16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

വാതശോണിതനിദാനം വാതവ്യാധിനിദാനാത് പൃഥഗാരഭ്യതേ, ബഹുവക്തവ്യത്വാത്| അന്യഥാ വാതവ്യാധിവിശേഷ ഏവ വാതശോണിതാഖ്യോ വ്യാധിരിതി തത്രൈവ വക്തും യുക്തം സ്യാത്|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

തസ്മാദ്വാതശോണിതനിദാനം പ്രക്രമ്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ വാതശോണിതനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| വിദാഹ്യന്നം വിരുദ്ധം ച തത്തച്ചാസൃക്പ്രദൂഷണമ്| ഭജതാം വിധിഹീനം ച സ്വപ്നജാഗരമൈഥുനമ്||൧|| പ്രായേണ സുകുമാരാണാമചങ്ക്രമണശീലിനാമ്| അഭിഘാതാദശുദ്ധേശ്ച നൃണാമസൃജി ദൂഷിതേ||൨|| വാതലൈഃ ശീതലൈര്വായുര്വൃദ്ധഃ കൃദ്ധോ വിമാര്ഗഗഃ| താദൃശൈവാസൃജാ രുദ്ധഃ പ്രാക്തദേവ പ്രദൂഷയേത്||൩|| ആഢ്യരോഗം ഖുഡം വാതബലാസം വാതശോണിതമ്| തദാഹുര്നാമഭിഃ|൪|

സ൦-മദ്യാമ്ലതക്രദധിനിഷ്പാവവ്രീഹിവാരിചരമാംസകുലത്ഥകുഠേരാദികം-വിദാഹ്യന്നം, തഥാ വിരുദ്ധമന്നം-സംയോഗമാത്രാദിവശാത് യഥാ "ആനൂപമാമിഷം മാഷക്ഷൌദ്രക്ഷീര" (ഹൃ. സൂ. അ. ൭|൨൯) ഇത്യാദികം പ്രാഗുക്തമ്, തത്തച്ചാസൃക്പ്രദൂഷണം-അന്യദപ്യാഹാരവിഹാരജാതം യത്തത്രതത്രോക്തമ്, തദ്ഭജതാം-ശീലയതാം, നൃണാം-പുരുഷാണാം, തഥാ വിധിഹീനം-അയഥാശാസ്ത്രം, സ്വപ്നജാഗരമൈഥുനം ഭജതാം പ്രായേണ സുകുമാരാണാമ്, പ്രായോഗ്രഹണമ(ണേനാ)ന്യേഷാമപി രക്തോപചയഹേത്വാഹാരസേവിനാമ്, തഥാ അചങ്ക്രമണശീലിനാം-അത്യന്തമാസ്യാദിസുഖസേവിനാമ്, അഭിഘാതാത്-അനേകവിധാത്പ്രഹാരവിശേഷാത്, തഥാ അശുദ്ധേഃ-അശോധനാന്മലാനിര്ഹരണാത്, തേഷാമസൃജി ദൂഷിതേ-തദ്ദൂഷണഹേതുഭിര്യഥോക്തൈര്ദുഷ്ടേ സമ്പന്നേ, തതോ വാതലൈഃ-തിക്തോഷണാദിഭിഃ സര്വരോഗനിദാനോക്തൈഃ, തഥാऽതിശയേന ശീതലൈര്വായുര്വൃദ്ധഃ-അത്യന്തമുപചയം പ്രാപ്യ, പശ്ചാത്കുദ്ധഃ-കുപിതഃ, അത ഏവ ച വിമാര്ഗഗോ-വിശേഷേണോന്മാര്ഗഗാമീ, താദൃശൈവ-തഥാഭൂതേനൈവ, അസൃജാ ദുഷ്ടേന ക്രുദ്ധേന രുദ്ധോ-വിഹതഗതിഃ കൃതാത്യന്തസംശ്ലേഷഃ, തദേവ-ശോണിതം, പ്രാക്-പൂര്വം, പ്രദൂഷയേത്| പ്രാഗ്ഗ്രഹണാദനന്തരം സര്വാന് ധാതൂന് മാംസാദീന് പ്രദൂഷയേത്| തച്ച തഥാവിധം രക്തമത്യുപചിതം പ്രദുഷ്ടമാഢ്യരോഗം ഖുഡം വാതബലാസം വാതശോണിതമിതി നാമഭിരാചാര്യാ ആഹുഃ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| തച്ച പൂര്വം പാദൌ പ്രധാവതി||൪|| വിശേഷാദ്യാനയാനാദ്യൈഃ പ്രലമ്ബൌ| |൫|

സ൦-തച്ച രോഗസ്വഭാവാത് പൂര്വം പാദൌ പ്രധാവതി-സമുത്പദ്യതേ| തൌ ച പാദൌ വിശേഷാത്-അതിശയേന, യാനയാനാദ്യൈഃ പ്രലമ്ബൌ-ഉച്ഛൂനൌ സന്തൌ, പ്രധാവതി| യാനേന-ഹസ്ത്യശ്വാദിനാ, യാനം-ഗമനമ്| ആദിഗ്രഹണാദന്യൈരപി പാദപ്രലമ്ബനോത്പാദകൈര്ഗജതുരഗാദിസദൃശൈഃ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

തസ്യ ലക്ഷണമ്| ഭവിഷ്യതഃ കുഷ്ഠസമം തഥാ സാദഃ ശ്ലഥാങ്ഗതാ||൫|| ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു| കണ്ഡൂസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദഗൌരവസുപ്തതാഃ||൬|| ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രണശ്യന്തി മുഹുരാവിര്ഭവന്തി ച| പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി||൭|| ആഖോരിവ വിഷം ക്രുദ്ധം കൃത്സ്നം ദേഹം വിധാവതി| |൮|

