16. vātaśōṇitanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

வாதஶோணிதநிதாநஂ வாதவ்யாதிநிதாநாத் பதகாரப்யதே, பஹுவக்தவ்யத்வாத்| அந்யதா வாதவ்யாதிவிஶேஷ ஏவ வாதஶோணிதாக்யோ வ்யாதிரிதி தத்ரைவ வக்துஂ யுக்தஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana vAtaSoNitanidAnAdhyAyaH, vAtaSoNitasya nidAnam, vAtaSoNitasya saMprAptiH, vAtaSoNitasya nAmAni (2-4) · Śloka 4

தஸ்மாத்வாதஶோணிதநிதாநஂ ப்ரக்ரம்யத இத்யாஹ - - - - அதாதோ வாதஶோணிதநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)||௨|| விதாஹ்யந்நஂ விருத்தஂ ச தத்தச்சாஸக்ப்ரதூஷணம்| பஜதாஂ விதிஹீநஂ ச ஸ்வப்நஜாகரமைதுநம்||௧|| ப்ராயேண ஸுகுமாராணாமசங்க்ரமணஶீலிநாம்| அபிகாதாதஶுத்தேஶ்ச நணாமஸஜி தூஷிதே||௨|| வாதலைஃ ஶீதலைர்வாயுர்வத்தஃ கத்தோ விமார்ககஃ| தாதஶைவாஸஜா ருத்தஃ ப்ராக்ததேவ ப்ரதூஷயேத்||௩|| ஆட்யரோகஂ குடஂ வாதபலாஸஂ வாதஶோணிதம்| ததாஹுர்நாமபிஃ|௪|

ஸ௦-மத்யாம்லதக்ரததிநிஷ்பாவவ்ரீஹிவாரிசரமாஂஸகுலத்தகுடேராதிகஂ-விதாஹ்யந்நஂ, ததா விருத்தமந்நஂ-ஸஂயோகமாத்ராதிவஶாத் யதா "ஆநூபமாமிஷஂ மாஷக்ஷௌத்ரக்ஷீர" (ஹ. ஸூ. அ. ௭|௨௯) இத்யாதிகஂ ப்ராகுக்தம், தத்தச்சாஸக்ப்ரதூஷணஂ-அந்யதப்யாஹாரவிஹாரஜாதஂ யத்தத்ரதத்ரோக்தம், தத்பஜதாஂ-ஶீலயதாஂ, நணாஂ-புருஷாணாஂ, ததா விதிஹீநஂ-அயதாஶாஸ்த்ரஂ, ஸ்வப்நஜாகரமைதுநஂ பஜதாஂ ப்ராயேண ஸுகுமாராணாம், ப்ராயோக்ரஹணம(ணேநா)ந்யேஷாமபி ரக்தோபசயஹேத்வாஹாரஸேவிநாம், ததா அசங்க்ரமணஶீலிநாஂ-அத்யந்தமாஸ்யாதிஸுகஸேவிநாம், அபிகாதாத்-அநேகவிதாத்ப்ரஹாரவிஶேஷாத், ததா அஶுத்தேஃ-அஶோதநாந்மலாநிர்ஹரணாத், தேஷாமஸஜி தூஷிதே-தத்தூஷணஹேதுபிர்யதோக்தைர்துஷ்டே ஸம்பந்நே, ததோ வாதலைஃ-திக்தோஷணாதிபிஃ ஸர்வரோகநிதாநோக்தைஃ, ததாऽதிஶயேந ஶீதலைர்வாயுர்வத்தஃ-அத்யந்தமுபசயஂ ப்ராப்ய, பஶ்சாத்குத்தஃ-குபிதஃ, அத ஏவ ச விமார்ககோ-விஶேஷேணோந்மார்ககாமீ, தாதஶைவ-ததாபூதேநைவ, அஸஜா துஷ்டேந க்ருத்தேந ருத்தோ-விஹதகதிஃ கதாத்யந்தஸஂஶ்லேஷஃ, ததேவ-ஶோணிதஂ, ப்ராக்-பூர்வஂ, ப்ரதூஷயேத்| ப்ராக்க்ரஹணாதநந்தரஂ ஸர்வாந் தாதூந் மாஂஸாதீந் ப்ரதூஷயேத்| தச்ச ததாவிதஂ ரக்தமத்யுபசிதஂ ப்ரதுஷ்டமாட்யரோகஂ குடஂ வாதபலாஸஂ வாதஶோணிதமிதி நாமபிராசார்யா ஆஹுஃ|

Adhikarana vAtashoNitasya pUrvarUpam (4-5) · Śloka 5

| தச்ச பூர்வஂ பாதௌ ப்ரதாவதி||௪|| விஶேஷாத்யாநயாநாத்யைஃ ப்ரலம்பௌ| |௫|

ஸ௦-தச்ச ரோகஸ்வபாவாத் பூர்வஂ பாதௌ ப்ரதாவதி-ஸமுத்பத்யதே| தௌ ச பாதௌ விஶேஷாத்-அதிஶயேந, யாநயாநாத்யைஃ ப்ரலம்பௌ-உச்சூநௌ ஸந்தௌ, ப்ரதாவதி| யாநேந-ஹஸ்த்யஶ்வாதிநா, யாநஂ-கமநம்| ஆதிக்ரஹணாதந்யைரபி பாதப்ரலம்பநோத்பாதகைர்கஜதுரகாதிஸதஶைஃ|

Adhikarana vAtashoNitasya sarvadehaprasaratvam (5-8) · Śloka 8

தஸ்ய லக்ஷணம்| பவிஷ்யதஃ குஷ்டஸமஂ ததா ஸாதஃ ஶ்லதாங்கதா||௫|| ஜாநுஜங்கோருகட்யஂஸஹஸ்தபாதாங்கஸந்திஷு| கண்டூஸ்புரணநிஸ்தோதபேதகௌரவஸுப்ததாஃ||௬|| பூத்வா பூத்வா ப்ரணஶ்யந்தி முஹுராவிர்பவந்தி ச| பாதயோர்மூலமாஸ்தாய கதாசித்தஸ்தயோரபி||௭|| ஆகோரிவ விஷஂ க்ருத்தஂ கத்ஸ்நஂ தேஹஂ விதாவதி| |௮|

