16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಾತ್ ಪೃಥಗಾರಭ್ಯತೇ, ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯಥಾ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷ ಏವ ವಾತಶೋಣಿತಾಖ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ತತ್ರೈವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨|| ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ ವಿರುದ್ಧಂ ಚ ತತ್ತಚ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣಮ್| ಭಜತಾಂ ವಿಧಿಹೀನಂ ಚ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಮೈಥುನಮ್||೧|| ಪ್ರಾಯೇಣ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಮಚಙ್ಕ್ರಮಣಶೀಲಿನಾಮ್| ಅಭಿಘಾತಾದಶುದ್ಧೇಶ್ಚ ನೃಣಾಮಸೃಜಿ ದೂಷಿತೇ||೨|| ವಾತಲೈಃ ಶೀತಲೈರ್ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಕೃದ್ಧೋ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ| ತಾದೃಶೈವಾಸೃಜಾ ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಾಕ್ತದೇವ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್||೩|| ಆಢ್ಯರೋಗಂ ಖುಡಂ ವಾತಬಲಾಸಂ ವಾತಶೋಣಿತಮ್| ತದಾಹುರ್ನಾಮಭಿಃ|೪|

ಸ೦-ಮದ್ಯಾಮ್ಲತಕ್ರದಧಿನಿಷ್ಪಾವವ್ರೀಹಿವಾರಿಚರಮಾಂಸಕುಲತ್ಥಕುಠೇರಾದಿಕಂ-ವಿದಾಹ್ಯನ್ನಂ, ತಥಾ ವಿರುದ್ಧಮನ್ನಂ-ಸಂಯೋಗಮಾತ್ರಾದಿವಶಾತ್ ಯಥಾ "ಆನೂಪಮಾಮಿಷಂ ಮಾಷಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷೀರ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭|೨೯) ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್, ತತ್ತಚ್ಚಾಸೃಕ್ಪ್ರದೂಷಣಂ-ಅನ್ಯದಪ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಜಾತಂ ಯತ್ತತ್ರತತ್ರೋಕ್ತಮ್, ತದ್ಭಜತಾಂ-ಶೀಲಯತಾಂ, ನೃಣಾಂ-ಪುರುಷಾಣಾಂ, ತಥಾ ವಿಧಿಹೀನಂ-ಅಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ, ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಮೈಥುನಂ ಭಜತಾಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಮ್, ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ(ಣೇನಾ)ನ್ಯೇಷಾಮಪಿ ರಕ್ತೋಪಚಯಹೇತ್ವಾಹಾರಸೇವಿನಾಮ್, ತಥಾ ಅಚಙ್ಕ್ರಮಣಶೀಲಿನಾಂ-ಅತ್ಯನ್ತಮಾಸ್ಯಾದಿಸುಖಸೇವಿನಾಮ್, ಅಭಿಘಾತಾತ್-ಅನೇಕವಿಧಾತ್ಪ್ರಹಾರವಿಶೇಷಾತ್, ತಥಾ ಅಶುದ್ಧೇಃ-ಅಶೋಧನಾನ್ಮಲಾನಿರ್ಹರಣಾತ್, ತೇಷಾಮಸೃಜಿ ದೂಷಿತೇ-ತದ್ದೂಷಣಹೇತುಭಿರ್ಯಥೋಕ್ತೈರ್ದುಷ್ಟೇ ಸಮ್ಪನ್ನೇ, ತತೋ ವಾತಲೈಃ-ತಿಕ್ತೋಷಣಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ, ತಥಾಽತಿಶಯೇನ ಶೀತಲೈರ್ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ-ಅತ್ಯನ್ತಮುಪಚಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪಶ್ಚಾತ್ಕುದ್ಧಃ-ಕುಪಿತಃ, ಅತ ಏವ ಚ ವಿಮಾರ್ಗಗೋ-ವಿಶೇಷೇಣೋನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮೀ, ತಾದೃಶೈವ-ತಥಾಭೂತೇನೈವ, ಅಸೃಜಾ ದುಷ್ಟೇನ ಕ್ರುದ್ಧೇನ ರುದ್ಧೋ-ವಿಹತಗತಿಃ ಕೃತಾತ್ಯನ್ತಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ತದೇವ-ಶೋಣಿತಂ, ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ಪ್ರದೂಷಯೇತ್| ಪ್ರಾಗ್ಗ್ರಹಣಾದನನ್ತರಂ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನ್ ಮಾಂಸಾದೀನ್ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್| ತಚ್ಚ ತಥಾವಿಧಂ ರಕ್ತಮತ್ಯುಪಚಿತಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಮಾಢ್ಯರೋಗಂ ಖುಡಂ ವಾತಬಲಾಸಂ ವಾತಶೋಣಿತಮಿತಿ ನಾಮಭಿರಾಚಾರ್ಯಾ ಆಹುಃ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ಪಾದೌ ಪ್ರಧಾವತಿ||೪|| ವಿಶೇಷಾದ್ಯಾನಯಾನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಲಮ್ಬೌ| |೫|

ಸ೦-ತಚ್ಚ ರೋಗಸ್ವಭಾವಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಪಾದೌ ಪ್ರಧಾವತಿ-ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತೌ ಚ ಪಾದೌ ವಿಶೇಷಾತ್-ಅತಿಶಯೇನ, ಯಾನಯಾನಾದ್ಯೈಃ ಪ್ರಲಮ್ಬೌ-ಉಚ್ಛೂನೌ ಸನ್ತೌ, ಪ್ರಧಾವತಿ| ಯಾನೇನ-ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವಾದಿನಾ, ಯಾನಂ-ಗಮನಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೈರಪಿ ಪಾದಪ್ರಲಮ್ಬನೋತ್ಪಾದಕೈರ್ಗಜತುರಗಾದಿಸದೃಶೈಃ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಭವಿಷ್ಯತಃ ಕುಷ್ಠಸಮಂ ತಥಾ ಸಾದಃ ಶ್ಲಥಾಙ್ಗತಾ||೫|| ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು| ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಗೌರವಸುಪ್ತತಾಃ||೬|| ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತಿ ಮುಹುರಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ| ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ||೭|| ಆಖೋರಿವ ವಿಷಂ ಕ್ರುದ್ಧಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ವಿಧಾವತಿ| |೮|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ವಾತಶೋಣಿತಸ್ಯ, ಭವಿಷ್ಯತೋ-ಭಾವಿನೋ, ಲಕ್ಷಣಂ-ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ, ಕುಷ್ಠಸಮಂ-ಕುಷ್ಠೇನ ತುಲ್ಯಮ್, ಕುಷ್ಠಸ್ಯ ಯತ್ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ-"ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶ (ಹೃ, ನಿ. ಅ. ೧೪|೧೧) ಇತ್ಯಾದಿ ಕುಷ್ಠನಿದಾನೋಕ್ತಂ, ತದಸ್ಯಾಪಿ| ನ ಕೇವಲಮೇತದೇವ ಯಾವತ್ತಥಾ ಸಾದಃ ಶ್ಲಥಾಙ್ಗತೇತ್ಯಾದಿ ಚ, ಯಾವನ್ಮುಹುರಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚೇತ್ಯೇತದಪಿ ಭವಿಷ್ಯತೋ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಸ೦-ತಚ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ-ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಕೃತ್ವಾ, ಆಖೋಃ-ಮೂಷಕಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಯಥಾ ವಿಷಂ ಕ್ರುದ್ಧಂ ದೇಹೈಕದೇಶೇ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ವಿಧಾವತಿ-ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಸರತಿ|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

