Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

vātaśōṇitanidānaṁ vātavyādhinidānāt pr̥thagārabhyatē, bahuvaktavyatvāt| anyathā vātavyādhiviśēṣa ēva vātaśōṇitākhyō vyādhiriti tatraiva vaktuṁ yuktaṁ syāt|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

tasmādvātaśōṇitanidānaṁ prakramyata ityāha - - - - athātō vātaśōṇitanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2|| vidāhyannaṁ viruddhaṁ ca tattaccāsr̥kpradūṣaṇam| bhajatāṁ vidhihīnaṁ ca svapnajāgaramaithunam||1|| prāyēṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām| abhighātādaśuddhēśca nr̥ṇāmasr̥ji dūṣitē||2|| vātalaiḥ śītalairvāyurvr̥ddhaḥ kr̥ddhō vimārgagaḥ| tādr̥śaivāsr̥jā ruddhaḥ prāktadēva pradūṣayēt||3|| āḍhyarōgaṁ khuḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitam| tadāhurnāmabhiḥ|4|

View original

तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१|| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२|| वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः| तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३|| आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः|४|

🔊 Audio coming soon

sa0-madyāmlatakradadhiniṣpāvavrīhivāricaramāṁsakulatthakuṭhērādikaṁ-vidāhyannaṁ, tathā viruddhamannaṁ-saṁyōgamātrādivaśāt yathā "ānūpamāmiṣaṁ māṣakṣaudrakṣīra" (hr̥. sū. a. 7|29) ityādikaṁ prāguktam, tattaccāsr̥kpradūṣaṇaṁ-anyadapyāhāravihārajātaṁ yattatratatrōktam, tadbhajatāṁ-śīlayatāṁ, nr̥ṇāṁ-puruṣāṇāṁ, tathā vidhihīnaṁ-ayathāśāstraṁ, svapnajāgaramaithunaṁ bhajatāṁ prāyēṇa sukumārāṇām, prāyōgrahaṇama(ṇēnā)nyēṣāmapi raktōpacayahētvāhārasēvinām, tathā acaṅkramaṇaśīlināṁ-atyantamāsyādisukhasēvinām, abhighātāt-anēkavidhātprahāraviśēṣāt, tathā aśuddhēḥ-aśōdhanānmalānirharaṇāt, tēṣāmasr̥ji dūṣitē-taddūṣaṇahētubhiryathōktairduṣṭē sampannē, tatō vātalaiḥ-tiktōṣaṇādibhiḥ sarvarōganidānōktaiḥ, tathā'tiśayēna śītalairvāyurvr̥ddhaḥ-atyantamupacayaṁ prāpya, paścātkuddhaḥ-kupitaḥ, ata ēva ca vimārgagō-viśēṣēṇōnmārgagāmī, tādr̥śaiva-tathābhūtēnaiva, asr̥jā duṣṭēna kruddhēna ruddhō-vihatagatiḥ kr̥tātyantasaṁślēṣaḥ, tadēva-śōṇitaṁ, prāk-pūrvaṁ, pradūṣayēt| prāggrahaṇādanantaraṁ sarvān dhātūn māṁsādīn pradūṣayēt| tacca tathāvidhaṁ raktamatyupacitaṁ praduṣṭamāḍhyarōgaṁ khuḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitamiti nāmabhirācāryā āhuḥ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| tacca pūrvaṁ pādau pradhāvati||4|| viśēṣādyānayānādyaiḥ pralambau| |5|

View original

| तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४|| विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ| |५|

🔊 Audio coming soon

sa0-tacca rōgasvabhāvāt pūrvaṁ pādau pradhāvati-samutpadyatē| tau ca pādau viśēṣāt-atiśayēna, yānayānādyaiḥ pralambau-ucchūnau santau, pradhāvati| yānēna-hastyaśvādinā, yānaṁ-gamanam| ādigrahaṇādanyairapi pādapralambanōtpādakairgajaturagādisadr̥śaiḥ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

tasya lakṣaṇam| bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṁ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5|| jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu| kaṇḍūsphuraṇanistōdabhēdagauravasuptatāḥ||6|| bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca| pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi||7|| ākhōriva viṣaṁ kruddhaṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ vidhāvati| |8|

View original

तस्य लक्षणम्| भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६|| भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च| पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७|| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति| |८|