ஸ௦-தஸ்ய-வாதஶோணிதஸ்ய, பவிஷ்யதோ-பாவிநோ, லக்ஷணஂ-ப்ராக்ரூபஂ, குஷ்டஸமஂ-குஷ்டேந துல்யம், குஷ்டஸ்ய யத் ப்ராக்ரூபஂ-"அதிஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶ (ஹ, நி. அ. ௧௪|௧௧) இத்யாதி குஷ்டநிதாநோக்தஂ, ததஸ்யாபி| ந கேவலமேததேவ யாவத்ததா ஸாதஃ ஶ்லதாங்கதேத்யாதி ச, யாவந்முஹுராவிர்பவந்தி சேத்யேததபி பவிஷ்யதோ லக்ஷணம்| ஸ௦-தச்ச வாதஶோணிதஂ பாதயோர்மூலமாஸ்தாய-தத்ர பூர்வஂ ஸ்திதிஂ கத்வா, கதாசித்தஸ்தயோரபி ப்ரதிஷ்டாஂ கத்வா, ஆகோஃ-மூஷகஸ்ய ஸம்பந்தி, யதா விஷஂ க்ருத்தஂ தேஹைகதேஶே பூர்வஂ ஸ்திதிஂ கத்வாऽநந்தரஂ கத்ஸ்நஂ தேஹஂ விதாவதி-விஶேஷேண ப்ரஸரதி|

Adhikarana vAtashoNitasya dvaividhyam (8-9) · Śloka 9

தச்ச வாதஶோணிதமுத்தாநகம்பீரபேதேந த்விதா ஸ்யாதித்யாஹ - - - - | த்வங்மாஂஸாஶ்ரயமுத்தாநஂ தத்பூர்வஂ ஜாயதே ததஃ||௮|| காலாந்தரேண கம்பீரஂ ஸர்வாந் தாதூநபித்ரவத்| |௯|

ஸ௦-த்வக் ச மாஂஸஂ ச, தே ஆஶ்ரயோ யஸ்ய வாதரக்தஸ்ய ததேவஂபூதஂ தத்-வாதஶோணிதஂ, உத்தாநஂ பூர்வஂ-ப்ராக், ஜாயதே| ததஃ-பஶ்சாத், காலாந்தரேண புநஃ ஸர்வாந் தாதூந்-அபராநபி மேதஃப்ரபதீந், அபித்ரவத்கம்பீரஂ ஜாயதே|

Adhikarana uttAnasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| கண்ட்வாதிஸஂயுதோத்தாநே த்வக்தாம்ரா ஶ்யாவலோஹிதா||௯|| ஸாயாமா பஶதாஹோஷா| |௧௦|

ஸ௦-உத்தாநே வாதஶோணிதே த்வக் கண்ட்வாதிஸஂயுதா-கண்டூஸ்புரணநிஸ்தோதாதியுக்தா (ஶ்லோ. ௬) , ததா தாம்ரா ஶ்யாவலோஹிதா-வ்யாமிஶ்ரவர்ணா, பவதி| ததா ஸஹாயாமேந வர்தத இதி ஸாயாமா, ததா பஶதாஹோஷா-அத்யர்தஂ தாஹருக்யுக்தா|

Adhikarana gambhIrasya lakShaNam (10-11) · Śloka 11

கம்பீரேऽதிகபூர்வருக்| ஶ்வயதுர்க்ரதிதஃ பாகீ வாயுஃ ஸந்த்யஸ்திமஜ்ஜஸு||௧௦|| சிந்தந்நிவ சரத்யந்தர்வக்ரீகுர்வஂஶ்ச வேகவாந்| கரோதி கஞ்ஜஂ பங்குஂ வா ஶரீரே ஸர்வதஶ்சரந்||௧௧||

ஸ௦-கம்பீரே வாதஶோணிதேऽதிகபூர்வருக் ஶ்வயதுஃ ஸ்யாத்| அதிகஂ கத்வா பூர்வா ருக் யஸ்ய ஶ்வயதோரஸாவதிகபூர்வருக் ஶ்வயதுஃ| குதோऽதிகபூர்வருக் ? ப்ரகதத்வாதுத்தாநவாதஶோணிதாத்| ததா ஶ்வயதுர்க்ரதிதஃ, ததா பாகீ-பாகயுக்தஃ, ஸ்யாத்| ததாऽஸ்மிந் கம்பீரே வாயுர்வேகவாந்-பலவாந், ஶரீரே ஸர்வதஶ்சரந்-கச்சந், வக்ரீகுர்வஂஶ்ச ஸாமர்த்யாத்ததேவ ஶரீரஂ கஞ்ஜஂ பங்குஂ வா கரோதி| ததா அஸௌ ஸந்த்யஸ்திமஜ்ஜஸு சிந்தந்நிவாந்தஶ்சரதி|

Adhikarana vAtAdhikasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

வாதேऽதிகேऽதிகஂ தத்ர ஶூலஸ்புரணதோதநம்| ஶோபஸ்ய ரௌக்ஷ்யகஷ்ணத்வஶ்யாவதாவத்திஹாநயஃ||௧௨|| தமந்யங்குலிஸந்தீநாஂ ஸங்கோசோऽங்கக்ரஹோऽதிருக்| ஶீதத்வேஷாநுபஶயௌ ஸ்தம்பவேபதுஸுப்தயஃ||௧௩||

ஸ௦-தத்ர-வாதஶோணிதே, வாதாதிகேऽதிகஂ ஶூலஸ்புரணதோதநஂ பவதி| ஶூலஂ-ஸந்ததா ருக்| தோதநஂ து-விச்சிந்நா ருக் ப்ரதோதேநேவ| ததா, ஶோபஸ்ய ரௌக்ஷ்யகஷ்ணத்வஶ்யாவதாவத்திஹாநயஃ ஸ்யுஃ, வாதஸ்ய சலஸ்வபாவத்வாத்| ததா, தமநீநாஂ-ஸிராவிஶேஷாணாஂ, அங்குலிஸந்தீநாஂ ச ஸங்கோசஃ ஸ்யாத்| ததா, அங்கக்ரஹஃ-அங்காந்யவபத்தாநீவ ஸ்யுஃ| ததா, அதிருக் ஶீதத்வேஷாநுபஶயௌ ச பவதஃ| ஶீதத்வேஷஃ-ஶீதாஸஹிஷ்ணுத்வம்| ததா, அநுபஶயஃ-அஸுகாநுபந்தஃ| கேநாநுபஶயஃ ? ப்ரகதத்வாச்சீதத்வேஷேணோஷ்ணகாமிதயோஷ்ணஸேவநேந பவதி| ததா, ஸ்தம்பவேபதுஸுப்தயஃ ஸ்யுஃ| ஸ்தம்ப இவ ஸ்தம்போ-தேஹஸ்தப்ததா| வேபதுஃ-கம்பநம்| தேஹஸ்ய ஸுப்திஃ-அங்காநாமசைதந்யம்|

Adhikarana raktAdhikasya lakShaNam (14) · Śloka 14

வாதோத்தரஸ்ய லக்ஷணமுக்த்வா ரக்தோத்தரஂ வக்துமாஹ - - - - ரக்தே ஶோபோऽதிருகதோதஸ்தாம்ரஶ்சிமிசிமாயதே| ஸ்நிக்தரூக்ஷைஃ ஶமஂ நைதி கண்டூக்லேதஸமந்விதஃ||௧௪||