ತಚ್ಚ ವಾತಶೋಣಿತಮುತ್ತಾನಗಮ್ಭೀರಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ - - - - | ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಮುತ್ತಾನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ||೮|| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನಭಿದ್ರವತ್| |೯|

ಸ೦-ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ, ತೇ ಆಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯ ವಾತರಕ್ತಸ್ಯ ತದೇವಂಭೂತಂ ತತ್-ವಾತಶೋಣಿತಂ, ಉತ್ತಾನಂ ಪೂರ್ವಂ-ಪ್ರಾಕ್, ಜಾಯತೇ| ತತಃ-ಪಶ್ಚಾತ್, ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಪುನಃ ಸರ್ವಾನ್ ಧಾತೂನ್-ಅಪರಾನಪಿ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನ್, ಅಭಿದ್ರವದ್ಗಮ್ಭೀರಂ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಸಂಯುತೋತ್ತಾನೇ ತ್ವಕ್ತಾಮ್ರಾ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಾ||೯|| ಸಾಯಾಮಾ ಭೃಶದಾಹೋಷಾ| |೧೦|

ಸ೦-ಉತ್ತಾನೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ ತ್ವಕ್ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಸಂಯುತಾ-ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಾದಿಯುಕ್ತಾ (ಶ್ಲೋ. ೬) , ತಥಾ ತಾಮ್ರಾ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಾ-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರವರ್ಣಾ, ಭವತಿ| ತಥಾ ಸಹಾಯಾಮೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಯಾಮಾ, ತಥಾ ಭೃಶದಾಹೋಷಾ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ದಾಹರುಗ್ಯುಕ್ತಾ|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ಗಮ್ಭೀರೇಽಧಿಕಪೂರ್ವರುಕ್| ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತಃ ಪಾಕೀ ವಾಯುಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು||೧೦|| ಛಿನ್ದನ್ನಿವ ಚರತ್ಯನ್ತರ್ವಕ್ರೀಕುರ್ವಂಶ್ಚ ವೇಗವಾನ್| ಕರೋತಿ ಖಞ್ಜಂ ಪಙ್ಗುಂ ವಾ ಶರೀರೇ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್||೧೧||

ಸ೦-ಗಮ್ಭೀರೇ ವಾತಶೋಣಿತೇಽಧಿಕಪೂರ್ವರುಕ್ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅಧಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಪೂರ್ವಾ ರುಕ್ ಯಸ್ಯ ಶ್ವಯಥೋರಸಾವಧಿಕಪೂರ್ವರುಕ್ ಶ್ವಯಥುಃ| ಕುತೋಽಧಿಕಪೂರ್ವರುಕ್ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದುತ್ತಾನವಾತಶೋಣಿತಾತ್| ತಥಾ ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತಃ, ತಥಾ ಪಾಕೀ-ಪಾಕಯುಕ್ತಃ, ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾಽಸ್ಮಿನ್ ಗಮ್ಭೀರೇ ವಾಯುರ್ವೇಗವಾನ್-ಬಲವಾನ್, ಶರೀರೇ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್-ಗಚ್ಛನ್, ವಕ್ರೀಕುರ್ವಂಶ್ಚ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ತದೇವ ಶರೀರಂ ಖಞ್ಜಂ ಪಙ್ಗುಂ ವಾ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಅಸೌ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು ಛಿನ್ದನ್ನಿವಾನ್ತಶ್ಚರತಿ|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

ವಾತೇಽಧಿಕೇಽಧಿಕಂ ತತ್ರ ಶೂಲಸ್ಫುರಣತೋದನಮ್| ಶೋಫಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಕೃಷ್ಣತ್ವಶ್ಯಾವತಾವೃದ್ಧಿಹಾನಯಃ||೧೨|| ಧಮನ್ಯಙ್ಗುಲಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಸಙ್ಕೋಚೋಽಙ್ಗಗ್ರಹೋಽತಿರುಕ್| ಶೀತದ್ವೇಷಾನುಪಶಯೌ ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುಸುಪ್ತಯಃ||೧೩||

ಸ೦-ತತ್ರ-ವಾತಶೋಣಿತೇ, ವಾತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಂ ಶೂಲಸ್ಫುರಣತೋದನಂ ಭವತಿ| ಶೂಲಂ-ಸನ್ತತಾ ರುಕ್| ತೋದನಂ ತು-ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ರುಕ್ ಪ್ರತೋದೇನೇವ| ತಥಾ, ಶೋಫಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಕೃಷ್ಣತ್ವಶ್ಯಾವತಾವೃದ್ಧಿಹಾನಯಃ ಸ್ಯುಃ, ವಾತಸ್ಯ ಚಲಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಧಮನೀನಾಂ-ಸಿರಾವಿಶೇಷಾಣಾಂ, ಅಙ್ಗುಲಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಚ ಸಙ್ಕೋಚಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಅಙ್ಗಗ್ರಹಃ-ಅಙ್ಗಾನ್ಯವಬದ್ಧಾನೀವ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಅತಿರುಕ್ ಶೀತದ್ವೇಷಾನುಪಶಯೌ ಚ ಭವತಃ| ಶೀತದ್ವೇಷಃ-ಶೀತಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಅನುಪಶಯಃ-ಅಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ| ಕೇನಾನುಪಶಯಃ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾಚ್ಛೀತದ್ವೇಷೇಣೋಷ್ಣಕಾಮಿತಯೋಷ್ಣಸೇವನೇನ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುಸುಪ್ತಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ್ತಮ್ಭ ಇವ ಸ್ತಮ್ಭೋ-ದೇಹಸ್ತಬ್ಧತಾ| ವೇಪಥುಃ-ಕಮ್ಪನಮ್| ದೇಹಸ್ಯ ಸುಪ್ತಿಃ-ಅಙ್ಗಾನಾಮಚೈತನ್ಯಮ್|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ವಾತೋತ್ತರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ ರಕ್ತೋತ್ತರಂ ವಕ್ತುಮಾಹ - - - - ರಕ್ತೇ ಶೋಫೋಽತಿರುಕತೋದಸ್ತಾಮ್ರಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈಃ ಶಮಂ ನೈತಿ ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ||೧೪||