സ൦-തസ്യ-വാതശോണിതസ്യ, ഭവിഷ്യതോ-ഭാവിനോ, ലക്ഷണം-പ്രാഗ്രൂപം, കുഷ്ഠസമം-കുഷ്ഠേന തുല്യമ്, കുഷ്ഠസ്യ യത് പ്രാഗ്രൂപം-"അതിശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശ (ഹൃ, നി. അ. ൧൪|൧൧) ഇത്യാദി കുഷ്ഠനിദാനോക്തം, തദസ്യാപി| ന കേവലമേതദേവ യാവത്തഥാ സാദഃ ശ്ലഥാങ്ഗതേത്യാദി ച, യാവന്മുഹുരാവിര്ഭവന്തി ചേത്യേതദപി ഭവിഷ്യതോ ലക്ഷണമ്| സ൦-തച്ച വാതശോണിതം പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ-തത്ര പൂര്വം സ്ഥിതിം കൃത്വാ, കദാചിദ്ധസ്തയോരപി പ്രതിഷ്ഠാം കൃത്വാ, ആഖോഃ-മൂഷകസ്യ സമ്ബന്ധി, യഥാ വിഷം ക്രുദ്ധം ദേഹൈകദേശേ പൂര്വം സ്ഥിതിം കൃത്വാऽനന്തരം കൃത്സ്നം ദേഹം വിധാവതി-വിശേഷേണ പ്രസരതി|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

തച്ച വാതശോണിതമുത്താനഗമ്ഭീരഭേദേന ദ്വിധാ സ്യാദിത്യാഹ - - - - | ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം തത്പൂര്വം ജായതേ തതഃ||൮|| കാലാന്തരേണ ഗമ്ഭീരം സര്വാന് ധാതൂനഭിദ്രവത്| |൯|

സ൦-ത്വക് ച മാംസം ച, തേ ആശ്രയോ യസ്യ വാതരക്തസ്യ തദേവംഭൂതം തത്-വാതശോണിതം, ഉത്താനം പൂര്വം-പ്രാക്, ജായതേ| തതഃ-പശ്ചാത്, കാലാന്തരേണ പുനഃ സര്വാന് ധാതൂന്-അപരാനപി മേദഃപ്രഭൃതീന്, അഭിദ്രവദ്ഗമ്ഭീരം ജായതേ|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| കണ്ഡ്വാദിസംയുതോത്താനേ ത്വക്താമ്രാ ശ്യാവലോഹിതാ||൯|| സായാമാ ഭൃശദാഹോഷാ| |൧൦|

സ൦-ഉത്താനേ വാതശോണിതേ ത്വക് കണ്ഡ്വാദിസംയുതാ-കണ്ഡൂസ്ഫുരണനിസ്തോദാദിയുക്താ (ശ്ലോ. ൬) , തഥാ താമ്രാ ശ്യാവലോഹിതാ-വ്യാമിശ്രവര്ണാ, ഭവതി| തഥാ സഹായാമേന വര്തത ഇതി സായാമാ, തഥാ ഭൃശദാഹോഷാ-അത്യര്ഥം ദാഹരുഗ്യുക്താ|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ഗമ്ഭീരേऽധികപൂര്വരുക്| ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതഃ പാകീ വായുഃ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു||൧൦|| ഛിന്ദന്നിവ ചരത്യന്തര്വക്രീകുര്വംശ്ച വേഗവാന്| കരോതി ഖഞ്ജം പങ്ഗും വാ ശരീരേ സര്വതശ്ചരന്||൧൧||

സ൦-ഗമ്ഭീരേ വാതശോണിതേऽധികപൂര്വരുക് ശ്വയഥുഃ സ്യാത്| അധികം കൃത്വാ പൂര്വാ രുക് യസ്യ ശ്വയഥോരസാവധികപൂര്വരുക് ശ്വയഥുഃ| കുതോऽധികപൂര്വരുക് ? പ്രകൃതത്വാദുത്താനവാതശോണിതാത്| തഥാ ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതഃ, തഥാ പാകീ-പാകയുക്തഃ, സ്യാത്| തഥാऽസ്മിന് ഗമ്ഭീരേ വായുര്വേഗവാന്-ബലവാന്, ശരീരേ സര്വതശ്ചരന്-ഗച്ഛന്, വക്രീകുര്വംശ്ച സാമര്ഥ്യാത്തദേവ ശരീരം ഖഞ്ജം പങ്ഗും വാ കരോതി| തഥാ അസൌ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു ഛിന്ദന്നിവാന്തശ്ചരതി|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

വാതേऽധികേऽധികം തത്ര ശൂലസ്ഫുരണതോദനമ്| ശോഫസ്യ രൌക്ഷ്യകൃഷ്ണത്വശ്യാവതാവൃദ്ധിഹാനയഃ||൧൨|| ധമന്യങ്ഗുലിസന്ധീനാം സങ്കോചോऽങ്ഗഗ്രഹോऽതിരുക്| ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ||൧൩||

സ൦-തത്ര-വാതശോണിതേ, വാതാധികേऽധികം ശൂലസ്ഫുരണതോദനം ഭവതി| ശൂലം-സന്തതാ രുക്| തോദനം തു-വിച്ഛിന്നാ രുക് പ്രതോദേനേവ| തഥാ, ശോഫസ്യ രൌക്ഷ്യകൃഷ്ണത്വശ്യാവതാവൃദ്ധിഹാനയഃ സ്യുഃ, വാതസ്യ ചലസ്വഭാവത്വാത്| തഥാ, ധമനീനാം-സിരാവിശേഷാണാം, അങ്ഗുലിസന്ധീനാം ച സങ്കോചഃ സ്യാത്| തഥാ, അങ്ഗഗ്രഹഃ-അങ്ഗാന്യവബദ്ധാനീവ സ്യുഃ| തഥാ, അതിരുക് ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ ച ഭവതഃ| ശീതദ്വേഷഃ-ശീതാസഹിഷ്ണുത്വമ്| തഥാ, അനുപശയഃ-അസുഖാനുബന്ധഃ| കേനാനുപശയഃ ? പ്രകൃതത്വാച്ഛീതദ്വേഷേണോഷ്ണകാമിതയോഷ്ണസേവനേന ഭവതി| തഥാ, സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ സ്യുഃ| സ്തമ്ഭ ഇവ സ്തമ്ഭോ-ദേഹസ്തബ്ധതാ| വേപഥുഃ-കമ്പനമ്| ദേഹസ്യ സുപ്തിഃ-അങ്ഗാനാമചൈതന്യമ്|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