🔊 Audio coming soon

sa0-tasya-vātaśōṇitasya, bhaviṣyatō-bhāvinō, lakṣaṇaṁ-prāgrūpaṁ, kuṣṭhasamaṁ-kuṣṭhēna tulyam, kuṣṭhasya yat prāgrūpaṁ-"atiślakṣṇakharasparśa (hr̥, ni. a. 14|11) ityādi kuṣṭhanidānōktaṁ, tadasyāpi| na kēvalamētadēva yāvattathā sādaḥ ślathāṅgatētyādi ca, yāvanmuhurāvirbhavanti cētyētadapi bhaviṣyatō lakṣaṇam| sa0-tacca vātaśōṇitaṁ pādayōrmūlamāsthāya-tatra pūrvaṁ sthitiṁ kr̥tvā, kadāciddhastayōrapi pratiṣṭhāṁ kr̥tvā, ākhōḥ-mūṣakasya sambandhi, yathā viṣaṁ kruddhaṁ dēhaikadēśē pūrvaṁ sthitiṁ kr̥tvā'nantaraṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ vidhāvati-viśēṣēṇa prasarati|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

tacca vātaśōṇitamuttānagambhīrabhēdēna dvidhā syādityāha - - - - | tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ tatpūrvaṁ jāyatē tataḥ||8|| kālāntarēṇa gambhīraṁ sarvān dhātūnabhidravat| |9|

View original

तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - | त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८|| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्| |९|

🔊 Audio coming soon

sa0-tvak ca māṁsaṁ ca, tē āśrayō yasya vātaraktasya tadēvaṁbhūtaṁ tat-vātaśōṇitaṁ, uttānaṁ pūrvaṁ-prāk, jāyatē| tataḥ-paścāt, kālāntarēṇa punaḥ sarvān dhātūn-aparānapi mēdaḥprabhr̥tīn, abhidravadgambhīraṁ jāyatē|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| kaṇḍvādisaṁyutōttānē tvaktāmrā śyāvalōhitā||9|| sāyāmā bhr̥śadāhōṣā| |10|

View original

| कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९|| सायामा भृशदाहोषा| |१०|

🔊 Audio coming soon

sa0-uttānē vātaśōṇitē tvak kaṇḍvādisaṁyutā-kaṇḍūsphuraṇanistōdādiyuktā (ślō. 6) , tathā tāmrā śyāvalōhitā-vyāmiśravarṇā, bhavati| tathā sahāyāmēna vartata iti sāyāmā, tathā bhr̥śadāhōṣā-atyarthaṁ dāharugyuktā|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

gambhīrē'dhikapūrvaruk| śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10|| chindanniva caratyantarvakrīkurvaṁśca vēgavān| karōti khañjaṁ paṅguṁ vā śarīrē sarvataścaran||11||

View original

गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्| श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०|| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||

🔊 Audio coming soon

sa0-gambhīrē vātaśōṇitē'dhikapūrvaruk śvayathuḥ syāt| adhikaṁ kr̥tvā pūrvā ruk yasya śvayathōrasāvadhikapūrvaruk śvayathuḥ| kutō'dhikapūrvaruk ? prakr̥tatvāduttānavātaśōṇitāt| tathā śvayathurgrathitaḥ, tathā pākī-pākayuktaḥ, syāt| tathā'smin gambhīrē vāyurvēgavān-balavān, śarīrē sarvataścaran-gacchan, vakrīkurvaṁśca sāmarthyāttadēva śarīraṁ khañjaṁ paṅguṁ vā karōti| tathā asau sandhyasthimajjasu chindannivāntaścarati|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

vātē'dhikē'dhikaṁ tatra śūlasphuraṇatōdanam| śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ||12|| dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk| śītadvēṣānupaśayau stambhavēpathusuptayaḥ||13||

View original

वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||

🔊 Audio coming soon

sa0-tatra-vātaśōṇitē, vātādhikē'dhikaṁ śūlasphuraṇatōdanaṁ bhavati| śūlaṁ-santatā ruk| tōdanaṁ tu-vicchinnā ruk pratōdēnēva| tathā, śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ syuḥ, vātasya calasvabhāvatvāt| tathā, dhamanīnāṁ-sirāviśēṣāṇāṁ, aṅgulisandhīnāṁ ca saṅkōcaḥ syāt| tathā, aṅgagrahaḥ-aṅgānyavabaddhānīva syuḥ| tathā, atiruk śītadvēṣānupaśayau ca bhavataḥ| śītadvēṣaḥ-śītāsahiṣṇutvam| tathā, anupaśayaḥ-asukhānubandhaḥ| kēnānupaśayaḥ ? prakr̥tatvācchītadvēṣēṇōṣṇakāmitayōṣṇasēvanēna bhavati| tathā, stambhavēpathusuptayaḥ syuḥ| stambha iva stambhō-dēhastabdhatā| vēpathuḥ-kampanam| dēhasya suptiḥ-aṅgānāmacaitanyam|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

vātōttarasya lakṣaṇamuktvā raktōttaraṁ vaktumāha - - - - raktē śōphō'tirukatōdastāmraścimicimāyatē| snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdasamanvitaḥ||14||