ಸ೦-ಅಧಿಕ ಇತ್ಯತ್ರಾನುವರ್ತತೇ| ರಕ್ತೇಽಧಿಕೇ ಶೋಫೋಽತಿರುಕ್ತೋದ ಇತಿ| ವಾತೇಽಪ್ಯಧಿಕೇ ಶೋಫಃ ಸರುಗ್ಭವತಿ ಕಿನ್ತು ರಕ್ತೇಽಧಿಕೇಽತಿರುಕ್ತೋದಃ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ತಥಾ, ತಾಮ್ರೋ-ವರ್ಣೇನ, ಭವತಿ| ಚಿಮಿಚಿಮಾಮಿವಾಚರತಿ-ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈರಸೌ ಶೋಫಃ ಶಮಂ ನೈತಿ-ನ ಯಾತಿ, ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಯುಕ್ತಃ ಸನ್|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಪಿತ್ತೇ ವಿದಾಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸ್ವೇದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಮದಃ ಸತೃಟ್| ಸ್ಪರ್ಶಾಕ್ಷಮತ್ವಂ ರುಗ್ರಾಗಃ ಶೋಫಃ ಪಾಕೋ ಭೃಶೋಷ್ಮತಾ||೧೫||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇ-ಪಿತ್ತಾನುವಿದ್ಧೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ, ವಿದಾಹಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ಕಫೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯುಗುರುತಾಸುಪ್ತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಶೀತತಾಃ| ಕಣ್ಡೂರ್ಮನ್ದಾ ಚ ರುಕ್|೧೬|

ಸ೦-ಕಫಾನುವಿದ್ಧೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಸಙ್ಕರೇ||೧೬||

ಸ೦-ದ್ವನ್ದ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಾನೀತಿ ಪ್ರಾಯೇಣೇಹ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಚ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ದ್ವನ್ದ್ವಂ ಚ ಸರ್ವಂ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವೇ, ತಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಂ-ಲಕ್ಷಣಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಲಿಙ್ಗಮ್| ಸಙ್ಕರೇ-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರತ್ವೇ ಸತಿ, ದ್ವನ್ದ್ವಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಭವತಿ| ಕಸ್ಯ ಸಙ್ಕರೇ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಕಫಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸಙ್ಕರೇ ದ್ವನ್ದ್ವಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಭವತಿ| ಸರ್ವಸಙ್ಕರೇ-ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕರೇ, ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ ನವಂ, ಯಾಪ್ಯಂ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜಂ ತ್ಯಜೇತ್ಸ್ರಾವಿ ಸ್ತಬ್ಧಮರ್ಬುದಕಾರಿ ಚ||೧೭||

ಸ೦-ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ನವಂ ಸಾಧ್ಯಂ-ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಮ್| ದ್ವಿದೋಷೋದ್ಭವಂ ಯಾಪ್ಯಂ-ಯಾಪನಾರ್ಹಮ್| ತ್ರಿದೋಷಜಂ ವಾತಶೋಣಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್-ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾನ್ನೋಪಕ್ರಮೇತ್| ತಥಾ, ಸ್ರಾವಿ ಯದ್ವಾತರಕ್ತಮರ್ಬುದಕಾರಿ ಚ, ತಚ್ಚಾಸಾಧ್ಯಮ್|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

ರಕ್ತಮಾರ್ಗಂ ನಿಹತ್ಯಾಶು ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತಃ| ನಿವಿಶ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾವಾರ್ಯ ವೇದನಾಭಿರ್ಹರತ್ಯಸೂನ್||೧೮||

ಸ೦-ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತೋ ನಿವಿಶ್ಯ-ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ತಥಾ ರಕ್ತಮಾರ್ಗಮಾಶು-ಶೀಘ್ರಂ ನಿಹತ್ಯ, ಅನನ್ತರಮನ್ಯೋನ್ಯಮಾವಾರ್ಯ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ರಕ್ತಂ ಕರ್ತೃ ವಾತಮಾವಾರ್ಯ ವಾತೋಽಪಿ ರಕ್ತಮ್, ತತೋ ವೇದನಾಭಿಃ ವಾತರಕ್ತೋಚಿತಾಭಿಃ ಪೀಡಾಭಿಃ, ಅಸೂನ್-ಪ್ರಾಣಾನ್, ಹರತಿ |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಾಣೋ ರೌಕ್ಷ್ಯವ್ಯಾಯಾಮಲಙ್ಘನೈಃ| ಅತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಘಾತಾಧ್ವವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ||೧೯|| ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಪೀನಸಾರ್ದಿತತೃಟ್ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದೀಂಶ್ಚಾಮಯಾನ್ಬಹೂನ್||೨೦||

ಸ೦-ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ-ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಸ್ವಭಾವೇ ವಾತೇ ಸತಿ, ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ವಾತೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್-ವಿದಧಾತಿ| ತಥಾ, ಪೀನಸದೀಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ ರೋಗಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಹಿಧ್ಮಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ಉದಾನಃ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಚ್ಛರ್ದಿನಿದ್ರಾವಿಧಾರಣೈಃ| ಗುರುಭಾರಾತಿರುದಿತಹಾಸ್ಯಾದ್ಯೈರ್ವಿಕೃತೋ ಗದಾನ್||೨೧|| ಕಣ್ಠರೋಧಮನೋಭ್ರಂಶಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪೀನಸಾನ್| ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಗಲಗಣ್ಡಾದೀಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾನ್||೨೨||