ஸ௦-அதிக இத்யத்ராநுவர்ததே| ரக்தேऽதிகே ஶோபோऽதிருக்தோத இதி| வாதேऽப்யதிகே ஶோபஃ ஸருக்பவதி கிந்து ரக்தேऽதிகேऽதிருக்தோதஃ ஶோபஃ ஸ்யாதிதி விஶேஷஃ| ததா, தாம்ரோ-வர்ணேந, பவதி| சிமிசிமாமிவாசரதி-சிமிசிமாயதே| ததா, ஸ்நிக்தரூக்ஷைரஸௌ ஶோபஃ ஶமஂ நைதி-ந யாதி, கண்டூக்லேதயுக்தஃ ஸந்|

Adhikarana pittAdhikasya lakShaNam (15) · Śloka 15

பித்தே விதாஹஃ ஸம்மோஹஃ ஸ்வேதோ மூர்ச்சா மதஃ ஸதட்| ஸ்பர்ஶாக்ஷமத்வஂ ருக்ராகஃ ஶோபஃ பாகோ பஶோஷ்மதா||௧௫||

ஸ௦-பித்தே-பித்தாநுவித்தே வாதஶோணிதே, விதாஹாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana kaphAdhikasya lakShaNam (16) · Śloka 16

கபே ஸ்தைமித்யுகுருதாஸுப்திஸ்நிக்தத்வஶீததாஃ| கண்டூர்மந்தா ச ருக்|௧௬|

ஸ௦-கபாநுவித்தே வாதஶோணிதே ஸ்தைமித்யாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana dvidoShAdhikasya lakShaNam, sannipAtajasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| த்வந்த்வஸர்வலிங்கஂ ச ஸங்கரே||௧௬||

ஸ௦-த்வந்த்வஶப்தேந ச வாதபித்தகபரக்தாநாஂ த்வந்த்வாநீதி ப்ராயேணேஹ கஹ்யந்தே, ஸர்வஶப்தேந ச வாதபித்தரக்தகபா கஹ்யந்தே| த்வந்த்வஂ ச ஸர்வஂ ச த்வந்த்வஸர்வே, தயோர்லிங்கஂ-லக்ஷணஂ, த்வந்த்வஸர்வலிங்கம்| ஸங்கரே-வ்யாமிஶ்ரத்வே ஸதி, த்வந்த்வஸர்வலிங்கஂ வாதஶோணிதஂ பவதி| கஸ்ய ஸங்கரே ? ப்ரகதத்வாத்வாதபித்தரக்தகபாநாஂ த்வந்த்வஸங்கரே த்வந்த்வலிங்கஂ வாதஶோணிதஂ பவதி| ஸர்வஸங்கரே-ஸர்வேஷாஂ வாதாதீநாஂ ஸங்கரே, ஸர்வலிங்கஂ வாதஶோணிதஂ பவதி|

Adhikarana vAtashoNitasya sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

ஏகதோஷாநுகஂ ஸாத்யஂ நவஂ, யாப்யஂ த்விதோஷஜம்| த்ரிதோஷஜஂ த்யஜேத்ஸ்ராவி ஸ்தப்தமர்புதகாரி ச||௧௭||

ஸ௦-ஏகதோஷாநுகஂ வாதஶோணிதஂ நவஂ ஸாத்யஂ-ஸாதயிதுஂ ஶக்யம்| த்விதோஷோத்பவஂ யாப்யஂ-யாபநார்ஹம்| த்ரிதோஷஜஂ வாதஶோணிதஂ த்யஜேத்-அஸாத்யத்வாந்நோபக்ரமேத்| ததா, ஸ்ராவி யத்வாதரக்தமர்புதகாரி ச, தச்சாஸாத்யம்|

Adhikarana vAtashoNitasya upadravAH (18) · Śloka 18

ரக்தமார்கஂ நிஹத்யாஶு ஶாகாஸந்திஷு மாருதஃ| நிவிஶ்யாந்யோந்யமாவார்ய வேதநாபிர்ஹரத்யஸூந்||௧௮||

ஸ௦-ஶாகாஸந்திஷு மாருதோ நிவிஶ்ய-தத்ர ஸ்திதிஂ கத்வா, ததா ரக்தமார்கமாஶு-ஶீக்ரஂ நிஹத்ய, அநந்தரமந்யோந்யமாவார்ய-ப்ரகதத்வாத்ரக்தஂ கர்த வாதமாவார்ய வாதோऽபி ரக்தம், ததோ வேதநாபிஃ வாதரக்தோசிதாபிஃ பீடாபிஃ, அஸூந்-ப்ராணாந், ஹரதி |

Adhikarana kupitasya prANasya nidAnalakShaNe (19-20) · Śloka 20

வாயௌ பஞ்சாத்மகே ப்ராணோ ரௌக்ஷ்யவ்யாயாமலங்கநைஃ| அத்யாஹாராபிகாதாத்வவேகோதீரணதாரணைஃ||௧௯|| குபிதஶ்சக்ஷுராதீநாமுபகாதஂ ப்ரவர்தயேத்| பீநஸார்திததட்காஸஶ்வாஸாதீஂஶ்சாமயாந்பஹூந்||௨௦||

ஸ௦-பஞ்சாத்மகே-ப்ராணாதிபேதாத் பஞ்சஸ்வபாவே வாதே ஸதி, ப்ராணோ நாம வாதோ ரௌக்ஷ்யாதிபிஃ குபிதஶ்சக்ஷுராதீநாமுபகாதஂ ப்ரவர்தயேத்-விததாதி| ததா, பீநஸதீஂஶ்ச பஹூந் ரோகாந் குர்யாத்| ஆதிஶப்தேந ஹித்மாதயோ கஹ்யந்தே|

Adhikarana kupitasya udAnasya nidAnalakShaNe (21-22) · Śloka 22

உதாநஃ க்ஷவதூத்காரச்சர்திநித்ராவிதாரணைஃ| குருபாராதிருதிதஹாஸ்யாத்யைர்விகதோ கதாந்||௨௧|| கண்டரோதமநோப்ரஂஶச்சர்த்யரோசகபீநஸாந்| குர்யாச்ச கலகண்டாதீஂஸ்தாஂஸ்தாந் ஜத்ரூர்த்வஸஂஶ்ரயாந்||௨௨||

ஸ௦-உதாநஃ க்ஷவதுவிதாரணாதிபிர்விகதஃ-குபிதஃ, கண்டரோதாதீந் கதாந் குர்யாத்| சஶப்தோऽத்ர பிந்நக்ரமஃ| கலகண்டாதீஂஶ்ச கதாந், தாஂஸ்தாந்-அநேகவிதாந், ஜத்ரூர்த்வஸஂஶ்ரயாந் குர்யாத்|