വാതോത്തരസ്യ ലക്ഷണമുക്ത്വാ രക്തോത്തരം വക്തുമാഹ - - - - രക്തേ ശോഫോऽതിരുകതോദസ്താമ്രശ്ചിമിചിമായതേ| സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈഃ ശമം നൈതി കണ്ഡൂക്ലേദസമന്വിതഃ||൧൪||

സ൦-അധിക ഇത്യത്രാനുവര്തതേ| രക്തേऽധികേ ശോഫോऽതിരുക്തോദ ഇതി| വാതേऽപ്യധികേ ശോഫഃ സരുഗ്ഭവതി കിന്തു രക്തേऽധികേऽതിരുക്തോദഃ ശോഫഃ സ്യാദിതി വിശേഷഃ| തഥാ, താമ്രോ-വര്ണേന, ഭവതി| ചിമിചിമാമിവാചരതി-ചിമിചിമായതേ| തഥാ, സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈരസൌ ശോഫഃ ശമം നൈതി-ന യാതി, കണ്ഡൂക്ലേദയുക്തഃ സന്|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

പിത്തേ വിദാഹഃ സമ്മോഹഃ സ്വേദോ മൂര്ച്ഛാ മദഃ സതൃട്| സ്പര്ശാക്ഷമത്വം രുഗ്രാഗഃ ശോഫഃ പാകോ ഭൃശോഷ്മതാ||൧൫||

സ൦-പിത്തേ-പിത്താനുവിദ്ധേ വാതശോണിതേ, വിദാഹാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

കഫേ സ്തൈമിത്യുഗുരുതാസുപ്തിസ്നിഗ്ധത്വശീതതാഃ| കണ്ഡൂര്മന്ദാ ച രുക്|൧൬|

സ൦-കഫാനുവിദ്ധേ വാതശോണിതേ സ്തൈമിത്യാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗം ച സങ്കരേ||൧൬||

സ൦-ദ്വന്ദ്വശബ്ദേന ച വാതപിത്തകഫരക്താനാം ദ്വന്ദ്വാനീതി പ്രായേണേഹ ഗൃഹ്യന്തേ, സര്വശബ്ദേന ച വാതപിത്തരക്തകഫാ ഗൃഹ്യന്തേ| ദ്വന്ദ്വം ച സര്വം ച ദ്വന്ദ്വസര്വേ, തയോര്ലിങ്ഗം-ലക്ഷണം, ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗമ്| സങ്കരേ-വ്യാമിശ്രത്വേ സതി, ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗം വാതശോണിതം ഭവതി| കസ്യ സങ്കരേ ? പ്രകൃതത്വാദ്വാതപിത്തരക്തകഫാനാം ദ്വന്ദ്വസങ്കരേ ദ്വന്ദ്വലിങ്ഗം വാതശോണിതം ഭവതി| സര്വസങ്കരേ-സര്വേഷാം വാതാദീനാം സങ്കരേ, സര്വലിങ്ഗം വാതശോണിതം ഭവതി|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം നവം, യാപ്യം ദ്വിദോഷജമ്| ത്രിദോഷജം ത്യജേത്സ്രാവി സ്തബ്ധമര്ബുദകാരി ച||൧൭||

സ൦-ഏകദോഷാനുഗം വാതശോണിതം നവം സാധ്യം-സാധയിതും ശക്യമ്| ദ്വിദോഷോദ്ഭവം യാപ്യം-യാപനാര്ഹമ്| ത്രിദോഷജം വാതശോണിതം ത്യജേത്-അസാധ്യത്വാന്നോപക്രമേത്| തഥാ, സ്രാവി യദ്വാതരക്തമര്ബുദകാരി ച, തച്ചാസാധ്യമ്|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

രക്തമാര്ഗം നിഹത്യാശു ശാഖാസന്ധിഷു മാരുതഃ| നിവിശ്യാന്യോന്യമാവാര്യ വേദനാഭിര്ഹരത്യസൂന്||൧൮||

സ൦-ശാഖാസന്ധിഷു മാരുതോ നിവിശ്യ-തത്ര സ്ഥിതിം കൃത്വാ, തഥാ രക്തമാര്ഗമാശു-ശീഘ്രം നിഹത്യ, അനന്തരമന്യോന്യമാവാര്യ-പ്രകൃതത്വാദ്രക്തം കര്തൃ വാതമാവാര്യ വാതോऽപി രക്തമ്, തതോ വേദനാഭിഃ വാതരക്തോചിതാഭിഃ പീഡാഭിഃ, അസൂന്-പ്രാണാന്, ഹരതി |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

വായൌ പഞ്ചാത്മകേ പ്രാണോ രൌക്ഷ്യവ്യായാമലങ്ഘനൈഃ| അത്യാഹാരാഭിഘാതാധ്വവേഗോദീരണധാരണൈഃ||൧൯|| കുപിതശ്ചക്ഷുരാദീനാമുപഘാതം പ്രവര്തയേത്| പീനസാര്ദിതതൃട്കാസശ്വാസാദീംശ്ചാമയാന്ബഹൂന്||൨൦||

സ൦-പഞ്ചാത്മകേ-പ്രാണാദിഭേദാത് പഞ്ചസ്വഭാവേ വാതേ സതി, പ്രാണോ നാമ വാതോ രൌക്ഷ്യാദിഭിഃ കുപിതശ്ചക്ഷുരാദീനാമുപഘാതം പ്രവര്തയേത്-വിദധാതി| തഥാ, പീനസദീംശ്ച ബഹൂന് രോഗാന് കുര്യാത്| ആദിശബ്ദേന ഹിധ്മാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ഉദാനഃ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരച്ഛര്ദിനിദ്രാവിധാരണൈഃ| ഗുരുഭാരാതിരുദിതഹാസ്യാദ്യൈര്വികൃതോ ഗദാന്||൨൧|| കണ്ഠരോധമനോഭ്രംശച്ഛര്ദ്യരോചകപീനസാന്| കുര്യാച്ച ഗലഗണ്ഡാദീംസ്താംസ്താന് ജത്രൂര്ധ്വസംശ്രയാന്||൨൨||