ಸ೦-ಉದಾನಃ ಕ್ಷವಥುವಿಧಾರಣಾದಿಭಿರ್ವಿಕೃತಃ-ಕುಪಿತಃ, ಕಣ್ಠರೋಧಾದೀನ್ ಗದಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಚಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ| ಗಲಗಣ್ಡಾದೀಂಶ್ಚ ಗದಾನ್, ತಾಂಸ್ತಾನ್-ಅನೇಕವಿಧಾನ್, ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಧ್ಯಾನಕ್ರೀಡಾವಿಷಮಚೇಷ್ಟಿತೈಃ| ವಿರೋಧಿರೂಕ್ಷಭೀಹರ್ಷವಿಷಾದಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ||೨೩|| ಪುಂಸ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಭ್ರಂಶಶೋಫಚಿತ್ತೋಪ್ಲವಜ್ವರಾನ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗನಿಸ್ತೋದರೋಮಹರ್ಷಾಙ್ಗಸುಪ್ತತಾಃ||೨೪|| ಕುಷ್ಠಂ ವಿಸರ್ಪಮನ್ಯಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾನ್ ಗದಾನ್| |೨೫|

ಸ೦-ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಾದಿಭಿರ್ವಿರೋಧ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ದೂಷಿತೋ-ದುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಪುಂಸ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಾದಿಭ್ರಂಶಾದೀನ್ ಅಪರಾನಪಿ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗಾನ್ ಗದಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| ಸಮಾನೋ ವಿಷಮಾಜೀರ್ನಶೀತಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನೈಃ||೨೫|| ಕರೋತ್ಯಕಾಲಶಯನಜಾಗರಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ| ಶೂಲಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನ್ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಜಾನ್ ಗದಾನ್||೨೬||

ಸ೦-ಸಮಾನೋ ವಿಷಮಾದಿಭೋಜನಾದಿಭಿರಕಾಲಶಯನಾದಿಭಿಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ ಶೂಲಾದೀನ್ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಜಾನ್ ಗದಾನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಗುರ್ವನ್ನವೇಗಾಘಾತಾತಿವಾಹನೈಃ| ಯಾನಯಾನಾಸನಸ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮೈಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ||೨೭|| ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್| ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷಾರ್ಶೋಗುದಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ ಬಹೂನ್||೨೮||

ಸ೦-ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಾದಿಭಿರತಿಸೇವಿತೈರ್ವೇಗಾಘಾತಾದಿಭಿಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್-ದಾರುಣಾನ್, ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಪ್ರದೋಷಾದೀನ್ ಬಹೂನ್ ಗದಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

ಸರ್ವಂ ಚ ಮಾರುತಂ ಸಾಮಂ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವೈಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾರೋಚಕಾಲಸ್ಯಶೈತ್ಯಶೋಫಾಗ್ನಿಹಾನಿಭಿಃ||೨೯|| ಕಟುರೂಕ್ಷಾಭಿಲಾಷೇಣ ತದ್ವಿಧೋಪಶಯೇನ ಚ| ಯುಕ್ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿರಾಮಂ ತು ತನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೩೦||

ಸ೦-ಸರ್ವಮಪಿ ಮಾರುತಂ ತನ್ದ್ರಾದಿಭಿರ್ಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುತಂ ಸಾಮಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತನ್ದ್ರಾದಿಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ತು ನಿರಾಮಂ ಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

ವಾಯೋರಾವರಣಂ ಚಾತೋ ಬಹುಭೇದಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ| |೩೧|

ಸ೦-ಅತಃ-ಸಾಮಾದಿಲಕ್ಷಣಾದನನ್ತರಂ, ವಾತಸ್ಯಾವರಣಂ ಬಹುಭೇದಂ-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಂ, ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಕಿಲ ನಾಸ್ಯಾಮ ಏವಾವರಣಮ್, ಅಪಿ ತ್ವನ್ಯದಪ್ಯಸ್ತೀತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ||೩೧|| ಕಟುಕೋಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಿದಾಹಃ ಶೀತಕಾಮತಾ| |೩೨|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಮರುತಿ ದಾಹಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾನಿ ಕಟ್ವಾದ್ಯುಪಶಯೋಽಧಿಕಮ್||೩೨|| ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ| |೩೩|

ಸ೦-ಕಫಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಶೈತ್ಯಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಲಙ್ಘನಾದಿಕಾಮತಾ ಚ|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ರಕ್ತಾವೃತೇ ಸದಾಹಾಽರ್ತಿಸ್ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾನ್ತರಜಾ ಭೃಶಮ್||೩೩|| ಭವೇಚ್ಚ ರಾಗೀ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ| |೩೪|

ಸ೦-ರಕ್ತಾವೃತೇ ಪವನೇಽರ್ತಿಃ-ಪೀಡಾ, ಭೃಶಂ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾನ್ತರಜಾ ದಾಹಯುಕ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್| ರಾಗವಾಶ್ಚ ಶ್ವಯಥುಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| ಮಾಂಸೇನ ಕಠಿನಃ ಶೋಫೋ ವಿವರ್ಣಃ ಪಿಟಿಕಾಸ್ತಥಾ||೩೪|| ಹರ್ಷಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಞ್ಚಾರ ಇವ ಜಾಯತೇ| |೩೫|

ಸ೦-ಮಾಂಸೇನಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಕಠಿನೋ ವಿವರ್ಣಶ್ಚ ಶೋಫಸ್ತಥಾ ಪಿಟಿಕಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಹರ್ಷೇಶ್ಚ| ತಥಾ, ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಗಾತ್ರೇಷು ಸಞ್ಚಾರ ಇವ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ಚಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಃ ಶೀತಃ ಶೋಫೋ ಗಾತ್ರೇಷ್ವರೋಚಕಃ||೩೫|| ಆಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮೇದಸಾಽಽವೃತೇ| |೩೬|

ಸ೦-ಮೇದಸಾ ಆವೃತೇ ವಾಯಾವಙ್ಗೇಷು ಶೋಫಶ್ಚಲಸ್ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತಥಾ ಶೀತೋ ಮೃದುಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ ತಥಾಽರೋಚಕಃ| ಸಃ-ಏವಂವಿಧಃ, ಆಢ್ಯವಾತ ಇತಿ ವೇದ್ಯಃ| ಸ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ಸ್ಪರ್ಶಮಸ್ಥ್ಯಾವೃತೇಽತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪೀಡನಂ ಚಾಭಿನನ್ದತಿ||೩೬|| ಸೂಚ್ಯೇವ ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಮಙ್ಗಂ ಸೀದತಿ ಶೂಲ್ಯತೇ| |೩೭|