View original

वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||

🔊 Audio coming soon

sa0-adhika ityatrānuvartatē| raktē'dhikē śōphō'tiruktōda iti| vātē'pyadhikē śōphaḥ sarugbhavati kintu raktē'dhikē'tiruktōdaḥ śōphaḥ syāditi viśēṣaḥ| tathā, tāmrō-varṇēna, bhavati| cimicimāmivācarati-cimicimāyatē| tathā, snigdharūkṣairasau śōphaḥ śamaṁ naiti-na yāti, kaṇḍūklēdayuktaḥ san|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

pittē vidāhaḥ sammōhaḥ svēdō mūrcchā madaḥ satr̥ṭ| sparśākṣamatvaṁ rugrāgaḥ śōphaḥ pākō bhr̥śōṣmatā||15||

View original

पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||

🔊 Audio coming soon

sa0-pittē-pittānuviddhē vātaśōṇitē, vidāhādayaḥ syuḥ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

kaphē staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ| kaṇḍūrmandā ca ruk|16|

View original

कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphānuviddhē vātaśōṇitē staimityādayaḥ syuḥ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| dvandvasarvaliṅgaṁ ca saṅkarē||16||

View original

| द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||

🔊 Audio coming soon

sa0-dvandvaśabdēna ca vātapittakapharaktānāṁ dvandvānīti prāyēṇēha gr̥hyantē, sarvaśabdēna ca vātapittaraktakaphā gr̥hyantē| dvandvaṁ ca sarvaṁ ca dvandvasarvē, tayōrliṅgaṁ-lakṣaṇaṁ, dvandvasarvaliṅgam| saṅkarē-vyāmiśratvē sati, dvandvasarvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati| kasya saṅkarē ? prakr̥tatvādvātapittaraktakaphānāṁ dvandvasaṅkarē dvandvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati| sarvasaṅkarē-sarvēṣāṁ vātādīnāṁ saṅkarē, sarvaliṅgaṁ vātaśōṇitaṁ bhavati|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ, yāpyaṁ dvidōṣajam| tridōṣajaṁ tyajētsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||

View original

एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||

🔊 Audio coming soon

sa0-ēkadōṣānugaṁ vātaśōṇitaṁ navaṁ sādhyaṁ-sādhayituṁ śakyam| dvidōṣōdbhavaṁ yāpyaṁ-yāpanārham| tridōṣajaṁ vātaśōṇitaṁ tyajēt-asādhyatvānnōpakramēt| tathā, srāvi yadvātaraktamarbudakāri ca, taccāsādhyam|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

raktamārgaṁ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ| niviśyānyōnyamāvārya vēdanābhirharatyasūn||18||

View original

रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||

🔊 Audio coming soon

sa0-śākhāsandhiṣu mārutō niviśya-tatra sthitiṁ kr̥tvā, tathā raktamārgamāśu-śīghraṁ nihatya, anantaramanyōnyamāvārya-prakr̥tatvādraktaṁ kartr̥ vātamāvārya vātō'pi raktam, tatō vēdanābhiḥ vātaraktōcitābhiḥ pīḍābhiḥ, asūn-prāṇān, harati |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

vāyau pañcātmakē prāṇō raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ| atyāhārābhighātādhvavēgōdīraṇadhāraṇaiḥ||19|| kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravartayēt| pīnasārditatr̥ṭkāsaśvāsādīṁścāmayānbahūn||20||

View original

वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९|| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||

🔊 Audio coming soon

sa0-pañcātmakē-prāṇādibhēdāt pañcasvabhāvē vātē sati, prāṇō nāma vātō raukṣyādibhiḥ kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravartayēt-vidadhāti| tathā, pīnasadīṁśca bahūn rōgān kuryāt| ādiśabdēna hidhmādayō gr̥hyantē|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ| gurubhārātiruditahāsyādyairvikr̥tō gadān||21|| kaṇṭharōdhamanōbhraṁśacchardyarōcakapīnasān| kuryācca galagaṇḍādīṁstāṁstān jatrūrdhvasaṁśrayān||22||

View original

उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१|| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||