Adhikarana kupitasya vyAnasya nidAnalakShaNe (23-25) · Śloka 25

வ்யாநோऽதிகமநத்யாநக்ரீடாவிஷமசேஷ்டிதைஃ| விரோதிரூக்ஷபீஹர்ஷவிஷாதாத்யைஶ்ச தூஷிதஃ||௨௩|| புஂஸ்த்வோத்ஸாஹபலப்ரஂஶஶோபசித்தோப்லவஜ்வராந்| ஸர்வாங்கரோகநிஸ்தோதரோமஹர்ஷாங்கஸுப்ததாஃ||௨௪|| குஷ்டஂ விஸர்பமந்யாஂஶ்ச குர்யாத்ஸர்வாங்ககாந் கதாந்| |௨௫|

ஸ௦-வ்யாநோऽதிகமநாதிபிர்விரோத்யாதிபிஶ்ச தூஷிதோ-துஷ்டிஂ ப்ராப்தஃ, புஂஸ்த்வோத்ஸாஹாதிப்ரஂஶாதீந் அபராநபி ஸர்வாங்ககாந் கதாந் குர்யாத்|

Adhikarana kupitasya samAnasya nidAnalakShaNe (25-26) · Śloka 26

| ஸமாநோ விஷமாஜீர்நஶீதஸங்கீர்ணபோஜநைஃ||௨௫|| கரோத்யகாலஶயநஜாகராத்யைஶ்ச தூஷிதஃ| ஶூலகுல்மக்ரஹண்யாதீந் பக்வாமாஶயஜாந் கதாந்||௨௬||

ஸ௦-ஸமாநோ விஷமாதிபோஜநாதிபிரகாலஶயநாதிபிஶ்ச தூஷிதஃ ஶூலாதீந் பக்வாமாஶயஜாந் கதாந் கரோதி|

Adhikarana kupitasya apAnasya nidAnalakShaNe (27-28) · Śloka 28

அபாநோ ரூக்ஷகுர்வந்நவேகாகாதாதிவாஹநைஃ| யாநயாநாஸநஸ்தாநசங்க்ரமைஶ்சாதிஸேவிதைஃ||௨௭|| குபிதஃ குருதே ரோகாந் கச்ச்ராந் பக்வாஶயாஶ்ரயாந்| மூத்ரஶுக்ரப்ரதோஷார்ஶோகுதப்ரஂஶாதிகாந் பஹூந்||௨௮||

ஸ௦-அபாநோ ரூக்ஷாந்நாதிபிரதிஸேவிதைர்வேகாகாதாதிபிஶ்சாதிஸேவிதைஃ குபிதஃ கச்ச்ராந்-தாருணாந், பக்வாஶயாஶ்ரயாந் மூத்ரஶுக்ரப்ரதோஷாதீந் பஹூந் கதாந் குர்யாத்|

Adhikarana kupitasya sAmasyavAyoH nidAnalakShaNe, nirAmasya vAyoH nidAnalakShaNe (29-30) · Śloka 30

ஸர்வஂ ச மாருதஂ ஸாமஂ தந்த்ராஸ்தைமித்யகௌரவைஃ| ஸ்நிக்தத்வாரோசகாலஸ்யஶைத்யஶோபாக்நிஹாநிபிஃ||௨௯|| கடுரூக்ஷாபிலாஷேண தத்விதோபஶயேந ச| யுக்தஂ வித்யாந்நிராமஂ து தந்த்ராதீநாஂ விபர்யயாத்||௩௦||

ஸ௦-ஸர்வமபி மாருதஂ தந்த்ராதிபிர்லக்ஷணைர்யுதஂ ஸாமஂ வித்யாத்| தந்த்ராதிலக்ஷணவிபர்யயேண து நிராமஂ ஜாநீயாத்|

Adhikarana vAyvAvaraNasya bahubhedatvam (31) · Śloka 31

வாயோராவரணஂ சாதோ பஹுபேதஂ ப்ரவக்ஷ்யதே| |௩௧|

ஸ௦-அதஃ-ஸாமாதிலக்ஷணாதநந்தரஂ, வாதஸ்யாவரணஂ பஹுபேதஂ-அநேகப்ரகாரஂ, ப்ரகர்ஷேண வக்ஷ்யதே| கில நாஸ்யாம ஏவாவரணம், அபி த்வந்யதப்யஸ்தீதி த்யோதயதி|

Adhikarana pittAvRutasya vAyorlakShaNam (31-32) · Śloka 32

| லிங்கஂ பித்தாவதே தாஹஸ்தஷ்ணா ஶூலஂ ப்ரமஸ்தமஃ||௩௧|| கடுகோஷ்ணாம்லலவணைர்விதாஹஃ ஶீதகாமதா| |௩௨|

ஸ௦-பித்தேநாவதே மருதி தாஹாதிகஂ லிங்கம்|

Adhikarana kaphAvRutasya vAyorlakShaNam (32-33) · Śloka 33

| ஶைத்யகௌரவஶூலாநி கட்வாத்யுபஶயோऽதிகம்||௩௨|| லங்கநாயாஸரூக்ஷோஷ்ணகாமதா ச கபாவதே| |௩௩|

ஸ௦-கபாவதே வாயௌ ஶைத்யாதிகஂ லிங்கஂ லங்கநாதிகாமதா ச|

Adhikarana raktAvRutasya vAyorlakShaNam (33-34) · Śloka 34

| ரக்தாவதே ஸதாஹாऽர்திஸ்த்வங்மாஂஸாந்தரஜா பஶம்||௩௩|| பவேச்ச ராகீ ஶ்வயதுர்ஜாயந்தே மண்டலாநி ச| |௩௪|

ஸ௦-ரக்தாவதே பவநேऽர்திஃ-பீடா, பஶஂ த்வங்மாஂஸாந்தரஜா தாஹயுக்தா ஸ்யாத்| ராகவாஶ்ச ஶ்வயதுஃ ஸ்யாத்| ததா, மண்டலாநி ச ஜாயந்தே|

Adhikarana mAMsAvRutasya vAyorlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| மாஂஸேந கடிநஃ ஶோபோ விவர்ணஃ பிடிகாஸ்ததா||௩௪|| ஹர்ஷஃ பிபீலிகாநாஂ ச ஸஞ்சார இவ ஜாயதே| |௩௫|

ஸ௦-மாஂஸேநாவதே வாயௌ கடிநோ விவர்ணஶ்ச ஶோபஸ்ததா பிடிகாஃ ஸ்யுஃ, ஹர்ஷேஶ்ச| ததா, பிபீலிகாநாஂ காத்ரேஷு ஸஞ்சார இவ ஜாயதே|