ಸ೦-ಅಸ್ಥ್ಯಾವೃತೇ ಸಮೀರಣೇ ಸ್ಪರ್ಶಮತ್ಯುಷ್ಣಂ ಪೀಡನಂ ಚಾಭಿನನ್ದತಿ-ಅಭಿಲಷತಿ| ತಥಾ, ಅಙ್ಗಮತಿಶಯೇನ ಸೂಚ್ಯೇವ ತುದ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸೀದತಿ ಶೂಲ್ಯತೇ ಚ|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ವಿನಮನಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್||೩೭|| ಶೂಲಂ ಚ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇನ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್| |೩೮|

ಸ೦-ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ಸಮೀರೇ ವಿನಮನಾದಿಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ವಿನಮನಂ-ಅಙ್ಗಾನಾಮ್| ತಥಾ, ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇನ ಚ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಙ್ಗೇನ, ಸುಖಂ ಲಭತೇ|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ಶುಕ್ರಾವೃತೇಽತಿವೇಗೋ ವಾ ನ ವಾ ನಿಷ್ಫಲತಾಽಪಿ ವಾ||೩೮||

ಸ೦-ಶುಕ್ರಾವೃತೇ ಪ್ರಭಞ್ಜನೇಽತಿವೇಗೋ ವಾ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾಚ್ಛುಕ್ರಸ್ಯ, ನ ವಾ ವೇಗೋ ನಿಷ್ಫಲತಾ ವಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ರುಜಾ ಜೀರ್ಣೇ ಶಾಮ್ಯತ್ಯನ್ನಾವೃತೇಽನಿಲೇ| |೩೯|

ಅನ್ನಾವೃತೇ ವಾತೇ ಭುಕ್ತೇ ಸತಿ ರುಜಾ ಕುಕ್ಷೌ ಭವತಿ| ಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ಸತಿ ರುಜಾ ಶಾಮ್ಯತಿ|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| ಮೂತ್ರಾಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಬಸ್ತೇರ್ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಭವೇತ್||೩೯||

ಸ೦-ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಮೂತ್ರಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಚ ಬಸ್ತೇಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

ವಿಡಾವೃತೇ ವಿಬನ್ಧೋಽಧಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಪರಿಕೃನ್ತತಿ| ವ್ರಜತ್ಯಾಶು ಜರಾಂ ಸ್ನೇಹೋ ಭುಕ್ತೇ ಚಾನಹ್ಯತೇ ನರಃ||೪೦|| ಶಕೃತ್ಪೀಡಿತಮನ್ನೇನ ದುಃಖಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚಿರಾತ್ಸೃಜೇತ್| |೪೧|

ಸ೦-ವಿಡಾವೃತೇ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ-ಅಪಾನಾಖ್ಯೇ, ಅಧೋವಿಬನ್ಧೋ ಜಾತವಿಬನ್ಧತ್ವಾತ್ ಪರಿಕೃನ್ತತಿ| ಸ್ನೇಹಶ್ರ್ಚಾಶು ಜರಾಂ ಯಾತಿ| ಭುಕ್ತೇ ಚ ಸತಿ ನರ ಆನಹ್ಯತೇ-ಆಧ್ಮಾಪ್ಯತೇ| ಶಕೃದನ್ನೇನ ಪೀಡಿತಂ ಚಿರೇಣ ಶುಷ್ಕಂ ದುಃಖಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸೃಜೇತ್|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಶ್ರೋಣಿವಙ್ಕ್ಷಣಪೃಷ್ಠರುಕ್||೪೧|| ವಿಲೋಮೋ ಮಾರುತೋಽಸ್ವಸ್ಥಂ ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇಽತಿ ಚ| |೪೨|

ಸ೦-ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇಽನಿಲೇ ಶ್ರೋಣ್ಯಾದಿರುಕ್ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಪವನೋ ವಿಗುಣೋ ಭವತಿ| ಹೃದಯಂ ಚ ವ್ಯಾಕುಲಂ [ಅತಿ] ಪೀಡ್ಯತೇ ಚ|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ರುಜಾ ದಾಹಃ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಾಣ ಆವೃತೇ||೪೨|| ವಿದಗ್ಧೇಽನ್ನೇ ಚ ವಮನಮ್| |೪೩|

ಸ೦-ಪ್ರಾಣೇ ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಭ್ರಮಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಅನ್ನೇ ಚ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತಿ ವಮನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ಉದಾನೇಽಪಿ ಭ್ರಮಾದಯಃ| ದಾಹೋಽನ್ತರೂರ್ಜಾಭ್ರಂಶಶ್ಚ|೪೩|

ಸ೦-ಉದಾನೇ ಚ ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಸತಿ ಭ್ರಮಾದ್ಯಾಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ, ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಅನ್ತರ್ದಾಹ ಊರ್ಜಾಯಾಃ-ಬಲಸ್ಯ ಚ, ವಿನಾಶಃ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ದಾಹೋ ವ್ಯಾನೇ ಚ ಸರ್ವಗಃ||೪೩|| ಕ್ಲಮೋಽಙ್ಗಚೇಷ್ಟಾಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸಸನ್ತಾಪಃ ಸವೇದನಃ| |೪೪|

ಸ೦-ವ್ಯಾನೇ ಚ ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಸರ್ವಶಃ(ಗಃ)-ಅನ್ತರ್ಬಹಿಶ್ಚ ದಾಹಃ, ಕ್ಲಮಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ಸಮಾನ ಊಷ್ಮೋಪಹತಿರತಿಸ್ವೇದೋಽರತಿಃ ಸತೃಟ್||೪೪|| ದಾಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| |೪೫|

ಸ೦-ಸಮಾನೇ ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಊಷ್ಮಣಃ-ಅಗ್ನೇಃ, ಉಪಹತಿಃ-ಉಪಘಾತಃ, ಅತಿಸ್ವೇದಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