സ൦-ഉദാനഃ ക്ഷവഥുവിധാരണാദിഭിര്വികൃതഃ-കുപിതഃ, കണ്ഠരോധാദീന് ഗദാന് കുര്യാത്| ചശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമഃ| ഗലഗണ്ഡാദീംശ്ച ഗദാന്, താംസ്താന്-അനേകവിധാന്, ജത്രൂര്ധ്വസംശ്രയാന് കുര്യാത്|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

വ്യാനോऽതിഗമനധ്യാനക്രീഡാവിഷമചേഷ്ടിതൈഃ| വിരോധിരൂക്ഷഭീഹര്ഷവിഷാദാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ||൨൩|| പുംസ്ത്വോത്സാഹബലഭ്രംശശോഫചിത്തോപ്ലവജ്വരാന്| സര്വാങ്ഗരോഗനിസ്തോദരോമഹര്ഷാങ്ഗസുപ്തതാഃ||൨൪|| കുഷ്ഠം വിസര്പമന്യാംശ്ച കുര്യാത്സര്വാങ്ഗഗാന് ഗദാന്| |൨൫|

സ൦-വ്യാനോऽതിഗമനാദിഭിര്വിരോധ്യാദിഭിശ്ച ദൂഷിതോ-ദുഷ്ടിം പ്രാപ്തഃ, പുംസ്ത്വോത്സാഹാദിഭ്രംശാദീന് അപരാനപി സര്വാങ്ഗഗാന് ഗദാന് കുര്യാത്|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| സമാനോ വിഷമാജീര്നശീതസങ്കീര്ണഭോജനൈഃ||൨൫|| കരോത്യകാലശയനജാഗരാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ| ശൂലഗുല്മഗ്രഹണ്യാദീന് പക്വാമാശയജാന് ഗദാന്||൨൬||

സ൦-സമാനോ വിഷമാദിഭോജനാദിഭിരകാലശയനാദിഭിശ്ച ദൂഷിതഃ ശൂലാദീന് പക്വാമാശയജാന് ഗദാന് കരോതി|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

അപാനോ രൂക്ഷഗുര്വന്നവേഗാഘാതാതിവാഹനൈഃ| യാനയാനാസനസ്ഥാനചങ്ക്രമൈശ്ചാതിസേവിതൈഃ||൨൭|| കുപിതഃ കുരുതേ രോഗാന് കൃച്ഛ്രാന് പക്വാശയാശ്രയാന്| മൂത്രശുക്രപ്രദോഷാര്ശോഗുദഭ്രംശാദികാന് ബഹൂന്||൨൮||

സ൦-അപാനോ രൂക്ഷാന്നാദിഭിരതിസേവിതൈര്വേഗാഘാതാദിഭിശ്ചാതിസേവിതൈഃ കുപിതഃ കൃച്ഛ്രാന്-ദാരുണാന്, പക്വാശയാശ്രയാന് മൂത്രശുക്രപ്രദോഷാദീന് ബഹൂന് ഗദാന് കുര്യാത്|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

സര്വം ച മാരുതം സാമം തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യഗൌരവൈഃ| സ്നിഗ്ധത്വാരോചകാലസ്യശൈത്യശോഫാഗ്നിഹാനിഭിഃ||൨൯|| കടുരൂക്ഷാഭിലാഷേണ തദ്വിധോപശയേന ച| യുക്തം വിദ്യാന്നിരാമം തു തന്ദ്രാദീനാം വിപര്യയാത്||൩൦||

സ൦-സര്വമപി മാരുതം തന്ദ്രാദിഭിര്ലക്ഷണൈര്യുതം സാമം വിദ്യാത്| തന്ദ്രാദിലക്ഷണവിപര്യയേണ തു നിരാമം ജാനീയാത്|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

വായോരാവരണം ചാതോ ബഹുഭേദം പ്രവക്ഷ്യതേ| |൩൧|

സ൦-അതഃ-സാമാദിലക്ഷണാദനന്തരം, വാതസ്യാവരണം ബഹുഭേദം-അനേകപ്രകാരം, പ്രകര്ഷേണ വക്ഷ്യതേ| കില നാസ്യാമ ഏവാവരണമ്, അപി ത്വന്യദപ്യസ്തീതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ശൂലം ഭ്രമസ്തമഃ||൩൧|| കടുകോഷ്ണാമ്ലലവണൈര്വിദാഹഃ ശീതകാമതാ| |൩൨|

സ൦-പിത്തേനാവൃതേ മരുതി ദാഹാദികം ലിങ്ഗമ്|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ശൈത്യഗൌരവശൂലാനി കട്വാദ്യുപശയോऽധികമ്||൩൨|| ലങ്ഘനായാസരൂക്ഷോഷ്ണകാമതാ ച കഫാവൃതേ| |൩൩|

സ൦-കഫാവൃതേ വായൌ ശൈത്യാദികം ലിങ്ഗം ലങ്ഘനാദികാമതാ ച|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| രക്താവൃതേ സദാഹാऽര്തിസ്ത്വങ്മാംസാന്തരജാ ഭൃശമ്||൩൩|| ഭവേച്ച രാഗീ ശ്വയഥുര്ജായന്തേ മണ്ഡലാനി ച| |൩൪|

സ൦-രക്താവൃതേ പവനേऽര്തിഃ-പീഡാ, ഭൃശം ത്വങ്മാംസാന്തരജാ ദാഹയുക്താ സ്യാത്| രാഗവാശ്ച ശ്വയഥുഃ സ്യാത്| തഥാ, മണ്ഡലാനി ച ജായന്തേ|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| മാംസേന കഠിനഃ ശോഫോ വിവര്ണഃ പിടികാസ്തഥാ||൩൪|| ഹര്ഷഃ പിപീലികാനാം ച സഞ്ചാര ഇവ ജായതേ| |൩൫|

സ൦-മാംസേനാവൃതേ വായൌ കഠിനോ വിവര്ണശ്ച ശോഫസ്തഥാ പിടികാഃ സ്യുഃ, ഹര്ഷേശ്ച| തഥാ, പിപീലികാനാം ഗാത്രേഷു സഞ്ചാര ഇവ ജായതേ|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ചലഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ ശീതഃ ശോഫോ ഗാത്രേഷ്വരോചകഃ||൩൫|| ആഢ്യവാത ഇതി ജ്ഞേയഃ സ കൃച്ഛ്രോ മേദസാऽऽവൃതേ| |൩൬|