Adhikarana medasAvRutasya vAyorlakShaNam (35-36) · Śloka 36

| சலஃ ஸ்நிக்தோ மதுஃ ஶீதஃ ஶோபோ காத்ரேஷ்வரோசகஃ||௩௫|| ஆட்யவாத இதி ஜ்ஞேயஃ ஸ கச்ச்ரோ மேதஸாऽऽவதே| |௩௬|

ஸ௦-மேதஸா ஆவதே வாயாவங்கேஷு ஶோபஶ்சலஸ்ததா ஸ்நிக்தஸ்ததா ஶீதோ மதுஶ்ச ஸ்யாத் ததாऽரோசகஃ| ஸஃ-ஏவஂவிதஃ, ஆட்யவாத இதி வேத்யஃ| ஸ ச கச்ச்ரஃ-கச்ச்ரஸாத்யஃ|

Adhikarana asthyAvRutasya vAyorlakShaNam (36-37) · Śloka 37

| ஸ்பர்ஶமஸ்த்யாவதேऽத்யுஷ்ணஂ பீடநஂ சாபிநந்ததி||௩௬|| ஸூச்யேவ துத்யதேऽத்யர்தமங்கஂ ஸீததி ஶூல்யதே| |௩௭|

ஸ௦-அஸ்த்யாவதே ஸமீரணே ஸ்பர்ஶமத்யுஷ்ணஂ பீடநஂ சாபிநந்ததி-அபிலஷதி| ததா, அங்கமதிஶயேந ஸூச்யேவ துத்யதே| ததா, ஸீததி ஶூல்யதே ச|

Adhikarana majjAvRutasya vAyorlakShaNam (37-38) · Śloka 38

| மஜ்ஜாவதே விநமநஂ ஜம்பணஂ பரிவேஷ்டநம்||௩௭|| ஶூலஂ ச பீட்யமாநேந பாணிப்யாஂ லபதே ஸுகம்| |௩௮|

ஸ௦-மஜ்ஜாவதே ஸமீரே விநமநாதிகஂ ஸ்யாத்| விநமநஂ-அங்காநாம்| ததா, பாணிப்யாஂ பீட்யமாநேந ச-ப்ரகதத்வாதங்கேந, ஸுகஂ லபதே|

Adhikarana shukrAvRutasya vAyorlakShaNam (38) · Śloka 38

| ஶுக்ராவதேऽதிவேகோ வா ந வா நிஷ்பலதாऽபி வா||௩௮||

ஸ௦-ஶுக்ராவதே ப்ரபஞ்ஜநேऽதிவேகோ வா-ப்ரகதத்வாச்சுக்ரஸ்ய, ந வா வேகோ நிஷ்பலதா வா ஸ்யாத்|

Adhikarana annAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

புக்தே குக்ஷௌ ருஜா ஜீர்ணே ஶாம்யத்யந்நாவதேऽநிலே| |௩௯|

அந்நாவதே வாதே புக்தே ஸதி ருஜா குக்ஷௌ பவதி| ஜீர்ணேऽந்நே ஸதி ருஜா ஶாம்யதி|

Adhikarana mUtrAvRutasya vAyorlakShaNam (39) · Śloka 39

| மூத்ராப்ரவத்திராத்மாநஂ பஸ்தேர்மூத்ராவதே பவேத்||௩௯||

ஸ௦-மூத்ராவதே வாயௌ மூத்ரஸ்யாப்ரவத்திராத்மாநஂ ச பஸ்தேஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana viDAvRutasya vAyorlakShaNam (40-41) · Śloka 41

விடாவதே விபந்தோऽதஃ ஸ்வஸ்தாநே பரிகந்ததி| வ்ரஜத்யாஶு ஜராஂ ஸ்நேஹோ புக்தே சாநஹ்யதே நரஃ||௪௦|| ஶகத்பீடிதமந்நேந துஃகஂ ஶுஷ்கஂ சிராத்ஸஜேத்| |௪௧|

ஸ௦-விடாவதே மாதரிஶ்வநி ஸ்வஸ்தாநே-அபாநாக்யே, அதோவிபந்தோ ஜாதவிபந்தத்வாத் பரிகந்ததி| ஸ்நேஹஶ்ர்சாஶு ஜராஂ யாதி| புக்தே ச ஸதி நர ஆநஹ்யதே-ஆத்மாப்யதே| ஶகதந்நேந பீடிதஂ சிரேண ஶுஷ்கஂ துஃகஂ கச்ச்ரேண ஸஜேத்|

Adhikarana sarvadhAtvAvRutasya vAyorlakShaNam (41-42) · Śloka 42

| ஸர்வதாத்வாவதே வாயௌ ஶ்ரோணிவங்க்ஷணபஷ்டருக்||௪௧|| விலோமோ மாருதோऽஸ்வஸ்தஂ ஹதயஂ பீட்யதேऽதி ச| |௪௨|

ஸ௦-ஸர்வதாத்வாவதேऽநிலே ஶ்ரோண்யாதிருக் ஸ்யாத்| ததா, பவநோ விகுணோ பவதி| ஹதயஂ ச வ்யாகுலஂ [அதி] பீட்யதே ச|

Adhikarana pittAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (42-43) · Śloka 43

| ப்ரமோ மூர்ச்சா ருஜா தாஹஃ பித்தேந ப்ராண ஆவதே||௪௨|| விதக்தேऽந்நே ச வமநம்| |௪௩|

ஸ௦-ப்ராணே பித்தேநாவதே ப்ரமாத்யாஃ ஸ்யுஃ| அந்நே ச விதாஹாவஸ்தாஂ ப்ராப்தே ஸதி வமநஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana pittAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (43) · Śloka 43

உதாநேऽபி ப்ரமாதயஃ| தாஹோऽந்தரூர்ஜாப்ரஂஶஶ்ச|௪௩|

ஸ௦-உதாநே ச பித்தேநாவதே ஸதி ப்ரமாத்யாஃ-பூர்வோக்தாஃ, ஸ்யுஃ| ததா, அந்தர்தாஹ ஊர்ஜாயாஃ-பலஸ்ய ச, விநாஶஃ|

Adhikarana pittAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (43-44) · Śloka 44

| தாஹோ வ்யாநே ச ஸர்வகஃ||௪௩|| க்லமோऽங்கசேஷ்டாஸங்கஶ்ச ஸஸந்தாபஃ ஸவேதநஃ| |௪௪|

ஸ௦-வ்யாநே ச பித்தேநாவதே ஸர்வஶஃ(கஃ)-அந்தர்பஹிஶ்ச தாஹஃ, க்லமாதயஶ்ச ஸ்யுஃ|

Adhikarana pittAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (44-45) · Śloka 45

| ஸமாந ஊஷ்மோபஹதிரதிஸ்வேதோऽரதிஃ ஸதட்||௪௪|| தாஹஶ்ச ஸ்யாத்| |௪௫|

ஸ௦-ஸமாநே பித்தேநாவதே ஊஷ்மணஃ-அக்நேஃ, உபஹதிஃ-உபகாதஃ, அதிஸ்வேதாதயஶ்ச ஸ்யுஃ|

Adhikarana pittAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (45) · Śloka 45