ಅಪಾನೇ ತು ಮಲೇ ಹಾರಿದ್ರವರ್ನತಾ| ರಜೋತಿವೃತ್ತಿಸ್ತಾಪಶ್ಚ ಯೋನಿಮೇಹನಪಾಯುಷು||೪೫||

ಸ೦-ಅಪಾನೇ ಪುನಃ ಪಿತ್ತೇನಾವೃತೇ ಸತಿ ಮಲೇ-ಪುರೀಷಾದೌ, ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣತಾ ಸ್ಯಾತ್| ಯೋನ್ಯಾದಿಷು ರುಜಃ-ಪೀಡಯಾಃ, ಅತಿವೃತ್ತಿಸ್ತಾಪಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತ್ವಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಸಾದಸ್ತನ್ದ್ರಾಽರುಚಿರ್ವಮಿಃ| ಷ್ಠೀವನಂ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೪೬||

ಸ೦-ಪ್ರಾಣೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೇ ಸಾದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ಉದಾನೇ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮರುಚಿರ್ವಾಕ್ಸ್ವರಗ್ರಹಃ| ಬಲವರ್ಣಪ್ರಣಾಶಶ್ಚ|೪೭|

ಸ೦-ಉದಾನೇ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೇ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| ವ್ಯಾನೇ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿವಾಗ್ಗ್ರಹಃ||೪೭|| ಗುರುತಾಽಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸ್ಖಲಿತಂ ಚ ಗತೌ ಭೃಶಮ್| |೪೮|

ಸ೦-ವ್ಯಾನೇ ಕಫಾವೃತೇ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿವಾಗ್ಗ್ರಹಸ್ತಥಾಽಙ್ಗೇಷು ಗೌರವಂ ಗತೌ ಚ ಸ್ಖಲನಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| ಸಮಾನೇಽತಿಹಿಮಾಙ್ಗತ್ವಮಸ್ವೇದೋ ಮನ್ದವಹ್ನಿತಾ||೪೮||

ಸ೦-ಸಮಾನೇ ಕಫಾವೃತೇಽತಿಶೀತಾಙ್ಗತ್ವಮಸ್ವೇದೋ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

ಅಪಾನೇ ಸಕಫಂ ಮೂತ್ರಶಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್| |೪೯|

ಸ೦-ಅಪಾನೇ ಕಫಾವೃತೇ ಮೂತ್ರಶಕೃತಃ ಪ್ರವರ್ತನಂ ಸಕಫಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ಇತಿ ದ್ವವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಾಯೋರಾವರಣಂ ವಿದುಃ||೪೯||

ಸ೦-ಇತಿ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವಾಯೋರಾವರಣಂ ದ್ವಾವಿಂಶತಿಪ್ರಕಾರಂ [ವಿದುಃ-] ಜಾನನ್ತಿ, ತನ್ತ್ರಕೃತ ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

ಪ್ರಾಣಾದಯಸ್ತಥಾಽನ್ಯೋನ್ಯಮಾವೃಣ್ವನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಸರ್ವೇಽಪಿ ವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದಾವರಣಂ ಚ ತತ್||೫೦||

ಸ೦-ಪ್ರಾಣಾದಯಃ-ಪಞ್ಚ ವಾಯವಃ, ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ-ಪರಸ್ಪರಂ, ಆವೃಣ್ವನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ-ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ, ತಥಾ-ತೇನೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಯಥಾ ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಂ ಪ್ರಾಣಾದಯ ಆವೃತಾಸ್ತಥಾ ಪ್ರಾಣಾದಯೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮಾವೃಣ್ವನ್ತೀತಿ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಯಥಾ,-ಪ್ರಾಣೇನೋದಾನಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರ ಆವ್ರಿಯನ್ತೇ, ತಥೈವೋದಾನಾದಿಭಿರಪಿ ಪ್ರಾಣ ಆವ್ರಿಯತೇ| ಏವಮುದಾನೇನ ವ್ಯಾನಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಆವ್ರಿಯನ್ತೇ, ವ್ಯಾನಾದಿಭಿಶ್ಚ ತ್ರಿಭಿರುದಾನಃ| ತಥಾ ವ್ಯಾನೇನ ಸಮಾನಾಪಾನೌ, ತಥಾ ಸಮಾನಾಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾನಃ| ಸಮಾನೇನಾಪಾನಃ, ಅಪಾನೇನಾಽಪಿ ಸಮಾನ ಆವ್ರಿಯತೇ| ಇತ್ಯೇಕದ್ವಿತ್ರಾದಿಕ್ರಮೇಣಾಪ್ಯೇವಮಾವರಣಂ ನಿರೂಪ್ಯಮ್| ಏವಂ ಚ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಪರಸ್ಪರಮಾವೃಣ್ವನ್ತಿ| ತಚ್ಚಾವರಣಂ ವಿಂಶತಿಭೇದಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

ಅಥಾಸ್ಯಾವರಣಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ - - - - ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂರೋಧಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಃ| ಹೃದ್ರೋಗೋ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೇನೋದಾನ ಆವೃತೇ||೫೧|| ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ವರ್ಣೌಜೋಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| |೫೨|

ಸ೦-ಪ್ರಾಣೇನೋದಾನ ಆವೃತೇ ನಿಃಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂರೋಧಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಉದಾನೇನ ಪ್ರಾಣ ಆವೃತೇ ವರ್ಣೌಜೋಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ನನು ಚ, ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವರಣಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಪರಸ್ಪರಂ ತು ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಯದಾವರಣಂ ತದಮೂರ್ತತ್ವಾದನುಪಪನ್ನಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಬ್ರೂಮಃ| ದ್ವಯೋರ್ವಾತಯೋರನ್ಯೋನ್ಯಮುಪಸರ್ಪತೋರ್ಬಲವತಾ ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಭಿಘಾತೇನ ಗತಿಭಙ್ಗಾತ್ಸ ತೇನಾವೃತಮಾರ್ಗ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಾನಾಮಪಿ ಪರಸ್ಪರಮಾವರಣಂ ಯುಕ್ತಮೇವ|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| ದಿಶಾಽನಯಾ ಚ ವಿಭಜೇತ್ಸರ್ವಮಾವರಣಂ ಭಿಷಕ್||೫೨|| ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ವಾತಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಹಾನಿಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾತ್| |೫೩|