🔊 Audio coming soon

sa0-udānaḥ kṣavathuvidhāraṇādibhirvikr̥taḥ-kupitaḥ, kaṇṭharōdhādīn gadān kuryāt| caśabdō'tra bhinnakramaḥ| galagaṇḍādīṁśca gadān, tāṁstān-anēkavidhān, jatrūrdhvasaṁśrayān kuryāt|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

vyānō'tigamanadhyānakrīḍāviṣamacēṣṭitaiḥ| virōdhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23|| puṁstvōtsāhabalabhraṁśaśōphacittōplavajvarān| sarvāṅgarōganistōdarōmaharṣāṅgasuptatāḥ||24|| kuṣṭhaṁ visarpamanyāṁśca kuryātsarvāṅgagān gadān| |25|

View original

व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३|| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४|| कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्| |२५|

🔊 Audio coming soon

sa0-vyānō'tigamanādibhirvirōdhyādibhiśca dūṣitō-duṣṭiṁ prāptaḥ, puṁstvōtsāhādibhraṁśādīn aparānapi sarvāṅgagān gadān kuryāt|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| samānō viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhōjanaiḥ||25|| karōtyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ| śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||

View original

| समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५|| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||

🔊 Audio coming soon

sa0-samānō viṣamādibhōjanādibhirakālaśayanādibhiśca dūṣitaḥ śūlādīn pakvāmāśayajān gadān karōti|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

apānō rūkṣagurvannavēgāghātātivāhanaiḥ| yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisēvitaiḥ||27|| kupitaḥ kurutē rōgān kr̥cchrān pakvāśayāśrayān| mūtraśukrapradōṣārśōgudabhraṁśādikān bahūn||28||

View original

अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७|| कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||

🔊 Audio coming soon

sa0-apānō rūkṣānnādibhiratisēvitairvēgāghātādibhiścātisēvitaiḥ kupitaḥ kr̥cchrān-dāruṇān, pakvāśayāśrayān mūtraśukrapradōṣādīn bahūn gadān kuryāt|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

sarvaṁ ca mārutaṁ sāmaṁ tandrāstaimityagauravaiḥ| snigdhatvārōcakālasyaśaityaśōphāgnihānibhiḥ||29|| kaṭurūkṣābhilāṣēṇa tadvidhōpaśayēna ca| yuktaṁ vidyānnirāmaṁ tu tandrādīnāṁ viparyayāt||30||

View original

सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९|| कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvamapi mārutaṁ tandrādibhirlakṣaṇairyutaṁ sāmaṁ vidyāt| tandrādilakṣaṇaviparyayēṇa tu nirāmaṁ jānīyāt|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

vāyōrāvaraṇaṁ cātō bahubhēdaṁ pravakṣyatē| |31|

View original

वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते| |३१|

🔊 Audio coming soon

sa0-ataḥ-sāmādilakṣaṇādanantaraṁ, vātasyāvaraṇaṁ bahubhēdaṁ-anēkaprakāraṁ, prakarṣēṇa vakṣyatē| kila nāsyāma ēvāvaraṇam, api tvanyadapyastīti dyōtayati|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā śūlaṁ bhramastamaḥ||31|| kaṭukōṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā| |32|

View original

| लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१|| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता| |३२|

🔊 Audio coming soon

sa0-pittēnāvr̥tē maruti dāhādikaṁ liṅgam|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayō'dhikam||32|| laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmatā ca kaphāvr̥tē| |33|

View original

| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते| |३३|

🔊 Audio coming soon

sa0-kaphāvr̥tē vāyau śaityādikaṁ liṅgaṁ laṅghanādikāmatā ca|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| raktāvr̥tē sadāhā'rtistvaṅmāṁsāntarajā bhr̥śam||33|| bhavēcca rāgī śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca| |34|

View original

| रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३|| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| |३४|

🔊 Audio coming soon

sa0-raktāvr̥tē pavanē'rtiḥ-pīḍā, bhr̥śaṁ tvaṅmāṁsāntarajā dāhayuktā syāt| rāgavāśca śvayathuḥ syāt| tathā, maṇḍalāni ca jāyantē|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| māṁsēna kaṭhinaḥ śōphō vivarṇaḥ piṭikāstathā||34|| harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva jāyatē| |35|

View original

| मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते| |३५|

🔊 Audio coming soon

sa0-māṁsēnāvr̥tē vāyau kaṭhinō vivarṇaśca śōphastathā piṭikāḥ syuḥ, harṣēśca| tathā, pipīlikānāṁ gātrēṣu sañcāra iva jāyatē|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō gātrēṣvarōcakaḥ||35|| āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasā''vr̥tē| |36|