அபாநே து மலே ஹாரித்ரவர்நதா| ரஜோதிவத்திஸ்தாபஶ்ச யோநிமேஹநபாயுஷு||௪௫||

ஸ௦-அபாநே புநஃ பித்தேநாவதே ஸதி மலே-புரீஷாதௌ, ஹாரித்ரவர்ணதா ஸ்யாத்| யோந்யாதிஷு ருஜஃ-பீடயாஃ, அதிவத்திஸ்தாபஶ்ச ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphAvRutasya prANasya vAyorlakShaNam (46) · Śloka 46

ஶ்லேஷ்மணா த்வாவதே ப்ராணே ஸாதஸ்தந்த்ராऽருசிர்வமிஃ| ஷ்டீவநஂ க்ஷவதூத்காரநிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸங்க்ரஹஃ||௪௬||

ஸ௦-ப்ராணே ச ஶ்லேஷ்மாவதே ஸாதாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana kaphAvRutasyodAnasya vAyorlakShaNam (47) · Śloka 47

உதாநே குருகாத்ரத்வமருசிர்வாக்ஸ்வரக்ரஹஃ| பலவர்ணப்ரணாஶஶ்ச|௪௭|

ஸ௦-உதாநே ச ஶ்லேஷ்மாவதே குருகாத்ரத்வாதயஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana kaphAvRutasya vyAnasya vAyorlakShaNam (47-48) · Śloka 48

| வ்யாநே பர்வாஸ்திவாக்க்ரஹஃ||௪௭|| குருதாऽங்கேஷு ஸர்வேஷு ஸ்கலிதஂ ச கதௌ பஶம்| |௪௮|

ஸ௦-வ்யாநே கபாவதே பர்வாஸ்திவாக்க்ரஹஸ்ததாऽங்கேஷு கௌரவஂ கதௌ ச ஸ்கலநஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphAvRutasya samAnasya vAyorlakShaNam (48) · Śloka 48

| ஸமாநேऽதிஹிமாங்கத்வமஸ்வேதோ மந்தவஹ்நிதா||௪௮||

ஸ௦-ஸமாநே கபாவதேऽதிஶீதாங்கத்வமஸ்வேதோ மந்தாக்நித்வஂ ச ஸ்யாத்|

Adhikarana kaphAvRutasyApAnasya vAyorlakShaNam (49) · Śloka 49

அபாநே ஸகபஂ மூத்ரஶகதஃ ஸ்யாத்ப்ரவர்தநம்| |௪௯|

ஸ௦-அபாநே கபாவதே மூத்ரஶகதஃ ப்ரவர்தநஂ ஸகபஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana iti dvAviMshatividhamAvaraNam (49) · Śloka 49

| இதி த்வவிஂஶதிவிதஂ வாயோராவரணஂ விதுஃ||௪௯||

ஸ௦-இதி-அநேந ப்ரகாரேண, வாயோராவரணஂ த்வாவிஂஶதிப்ரகாரஂ [விதுஃ-] ஜாநந்தி, தந்த்ரகத இதி ஶேஷஃ|

Adhikarana prANAdInAmanyonyamAvaraNaM viMshatividham (50) · Śloka 50

ப்ராணாதயஸ்ததாऽந்யோந்யமாவண்வந்தி யதாக்ரமம்| ஸர்வேऽபி விஂஶதிவிதஂ வித்யாதாவரணஂ ச தத்||௫௦||

ஸ௦-ப்ராணாதயஃ-பஞ்ச வாயவஃ, அந்யோந்யஂ-பரஸ்பரஂ, ஆவண்வந்தி யதாக்ரமஂ-யதாஸங்க்யஂ, ததா-தேநோக்தேந ப்ரகாரேண, யதா பித்தகபாப்யஂ ப்ராணாதய ஆவதாஸ்ததா ப்ராணாதயோऽந்யோந்யமாவண்வந்தீதி ததாஶப்தஸ்யார்தஃ| தத்ர யதா,-ப்ராணேநோதாநாதயஶ்சத்வார ஆவ்ரியந்தே, ததைவோதாநாதிபிரபி ப்ராண ஆவ்ரியதே| ஏவமுதாநேந வ்யாநாதயஸ்த்ரய ஆவ்ரியந்தே, வ்யாநாதிபிஶ்ச த்ரிபிருதாநஃ| ததா வ்யாநேந ஸமாநாபாநௌ, ததா ஸமாநாபாநாப்யாஂ வ்யாநஃ| ஸமாநேநாபாநஃ, அபாநேநாऽபி ஸமாந ஆவ்ரியதே| இத்யேகத்வித்ராதிக்ரமேணாப்யேவமாவரணஂ நிரூப்யம்| ஏவஂ ச ஸர்வேऽபி பரஸ்பரமாவண்வந்தி| தச்சாவரணஂ விஂஶதிபேதஂ வித்யாத்|

Adhikarana prANAvRutasyodAnasya lakShaNam, udAnAvRutasya lakShaNam (51-52) · Śloka 52

அதாஸ்யாவரணஸ்ய லிங்கமாஹ - - - - நிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸஂரோதஃ ப்ரதிஶ்யாயஃ ஶிரோக்ரஹஃ| ஹத்ரோகோ முகஶோஷஶ்ச ப்ராணேநோதாந ஆவதே||௫௧|| உதாநேநாவதே ப்ராணே வர்ணௌஜோபலஸங்க்ஷயஃ| |௫௨|

ஸ௦-ப்ராணேநோதாந ஆவதே நிஃஶ்வாஸோச்ச்வாஸஸஂரோதாதயஃ ஸ்யுஃ| உதாநேந ப்ராண ஆவதே வர்ணௌஜோபலஸங்க்ஷயஃ ஸ்யாத்| நநு ச, பித்தாதிபிஃ ப்ராணாதீநாமாவரணஂ யுக்தம்| பரஸ்பரஂ து ப்ராணாதீநாஂ யதாவரணஂ ததமூர்தத்வாதநுபபந்நமிவ மந்யாமஹே| ப்ரூமஃ| த்வயோர்வாதயோரந்யோந்யமுபஸர்பதோர்பலவதா துர்பலஸ்யாபிகாதேந கதிபங்காத்ஸ தேநாவதமார்க இத்யுச்யதே| தஸ்மாத்வாதாநாமபி பரஸ்பரமாவரணஂ யுக்தமேவ|

