Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4
tasmādvātaśōṇitanidānaṁ prakramyata ityāha - - - - athātō vātaśōṇitanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
vidāhyannaṁ viruddhaṁ ca tattaccāsr̥kpradūṣaṇam|
bhajatāṁ vidhihīnaṁ ca svapnajāgaramaithunam||1||
prāyēṇa sukumārāṇāmacaṅkramaṇaśīlinām|
abhighātādaśuddhēśca nr̥ṇāmasr̥ji dūṣitē||2||
vātalaiḥ śītalairvāyurvr̥ddhaḥ kr̥ddhō vimārgagaḥ|
tādr̥śaivāsr̥jā ruddhaḥ prāktadēva pradūṣayēt||3||
āḍhyarōgaṁ khuḍaṁ vātabalāsaṁ vātaśōṇitam|
tadāhurnāmabhiḥ|4|
View original
तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्|
भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१||
प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्|
अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२||
वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः|
तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३||
आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्|
तदाहुर्नामभिः|४|
Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5
|
tacca pūrvaṁ pādau pradhāvati||4||
viśēṣādyānayānādyaiḥ pralambau|
|5|
View original
|
तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४||
विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ|
|५|
Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8
tasya lakṣaṇam|
bhaviṣyataḥ kuṣṭhasamaṁ tathā sādaḥ ślathāṅgatā||5||
jānujaṅghōrukaṭyaṁsahastapādāṅgasandhiṣu|
kaṇḍūsphuraṇanistōdabhēdagauravasuptatāḥ||6||
bhūtvā bhūtvā praṇaśyanti muhurāvirbhavanti ca|
pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi||7||
ākhōriva viṣaṁ kruddhaṁ kr̥tsnaṁ dēhaṁ vidhāvati|
|8|
View original
तस्य लक्षणम्|
भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५||
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु|
कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६||
भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च|
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७||
आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति|
|८|
Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9
tacca vātaśōṇitamuttānagambhīrabhēdēna dvidhā syādityāha - - - - |
tvaṅmāṁsāśrayamuttānaṁ tatpūrvaṁ jāyatē tataḥ||8||
kālāntarēṇa gambhīraṁ sarvān dhātūnabhidravat|
|9|
View original
तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - |
त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८||
कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्|
|९|
Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
kaṇḍvādisaṁyutōttānē tvaktāmrā śyāvalōhitā||9||
sāyāmā bhr̥śadāhōṣā|
|10|
View original
|
कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९||
सायामा भृशदाहोषा|
|१०|
Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11
gambhīrē'dhikapūrvaruk|
śvayathurgrathitaḥ pākī vāyuḥ sandhyasthimajjasu||10||
chindanniva caratyantarvakrīkurvaṁśca vēgavān|
karōti khañjaṁ paṅguṁ vā śarīrē sarvataścaran||11||
View original
गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्|
श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०||
छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्|
करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||
Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
vātē'dhikē'dhikaṁ tatra śūlasphuraṇatōdanam|
śōphasya raukṣyakr̥ṣṇatvaśyāvatāvr̥ddhihānayaḥ||12||
dhamanyaṅgulisandhīnāṁ saṅkōcō'ṅgagrahō'tiruk|
śītadvēṣānupaśayau stambhavēpathusuptayaḥ||13||
View original
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्|
शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२||
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्|
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||
Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14
vātōttarasya lakṣaṇamuktvā raktōttaraṁ vaktumāha - - - - raktē śōphō'tirukatōdastāmraścimicimāyatē|
snigdharūkṣaiḥ śamaṁ naiti kaṇḍūklēdasamanvitaḥ||14||
View original
वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते|
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||
Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15
pittē vidāhaḥ sammōhaḥ svēdō mūrcchā madaḥ satr̥ṭ|
sparśākṣamatvaṁ rugrāgaḥ śōphaḥ pākō bhr̥śōṣmatā||15||
View original
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्|
स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||
Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16
kaphē staimityugurutāsuptisnigdhatvaśītatāḥ|
kaṇḍūrmandā ca ruk|16|
View original
कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः|
कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|
Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16
|
dvandvasarvaliṅgaṁ ca saṅkarē||16||
View original
|
द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||
Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17
ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ navaṁ, yāpyaṁ dvidōṣajam|
tridōṣajaṁ tyajētsrāvi stabdhamarbudakāri ca||17||
View original
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्|
त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||
Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18
raktamārgaṁ nihatyāśu śākhāsandhiṣu mārutaḥ|
niviśyānyōnyamāvārya vēdanābhirharatyasūn||18||
View original
रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः|
निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||
Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20
vāyau pañcātmakē prāṇō raukṣyavyāyāmalaṅghanaiḥ|
atyāhārābhighātādhvavēgōdīraṇadhāraṇaiḥ||19||
kupitaścakṣurādīnāmupaghātaṁ pravartayēt|
pīnasārditatr̥ṭkāsaśvāsādīṁścāmayānbahūn||20||
View original
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः|
अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९||
कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्|
पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||
Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22
udānaḥ kṣavathūdgāracchardinidrāvidhāraṇaiḥ|
gurubhārātiruditahāsyādyairvikr̥tō gadān||21||
kaṇṭharōdhamanōbhraṁśacchardyarōcakapīnasān|
kuryācca galagaṇḍādīṁstāṁstān jatrūrdhvasaṁśrayān||22||
View original
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः|
गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१||
कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्|
कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||
Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25
vyānō'tigamanadhyānakrīḍāviṣamacēṣṭitaiḥ|
virōdhirūkṣabhīharṣaviṣādādyaiśca dūṣitaḥ||23||
puṁstvōtsāhabalabhraṁśaśōphacittōplavajvarān|
sarvāṅgarōganistōdarōmaharṣāṅgasuptatāḥ||24||
kuṣṭhaṁ visarpamanyāṁśca kuryātsarvāṅgagān gadān|
|25|
View original
व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः|
विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३||
पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्|
सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४||
कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्|
|२५|
Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26
|
samānō viṣamājīrnaśītasaṅkīrṇabhōjanaiḥ||25||
karōtyakālaśayanajāgarādyaiśca dūṣitaḥ|
śūlagulmagrahaṇyādīn pakvāmāśayajān gadān||26||
View original
|
समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५||
करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः|
शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||
Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28
apānō rūkṣagurvannavēgāghātātivāhanaiḥ|
yānayānāsanasthānacaṅkramaiścātisēvitaiḥ||27||
kupitaḥ kurutē rōgān kr̥cchrān pakvāśayāśrayān|
mūtraśukrapradōṣārśōgudabhraṁśādikān bahūn||28||
View original
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः|
यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७||
कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्|
मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||
Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30
sarvaṁ ca mārutaṁ sāmaṁ tandrāstaimityagauravaiḥ|
snigdhatvārōcakālasyaśaityaśōphāgnihānibhiḥ||29||
kaṭurūkṣābhilāṣēṇa tadvidhōpaśayēna ca|
yuktaṁ vidyānnirāmaṁ tu tandrādīnāṁ viparyayāt||30||
View original
सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः|
स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९||
कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च|
युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||
Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31
vāyōrāvaraṇaṁ cātō bahubhēdaṁ pravakṣyatē|
|31|
View original
वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते|
|३१|
Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32
|
liṅgaṁ pittāvr̥tē dāhastr̥ṣṇā śūlaṁ bhramastamaḥ||31||
kaṭukōṣṇāmlalavaṇairvidāhaḥ śītakāmatā|
|32|
View original
|
लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१||
कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता|
|३२|
Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33
|
śaityagauravaśūlāni kaṭvādyupaśayō'dhikam||32||
laṅghanāyāsarūkṣōṣṇakāmatā ca kaphāvr̥tē|
|33|
View original
|
शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२||
लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते|
|३३|
Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34
|
raktāvr̥tē sadāhā'rtistvaṅmāṁsāntarajā bhr̥śam||33||
bhavēcca rāgī śvayathurjāyantē maṇḍalāni ca|
|34|
View original
|
रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३||
भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च|
|३४|
Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35
|
māṁsēna kaṭhinaḥ śōphō vivarṇaḥ piṭikāstathā||34||
harṣaḥ pipīlikānāṁ ca sañcāra iva jāyatē|
|35|
View original
|
मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४||
हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते|
|३५|
Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36
|
calaḥ snigdhō mr̥duḥ śītaḥ śōphō gātrēṣvarōcakaḥ||35||
āḍhyavāta iti jñēyaḥ sa kr̥cchrō mēdasā''vr̥tē|
|36|
View original
|
चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५||
आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते|
|३६|
Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37
|
sparśamasthyāvr̥tē'tyuṣṇaṁ pīḍanaṁ cābhinandati||36||
sūcyēva tudyatē'tyarthamaṅgaṁ sīdati śūlyatē|
|37|
View original
|
स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६||
सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते|
|३७|
Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38
|
majjāvr̥tē vinamanaṁ jr̥mbhaṇaṁ parivēṣṭanam||37||
śūlaṁ ca pīḍyamānēna pāṇibhyāṁ labhatē sukham|
|38|
View original
|
मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७||
शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्|
|३८|
Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38
|
śukrāvr̥tē'tivēgō vā na vā niṣphalatā'pi vā||38||
View original
|
शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||
Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39
bhuktē kukṣau rujā jīrṇē śāmyatyannāvr̥tē'nilē|
|39|
View original
भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले|
|३९|
Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39
|
mūtrāpravr̥ttirādhmānaṁ bastērmūtrāvr̥tē bhavēt||39||
View original
|
मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||
Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41
viḍāvr̥tē vibandhō'dhaḥ svasthānē parikr̥ntati|
vrajatyāśu jarāṁ snēhō bhuktē cānahyatē naraḥ||40||
śakr̥tpīḍitamannēna duḥkhaṁ śuṣkaṁ cirātsr̥jēt|
|41|
View original
विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति|
व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०||
शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्|
|४१|
Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42
|
sarvadhātvāvr̥tē vāyau śrōṇivaṅkṣaṇapr̥ṣṭharuk||41||
vilōmō mārutō'svasthaṁ hr̥dayaṁ pīḍyatē'ti ca|
|42|
View original
|
सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१||
विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च|
|४२|
Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43
|
bhramō mūrcchā rujā dāhaḥ pittēna prāṇa āvr̥tē||42||
vidagdhē'nnē ca vamanam|
|43|
View original
|
भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२||
विदग्धेऽन्ने च वमनम्|
|४३|
Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43
udānē'pi bhramādayaḥ|
dāhō'ntarūrjābhraṁśaśca|43|
View original
उदानेऽपि भ्रमादयः|
दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|
Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44
|
dāhō vyānē ca sarvagaḥ||43||
klamō'ṅgacēṣṭāsaṅgaśca sasantāpaḥ savēdanaḥ|
|44|
View original
|
दाहो व्याने च सर्वगः||४३||
क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः|
|४४|
Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45
|
samāna ūṣmōpahatiratisvēdō'ratiḥ satr̥ṭ||44||
dāhaśca syāt|
|45|
View original
|
समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४||
दाहश्च स्यात्|
|४५|
Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45
apānē tu malē hāridravarnatā|
rajōtivr̥ttistāpaśca yōnimēhanapāyuṣu||45||
View original
अपाने तु मले हारिद्रवर्नता|
रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||
Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46
ślēṣmaṇā tvāvr̥tē prāṇē sādastandrā'rucirvamiḥ|
ṣṭhīvanaṁ kṣavathūdgāraniḥśvāsōcchvāsasaṅgrahaḥ||46||
View original
श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः|
ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||
Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47
udānē gurugātratvamarucirvāksvaragrahaḥ|
balavarṇapraṇāśaśca|47|
View original
उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः|
बलवर्णप्रणाशश्च|४७|
Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
vyānē parvāsthivāggrahaḥ||47||
gurutā'ṅgēṣu sarvēṣu skhalitaṁ ca gatau bhr̥śam|
|48|
View original
|
व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७||
गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्|
|४८|
Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48
|
samānē'tihimāṅgatvamasvēdō mandavahnitā||48||
View original
|
समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||
Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49
apānē sakaphaṁ mūtraśakr̥taḥ syātpravartanam|
|49|
View original
अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्|
|४९|
Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49
|
iti dvaviṁśatividhaṁ vāyōrāvaraṇaṁ viduḥ||49||
View original
|
इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||
Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50
prāṇādayastathā'nyōnyamāvr̥ṇvanti yathākramam|
sarvē'pi viṁśatividhaṁ vidyādāvaraṇaṁ ca tat||50||
View original
प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्|
सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||
Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52
athāsyāvaraṇasya liṅgamāha - - - - niḥśvāsōcchvāsasaṁrōdhaḥ pratiśyāyaḥ śirōgrahaḥ|
hr̥drōgō mukhaśōṣaśca prāṇēnōdāna āvr̥tē||51||
udānēnāvr̥tē prāṇē varṇaujōbalasaṅkṣayaḥ|
|52|
View original
अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः|
हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१||
उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः|
|५२|
Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53
|
diśā'nayā ca vibhajētsarvamāvaraṇaṁ bhiṣak||52||
sthānānyavēkṣya vātānāṁ vr̥ddhiṁ hāniṁ ca karmaṇāt|
|53|
View original
|
दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२||
स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्|
|५३|
Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54
|
prāṇādīnāṁ ca pañcānāṁ miśramāvaraṇaṁ mithaḥ||53||
pittādibhirdvādaśabhirmiśrāṇāṁ miśritaiśca taiḥ|
|54|
View original
|
प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३||
पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः|
|५४|
Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56
|
miśraiḥ pittādibhistadvanmiśraṇābhiranēkadhā||54||
tāratamyavikalpācca yātyāvr̥tirasaṅkhyatām|
tāṁ lakṣayēdavahitō yathāsvaṁ lakṣaṇōdayāt||55||
śanaiḥśanaiścōpaśayādgūḍhāmapi mahurmuhuḥ|
|56|
View original
|
मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४||
तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्|
तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५||
शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः|
|५६|
Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57
|
viśēṣājjīvitaṁ prāṇa udānō balamucyatē||56||
syāttayōḥ pīḍanāddhānirāyuṣaśca balasya ca|
|57|
View original
|
विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६||
स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च|
|५७|
Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58
|
āvr̥tā vāyavō'jñātā jñātā vā vatsaraṁ sthitāḥ||57||
prayatnēnāpi duḥsādhyā bhavēyurvā'nupakramāḥ|
|58|
View original
|
आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७||
प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः|
|५८|
Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16
|
vidradhiplīhahr̥drōgagulmāgnisadanādayaḥ||58||
bhavantyupadravāstēṣāmāvr̥tānāmupēkṣaṇāt|
58 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātaśōṇitanidānaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
View original
|
विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८||
भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्|
५८ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||