16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

തസ്മാദ്വാതശോണിതനിദാനം പ്രക്രമ്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ വാതശോണിതനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| വിദാഹ്യന്നം വിരുദ്ധം ച തത്തച്ചാസൃക്പ്രദൂഷണമ്| ഭജതാം വിധിഹീനം ച സ്വപ്നജാഗരമൈഥുനമ്||൧|| പ്രായേണ സുകുമാരാണാമചങ്ക്രമണശീലിനാമ്| അഭിഘാതാദശുദ്ധേശ്ച നൃണാമസൃജി ദൂഷിതേ||൨|| വാതലൈഃ ശീതലൈര്വായുര്വൃദ്ധഃ കൃദ്ധോ വിമാര്ഗഗഃ| താദൃശൈവാസൃജാ രുദ്ധഃ പ്രാക്തദേവ പ്രദൂഷയേത്||൩|| ആഢ്യരോഗം ഖുഡം വാതബലാസം വാതശോണിതമ്| തദാഹുര്നാമഭിഃ|൪|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| തച്ച പൂര്വം പാദൌ പ്രധാവതി||൪|| വിശേഷാദ്യാനയാനാദ്യൈഃ പ്രലമ്ബൌ| |൫|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

തസ്യ ലക്ഷണമ്| ഭവിഷ്യതഃ കുഷ്ഠസമം തഥാ സാദഃ ശ്ലഥാങ്ഗതാ||൫|| ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു| കണ്ഡൂസ്ഫുരണനിസ്തോദഭേദഗൌരവസുപ്തതാഃ||൬|| ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രണശ്യന്തി മുഹുരാവിര്ഭവന്തി ച| പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി||൭|| ആഖോരിവ വിഷം ക്രുദ്ധം കൃത്സ്നം ദേഹം വിധാവതി| |൮|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

തച്ച വാതശോണിതമുത്താനഗമ്ഭീരഭേദേന ദ്വിധാ സ്യാദിത്യാഹ - - - - | ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം തത്പൂര്വം ജായതേ തതഃ||൮|| കാലാന്തരേണ ഗമ്ഭീരം സര്വാന് ധാതൂനഭിദ്രവത്| |൯|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| കണ്ഡ്വാദിസംയുതോത്താനേ ത്വക്താമ്രാ ശ്യാവലോഹിതാ||൯|| സായാമാ ഭൃശദാഹോഷാ| |൧൦|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

ഗമ്ഭീരേऽധികപൂര്വരുക്| ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതഃ പാകീ വായുഃ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു||൧൦|| ഛിന്ദന്നിവ ചരത്യന്തര്വക്രീകുര്വംശ്ച വേഗവാന്| കരോതി ഖഞ്ജം പങ്ഗും വാ ശരീരേ സര്വതശ്ചരന്||൧൧||

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

വാതേऽധികേऽധികം തത്ര ശൂലസ്ഫുരണതോദനമ്| ശോഫസ്യ രൌക്ഷ്യകൃഷ്ണത്വശ്യാവതാവൃദ്ധിഹാനയഃ||൧൨|| ധമന്യങ്ഗുലിസന്ധീനാം സങ്കോചോऽങ്ഗഗ്രഹോऽതിരുക്| ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ||൧൩||

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

വാതോത്തരസ്യ ലക്ഷണമുക്ത്വാ രക്തോത്തരം വക്തുമാഹ - - - - രക്തേ ശോഫോऽതിരുകതോദസ്താമ്രശ്ചിമിചിമായതേ| സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈഃ ശമം നൈതി കണ്ഡൂക്ലേദസമന്വിതഃ||൧൪||

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

പിത്തേ വിദാഹഃ സമ്മോഹഃ സ്വേദോ മൂര്ച്ഛാ മദഃ സതൃട്| സ്പര്ശാക്ഷമത്വം രുഗ്രാഗഃ ശോഫഃ പാകോ ഭൃശോഷ്മതാ||൧൫||