Adhikarana anayA dishA sheShAvaraNasya vibhAgaH (52-53) · Śloka 53

| திஶாऽநயா ச விபஜேத்ஸர்வமாவரணஂ பிஷக்||௫௨|| ஸ்தாநாந்யவேக்ஷ்ய வாதாநாஂ வத்திஂ ஹாநிஂ ச கர்மணாத்| |௫௩|

ஸ௦-அநயா திஶா-திங்மாத்ரப்ரதர்ஶநேந, ஸர்வமாவரணஂ விபஜேத்பிஷக்| இயஂ சாத்ர திக்,-உதாநேநாவதேऽபாநே சர்திஶ்வாஸகாஸாதயஃ ஸ்யுஸ்ததாऽல்போऽக்நிரதிஸாரஶ்ச| உதாநேऽபாநேநாவதே பஸ்த்யாத்மாநோதாவர்தகுல்மால்பாக்நிபரிகர்திகாஃ ஸ்யுஃ| அபாநே வ்யாநேநாவதே விண்மூத்ரரேதஸாமதிப்ரவத்திஃ| வ்யாநே ஸமாநேநாவதே மூர்ச்சாதந்த்ராப்ரலாபாங்கஸாதவஹ்நயோஜோபலக்ஷயஃ| வ்யாந உதாநேநாவதே ச ஶ்யாவாஸ்யதா ஸ்தப்ததாऽல்பாக்நிதா ஸ்வேதஶ்சேஷ்டாஹாநிர்நிமீலநமிதி| ஏவமந்யதப்யாவரணஂ பிஷக் ஸ்வமநீஷயா யதாஶாஸ்த்ரஸஂஸ்காரவத்யா விபஜேத்| க்ரந்தகதா து க்ரந்தகௌரவபயாந்நோக்தம்| கதஂ விபஜேத் ? இத்யத்ர யுக்திஂ தர்ஶயதி-ஸ்தாநாநீத்யாதி| ஸ்தாநாநி-பக்வாஶயாதீநி தோஷபேதீயோக்தாநி, வாதாநாஂ-ப்ராணாதீநாஂ, அவேக்ஷ்ய| ததா, வத்திஂ-ஆவரகவாயுஸம்பந்திநாஂ வைகதகர்மணாஂ, அவேக்ஷ்ய-ஜ்ஞாத்வா| ததா, ஆவார்யமருதாஂ ஹாநிமவேக்ஷ்ய, ஸர்வமாவரணஂ-அநுக்தமபி, விபஜேத்| யதா-உத்ஸாஹோச்ச்வாஸசேஷ்டாதீநி கர்மாணி ப்ராணாதிஸம்பந்தீநி யதா ஹீநாநி தஶ்யந்தே உதாநாதீநாஂ கர்மாணி வாக்ப்ரவத்த்யாதீநி வத்தாநி ததைவஂ ஜ்ஞாதவ்யம், யதா-ப்ராண உதாநாதீநாமேகேந த்வாப்யாஂ த்ரிபிஶ்சதுர்பிர்வா ஆவத இதி| ஏவமுதாநாதிஷ்வபி ப்ராணாதிபிராவரணஂ விபாகீகார்யம்|

Adhikarana AvaraNasyAsa~gkhyeyatvam (53-54) · Śloka 54

| ப்ராணாதீநாஂ ச பஞ்சாநாஂ மிஶ்ரமாவரணஂ மிதஃ||௫௩|| பித்தாதிபிர்த்வாதஶபிர்மிஶ்ராணாஂ மிஶ்ரிதைஶ்ச தைஃ| |௫௪|

ஸ௦-ப்ராணாதீநாஂ பஞ்சாநாஂ வாயூநாஂ பரஸ்பரமாவார்யாவரகத்வேந ஸ்திதாநாஂ மிஶ்ரஂ-த்வயேந த்ரயேண சதுஷ்டயேந ச, மிதஃ-பரஸ்பரஂ, ஆவரணமவேக்ஷ்ய யாத்யாவதிரஸங்க்யதாமிதி ஸம்பந்தஃ| ததா, பித்தாதிபிர்த்வாதஶபிஃ-தாத்வவஸாநைஃ, மிஶ்ராணாஂ ப்ராணாதீநாஂ மிஶ்ரஂ மித ஆவரணமவேக்ஷ்ய யாத்யாவதிரஸங்க்யதாமிதி யோஜ்யம்| அத்ர சைஷா உதாஹரணதிக்த்ரஷ்டவ்யா,-ப்ராணேந த்வாதஶவிதேந பித்தாதிபிர்மிஶ்ரிதத்வாத் சதுர்ணாமுதாநாதீநாமாவரணஂ விபஜேத்| ததா, சதுர்பிருதாநாதிபிஃ பித்த்ஸ்யாவரணஂ ப்ரத்யேகஂ த்வாதஶவிதைர்த்வாதஶவிதஸ்யைகஸ்ய ப்ராணஸ்யாவரணமிதி| தைரித்யநேந ப்ராணாதயஃ பராமஶ்யந்தே| தைஃ-பித்தாத்யாவரணமிஶ்ரிதைஃ ப்ராணாதிபிஃ, பரஸ்பரமாவார்யாவரகத்வேந ஸ்திதைர்மிஶ்ரமாவரணமவேக்ஷ்ய யாத்யாவதிரஸஸங்க்யதாமிதி யோऽஜ்யம்| சஃ ஸமுச்சயே|

Adhikarana tadavahitatvena lakShayet (54-56) · Śloka 56

| மிஶ்ரைஃ பித்தாதிபிஸ்தத்வந்மிஶ்ரணாபிரநேகதா||௫௪|| தாரதம்யவிகல்பாச்ச யாத்யாவதிரஸங்க்யதாம்| தாஂ லக்ஷயேதவஹிதோ யதாஸ்வஂ லக்ஷணோதயாத்||௫௫|| ஶநைஃஶநைஶ்சோபஶயாத்கூடாமபி மஹுர்முஹுஃ| |௫௬|