സ൦-മേദസാ ആവൃതേ വായാവങ്ഗേഷു ശോഫശ്ചലസ്തഥാ സ്നിഗ്ധസ്തഥാ ശീതോ മൃദുശ്ച സ്യാത് തഥാऽരോചകഃ| സഃ-ഏവംവിധഃ, ആഢ്യവാത ഇതി വേദ്യഃ| സ ച കൃച്ഛ്രഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| സ്പര്ശമസ്ഥ്യാവൃതേऽത്യുഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി||൩൬|| സൂച്യേവ തുദ്യതേऽത്യര്ഥമങ്ഗം സീദതി ശൂല്യതേ| |൩൭|

സ൦-അസ്ഥ്യാവൃതേ സമീരണേ സ്പര്ശമത്യുഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി-അഭിലഷതി| തഥാ, അങ്ഗമതിശയേന സൂച്യേവ തുദ്യതേ| തഥാ, സീദതി ശൂല്യതേ ച|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| മജ്ജാവൃതേ വിനമനം ജൃമ്ഭണം പരിവേഷ്ടനമ്||൩൭|| ശൂലം ച പീഡ്യമാനേന പാണിഭ്യാം ലഭതേ സുഖമ്| |൩൮|

സ൦-മജ്ജാവൃതേ സമീരേ വിനമനാദികം സ്യാത്| വിനമനം-അങ്ഗാനാമ്| തഥാ, പാണിഭ്യാം പീഡ്യമാനേന ച-പ്രകൃതത്വാദങ്ഗേന, സുഖം ലഭതേ|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ശുക്രാവൃതേऽതിവേഗോ വാ ന വാ നിഷ്ഫലതാऽപി വാ||൩൮||

സ൦-ശുക്രാവൃതേ പ്രഭഞ്ജനേऽതിവേഗോ വാ-പ്രകൃതത്വാച്ഛുക്രസ്യ, ന വാ വേഗോ നിഷ്ഫലതാ വാ സ്യാത്|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ഭുക്തേ കുക്ഷൌ രുജാ ജീര്ണേ ശാമ്യത്യന്നാവൃതേऽനിലേ| |൩൯|

അന്നാവൃതേ വാതേ ഭുക്തേ സതി രുജാ കുക്ഷൌ ഭവതി| ജീര്ണേऽന്നേ സതി രുജാ ശാമ്യതി|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| മൂത്രാപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ബസ്തേര്മൂത്രാവൃതേ ഭവേത്||൩൯||

സ൦-മൂത്രാവൃതേ വായൌ മൂത്രസ്യാപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ച ബസ്തേഃ സ്യാത്|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

വിഡാവൃതേ വിബന്ധോऽധഃ സ്വസ്ഥാനേ പരികൃന്തതി| വ്രജത്യാശു ജരാം സ്നേഹോ ഭുക്തേ ചാനഹ്യതേ നരഃ||൪൦|| ശകൃത്പീഡിതമന്നേന ദുഃഖം ശുഷ്കം ചിരാത്സൃജേത്| |൪൧|

സ൦-വിഡാവൃതേ മാതരിശ്വനി സ്വസ്ഥാനേ-അപാനാഖ്യേ, അധോവിബന്ധോ ജാതവിബന്ധത്വാത് പരികൃന്തതി| സ്നേഹശ്ര്ചാശു ജരാം യാതി| ഭുക്തേ ച സതി നര ആനഹ്യതേ-ആധ്മാപ്യതേ| ശകൃദന്നേന പീഡിതം ചിരേണ ശുഷ്കം ദുഃഖം കൃച്ഛ്രേണ സൃജേത്|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| സര്വധാത്വാവൃതേ വായൌ ശ്രോണിവങ്ക്ഷണപൃഷ്ഠരുക്||൪൧|| വിലോമോ മാരുതോऽസ്വസ്ഥം ഹൃദയം പീഡ്യതേऽതി ച| |൪൨|

സ൦-സര്വധാത്വാവൃതേऽനിലേ ശ്രോണ്യാദിരുക് സ്യാത്| തഥാ, പവനോ വിഗുണോ ഭവതി| ഹൃദയം ച വ്യാകുലം [അതി] പീഡ്യതേ ച|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ രുജാ ദാഹഃ പിത്തേന പ്രാണ ആവൃതേ||൪൨|| വിദഗ്ധേऽന്നേ ച വമനമ്| |൪൩|

സ൦-പ്രാണേ പിത്തേനാവൃതേ ഭ്രമാദ്യാഃ സ്യുഃ| അന്നേ ച വിദാഹാവസ്ഥാം പ്രാപ്തേ സതി വമനം സ്യാത്|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ഉദാനേऽപി ഭ്രമാദയഃ| ദാഹോऽന്തരൂര്ജാഭ്രംശശ്ച|൪൩|

സ൦-ഉദാനേ ച പിത്തേനാവൃതേ സതി ഭ്രമാദ്യാഃ-പൂര്വോക്താഃ, സ്യുഃ| തഥാ, അന്തര്ദാഹ ഊര്ജായാഃ-ബലസ്യ ച, വിനാശഃ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ദാഹോ വ്യാനേ ച സര്വഗഃ||൪൩|| ക്ലമോऽങ്ഗചേഷ്ടാസങ്ഗശ്ച സസന്താപഃ സവേദനഃ| |൪൪|

സ൦-വ്യാനേ ച പിത്തേനാവൃതേ സര്വശഃ(ഗഃ)-അന്തര്ബഹിശ്ച ദാഹഃ, ക്ലമാദയശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| സമാന ഊഷ്മോപഹതിരതിസ്വേദോऽരതിഃ സതൃട്||൪൪|| ദാഹശ്ച സ്യാത്| |൪൫|

സ൦-സമാനേ പിത്തേനാവൃതേ ഊഷ്മണഃ-അഗ്നേഃ, ഉപഹതിഃ-ഉപഘാതഃ, അതിസ്വേദാദയശ്ച സ്യുഃ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