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

കഫേ സ്തൈമിത്യുഗുരുതാസുപ്തിസ്നിഗ്ധത്വശീതതാഃ| കണ്ഡൂര്മന്ദാ ച രുക്|൧൬|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗം ച സങ്കരേ||൧൬||

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം നവം, യാപ്യം ദ്വിദോഷജമ്| ത്രിദോഷജം ത്യജേത്സ്രാവി സ്തബ്ധമര്ബുദകാരി ച||൧൭||

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

രക്തമാര്ഗം നിഹത്യാശു ശാഖാസന്ധിഷു മാരുതഃ| നിവിശ്യാന്യോന്യമാവാര്യ വേദനാഭിര്ഹരത്യസൂന്||൧൮||

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

വായൌ പഞ്ചാത്മകേ പ്രാണോ രൌക്ഷ്യവ്യായാമലങ്ഘനൈഃ| അത്യാഹാരാഭിഘാതാധ്വവേഗോദീരണധാരണൈഃ||൧൯|| കുപിതശ്ചക്ഷുരാദീനാമുപഘാതം പ്രവര്തയേത്| പീനസാര്ദിതതൃട്കാസശ്വാസാദീംശ്ചാമയാന്ബഹൂന്||൨൦||

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

ഉദാനഃ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരച്ഛര്ദിനിദ്രാവിധാരണൈഃ| ഗുരുഭാരാതിരുദിതഹാസ്യാദ്യൈര്വികൃതോ ഗദാന്||൨൧|| കണ്ഠരോധമനോഭ്രംശച്ഛര്ദ്യരോചകപീനസാന്| കുര്യാച്ച ഗലഗണ്ഡാദീംസ്താംസ്താന് ജത്രൂര്ധ്വസംശ്രയാന്||൨൨||

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

വ്യാനോऽതിഗമനധ്യാനക്രീഡാവിഷമചേഷ്ടിതൈഃ| വിരോധിരൂക്ഷഭീഹര്ഷവിഷാദാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ||൨൩|| പുംസ്ത്വോത്സാഹബലഭ്രംശശോഫചിത്തോപ്ലവജ്വരാന്| സര്വാങ്ഗരോഗനിസ്തോദരോമഹര്ഷാങ്ഗസുപ്തതാഃ||൨൪|| കുഷ്ഠം വിസര്പമന്യാംശ്ച കുര്യാത്സര്വാങ്ഗഗാന് ഗദാന്| |൨൫|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| സമാനോ വിഷമാജീര്നശീതസങ്കീര്ണഭോജനൈഃ||൨൫|| കരോത്യകാലശയനജാഗരാദ്യൈശ്ച ദൂഷിതഃ| ശൂലഗുല്മഗ്രഹണ്യാദീന് പക്വാമാശയജാന് ഗദാന്||൨൬||

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

അപാനോ രൂക്ഷഗുര്വന്നവേഗാഘാതാതിവാഹനൈഃ| യാനയാനാസനസ്ഥാനചങ്ക്രമൈശ്ചാതിസേവിതൈഃ||൨൭|| കുപിതഃ കുരുതേ രോഗാന് കൃച്ഛ്രാന് പക്വാശയാശ്രയാന്| മൂത്രശുക്രപ്രദോഷാര്ശോഗുദഭ്രംശാദികാന് ബഹൂന്||൨൮||

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

സര്വം ച മാരുതം സാമം തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യഗൌരവൈഃ| സ്നിഗ്ധത്വാരോചകാലസ്യശൈത്യശോഫാഗ്നിഹാനിഭിഃ||൨൯|| കടുരൂക്ഷാഭിലാഷേണ തദ്വിധോപശയേന ച| യുക്തം വിദ്യാന്നിരാമം തു തന്ദ്രാദീനാം വിപര്യയാത്||൩൦||