View original

| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते| |३६|

🔊 Audio coming soon

sa0-mēdasā āvr̥tē vāyāvaṅgēṣu śōphaścalastathā snigdhastathā śītō mr̥duśca syāt tathā'rōcakaḥ| saḥ-ēvaṁvidhaḥ, āḍhyavāta iti vēdyaḥ| sa ca kr̥cchraḥ-kr̥cchrasādhyaḥ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| sparśamasthyāvr̥tē'tyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati||36|| sūcyēva tudyatē'tyarthamaṅgaṁ sīdati śūlyatē| |37|

View original

| स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६|| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते| |३७|

🔊 Audio coming soon

sa0-asthyāvr̥tē samīraṇē sparśamatyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati-abhilaṣati| tathā, aṅgamatiśayēna sūcyēva tudyatē| tathā, sīdati śūlyatē ca|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| majjāvr̥tē vinamanaṁ jr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam||37|| śūlaṁ ca pīḍyamānēna pāṇibhyāṁ labhatē sukham| |38|

View original

| मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७|| शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्| |३८|

🔊 Audio coming soon

sa0-majjāvr̥tē samīrē vinamanādikaṁ syāt| vinamanaṁ-aṅgānām| tathā, pāṇibhyāṁ pīḍyamānēna ca-prakr̥tatvādaṅgēna, sukhaṁ labhatē|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| śukrāvr̥tē'tivēgō vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||

View original

| शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||

🔊 Audio coming soon

sa0-śukrāvr̥tē prabhañjanē'tivēgō vā-prakr̥tatvācchukrasya, na vā vēgō niṣphalatā vā syāt|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

bhuktē kukṣau rujā jīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē| |39|

View original

भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| |३९|

🔊 Audio coming soon

annāvr̥tē vātē bhuktē sati rujā kukṣau bhavati| jīrṇē'nnē sati rujā śāmyati|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| mūtrāpravr̥ttirādhmānaṁ bastērmūtrāvr̥tē bhavēt||39||

View original

| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||

🔊 Audio coming soon

sa0-mūtrāvr̥tē vāyau mūtrasyāpravr̥ttirādhmānaṁ ca bastēḥ syāt|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

viḍāvr̥tē vibandhō'dhaḥ svasthānē parikr̥ntati| vrajatyāśu jarāṁ snēhō bhuktē cānahyatē naraḥ||40|| śakr̥tpīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ cirātsr̥jēt| |41|

View original

विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०|| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्| |४१|

🔊 Audio coming soon

sa0-viḍāvr̥tē mātariśvani svasthānē-apānākhyē, adhōvibandhō jātavibandhatvāt parikr̥ntati| snēhaśrcāśu jarāṁ yāti| bhuktē ca sati nara ānahyatē-ādhmāpyatē| śakr̥dannēna pīḍitaṁ cirēṇa śuṣkaṁ duḥkhaṁ kr̥cchrēṇa sr̥jēt|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| sarvadhātvāvr̥tē vāyau śrōṇivaṅkṣaṇapr̥ṣṭharuk||41|| vilōmō mārutō'svasthaṁ hr̥dayaṁ pīḍyatē'ti ca| |42|

View original

| सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१|| विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च| |४२|

🔊 Audio coming soon

sa0-sarvadhātvāvr̥tē'nilē śrōṇyādiruk syāt| tathā, pavanō viguṇō bhavati| hr̥dayaṁ ca vyākulaṁ [ati] pīḍyatē ca|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| bhramō mūrcchā rujā dāhaḥ pittēna prāṇa āvr̥tē||42|| vidagdhē'nnē ca vamanam| |43|

View original

| भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२|| विदग्धेऽन्ने च वमनम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇē pittēnāvr̥tē bhramādyāḥ syuḥ| annē ca vidāhāvasthāṁ prāptē sati vamanaṁ syāt|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

udānē'pi bhramādayaḥ| dāhō'ntarūrjābhraṁśaśca|43|

View original

उदानेऽपि भ्रमादयः| दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|

🔊 Audio coming soon

sa0-udānē ca pittēnāvr̥tē sati bhramādyāḥ-pūrvōktāḥ, syuḥ| tathā, antardāha ūrjāyāḥ-balasya ca, vināśaḥ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| dāhō vyānē ca sarvagaḥ||43|| klamō'ṅgacēṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savēdanaḥ| |44|

View original

| दाहो व्याने च सर्वगः||४३|| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः| |४४|

🔊 Audio coming soon

sa0-vyānē ca pittēnāvr̥tē sarvaśaḥ(gaḥ)-antarbahiśca dāhaḥ, klamādayaśca syuḥ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| samāna ūṣmōpahatiratisvēdō'ratiḥ satr̥ṭ||44|| dāhaśca syāt| |45|