ஸ௦-தைஸ்துல்யஂ தத்வத்| யதா ப்ராணாதீநாஂ பித்தாதிபிர்த்வாதஶபிர்மிஶ்ராணாஂ மிஶ்ரமாவரணஂ மிதஸ்ததா மிஶ்ரைஶ்ச தைஃ-ப்ராணாதிபிஃ, யதா மிஶ்ரமாவரணஂ மிதஸ்ததைவ மிஶ்ரைஃ-ஸஂயுக்தைரேதைஃ பித்தாதிபிர்ந கேவலைஃ, ப்ராணாதீநாஂ மிஶ்ரமாவரணஂ மிதஸ்ததா மிஶ்ரைஃ பித்தாதிபிர்யே ப்ராணாதயோ மிஶ்ரிதாஸ்தைஸ்ததாபூதைஃ ப்ராணாதீநாமாவரணம்| ஏவமநேகதா மிஶ்ரணாபிஃ-பஹுபிஃ ஸஂயோஜநைஃ, ஆவதிரஸங்க்யதாஂ யாதி| ததா தாரதம்யவிகல்பாச்ச ப்ராணதீநாமாவதிரஸங்க்யதாஂ யாதி-ஸங்க்யாமதிக்ரம்ய கச்சதி| தாஂ-ஆவதிஂ, தேஷாஂ ப்ராணாதீநாஂ கூடாஂ-துர்லக்ஷ்யாமபி, அவஹிதஃ-தஜ்ஜ்ஞாநாய தத்பரஃ ஸந், லக்ஷயேத்-ஜாநீயாத்| கதம் ? யதாஸ்வஂ லக்ஷணோதயாத்| தேஷாஂ ப்ராணாதீநாஂ யதாயதஂ லக்ஷணோதயாத்-ஆத்மீயால்லிங்கோத்பவாத், ஶநைஃஶநைஃ-ந ஜடித்யேவ, ததா முஹுர்முஹுஃ-க்ஷணே க்ஷணே லக்ஷயேத், ந து ஸகதேவ, ப்ராணாதீநாஂ யதாஸ்வஂ லக்ஷணோதயாஜ்ஜாநீயாதிதி| ந கேவலஂ கேவலா-த்யதாஸ்வஂ லக்ஷணோதயாத் ப்ராணாதீநாமாவதிஂ லக்ஷயேத், யாவதுபஶயாதப்யேஷாஂ கூடாமப்யாவதிமவகச்சேத்| தத்ர ப்ராணாதீநாமேகைகேநாந்யோந்யாவரணே விஂஶதிர்பேதாஃ| ஏவமேகேந த்வயோர்த்வாப்யாஂ சைகஸ்யாவரணே நிரூப்யமாணே த்வமீ பேதாஃ-ப்ராணஸ்யோதாநவ்யாநாப்யாமந்யோந்யாவரணே த்வௌ பேதௌ| ஏவமுதாநஸமாநாப்யாமுதாநாபாநாப்யாஂ [வ்யாநஸமாநாப்யாஂ வ்யாநாபாநாப்யாஂ ஸமாநாபாநாப்யாஂ ] ச ஸஹாந்யோந்யாவரணே பராணி பஞ்ச த்விகாநி, இதி ப்ராணஸ்ய த்வாதஶ பேதா பவந்தி| உதாநஸ்ய ஷட்| வ்யாநஸ்ய த்வௌ| ஏவஂ வ்யாநஸ்யோதாநாதிபிஸ்த்ரிபிரந்யோந்யாவரணே ஷட்| உதாநஸ்ய த்வௌ| ப்ராணஸ்யோதாநாதிபிஶ்சதுர்பித்வௌ சாந்யோந்யாவரணாத்பேதௌ பவதஃ| ததா, ப்ராணாதீநாஂ பித்தாதிபிர்த்வாதஶபிராவதத்வாத் த்வாதஶப்ரகாராணாமந்யோந்யாநாஂ மிஶ்ரணாத் சத்வாரிஶதாநி விஂஶத்யுத்தராணி பவந்தி| ஏவமந்யதப்யாவரணஂ நிரூப்யம்|

Adhikarana prANodAnayorjIvitabalatvam, tayoH pIDanAdAyurbalayorhAniH (56-57) · Śloka 57

| விஶேஷாஜ்ஜீவிதஂ ப்ராண உதாநோ பலமுச்யதே||௫௬|| ஸ்யாத்தயோஃ பீடநாத்தாநிராயுஷஶ்ச பலஸ்ய ச| |௫௭|

ஸ௦-ப்ராணாதயஃ ஸர்வ ஏவ வாதா ஜீவிதம், விஶேஷேண து ப்ராணாக்யோ வாயுர்ஜீவிதமுச்யதே| ததா, உதாநாக்யோ வாயுர்விஶேஷேண பலமுச்யதே| யதஶ்சைவமதஸ்தயோஃ-ப்ராணோதாநயோஃ, பீடநாத்-க்ஷோபணாத், யதாஸ்வமாயுஷோ பலஸ்ய ச ஹாநிர்பவேத்| தஸ்மாத்தேதோஃ ப்ராணோதாநாக்யௌ பவநாவாஹாராதிநா யத்நேந பிஷஜா ரக்ஷ்யௌ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௨௨|௬௯) - "ப்ராணோ ரக்ஷ்யஶ்சதுர்ப்யோऽபி தத்ஸ்திதௌ தேஹஸஂஸ்திதஃ|" இதி|

Adhikarana AvRutavAtAnAM duHsAdhyAsAdhyatvam (57-58) · Śloka 58

| ஆவதா வாயவோऽஜ்ஞாதா ஜ்ஞாதா வா வத்ஸரஂ ஸ்திதாஃ||௫௭|| ப்ரயத்நேநாபி துஃஸாத்யா பவேயுர்வாऽநுபக்ரமாஃ| |௫௮|

ஸ௦-வாதாதீநாமந்யமேநாவதா இத்யேவமஜ்ஞாதாஃ-ஸம்யகநிஶ்சிதாஃ, வர்ஷோஷிதாஃ ப்ரயத்நேநாபி துஃஸாத்யாஃ-கச்ச்ரஸாத்யா பவேயுஃ| ஜ்ஞாதா வா-பித்தாதிநா ஆவதா யதாவத்ஸம்யங்நிஶ்சயஂ கதாஃ, வத்ஸரஂ ஸ்திதாஃ| வாஶப்த ஏவார்தே, அநுபக்ரமா ஏவ பவேயுஃ| ததோ வாதா ஆவதேஃ ப்ரயத்நேந ரக்ஷணீயாஃ|

Adhikarana AvRutavAtAnAmupadravAH (16) · Śloka 16

| வித்ரதிப்லீஹஹத்ரோககுல்மாக்நிஸதநாதயஃ||௫௮|| பவந்த்யுபத்ரவாஸ்தேஷாமாவதாநாமுபேக்ஷணாத்| ௫௮ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வாதஶோணிதநிதாநஂ நாம ஷோடஶோऽத்யாயஃ||௧௬||

ஸ௦-தேஷாஂ-வாயூநாஂ, ஆவதாநாமுபேக்ஷணாத்-அசிகித்ஸநாத், வித்ரத்யாதய உபத்ரவா ஜாயந்தே| தஸ்மாத்ததுபக்ரமே யதிதவ்யமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே வாதஶோணிதநிதாநஂ நாம ஶோடஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௬||