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

വായോരാവരണം ചാതോ ബഹുഭേദം പ്രവക്ഷ്യതേ| |൩൧|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| ലിങ്ഗം പിത്താവൃതേ ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ശൂലം ഭ്രമസ്തമഃ||൩൧|| കടുകോഷ്ണാമ്ലലവണൈര്വിദാഹഃ ശീതകാമതാ| |൩൨|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ശൈത്യഗൌരവശൂലാനി കട്വാദ്യുപശയോऽധികമ്||൩൨|| ലങ്ഘനായാസരൂക്ഷോഷ്ണകാമതാ ച കഫാവൃതേ| |൩൩|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| രക്താവൃതേ സദാഹാऽര്തിസ്ത്വങ്മാംസാന്തരജാ ഭൃശമ്||൩൩|| ഭവേച്ച രാഗീ ശ്വയഥുര്ജായന്തേ മണ്ഡലാനി ച| |൩൪|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| മാംസേന കഠിനഃ ശോഫോ വിവര്ണഃ പിടികാസ്തഥാ||൩൪|| ഹര്ഷഃ പിപീലികാനാം ച സഞ്ചാര ഇവ ജായതേ| |൩൫|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ചലഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ ശീതഃ ശോഫോ ഗാത്രേഷ്വരോചകഃ||൩൫|| ആഢ്യവാത ഇതി ജ്ഞേയഃ സ കൃച്ഛ്രോ മേദസാऽऽവൃതേ| |൩൬|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| സ്പര്ശമസ്ഥ്യാവൃതേऽത്യുഷ്ണം പീഡനം ചാഭിനന്ദതി||൩൬|| സൂച്യേവ തുദ്യതേऽത്യര്ഥമങ്ഗം സീദതി ശൂല്യതേ| |൩൭|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| മജ്ജാവൃതേ വിനമനം ജൃമ്ഭണം പരിവേഷ്ടനമ്||൩൭|| ശൂലം ച പീഡ്യമാനേന പാണിഭ്യാം ലഭതേ സുഖമ്| |൩൮|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ശുക്രാവൃതേऽതിവേഗോ വാ ന വാ നിഷ്ഫലതാऽപി വാ||൩൮||

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

ഭുക്തേ കുക്ഷൌ രുജാ ജീര്ണേ ശാമ്യത്യന്നാവൃതേऽനിലേ| |൩൯|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| മൂത്രാപ്രവൃത്തിരാധ്മാനം ബസ്തേര്മൂത്രാവൃതേ ഭവേത്||൩൯||

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

വിഡാവൃതേ വിബന്ധോऽധഃ സ്വസ്ഥാനേ പരികൃന്തതി| വ്രജത്യാശു ജരാം സ്നേഹോ ഭുക്തേ ചാനഹ്യതേ നരഃ||൪൦|| ശകൃത്പീഡിതമന്നേന ദുഃഖം ശുഷ്കം ചിരാത്സൃജേത്| |൪൧|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| സര്വധാത്വാവൃതേ വായൌ ശ്രോണിവങ്ക്ഷണപൃഷ്ഠരുക്||൪൧|| വിലോമോ മാരുതോऽസ്വസ്ഥം ഹൃദയം പീഡ്യതേऽതി ച| |൪൨|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ രുജാ ദാഹഃ പിത്തേന പ്രാണ ആവൃതേ||൪൨|| വിദഗ്ധേऽന്നേ ച വമനമ്| |൪൩|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

ഉദാനേऽപി ഭ്രമാദയഃ| ദാഹോऽന്തരൂര്ജാഭ്രംശശ്ച|൪൩|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| ദാഹോ വ്യാനേ ച സര്വഗഃ||൪൩|| ക്ലമോऽങ്ഗചേഷ്ടാസങ്ഗശ്ച സസന്താപഃ സവേദനഃ| |൪൪|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| സമാന ഊഷ്മോപഹതിരതിസ്വേദോऽരതിഃ സതൃട്||൪൪|| ദാഹശ്ച സ്യാത്| |൪൫|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