അപാനേ തു മലേ ഹാരിദ്രവര്നതാ| രജോതിവൃത്തിസ്താപശ്ച യോനിമേഹനപായുഷു||൪൫||

സ൦-അപാനേ പുനഃ പിത്തേനാവൃതേ സതി മലേ-പുരീഷാദൌ, ഹാരിദ്രവര്ണതാ സ്യാത്| യോന്യാദിഷു രുജഃ-പീഡയാഃ, അതിവൃത്തിസ്താപശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ശ്ലേഷ്മണാ ത്വാവൃതേ പ്രാണേ സാദസ്തന്ദ്രാऽരുചിര്വമിഃ| ഷ്ഠീവനം ക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസങ്ഗ്രഹഃ||൪൬||

സ൦-പ്രാണേ ച ശ്ലേഷ്മാവൃതേ സാദാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ഉദാനേ ഗുരുഗാത്രത്വമരുചിര്വാക്സ്വരഗ്രഹഃ| ബലവര്ണപ്രണാശശ്ച|൪൭|

സ൦-ഉദാനേ ച ശ്ലേഷ്മാവൃതേ ഗുരുഗാത്രത്വാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| വ്യാനേ പര്വാസ്ഥിവാഗ്ഗ്രഹഃ||൪൭|| ഗുരുതാऽങ്ഗേഷു സര്വേഷു സ്ഖലിതം ച ഗതൌ ഭൃശമ്| |൪൮|

സ൦-വ്യാനേ കഫാവൃതേ പര്വാസ്ഥിവാഗ്ഗ്രഹസ്തഥാऽങ്ഗേഷു ഗൌരവം ഗതൌ ച സ്ഖലനം സ്യാത്|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| സമാനേऽതിഹിമാങ്ഗത്വമസ്വേദോ മന്ദവഹ്നിതാ||൪൮||

സ൦-സമാനേ കഫാവൃതേऽതിശീതാങ്ഗത്വമസ്വേദോ മന്ദാഗ്നിത്വം ച സ്യാത്|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

അപാനേ സകഫം മൂത്രശകൃതഃ സ്യാത്പ്രവര്തനമ്| |൪൯|

സ൦-അപാനേ കഫാവൃതേ മൂത്രശകൃതഃ പ്രവര്തനം സകഫം സ്യാത്|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ഇതി ദ്വവിംശതിവിധം വായോരാവരണം വിദുഃ||൪൯||

സ൦-ഇതി-അനേന പ്രകാരേണ, വായോരാവരണം ദ്വാവിംശതിപ്രകാരം [വിദുഃ-] ജാനന്തി, തന്ത്രകൃത ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

പ്രാണാദയസ്തഥാऽന്യോന്യമാവൃണ്വന്തി യഥാക്രമമ്| സര്വേऽപി വിംശതിവിധം വിദ്യാദാവരണം ച തത്||൫൦||

സ൦-പ്രാണാദയഃ-പഞ്ച വായവഃ, അന്യോന്യം-പരസ്പരം, ആവൃണ്വന്തി യഥാക്രമം-യഥാസങ്ഖ്യം, തഥാ-തേനോക്തേന പ്രകാരേണ, യഥാ പിത്തകഫാഭ്യം പ്രാണാദയ ആവൃതാസ്തഥാ പ്രാണാദയോऽന്യോന്യമാവൃണ്വന്തീതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| തത്ര യഥാ,-പ്രാണേനോദാനാദയശ്ചത്വാര ആവ്രിയന്തേ, തഥൈവോദാനാദിഭിരപി പ്രാണ ആവ്രിയതേ| ഏവമുദാനേന വ്യാനാദയസ്ത്രയ ആവ്രിയന്തേ, വ്യാനാദിഭിശ്ച ത്രിഭിരുദാനഃ| തഥാ വ്യാനേന സമാനാപാനൌ, തഥാ സമാനാപാനാഭ്യാം വ്യാനഃ| സമാനേനാപാനഃ, അപാനേനാऽപി സമാന ആവ്രിയതേ| ഇത്യേകദ്വിത്രാദിക്രമേണാപ്യേവമാവരണം നിരൂപ്യമ്| ഏവം ച സര്വേऽപി പരസ്പരമാവൃണ്വന്തി| തച്ചാവരണം വിംശതിഭേദം വിദ്യാത്|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

അഥാസ്യാവരണസ്യ ലിങ്ഗമാഹ - - - - നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധഃ പ്രതിശ്യായഃ ശിരോഗ്രഹഃ| ഹൃദ്രോഗോ മുഖശോഷശ്ച പ്രാണേനോദാന ആവൃതേ||൫൧|| ഉദാനേനാവൃതേ പ്രാണേ വര്ണൌജോബലസങ്ക്ഷയഃ| |൫൨|

സ൦-പ്രാണേനോദാന ആവൃതേ നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധാദയഃ സ്യുഃ| ഉദാനേന പ്രാണ ആവൃതേ വര്ണൌജോബലസങ്ക്ഷയഃ സ്യാത്| നനു ച, പിത്താദിഭിഃ പ്രാണാദീനാമാവരണം യുക്തമ്| പരസ്പരം തു പ്രാണാദീനാം യദാവരണം തദമൂര്തത്വാദനുപപന്നമിവ മന്യാമഹേ| ബ്രൂമഃ| ദ്വയോര്വാതയോരന്യോന്യമുപസര്പതോര്ബലവതാ ദുര്ബലസ്യാഭിഘാതേന ഗതിഭങ്ഗാത്സ തേനാവൃതമാര്ഗ ഇത്യുച്യതേ| തസ്മാദ്വാതാനാമപി പരസ്പരമാവരണം യുക്തമേവ|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| ദിശാऽനയാ ച വിഭജേത്സര്വമാവരണം ഭിഷക്||൫൨|| സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യ വാതാനാം വൃദ്ധിം ഹാനിം ച കര്മണാത്| |൫൩|