View original

| समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४|| दाहश्च स्यात्| |४५|

🔊 Audio coming soon

sa0-samānē pittēnāvr̥tē ūṣmaṇaḥ-agnēḥ, upahatiḥ-upaghātaḥ, atisvēdādayaśca syuḥ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

apānē tu malē hāridravarnatā| rajōtivr̥ttistāpaśca yōnimēhanapāyuṣu||45||

View original

अपाने तु मले हारिद्रवर्नता| रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||

🔊 Audio coming soon

sa0-apānē punaḥ pittēnāvr̥tē sati malē-purīṣādau, hāridravarṇatā syāt| yōnyādiṣu rujaḥ-pīḍayāḥ, ativr̥ttistāpaśca syāt|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ślēṣmaṇā tvāvr̥tē prāṇē sādastandrā'rucirvamiḥ| ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||46||

View original

श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇē ca ślēṣmāvr̥tē sādādayaḥ syuḥ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

udānē gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ| balavarṇapraṇāśaśca|47|

View original

उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च|४७|

🔊 Audio coming soon

sa0-udānē ca ślēṣmāvr̥tē gurugātratvādayaḥ syuḥ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| vyānē parvāsthivāggrahaḥ||47|| gurutā'ṅgēṣu sarvēṣu skhalitaṁ ca gatau bhr̥śam| |48|

View original

| व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७|| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

sa0-vyānē kaphāvr̥tē parvāsthivāggrahastathā'ṅgēṣu gauravaṁ gatau ca skhalanaṁ syāt|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| samānē'tihimāṅgatvamasvēdō mandavahnitā||48||

View original

| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||

🔊 Audio coming soon

sa0-samānē kaphāvr̥tē'tiśītāṅgatvamasvēdō mandāgnitvaṁ ca syāt|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

apānē sakaphaṁ mūtraśakr̥taḥ syātpravartanam| |49|

View original

अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्| |४९|

🔊 Audio coming soon

sa0-apānē kaphāvr̥tē mūtraśakr̥taḥ pravartanaṁ sakaphaṁ syāt|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| iti dvaviṁśatividhaṁ vāyōrāvaraṇaṁ viduḥ||49||

View original

| इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||

🔊 Audio coming soon

sa0-iti-anēna prakārēṇa, vāyōrāvaraṇaṁ dvāviṁśatiprakāraṁ [viduḥ-] jānanti, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

prāṇādayastathā'nyōnyamāvr̥ṇvanti yathākramam| sarvē'pi viṁśatividhaṁ vidyādāvaraṇaṁ ca tat||50||

View original

प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇādayaḥ-pañca vāyavaḥ, anyōnyaṁ-parasparaṁ, āvr̥ṇvanti yathākramaṁ-yathāsaṅkhyaṁ, tathā-tēnōktēna prakārēṇa, yathā pittakaphābhyaṁ prāṇādaya āvr̥tāstathā prāṇādayō'nyōnyamāvr̥ṇvantīti tathāśabdasyārthaḥ| tatra yathā,-prāṇēnōdānādayaścatvāra āvriyantē, tathaivōdānādibhirapi prāṇa āvriyatē| ēvamudānēna vyānādayastraya āvriyantē, vyānādibhiśca tribhirudānaḥ| tathā vyānēna samānāpānau, tathā samānāpānābhyāṁ vyānaḥ| samānēnāpānaḥ, apānēnā'pi samāna āvriyatē| ityēkadvitrādikramēṇāpyēvamāvaraṇaṁ nirūpyam| ēvaṁ ca sarvē'pi parasparamāvr̥ṇvanti| taccāvaraṇaṁ viṁśatibhēdaṁ vidyāt|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhaḥ pratiśyāyaḥ śirōgrahaḥ| hr̥drōgō mukhaśōṣaśca prāṇēnōdāna āvr̥tē||51|| udānēnāvr̥tē prāṇē varṇaujōbalasaṅkṣayaḥ| |52|

View original

अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१|| उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः| |५२|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇēnōdāna āvr̥tē niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhādayaḥ syuḥ| udānēna prāṇa āvr̥tē varṇaujōbalasaṅkṣayaḥ syāt| nanu ca, pittādibhiḥ prāṇādīnāmāvaraṇaṁ yuktam| parasparaṁ tu prāṇādīnāṁ yadāvaraṇaṁ tadamūrtatvādanupapannamiva manyāmahē| brūmaḥ| dvayōrvātayōranyōnyamupasarpatōrbalavatā durbalasyābhighātēna gatibhaṅgātsa tēnāvr̥tamārga ityucyatē| tasmādvātānāmapi parasparamāvaraṇaṁ yuktamēva|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| diśā'nayā ca vibhajētsarvamāvaraṇaṁ bhiṣak||52|| sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ ca karmaṇāt| |53|