അപാനേ തു മലേ ഹാരിദ്രവര്നതാ| രജോതിവൃത്തിസ്താപശ്ച യോനിമേഹനപായുഷു||൪൫||

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ശ്ലേഷ്മണാ ത്വാവൃതേ പ്രാണേ സാദസ്തന്ദ്രാऽരുചിര്വമിഃ| ഷ്ഠീവനം ക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസങ്ഗ്രഹഃ||൪൬||

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

ഉദാനേ ഗുരുഗാത്രത്വമരുചിര്വാക്സ്വരഗ്രഹഃ| ബലവര്ണപ്രണാശശ്ച|൪൭|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| വ്യാനേ പര്വാസ്ഥിവാഗ്ഗ്രഹഃ||൪൭|| ഗുരുതാऽങ്ഗേഷു സര്വേഷു സ്ഖലിതം ച ഗതൌ ഭൃശമ്| |൪൮|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| സമാനേऽതിഹിമാങ്ഗത്വമസ്വേദോ മന്ദവഹ്നിതാ||൪൮||

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

അപാനേ സകഫം മൂത്രശകൃതഃ സ്യാത്പ്രവര്തനമ്| |൪൯|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| ഇതി ദ്വവിംശതിവിധം വായോരാവരണം വിദുഃ||൪൯||

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

പ്രാണാദയസ്തഥാऽന്യോന്യമാവൃണ്വന്തി യഥാക്രമമ്| സര്വേऽപി വിംശതിവിധം വിദ്യാദാവരണം ച തത്||൫൦||

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

അഥാസ്യാവരണസ്യ ലിങ്ഗമാഹ - - - - നിഃശ്വാസോച്ഛ്വാസസംരോധഃ പ്രതിശ്യായഃ ശിരോഗ്രഹഃ| ഹൃദ്രോഗോ മുഖശോഷശ്ച പ്രാണേനോദാന ആവൃതേ||൫൧|| ഉദാനേനാവൃതേ പ്രാണേ വര്ണൌജോബലസങ്ക്ഷയഃ| |൫൨|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| ദിശാऽനയാ ച വിഭജേത്സര്വമാവരണം ഭിഷക്||൫൨|| സ്ഥാനാന്യവേക്ഷ്യ വാതാനാം വൃദ്ധിം ഹാനിം ച കര്മണാത്| |൫൩|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| പ്രാണാദീനാം ച പഞ്ചാനാം മിശ്രമാവരണം മിഥഃ||൫൩|| പിത്താദിഭിര്ദ്വാദശഭിര്മിശ്രാണാം മിശ്രിതൈശ്ച തൈഃ| |൫൪|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| മിശ്രൈഃ പിത്താദിഭിസ്തദ്വന്മിശ്രണാഭിരനേകധാ||൫൪|| താരതമ്യവികല്പാച്ച യാത്യാവൃതിരസങ്ഖ്യതാമ്| താം ലക്ഷയേദവഹിതോ യഥാസ്വം ലക്ഷണോദയാത്||൫൫|| ശനൈഃശനൈശ്ചോപശയാദ്ഗൂഢാമപി മഹുര്മുഹുഃ| |൫൬|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| വിശേഷാജ്ജീവിതം പ്രാണ ഉദാനോ ബലമുച്യതേ||൫൬|| സ്യാത്തയോഃ പീഡനാദ്ധാനിരായുഷശ്ച ബലസ്യ ച| |൫൭|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ആവൃതാ വായവോऽജ്ഞാതാ ജ്ഞാതാ വാ വത്സരം സ്ഥിതാഃ||൫൭|| പ്രയത്നേനാപി ദുഃസാധ്യാ ഭവേയുര്വാऽനുപക്രമാഃ| |൫൮|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| വിദ്രധിപ്ലീഹഹൃദ്രോഗഗുല്മാഗ്നിസദനാദയഃ||൫൮|| ഭവന്ത്യുപദ്രവാസ്തേഷാമാവൃതാനാമുപേക്ഷണാത്| ൫൮ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വാതശോണിതനിദാനം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||