സ൦-അനയാ ദിശാ-ദിങ്മാത്രപ്രദര്ശനേന, സര്വമാവരണം വിഭജേദ്ഭിഷക്| ഇയം ചാത്ര ദിക്,-ഉദാനേനാവൃതേऽപാനേ ഛര്ദിശ്വാസകാസാദയഃ സ്യുസ്തഥാऽല്പോऽഗ്നിരതിസാരശ്ച| ഉദാനേऽപാനേനാവൃതേ ബസ്ത്യാധ്മാനോദാവര്തഗുല്മാല്പാഗ്നിപരികര്തികാഃ സ്യുഃ| അപാനേ വ്യാനേനാവൃതേ വിണ്മൂത്രരേതസാമതിപ്രവൃത്തിഃ| വ്യാനേ സമാനേനാവൃതേ മൂര്ച്ഛാതന്ദ്രാപ്രലാപാങ്ഗസാദവഹ്നയോജോബലക്ഷയഃ| വ്യാന ഉദാനേനാവൃതേ ച ശ്യാവാസ്യതാ സ്തബ്ധതാऽല്പാഗ്നിതാ സ്വേദശ്ചേഷ്ടാഹാനിര്നിമീലനമിതി| ഏവമന്യദപ്യാവരണം ഭിഷക് സ്വമനീഷയാ യഥാശാസ്ത്രസംസ്കാരവത്യാ വിഭജേത്| ഗ്രന്ഥകൃതാ തു ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാന്നോക്തമ്| കഥം വിഭജേത് ? ഇത്യത്ര യുക്തിം ദര്ശയതി-സ്ഥാനാനീത്യാദി| സ്ഥാനാനി-പക്വാശയാദീനി ദോഷഭേദീയോക്താനി, വാതാനാം-പ്രാണാദീനാം, അവേക്ഷ്യ| തഥാ, വൃദ്ധിം-ആവരകവായുസമ്ബന്ധിനാം വൈകൃതകര്മണാം, അവേക്ഷ്യ-ജ്ഞാത്വാ| തഥാ, ആവാര്യമരുതാം ഹാനിമവേക്ഷ്യ, സര്വമാവരണം-അനുക്തമപി, വിഭജേത്| യഥാ-ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസചേഷ്ടാദീനി കര്മാണി പ്രാണാദിസമ്ബന്ധീനി യദാ ഹീനാനി ദൃശ്യന്തേ ഉദാനാദീനാം കര്മാണി വാക്പ്രവൃത്ത്യാദീനി വൃദ്ധാനി തദൈവം ജ്ഞാതവ്യമ്, യഥാ-പ്രാണ ഉദാനാദീനാമേകേന ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിര്വാ ആവൃത ഇതി| ഏവമുദാനാദിഷ്വപി പ്രാണാദിഭിരാവരണം വിഭാഗീകാര്യമ്|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| പ്രാണാദീനാം ച പഞ്ചാനാം മിശ്രമാവരണം മിഥഃ||൫൩|| പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിര്മിശ്രാണാം മിശ്രിതൈശ്ച തൈഃ| |൫൪|

സ൦-പ്രാണാദീനാം പഞ്ചാനാം വായൂനാം പരസ്പരമാവാര്യാവരകത്വേന സ്ഥിതാനാം മിശ്രം-ദ്വയേന ത്രയേണ ചതുഷ്ടയേന ച, മിഥഃ-പരസ്പരം, ആവരണമവേക്ഷ്യ യാത്യാവൃതിരസങ്ഖ്യതാമിതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ, പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിഃ-ധാത്വവസാനൈഃ, മിശ്രാണാം പ്രാണാദീനാം മിശ്രം മിഥ ആവരണമവേക്ഷ്യ യാത്യാവൃതിരസങ്ഖ്യതാമിതി യോജ്യമ്| അത്ര ചൈഷാ ഉദാഹരണദിഗ്ദ്രഷ്ടവ്യാ,-പ്രാണേന ദ്വാദശവിധേന പിത്താദിഭിര്മിശ്രിതത്വാത് ചതുര്ണാമുദാനാദീനാമാവരണം വിഭജേത്| തഥാ, ചതുര്ഭിരുദാനാദിഭിഃ പിത്ത്സ്യാവരണം പ്രത്യേകം ദ്വാദശവിധൈര്ദ്വാദശവിധസ്യൈകസ്യ പ്രാണസ്യാവരണമിതി| തൈരിത്യനേന പ്രാണാദയഃ പരാമൃശ്യന്തേ| തൈഃ-പിത്താദ്യാവരണമിശ്രിതൈഃ പ്രാണാദിഭിഃ, പരസ്പരമാവാര്യാവരകത്വേന സ്ഥിതൈര്മിശ്രമാവരണമവേക്ഷ്യ യാത്യാവൃതിരസസങ്ഖ്യതാമിതി യോऽജ്യമ്| ചഃ സമുച്ചയേ|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| മിശ്രൈഃ പിത്താദിഭിസ്തദ്വന്മിശ്രണാഭിരനേകധാ||൫൪|| താരതമ്യവികല്പാച്ച യാത്യാവൃതിരസങ്ഖ്യതാമ്| താം ലക്ഷയേദവഹിതോ യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാത്||൫൫|| ശനൈഃശനൈശ്ചോപശയാദ്ഗൂഢാമപി മഹുര്മുഹുഃ| |൫൬|

