈਃ| ਯਾਨਯਾਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੨੭|| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਦੋਸਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍||੨੮||

View original

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७|| कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਮਾਰੁਤਂ ਸਾਮਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵੈਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਰੋਚਕਾਲਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਗ੍ਨਿਹਾਨਿਭਿਃ||੨੯|| ਕਟੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਲਾਸੇਣ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਯੇਨ ਚ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰਾਮਂ ਤੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੩੦||

View original

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९|| कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਚਾਤੋ ਬਹੁਭੇਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| |੩੧|

View original

वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते| |३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਮਃ||੩੧|| ਕਟੁਕੋਸ੍ਣਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਕਾਮਤਾ| |੩੨|

View original

| लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१|| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता| |३२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ੂਲਾਨਿ ਕਟ੍ਵਾਦ੍ਯੁਪਸ਼ਯੋਧਿਕਮ੍||੩੨|| ਲਙ੍ਘਨਾਯਾਸਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਾਮਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ| |੩੩|

View original

| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते| |३३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ਰਕ੍ਤਾਵਤੇ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਨ੍ਤਰਜਾ ਭਸ਼ਮ੍||੩੩|| ਭਵੇਚ੍ਚ ਰਾਗੀ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ| |੩੪|

View original

| रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३|| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| |३४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ਮਾਂਸੇਨ ਕਠਿਨਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਵਰ੍ਣਃ ਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਥਾ||੩੪|| ਹਰ੍ਸਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਨਾਂ ਚ ਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵ ਜਾਯਤੇ| |੩੫|

View original

| मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते| |३५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ਚਲਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ਼ੋਫੋ ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਰੋਚਕਃ||੩੫|| ਆਢ੍ਯਵਾਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਮੇਦਸਾਵਤੇ| |੩੬|

View original

| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते| |३६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਸ੍ਥ੍ਯਾਵਤੇਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਪੀਡਨਂ ਚਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ||੩੬|| ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਮਙ੍ਗਂ ਸੀਦਤਿ ਸ਼ੂਲ੍ਯਤੇ| |੩੭|

View original

| स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६|| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते| |३७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ਮਜ੍ਜਾਵਤੇ ਵਿਨਮਨਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਪਰਿਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੩੭|| ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨੇਨ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍| |੩੮|

View original

| मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७|| शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਵਤੇਤਿਵੇਗੋ ਵਾ ਨ ਵਾ ਨਿਸ੍ਫਲਤਾਪਿ ਵਾ||੩੮||

View original

| शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ਭੁਕ੍ਤੇ ਕੁਕ੍ਸੌ ਰੁਜਾ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਾਵਤੇਨਿਲੇ| |੩੯|

View original

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| |३९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| ਮੂਤ੍ਰਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਧ੍ਮਾਨਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਵਤੇ ਭਵੇਤ੍||੩੯||

View original

| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

ਵਿਡਾਵਤੇ ਵਿਬਨ੍ਧੋਧਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਿਕਨ੍ਤਤਿ| ਵ੍ਰਜਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਜਰਾਂ ਸ੍ਨੇਹੋ ਭੁਕ੍ਤੇ ਚਾਨਹ੍ਯਤੇ ਨਰਃ||੪੦|| ਸ਼ਕਤ੍ਪੀਡਿਤਮਨ੍ਨੇਨ ਦੁਃਖਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚਿਰਾਤ੍ਸਜੇਤ੍| |੪੧|

View original

विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०|| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्| |४१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਾਵਤੇ ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਰੋਣਿਵਙ੍ਕ੍ਸਣਪਸ੍ਠਰੁਕ੍||੪੧|| ਵਿਲੋਮੋ ਮਾਰੁਤੋਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਹਦਯਂ ਪੀਡ੍ਯਤੇਤਿ ਚ| |੪੨|

View original

| सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१|| विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च| |४२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਰੁਜਾ ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣ ਆਵਤੇ||੪੨|| ਵਿਦਗ੍ਧੇਨ੍ਨੇ ਚ ਵਮਨਮ੍| |੪੩|

View original

| भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२|| विदग्धेऽन्ने च वमनम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ਉਦਾਨੇਪਿ ਭ੍ਰਮਾਦਯਃ| ਦਾਹੋਨ੍ਤਰੂਰ੍ਜਾਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ|੪੩|

View original

उदानेऽपि भ्रमादयः| दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ਦਾਹੋ ਵ੍ਯਾਨੇ ਚ ਸਰ੍ਵਗਃ||੪੩|| ਕ੍ਲਮੋਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਵੇਦਨਃ| |੪੪|

View original

| दाहो व्याने च सर्वगः||४३|| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः| |४४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ਸਮਾਨ ਊਸ੍ਮੋਪਹਤਿਰਤਿਸ੍ਵੇਦੋਰਤਿਃ ਸਤਟ੍||੪੪|| ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| |੪੫|

View original

| समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४|| दाहश्च स्यात्| |४५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

ਅਪਾਨੇ ਤੁ ਮਲੇ ਹਾਰਿਦ੍ਰਵਰ੍ਨਤਾ| ਰਜੋਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਯੋਨਿਮੇਹਨਪਾਯੁਸੁ||੪੫||

View original

अपाने तु मले हारिद्रवर्नता| रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਵਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਸਾਦਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚਿਰ੍ਵਮਿਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੪੬||

View original

श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ਉਦਾਨੇ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮਰੁਚਿਰ੍ਵਾਕ੍ਸ੍ਵਰਗ੍ਰਹਃ| ਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਣਾਸ਼ਸ਼੍ਚ|੪੭|

View original

उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च|४७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਰ੍ਵਾਸ੍ਥਿਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ||੪੭|| ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸ੍ਖਲਿਤਂ ਚ ਗਤੌ ਭਸ਼ਮ੍| |੪੮|

View original

| व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७|| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| ਸਮਾਨੇਤਿਹਿਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਤਾ||੪੮||

View original

| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

ਅਪਾਨੇ ਸਕਫਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| |੪੯|

View original

अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्| |४९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ਇਤਿ ਦ੍ਵਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਾਯੋਰਾਵਰਣਂ ਵਿਦੁਃ||੪੯||

View original

| इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

ਪ੍ਰਾਣਾਦਯਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਵਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਵਰਣਂ ਚ ਤਤ੍||੫੦||

View original

प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

ਅਥਾਸ੍ਯਾਵਰਣਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸਂਰੋਧਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ| ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣੇਨੋਦਾਨ ਆਵਤੇ||੫੧|| ਉਦਾਨੇਨਾਵਤੇ ਪ੍ਰਾਣੇ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| |੫੨|

View original

अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१|| उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः| |५२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| ਦਿਸ਼ਾਨਯਾ ਚ ਵਿਭਜੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਵਰਣਂ ਭਿਸਕ੍||੫੨|| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਾਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਹਾਨਿਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਤ੍| |੫੩|

View original

| दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२|| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्| |५३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮਾਵਰਣਂ ਮਿਥਃ||੫੩|| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਣਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਸ਼੍ਚ ਤੈਃ| |੫੪|

View original

| प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३|| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| |५४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| ਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਣਾਭਿਰਨੇਕਧਾ||੫੪|| ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚ ਯਾਤ੍ਯਾਵਤਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯਤਾਮ੍| ਤਾਂ ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਲਕ੍ਸਣੋਦਯਾਤ੍||੫੫|| ਸ਼ਨੈਃਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ਯਾਦ੍ਗੂਢਾਮਪਿ ਮਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| |੫੬|

View original

| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४|| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्| तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५|| शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः| |५६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| ਵਿਸ਼ੇਸਾਜ੍ਜੀਵਿਤਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਦਾਨੋ ਬਲਮੁਚ੍ਯਤੇ||੫੬|| ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਯੋਃ ਪੀਡਨਾਦ੍ਧਾਨਿਰਾਯੁਸਸ਼੍ਚ ਬਲਸ੍ਯ ਚ| |੫੭|

View original

| विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६|| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च| |५७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ਆਵਤਾ ਵਾਯਵੋਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਤਾ ਵਾ ਵਤ੍ਸਰਂ ਸ੍ਥਿਤਾਃ||੫੭|| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨਾਪਿ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਵਾਨੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| |੫੮|

View original

| आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७|| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः| |५८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| ਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਲੀਹਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ||੫੮|| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੇਸਾਮਾਵਤਾਨਾਮੁਪੇਕ੍ਸਣਾਤ੍| ੫੮ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਸੋਡਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੬||

View original

| विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८|| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||

🔊 Audio coming soon