ಸ೦-ಅನಯಾ ದಿಶಾ-ದಿಙ್ಮಾತ್ರಪ್ರದರ್ಶನೇನ, ಸರ್ವಮಾವರಣಂ ವಿಭಜೇದ್ಭಿಷಕ್| ಇಯಂ ಚಾತ್ರ ದಿಕ್,-ಉದಾನೇನಾವೃತೇಽಪಾನೇ ಛರ್ದಿಶ್ವಾಸಕಾಸಾದಯಃ ಸ್ಯುಸ್ತಥಾಽಲ್ಪೋಽಗ್ನಿರತಿಸಾರಶ್ಚ| ಉದಾನೇಽಪಾನೇನಾವೃತೇ ಬಸ್ತ್ಯಾಧ್ಮಾನೋದಾವರ್ತಗುಲ್ಮಾಲ್ಪಾಗ್ನಿಪರಿಕರ್ತಿಕಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಪಾನೇ ವ್ಯಾನೇನಾವೃತೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರರೇತಸಾಮತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ವ್ಯಾನೇ ಸಮಾನೇನಾವೃತೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾತನ್ದ್ರಾಪ್ರಲಾಪಾಙ್ಗಸಾದವಹ್ನಯೋಜೋಬಲಕ್ಷಯಃ| ವ್ಯಾನ ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಚ ಶ್ಯಾವಾಸ್ಯತಾ ಸ್ತಬ್ಧತಾಽಲ್ಪಾಗ್ನಿತಾ ಸ್ವೇದಶ್ಚೇಷ್ಟಾಹಾನಿರ್ನಿಮೀಲನಮಿತಿ| ಏವಮನ್ಯದಪ್ಯಾವರಣಂ ಭಿಷಕ್ ಸ್ವಮನೀಷಯಾ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಸಂಸ್ಕಾರವತ್ಯಾ ವಿಭಜೇತ್| ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ತು ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಮ್| ಕಥಂ ವಿಭಜೇತ್ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಸ್ಥಾನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಾನಿ-ಪಕ್ವಾಶಯಾದೀನಿ ದೋಷಭೇದೀಯೋಕ್ತಾನಿ, ವಾತಾನಾಂ-ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ| ತಥಾ, ವೃದ್ಧಿಂ-ಆವರಕವಾಯುಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ ವೈಕೃತಕರ್ಮಣಾಂ, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ-ಜ್ಞಾತ್ವಾ| ತಥಾ, ಆವಾರ್ಯಮರುತಾಂ ಹಾನಿಮವೇಕ್ಷ್ಯ, ಸರ್ವಮಾವರಣಂ-ಅನುಕ್ತಮಪಿ, ವಿಭಜೇತ್| ಯಥಾ-ಉತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸಚೇಷ್ಟಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನಿ ಯದಾ ಹೀನಾನಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಉದಾನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದೀನಿ ವೃದ್ಧಾನಿ ತದೈವಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್, ಯಥಾ-ಪ್ರಾಣ ಉದಾನಾದೀನಾಮೇಕೇನ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಆವೃತ ಇತಿ| ಏವಮುದಾನಾದಿಷ್ವಪಿ ಪ್ರಾಣಾದಿಭಿರಾವರಣಂ ವಿಭಾಗೀಕಾರ್ಯಮ್|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಂ ಮಿಥಃ||೫೩|| ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಮಿಶ್ರಿತೈಶ್ಚ ತೈಃ| |೫೪|

ಸ೦-ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವಾಯೂನಾಂ ಪರಸ್ಪರಮಾವಾರ್ಯಾವರಕತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಮಿಶ್ರಂ-ದ್ವಯೇನ ತ್ರಯೇಣ ಚತುಷ್ಟಯೇನ ಚ, ಮಿಥಃ-ಪರಸ್ಪರಂ, ಆವರಣಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಾತ್ಯಾವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿಃ-ಧಾತ್ವವಸಾನೈಃ, ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಮಿಶ್ರಂ ಮಿಥ ಆವರಣಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಾತ್ಯಾವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚೈಷಾ ಉದಾಹರಣದಿಗ್ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಾ,-ಪ್ರಾಣೇನ ದ್ವಾದಶವಿಧೇನ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ಮಿಶ್ರಿತತ್ವಾತ್ ಚತುರ್ಣಾಮುದಾನಾದೀನಾಮಾವರಣಂ ವಿಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಚತುರ್ಭಿರುದಾನಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತ್ಸ್ಯಾವರಣಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವಾದಶವಿಧೈರ್ದ್ವಾದಶವಿಧಸ್ಯೈಕಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾವರಣಮಿತಿ| ತೈರಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಣಾದಯಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತೈಃ-ಪಿತ್ತಾದ್ಯಾವರಣಮಿಶ್ರಿತೈಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಭಿಃ, ಪರಸ್ಪರಮಾವಾರ್ಯಾವರಕತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತೈರ್ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಾತ್ಯಾವೃತಿರಸಸಙ್ಖ್ಯತಾಮಿತಿ ಯೋಽಜ್ಯಮ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| ಮಿಶ್ರೈಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಸ್ತದ್ವನ್ಮಿಶ್ರಣಾಭಿರನೇಕಧಾ||೫೪|| ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಯಾತ್ಯಾವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಮ್| ತಾಂ ಲಕ್ಷಯೇದವಹಿತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್||೫೫|| ಶನೈಃಶನೈಶ್ಚೋಪಶಯಾದ್ಗೂಢಾಮಪಿ ಮಹುರ್ಮುಹುಃ| |೫೬|