സ൦-തൈസ്തുല്യം തദ്വത്| യഥാ പ്രാണാദീനാം പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിര്മിശ്രാണാം മിശ്രമാവരണം മിഥസ്തഥാ മിശ്രൈശ്ച തൈഃ-പ്രാണാദിഭിഃ, യഥാ മിശ്രമാവരണം മിഥസ്തഥൈവ മിശ്രൈഃ-സംയുക്തൈരേതൈഃ പിത്താദിഭിര്ന കേവലൈഃ, പ്രാണാദീനാം മിശ്രമാവരണം മിഥസ്തഥാ മിശ്രൈഃ പിത്താദിഭിര്യേ പ്രാണാദയോ മിശ്രിതാസ്തൈസ്തഥാഭൂതൈഃ പ്രാണാദീനാമാവരണമ്| ഏവമനേകധാ മിശ്രണാഭിഃ-ബഹുഭിഃ സംയോജനൈഃ, ആവൃതിരസങ്ഖ്യതാം യാതി| തഥാ താരതമ്യവികല്പാച്ച പ്രാണദീനാമാവൃതിരസങ്ഖ്യതാം യാതി-സങ്ഖ്യാമതിക്രമ്യ ഗച്ഛതി| താം-ആവൃതിം, തേഷാം പ്രാണാദീനാം ഗൂഢാം-ദുര്ലക്ഷ്യാമപി, അവഹിതഃ-തജ്ജ്ഞാനായ തത്പരഃ സന്, ലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| കഥമ് ? യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാത്| തേഷാം പ്രാണാദീനാം യഥായഥം ലക്ഷണോദയാത്-ആത്മീയാല്ലിങ്ഗോദ്ഭവാത്, ശനൈഃശനൈഃ-ന ഝടിത്യേവ, തഥാ മുഹുര്മുഹുഃ-ക്ഷണേ ക്ഷണേ ലക്ഷയേത്, ന തു സകൃദേവ, പ്രാണാദീനാം യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാജ്ജാനീയാദിതി| ന കേവലം കേവലാ-ദ്യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാത് പ്രാണാദീനാമാവൃതിം ലക്ഷയേത്, യാവദുപശയാദപ്യേഷാം ഗൂഢാമപ്യാവൃതിമവഗച്ഛേത്| തത്ര പ്രാണാദീനാമേകൈകേനാന്യോന്യാവരണേ വിംശതിര്ഭേദാഃ| ഏവമേകേന ദ്വയോര്ദ്വാഭ്യാം ചൈകസ്യാവരണേ നിരൂപ്യമാണേ ത്വമീ ഭേദാഃ-പ്രാണസ്യോദാനവ്യാനാഭ്യാമന്യോന്യാവരണേ ദ്വൌ ഭേദൌ| ഏവമുദാനസമാനാഭ്യാമുദാനാപാനാഭ്യാം [വ്യാനസമാനാഭ്യാം വ്യാനാപാനാഭ്യാം സമാനാപാനാഭ്യാം ] ച സഹാന്യോന്യാവരണേ പരാണി പഞ്ച ദ്വികാനി, ഇതി പ്രാണസ്യ ദ്വാദശ ഭേദാ ഭവന്തി| ഉദാനസ്യ ഷട്| വ്യാനസ്യ ദ്വൌ| ഏവം വ്യാനസ്യോദാനാദിഭിസ്ത്രിഭിരന്യോന്യാവരണേ ഷട്| ഉദാനസ്യ ദ്വൌ| പ്രാണസ്യോദാനാദിഭിശ്ചതുര്ഭിദ്വൌ ചാന്യോന്യാവരണാദ്ഭേദൌ ഭവതഃ| തഥാ, പ്രാണാദീനാം പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിരാവൃതത്വാത് ദ്വാദശപ്രകാരാണാമന്യോന്യാനാം മിശ്രണാത് ചത്വാരിശതാനി വിംശത്യുത്തരാണി ഭവന്തി| ഏവമന്യദപ്യാവരണം നിരൂപ്യമ്|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| വിശേഷാജ്ജീവിതം പ്രാണ ഉദാനോ ബലമുച്യതേ||൫൬|| സ്യാത്തയോഃ പീഡനാദ്ധാനിരായുഷശ്ച ബലസ്യ ച| |൫൭|

സ൦-പ്രാണാദയഃ സര്വ ഏവ വാതാ ജീവിതമ്, വിശേഷേണ തു പ്രാണാഖ്യോ വായുര്ജീവിതമുച്യതേ| തഥാ, ഉദാനാഖ്യോ വായുര്വിശേഷേണ ബലമുച്യതേ| യതശ്ചൈവമതസ്തയോഃ-പ്രാണോദാനയോഃ, പീഡനാത്-ക്ഷോഭണാത്, യഥാസ്വമായുഷോ ബലസ്യ ച ഹാനിര്ഭവേത്| തസ്മാദ്ധേതോഃ പ്രാണോദാനാഖ്യൌ പവനാവാഹാരാദിനാ യത്നേന ഭിഷജാ രക്ഷ്യൌ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൨൨|൬൯) - "പ്രാണോ രക്ഷ്യശ്ചതുര്ഭ്യോऽപി തത്സ്ഥിതൌ ദേഹസംസ്ഥിതഃ|" ഇതി|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ആവൃതാ വായവോऽജ്ഞാതാ ജ്ഞാതാ വാ വത്സരം സ്ഥിതാഃ||൫൭|| പ്രയത്നേനാപി ദുഃസാധ്യാ ഭവേയുര്വാऽനുപക്രമാഃ| |൫൮|

സ൦-വാതാദീനാമന്യമേനാവൃതാ ഇത്യേവമജ്ഞാതാഃ-സമ്യഗനിശ്ചിതാഃ, വര്ഷോഷിതാഃ പ്രയത്നേനാപി ദുഃസാധ്യാഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യാ ഭവേയുഃ| ജ്ഞാതാ വാ-പിത്താദിനാ ആവൃതാ യഥാവത്സമ്യങ്നിശ്ചയം ഗതാഃ, വത്സരം സ്ഥിതാഃ| വാശബ്ദ ഏവാര്ഥേ, അനുപക്രമാ ഏവ ഭവേയുഃ| തതോ വാതാ ആവൃതേഃ പ്രയത്നേന രക്ഷണീയാഃ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| വിദ്രധിപ്ലീഹഹൃദ്രോഗഗുല്മാഗ്നിസദനാദയഃ||൫൮|| ഭവന്ത്യുപദ്രവാസ്തേഷാമാവൃതാനാമുപേക്ഷണാത്| ൫൮ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വാതശോണിതനിദാനം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||

സ൦-തേഷാം-വായൂനാം, ആവൃതാനാമുപേക്ഷണാത്-അചികിത്സനാത്, വിദ്രധ്യാദയ ഉപദ്രവാ ജായന്തേ| തസ്മാത്തദുപക്രമേ യതിതവ്യമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വാതശോണിതനിദാനം നാമ ശോഡശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൬||