View original

| दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२|| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्| |५३|

🔊 Audio coming soon

sa0-anayā diśā-diṅmātrapradarśanēna, sarvamāvaraṇaṁ vibhajēdbhiṣak| iyaṁ cātra dik,-udānēnāvr̥tē'pānē chardiśvāsakāsādayaḥ syustathā'lpō'gniratisāraśca| udānē'pānēnāvr̥tē bastyādhmānōdāvartagulmālpāgniparikartikāḥ syuḥ| apānē vyānēnāvr̥tē viṇmūtrarētasāmatipravr̥ttiḥ| vyānē samānēnāvr̥tē mūrcchātandrāpralāpāṅgasādavahnayōjōbalakṣayaḥ| vyāna udānēnāvr̥tē ca śyāvāsyatā stabdhatā'lpāgnitā svēdaścēṣṭāhānirnimīlanamiti| ēvamanyadapyāvaraṇaṁ bhiṣak svamanīṣayā yathāśāstrasaṁskāravatyā vibhajēt| granthakr̥tā tu granthagauravabhayānnōktam| kathaṁ vibhajēt ? ityatra yuktiṁ darśayati-sthānānītyādi| sthānāni-pakvāśayādīni dōṣabhēdīyōktāni, vātānāṁ-prāṇādīnāṁ, avēkṣya| tathā, vr̥ddhiṁ-āvarakavāyusambandhināṁ vaikr̥takarmaṇāṁ, avēkṣya-jñātvā| tathā, āvāryamarutāṁ hānimavēkṣya, sarvamāvaraṇaṁ-anuktamapi, vibhajēt| yathā-utsāhōcchvāsacēṣṭādīni karmāṇi prāṇādisambandhīni yadā hīnāni dr̥śyantē udānādīnāṁ karmāṇi vākpravr̥ttyādīni vr̥ddhāni tadaivaṁ jñātavyam, yathā-prāṇa udānādīnāmēkēna dvābhyāṁ tribhiścaturbhirvā āvr̥ta iti| ēvamudānādiṣvapi prāṇādibhirāvaraṇaṁ vibhāgīkāryam|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| prāṇādīnāṁ ca pañcānāṁ miśramāvaraṇaṁ mithaḥ||53|| pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśritaiśca taiḥ| |54|

View original

| प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३|| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| |५४|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇādīnāṁ pañcānāṁ vāyūnāṁ parasparamāvāryāvarakatvēna sthitānāṁ miśraṁ-dvayēna trayēṇa catuṣṭayēna ca, mithaḥ-parasparaṁ, āvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasaṅkhyatāmiti sambandhaḥ| tathā, pittādibhirdvādaśabhiḥ-dhātvavasānaiḥ, miśrāṇāṁ prāṇādīnāṁ miśraṁ mitha āvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasaṅkhyatāmiti yōjyam| atra caiṣā udāharaṇadigdraṣṭavyā,-prāṇēna dvādaśavidhēna pittādibhirmiśritatvāt caturṇāmudānādīnāmāvaraṇaṁ vibhajēt| tathā, caturbhirudānādibhiḥ pittsyāvaraṇaṁ pratyēkaṁ dvādaśavidhairdvādaśavidhasyaikasya prāṇasyāvaraṇamiti| tairityanēna prāṇādayaḥ parāmr̥śyantē| taiḥ-pittādyāvaraṇamiśritaiḥ prāṇādibhiḥ, parasparamāvāryāvarakatvēna sthitairmiśramāvaraṇamavēkṣya yātyāvr̥tirasasaṅkhyatāmiti yō'jyam| caḥ samuccayē|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranēkadhā||54|| tāratamyavikalpācca yātyāvr̥tirasaṅkhyatām| tāṁ lakṣayēdavahitō yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt||55|| śanaiḥśanaiścōpaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ| |56|

View original

| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४|| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्| तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५|| शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः| |५६|