ಸ೦-ತೈಸ್ತುಲ್ಯಂ ತದ್ವತ್| ಯಥಾ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಂ ಮಿಥಸ್ತಥಾ ಮಿಶ್ರೈಶ್ಚ ತೈಃ-ಪ್ರಾಣಾದಿಭಿಃ, ಯಥಾ ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಂ ಮಿಥಸ್ತಥೈವ ಮಿಶ್ರೈಃ-ಸಂಯುಕ್ತೈರೇತೈಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ನ ಕೇವಲೈಃ, ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಮಿಶ್ರಮಾವರಣಂ ಮಿಥಸ್ತಥಾ ಮಿಶ್ರೈಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಾದಯೋ ಮಿಶ್ರಿತಾಸ್ತೈಸ್ತಥಾಭೂತೈಃ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವರಣಮ್| ಏವಮನೇಕಧಾ ಮಿಶ್ರಣಾಭಿಃ-ಬಹುಭಿಃ ಸಂಯೋಜನೈಃ, ಆವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ| ತಥಾ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಣದೀನಾಮಾವೃತಿರಸಙ್ಖ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ-ಸಙ್ಖ್ಯಾಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ಗಚ್ಛತಿ| ತಾಂ-ಆವೃತಿಂ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಗೂಢಾಂ-ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಾಮಪಿ, ಅವಹಿತಃ-ತಜ್ಜ್ಞಾನಾಯ ತತ್ಪರಃ ಸನ್, ಲಕ್ಷಯೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ಕಥಮ್ ? ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್| ತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್-ಆತ್ಮೀಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗೋದ್ಭವಾತ್, ಶನೈಃಶನೈಃ-ನ ಝಟಿತ್ಯೇವ, ತಥಾ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ-ಕ್ಷಣೇ ಕ್ಷಣೇ ಲಕ್ಷಯೇತ್, ನ ತು ಸಕೃದೇವ, ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾಜ್ಜಾನೀಯಾದಿತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಕೇವಲಾ-ದ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮಾವೃತಿಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್, ಯಾವದುಪಶಯಾದಪ್ಯೇಷಾಂ ಗೂಢಾಮಪ್ಯಾವೃತಿಮವಗಚ್ಛೇತ್| ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮೇಕೈಕೇನಾನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ವಿಂಶತಿರ್ಭೇದಾಃ| ಏವಮೇಕೇನ ದ್ವಯೋರ್ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಚೈಕಸ್ಯಾವರಣೇ ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣೇ ತ್ವಮೀ ಭೇದಾಃ-ಪ್ರಾಣಸ್ಯೋದಾನವ್ಯಾನಾಭ್ಯಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ದ್ವೌ ಭೇದೌ| ಏವಮುದಾನಸಮಾನಾಭ್ಯಾಮುದಾನಾಪಾನಾಭ್ಯಾಂ [ವ್ಯಾನಸಮಾನಾಭ್ಯಾಂ ವ್ಯಾನಾಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ಸಮಾನಾಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ] ಚ ಸಹಾನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ಪರಾಣಿ ಪಞ್ಚ ದ್ವಿಕಾನಿ, ಇತಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ದ್ವಾದಶ ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ| ಉದಾನಸ್ಯ ಷಟ್| ವ್ಯಾನಸ್ಯ ದ್ವೌ| ಏವಂ ವ್ಯಾನಸ್ಯೋದಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿರನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣೇ ಷಟ್| ಉದಾನಸ್ಯ ದ್ವೌ| ಪ್ರಾಣಸ್ಯೋದಾನಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿದ್ವೌ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಾವರಣಾದ್ಭೇದೌ ಭವತಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ದ್ವಾದಶಭಿರಾವೃತತ್ವಾತ್ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಾಣಾಮನ್ಯೋನ್ಯಾನಾಂ ಮಿಶ್ರಣಾತ್ ಚತ್ವಾರಿಶತಾನಿ ವಿಂಶತ್ಯುತ್ತರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಏವಮನ್ಯದಪ್ಯಾವರಣಂ ನಿರೂಪ್ಯಮ್|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| ವಿಶೇಷಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಾಣ ಉದಾನೋ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ||೫೬|| ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಪೀಡನಾದ್ಧಾನಿರಾಯುಷಶ್ಚ ಬಲಸ್ಯ ಚ| |೫೭|

ಸ೦-ಪ್ರಾಣಾದಯಃ ಸರ್ವ ಏವ ವಾತಾ ಜೀವಿತಮ್, ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಪ್ರಾಣಾಖ್ಯೋ ವಾಯುರ್ಜೀವಿತಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಉದಾನಾಖ್ಯೋ ವಾಯುರ್ವಿಶೇಷೇಣ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ| ಯತಶ್ಚೈವಮತಸ್ತಯೋಃ-ಪ್ರಾಣೋದಾನಯೋಃ, ಪೀಡನಾತ್-ಕ್ಷೋಭಣಾತ್, ಯಥಾಸ್ವಮಾಯುಷೋ ಬಲಸ್ಯ ಚ ಹಾನಿರ್ಭವೇತ್| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಪ್ರಾಣೋದಾನಾಖ್ಯೌ ಪವನಾವಾಹಾರಾದಿನಾ ಯತ್ನೇನ ಭಿಷಜಾ ರಕ್ಷ್ಯೌ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨೨|೬೯) - "ಪ್ರಾಣೋ ರಕ್ಷ್ಯಶ್ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಪಿ ತತ್ಸ್ಥಿತೌ ದೇಹಸಂಸ್ಥಿತಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ಆವೃತಾ ವಾಯವೋಽಜ್ಞಾತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಾ ವತ್ಸರಂ ಸ್ಥಿತಾಃ||೫೭|| ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪಿ ದುಃಸಾಧ್ಯಾ ಭವೇಯುರ್ವಾಽನುಪಕ್ರಮಾಃ| |೫೮|

ಸ೦-ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯಮೇನಾವೃತಾ ಇತ್ಯೇವಮಜ್ಞಾತಾಃ-ಸಮ್ಯಗನಿಶ್ಚಿತಾಃ, ವರ್ಷೋಷಿತಾಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪಿ ದುಃಸಾಧ್ಯಾಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾ ಭವೇಯುಃ| ಜ್ಞಾತಾ ವಾ-ಪಿತ್ತಾದಿನಾ ಆವೃತಾ ಯಥಾವತ್ಸಮ್ಯಙ್ನಿಶ್ಚಯಂ ಗತಾಃ, ವತ್ಸರಂ ಸ್ಥಿತಾಃ| ವಾಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ, ಅನುಪಕ್ರಮಾ ಏವ ಭವೇಯುಃ| ತತೋ ವಾತಾ ಆವೃತೇಃ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| ವಿದ್ರಧಿಪ್ಲೀಹಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿಸದನಾದಯಃ||೫೮|| ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮಾವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಣಾತ್| ೫೮ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೬||

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ವಾಯೂನಾಂ, ಆವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಣಾತ್-ಅಚಿಕಿತ್ಸನಾತ್, ವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯ ಉಪದ್ರವಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ತದುಪಕ್ರಮೇ ಯತಿತವ್ಯಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಂ ನಾಮ ಶೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೬||