🔊 Audio coming soon

sa0-taistulyaṁ tadvat| yathā prāṇādīnāṁ pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśramāvaraṇaṁ mithastathā miśraiśca taiḥ-prāṇādibhiḥ, yathā miśramāvaraṇaṁ mithastathaiva miśraiḥ-saṁyuktairētaiḥ pittādibhirna kēvalaiḥ, prāṇādīnāṁ miśramāvaraṇaṁ mithastathā miśraiḥ pittādibhiryē prāṇādayō miśritāstaistathābhūtaiḥ prāṇādīnāmāvaraṇam| ēvamanēkadhā miśraṇābhiḥ-bahubhiḥ saṁyōjanaiḥ, āvr̥tirasaṅkhyatāṁ yāti| tathā tāratamyavikalpācca prāṇadīnāmāvr̥tirasaṅkhyatāṁ yāti-saṅkhyāmatikramya gacchati| tāṁ-āvr̥tiṁ, tēṣāṁ prāṇādīnāṁ gūḍhāṁ-durlakṣyāmapi, avahitaḥ-tajjñānāya tatparaḥ san, lakṣayēt-jānīyāt| katham ? yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt| tēṣāṁ prāṇādīnāṁ yathāyathaṁ lakṣaṇōdayāt-ātmīyālliṅgōdbhavāt, śanaiḥśanaiḥ-na jhaṭityēva, tathā muhurmuhuḥ-kṣaṇē kṣaṇē lakṣayēt, na tu sakr̥dēva, prāṇādīnāṁ yathāsvaṁ lakṣaṇōdayājjānīyāditi| na kēvalaṁ kēvalā-dyathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt prāṇādīnāmāvr̥tiṁ lakṣayēt, yāvadupaśayādapyēṣāṁ gūḍhāmapyāvr̥timavagacchēt| tatra prāṇādīnāmēkaikēnānyōnyāvaraṇē viṁśatirbhēdāḥ| ēvamēkēna dvayōrdvābhyāṁ caikasyāvaraṇē nirūpyamāṇē tvamī bhēdāḥ-prāṇasyōdānavyānābhyāmanyōnyāvaraṇē dvau bhēdau| ēvamudānasamānābhyāmudānāpānābhyāṁ [vyānasamānābhyāṁ vyānāpānābhyāṁ samānāpānābhyāṁ ] ca sahānyōnyāvaraṇē parāṇi pañca dvikāni, iti prāṇasya dvādaśa bhēdā bhavanti| udānasya ṣaṭ| vyānasya dvau| ēvaṁ vyānasyōdānādibhistribhiranyōnyāvaraṇē ṣaṭ| udānasya dvau| prāṇasyōdānādibhiścaturbhidvau cānyōnyāvaraṇādbhēdau bhavataḥ| tathā, prāṇādīnāṁ pittādibhirdvādaśabhirāvr̥tatvāt dvādaśaprakārāṇāmanyōnyānāṁ miśraṇāt catvāriśatāni viṁśatyuttarāṇi bhavanti| ēvamanyadapyāvaraṇaṁ nirūpyam|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| viśēṣājjīvitaṁ prāṇa udānō balamucyatē||56|| syāttayōḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca| |57|

View original

| विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६|| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च| |५७|

🔊 Audio coming soon

sa0-prāṇādayaḥ sarva ēva vātā jīvitam, viśēṣēṇa tu prāṇākhyō vāyurjīvitamucyatē| tathā, udānākhyō vāyurviśēṣēṇa balamucyatē| yataścaivamatastayōḥ-prāṇōdānayōḥ, pīḍanāt-kṣōbhaṇāt, yathāsvamāyuṣō balasya ca hānirbhavēt| tasmāddhētōḥ prāṇōdānākhyau pavanāvāhārādinā yatnēna bhiṣajā rakṣyau| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 22|69) - "prāṇō rakṣyaścaturbhyō'pi tatsthitau dēhasaṁsthitaḥ|" iti|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| āvr̥tā vāyavō'jñātā jñātā vā vatsaraṁ sthitāḥ||57|| prayatnēnāpi duḥsādhyā bhavēyurvā'nupakramāḥ| |58|

View original

| आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७|| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः| |५८|

🔊 Audio coming soon

sa0-vātādīnāmanyamēnāvr̥tā ityēvamajñātāḥ-samyaganiścitāḥ, varṣōṣitāḥ prayatnēnāpi duḥsādhyāḥ-kr̥cchrasādhyā bhavēyuḥ| jñātā vā-pittādinā āvr̥tā yathāvatsamyaṅniścayaṁ gatāḥ, vatsaraṁ sthitāḥ| vāśabda ēvārthē, anupakramā ēva bhavēyuḥ| tatō vātā āvr̥tēḥ prayatnēna rakṣaṇīyāḥ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| vidradhiplīhahr̥drōgagulmāgnisadanādayaḥ||58|| bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātaśōṇitanidānaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||

View original

| विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८|| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||

🔊 Audio coming soon

sa0-tēṣāṁ-vāyūnāṁ, āvr̥tānāmupēkṣaṇāt-acikitsanāt, vidradhyādaya upadravā jāyantē| tasmāttadupakramē yatitavyamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātaśōṇitanidānaṁ nāma śōḍaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||

16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ — Ashtanga Hrudayam | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi