15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

કુષ્ઠનિદાનાદનન્તરં વાતવ્યાધિનિદાનમારભ્યતે, વાતરોગાણાં કુષ્ઠવદ્બહુપ્રકારત્વાદ્વિવિધદુઃખદાયિત્વાચ્ચ| ઇત્યત આહ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| સર્વાર્થાનર્થકરણે વિશ્વસ્યાસ્યૈકકારણમ્| અદુષ્ટદુષ્ટઃ પવનઃ, શરીરસ્ય વિશેષતઃ||૧||

સ૦-અર્થાશ્ચાનર્થાશ્ચાર્થાનર્થાઃ-શુભાશુભાઃ| સર્વે ચ તેઽર્થાનર્થાશ્ચ સર્વાર્થાનર્થાઃ, તેષાં કરણં-નિવૃત્તિઃ, તસ્મિન્| અસ્ય વિશ્વસ્ય-જગતઃ, એકં-પ્રધાનં, કારણં વાતઃ| કિમ્ભૂતઃ ? અદુષ્ટદુષ્ટઃ, યથાક્રમમ્,-અદુષ્ટઃ સર્વાર્થકરણે-જગત્સ્થિતિલક્ષણે, વાયુઃ પ્રધાનં કારણમ્| સર્વાનર્થકરણે-જગદ્વિનાશલક્ષણે, દુષ્ટઃ પવનઃ પ્રધાનો હેતુઃ| શરીરસ્ય પુનર્વિશેષતઃ-અતિશયેન, અર્થાનર્થકરણે પ્રધાનં કારણમિતિ શેષઃ| પઞ્ચધાત્વં ગતેન પ્રાણાદિતયા શરીરજનનાદ્ધારણાચ્ચ| અતસ્તદદુષ્ટૌ યતિતવ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

કથં વાયુઃ કારણમિત્યવગમ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ| સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ||૨|| તદદુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા| |૩|

સ૦-યતોઽસૌ વાયુર્વિશ્વકર્મા, વિશ્વાનિ-શરીરજનનવર્ધનધારણભઞ્જનશોષણાદીન્યર્થાનર્થકરણાનિ, કર્માણિ યસ્ય સ વિશ્વકર્મા| કસ્માદ્વિશ્વકર્મા ? ઇત્યાહ-વિશ્વાત્મા, વિશ્વેષાં-શુભાશુભાનાં, આત્મા-હેતુઃ| હેત્વર્થોઽત્રાત્મશબ્દઃ| નનુ, વિશ્વાત્મેતિ કથં જ્ઞાયતે ? ઇત્યાહ-વિશ્વરૂપ ઇતિ| યતો વિશ્વરૂપં-બાહ્યાધ્યાત્મિકાખ્યં, યસ્ય સ એવમ્| તથા, પ્રજાપતિઃ-પ્રજાનાં પાલકઃ| તથા, સ્રષ્ટા-પ્રકૃતત્વાદ્વિશ્વસ્ય| તથા, ધાતા-વિશ્વસ્ય ધારકઃ, તથા હિ-બાહ્યો લોકો વાયુમણ્ડલેન ધાર્યતે, સત્યલોકોઽપિ પ્રાણાપાનાદિભિઃ| કસ્માદ્વિશ્વરૂપઃ ? યસ્માદ્વિભુઃ, અતસ્તદર્થાનર્થકરણે પ્રભુરિવેત્યર્થઃ| કસ્માત્પ્રજાપતિઃ ? યસ્માદ્વિષ્ણુઃ,-વ્યાપી| "વિષ્લ્undefined્-વ્યાપ્તૌ" ઇત્યસ્યૌણાદિકે નુપ્રત્યયે વિષ્ણુશબ્દઃ| સંહર્તા-બાહ્યાધ્યાત્મિકસર્ગસંહરણાત્| મૃત્યુઃ-યમરૂપઃ, તત્કાર્યકરણાત્| તથા, અન્તકો-યમભટ્ટારક એવ સાક્ષાત્| યતશ્ચૈવમતસ્તદદુષ્ટૌ-તસ્યાપ્રકોપે, સદા-સર્વકાલં, યતિતવ્યમ્|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| તસ્યોક્તં દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્||૩|| સમાસાદ્વ્યાસતો દોષભેદીયે નામ ધામ ચ| પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ચારો વ્યાપારશ્ચ|૪|

સ૦-તસ્ય-પવનસ્ય, કર્મોક્તમ્| ક્વ? દોષવિજ્ઞાને,-દોષવિજ્ઞાનીયાધ્યાયે (હૃ. સૂ. અ. ૧૧)| કિમ્ભૂતં કર્મ ? પ્રાકૃતવૈકૃતમ્| પ્રાકૃતૌ ભવં પ્રાકૃતં-સ્વાભાવિકમુત્સાહોચ્છ્વાસાદિલક્ષણમ્| વૈકૃતં તુ-"વૃદ્ધસ્તુ કુરુતેઽનિલઃ| કાર્શ્યકાર્ષ્યોષ્ણ" ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટમ્| એતત્સમાસાત્-સઙ્ક્ષેપતો, વાયોઃ કર્મ| વ્યાસતો-વિસ્તરતઃ પુનઃ, દોષભેદીયે નામ ધામ ચોક્તમિત્યનુવર્તનીયમ્| પ્રત્યેકં પઞ્ચધા| એકમેકં પ્રતિ પ્રત્યેકં નામ ધામ ચ| પ્રાણાદિભેદેન નામ પઞ્ચધા| ધામ-સ્થાનમપિ, પઞ્ચધા મૂર્ધાદિભેદેન| પ્રાણસ્ય મુર્ધા સ્થાનમ્, "પ્રાણોઽત્ર મૂર્ધગઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૪) ઇતિ વચનાત્| તથા, "ઉરઃ સ્થાનમુદાનસ્ય" ઇતિ| તથા, "વ્યાનો હૃદિ સ્થિતઃ" ઇતિ| તથા, "સમાનોઽગ્નિસમીપસ્થઃ" ઇતિ| તથા, "અપાનોઽપાનગઃ" ઇતિ| તથા, ચારોઽપિ પઞ્ચધા| ચરણં-ચારો ગતિઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૪) -"પ્રાણ ઉરઃકણ્ઠચરઃ" "ઉદાનો નાસાનાભિગલચરઃ" "વ્યાનઃ કૃત્સ્નદેહચરઃ" "સમાનઃ કોષ્ઠચરઃ" "અપાનો બસ્તિમેઢ્રોરુગોચરઃ" ઇતિ| વ્યાપારોઽપિ વાયોઃ પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચધા| તત્ર પ્રાણાસ્ય વ્યાપારો "બુદ્ધિહૃદયેન્દ્રિયચિત્તધૃક્" ઇત્યાદિઃ, ઉદાનસ્ય વ્યાપારો "વાક્પ્રવૃત્તિઃ" ઇત્યાદિઃ, વ્યાનસ્ય વ્યાપારો "ગત્યપક્ષેપણોત્ક્ષેપણાદિકઃ", સમાનસ્ય વ્યાપારોઽન્નગ્રહણાદિકઃ, અપાનસ્ય વ્યાપારઃ શુક્રાર્તવાદીનાં નિષ્ક્રમણરૂપત્વમ્, એવં વિસ્તરેણ દોષભેદીયે વાતઃ પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચધા નામાદિભિરુક્તઃ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ઇહ વૈકૃતમ્||૪|| તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્| |૫| |અસઙ્ખ્યમપિ સઙ્ખ્યાય યદશીત્યા પુરેરિતમ્]||૧||

સ૦-ઇહ-અસ્મિન્નધ્યાયે, તસ્ય-વાતસ્ય, વૈકૃતં કર્મ વિભાગેન-પૃથગ્રૂપતયા, ઉચ્યતે| કિમ્ભૂતમ્ ? સનિદાનં સલક્ષણમ્| સહ નિદાનેન સનિદાનમ્| તથા, સહ લક્ષણેન સલક્ષણમ્|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

વાયોશ્ચોભયથાઽપિ કોપઃ સમ્ભવતિ| તમિદાનીં દર્શયન્નાહ - - - - | ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ કુપ્યત્યતિનિષેવિતૈઃ||૫|| ચરન્ સ્રોતઃસુ રિક્તેષુ ભૃશં તાન્યેવ પૂરયન્| તેભ્યોઽન્યદોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાઽઽવરણં બલી||૬||

સ૦-ધાતુક્ષયકરૈરાહારવિહારાદિભિરતિનિષેવિતૈઃ-અતિમાત્રસેવિતૈશ્ચિરકાલસેવિતૈશ્ચ, પવનઃ કુપ્યતિ| કિં કુર્વન્ ? સ્રોતઃસુ રિક્તેષુ ચરન્,-ધાતુક્ષયકરાતિસેવનાત્, યતસ્તદાનીં સ્રોતસાં શૂન્યતા ભવતિ| તથાભૂતેષુ સ્રોતઃસુ પ્રભઞ્જનસ્તદન્તઃ પ્રવિશંસ્તાન્યેવ સ્રોતાંસિ રિક્તાનિ ભૃશં પૂરયન્નેવં ધાતુક્ષયાત્ કુપ્યતિ મરુત્| તથા તેભ્યઃ સ્રોતોભ્યોઽન્યદોષપૂર્ણેભ્ય આવરણં પ્રાપ્ય બલી વાયુરેવં વા કુપ્યતિ|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

તત્ર પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્| મલરોધાશ્મવર્ધ્માર્શસ્ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહમ્||૭|| કરોત્યધરકાયે ચ તાંસ્તાન્ કૃચ્છ્રાનુપદ્રવાન્| |૮|

સ૦-એવમુભયથા વાયુઃ પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાવન્ત્રકૂજનાદીંશ્ચ કરોતિ| તથા, અધરકાયે ચ-શરીરસ્યાધસ્તાત્, તાંસ્તાન્-નાનાવિધાન્, ઉપદ્રવાન્-વ્યાધીન્, કૃચ્છ્રાન્-કૃચ્છ્રસાધ્યાન્, કરોતિ| કાયસ્યાધર ઇતિ પૂર્વાપરેત્યાદિના સમાસઃ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| આમાશયે તૃડ્વમથુશ્વાસકાસવિસૂચિકાઃ||૮|| કણ્ઠોપરોધમુદ્ગારાન્ વ્યાધીનૂર્ધ્વં ચ નાભિતઃ| |૯|

સ૦-આમાશયે ક્રુદ્ધસ્તૃડાદીંસ્તથાઽન્યાનપ્યનુક્તાન્ વ્યાધીન્નાભેરૂર્ધ્વં-ઊર્ધ્વકાયે, કરોતિ|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં|૯|

સ૦-શ્રોત્રાદિષુ-ઇન્દ્રિયાધારેષુ, ક્રુદ્ધઃ ઇન્દ્રિયાણાં વધં-વિનાશં, કરોતિ|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ત્વચિ સ્ફુટનરૂક્ષતે||૯||

સ૦-ત્વચિ ક્રુદ્ધસ્તસ્યાસ્ત્વચઃ સ્ફુટનં રૂક્ષતાં ચ કરોતિ|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

રક્તે તીવ્રા રુજઃ સ્વાપં તાપં રાગં વિવર્ણતામ્| અરૂંષ્યન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્||૧૦||

સ૦-રક્તે ક્રુદ્ધસ્તીવ્ર રુજસ્તથા સ્વાપાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

માંસમેદોગતો ગ્રન્થીંસ્તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ શ્રમમ્| ગુર્વઙ્ગં ચાતિરુક્સ્તબ્ધં મુષ્ટિદણ્ડહતોપમમ્||૧૧||

સ૦-માંસમેદોગતસ્તત્રસ્થઃ ક્રુદ્ધો ગ્રન્થીંસ્તોદાદિયુતાંસ્તથા શ્રમાદીંશ્ચ કરોતિ| સુશ્રુતે ચાત્ર વિશેષ ઉક્તઃ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ- (સુ. નિ. અ. ૧|૨૬) - કર્કશાંસ્તોદબહુલાન્ ગ્રન્થીન્ માંસસમાશ્રિતઃ| વાયુર્મેદોયુતઃ કુર્યાદ્ગ્રન્થીન્ મન્દરુજોઽવ્રણાન્||" ઇતિ|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યાસ્થિશૂલં તીવ્રં બલક્ષયમ્| |૧૨|

સ૦-અસ્થિસ્થઃ ક્રુદ્ધઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રં-દારુણં, બલક્ષયં ચ કરોતિ|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ સૌષિર્યમસ્વપ્નં સન્તતાં રુજમ્||૧૨||

સ૦-મજ્જસ્થઃ ક્રુદ્ધોઽસ્થિસૌષિર્યાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમેવ વા| તદ્વદ્ગર્ભસ્ય શુક્રસ્થઃ|૧૩|

સ૦-શુક્રસ્થઃ ક્રુદ્ધઃ શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગાદીન્વા કરોતિ| તદ્વત્-તથૈવ, ગર્ભસ્યાપિ તથાભૂતબીજોત્પન્નત્વાત્ શીઘ્રોત્સર્ગાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે||૧૩|| તત્સ્થઃ| |૧૪|

સ૦-તત્સ્થઃ-સિરાસ્થિતઃ, ક્રુદ્ધસ્તાસ્વેવ સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે કરોતિ|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

સ્નાવસ્થિતઃ કુર્યાદ્ગૃધ્રસ્યાયામકુબ્જતાઃ| |૧૪|

સ૦-સ્નાવસ્થિતઃ ક્રુદ્ધો ગૃધ્રસ્યાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોફં સન્ધિગતોઽનિલઃ||૧૪|| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિં ચ સવેદનામ્| |૧૫|

સ૦-સન્ધિગતોઽનિલઃ ક્રુદ્ધઃ શોફં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં-તત્તુલ્યમ્| તથા, પ્રસારણ આકુઞ્ચને ચ સવેદનાં પ્રવૃત્તિં કરોતિ|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્||૧૫|| સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્| |૧૬|

સ૦-સર્વાઙ્ગસંશ્રયોઽનિલસ્તત્રસ્થઃ ક્રુદ્ધસ્તોદાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ||૧૬|| તદાઽઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ| |૧૭|

સ૦-યદા તુ સર્વા ધમનીર્વાયુઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ-આભિમુખ્યેનાગચ્છતિ, પુનઃપુનસ્તદાઽઙ્ગં-શરીરં, આક્ષિપતિ-આક્રમતિ, એષ વાતવ્યાધિરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

અથાપતન્ત્રકં લક્ષયતિ - - - - | અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજન્નૂર્ધ્વં હૃદાશ્રિતાઃ||૧૭|| નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્| આક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં ધનુર્વચ્ચાસ્ય નામયેત્||૧૮|| કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્તતઃ| કપોત ઇવ કૃજેચ્ચ નિઃસંજ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ||૧૯|| સ એવ ચાપતાનાખ્યો મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ| અશ્ર્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યમાવૃતે||૨૦||

સ૦-અધઃ પ્રતિહત ઊર્ધ્વં વ્રજન્ મારુતો હૃદાશ્રિતાઃ-હૃદયસ્થાઃ, નાડીરન્તઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં તથા શિરશ્ચ શઙ્ખૌ ચ પીડ્યન્, આક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં-સમન્તાત્કાયમાક્ષિપેત્,-સંહરેત્| તથા, ધનુર્વચ્ચાસ્ય-અપતન્ત્રકવતઃ, પ્રકૃતત્વાદ્ગાત્રં નામયેત્| તથા સ પુમાન્ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતિ-કથઞ્ચિચ્છ્વસિતિ| દૃક્-ચક્ષુરિન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં દૃક્શબ્દેનેહ ગૃહ્યતે| સ્તબ્ધા સ્રસ્તા મીલિતા ચ દૃગ્યસ્યાસૌ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્| તતઃ-અનન્તરં, કપોત ઇવ કૂજેત્-અવ્યક્તં શબ્દં વિદધ્યાત્| તથા, નિઃસંજ્ઞો-વિચેતનઃ સમ્પદ્યતે| સઃ-એવંરૂપો વાતવ્યાધિઃ, અપતન્ત્રકાખ્યો ભણ્યતે| સ એવ ચાપતાનકસંજ્ઞો નિગદ્યતે| મુક્તે ત્વિત્યાદિ| વાયુનાઽનાક્રાન્તે હૃદયે ક્ષણં સ્વાસ્થ્યં પ્રાપ્નુયાત્| મુહુરસ્વાસ્થ્યં-તેનાવૃતે હૃદ્યસ્વાસ્થ્યમશ્નુવીત|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

ગર્ભપાતસમુત્પન્નઃ શોણિતાતિસ્રવોત્થિતઃ| અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હિ સઃ||૨૧||

સ૦-સ ચાકાલગર્ભપાતાત્સમનન્તરં યોષિતાં પ્રાયો જાયતે| કદાચિચ્છોણિતાતિસ્રવાત્ સ્ત્રીણાં પુરુષાણાં ચ, અભિઘાતાચ્ચ સ્યાત્| સઃ-અપતન્ત્રકો, ગર્ભપાતસમુત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યઃ સ્યાત્, શોણિતાતિસ્રવોત્થિતો દુશ્ચિકિત્સ્યતરઃ, અભિઘાતસમુત્થો દુશ્ચિકિત્સ્યતમઃ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતોઽન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા| વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુરાયમ્યતે તદા||૨૨|| અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગં ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ| કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્||૨૩|| પાર્શ્વયોર્વેદનાં વાક્યહનુપૃષ્ઠશિરોગ્રહમ્| અન્તરાયામ ઇત્યેષ|૨૪|

સ૦-મન્યે દ્વે-ગ્રીવાપાર્શ્વાશ્રિતે નાડ્યૌ, વાયુઃ સંસ્તભ્ય, અન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા ગૃહ્ણન્ સકલં દેહં વ્યાપ્નોતિ તદા જત્રુરાયમ્યતે-વક્રીક્રિયતે| જત્રુશબ્દસ્ય પુંસ્ત્વં લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ| અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગં ચ,-તથાઽન્તઃ-મુખતો ભાગાત્, અઙ્ગં-શરીરં ચ, ધનુરિવાયમ્યત ઇતિ ચાર્થઃ| વેગૈઃ-વિચ્છિદ્ય પુનરુદ્ભવૈર્ભજ્યત ઇવ તુદ્યત ઇવ ઇતિ ચ નાનાવ્યથારૂપૈઃ| તથા સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ કરોતિ| તથા જૃમ્ભામ્| તથા, દશનાનાં-દન્તાનાં, દશનં-ખાદનમ્| દશનમિત્યત્ર "દામ્નીશસયુયુજ" ઇત્યાદૌ દંશેરનુનાસિકલોપનિર્દેશો જ્ઞાપનાર્થઃ, કૃતોઽન્યસ્મિન્નપિ પ્રત્યયે લોપો ભવતીતિ તેન લ્યુટ્યપિ ભવતિ| દશનમિતિ વચનાદત્ર નલોપઃ| પ્રાયિકં ચૈતજ્જ્ઞાપકમિતિ "હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્" ઇત્યપિ ભવતિ| તથા કફસ્યોદ્વમનમ્| તથા, પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્વેદનાં-શૂલમ્| તથા, વાક્યાદીનાં ગ્રહં-સ્તમ્ભમ્| ઇત્યેષઃ-વાતવ્યાધિઃ, અન્તરાયામસંજ્ઞોઽઙ્ગસ્યાન્તરાયમનાત્-વક્રીકરણાત્, ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ||૨૪|| દેહસ્ય બહિરાયામાત્ પૃષ્ઠતો નીયતે શિરઃ| ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૃદ્યતે||૨૫|| દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્રસ્તગાત્રતા| બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્ભં બ્રુવતે વેગિનં ચ તમ્||૨૬||

સ૦-બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ-તાદૃશઃ| દેહસ્ય બહિરાયામાત્-અઙ્ગસ્ય ધનુર્વદ્બહિર્વક્રીકરણાત્, બહિરાયામ ઉચ્યત ઇતિ શેષઃ| તમેવ પ્રદર્શયિતુમાહ - પૃષ્ઠત ઇત્યાદિ| શિરઃ (પૃષ્ઠતઃ-) પૃષ્ઠાભિમુખં નીયતે| તથા, તત્ર-બાહ્યાયામે, ઉરો-વક્ષઃ, ઉત્ક્ષિપ્યતે-ઉન્નતિં નીયતે| તથા, કન્ધરા-ગ્રીવા ચ, અવમૃદ્યતે-ક્ષુદ્યતે| તથા, દન્તેષુ વક્ત્રે ચ વૈવર્ણ્યં-પ્રાકૃતાદ્વર્ણાદ્વર્ણાન્તરાપત્તિઃ| તથા, પ્રકર્ષેણ સ્વેદઃ| તથા, સ્રસ્તગાત્રતા-શ્લથાઙ્ગતા| તં-તથાભૂતં વાતવ્યાધિં, બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્ભં ચ બ્રુવતે| તમેવ કેચિદ્વેગિનમિત્યાચક્ષતે|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

અધુના વ્રણાયામમાહ - - - - વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણસમીરણાત્| વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામાપાદમસ્તકમ્||૨૭|| તૃષ્યતઃ પાણ્ડુગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ| |૨૮|

સ૦-દોષા વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્યાનન્તરં સમીરણસ્ય સમીરણાત્-પ્રેરણાત્, સર્વાં તનું-સકલં દેહમાપાદમસ્તકં, વ્યાયચ્છન્તિ-વિશેષેણાક્રામન્તિ| [ સઃ- ] એષ વ્રણાયામઃ, તૃષ્યતસ્તથા પાણ્ડુગાત્રસ્ય નરસ્ય વર્જિતઃ, અસાધ્યત્વાત્|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| ગતે વેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ ચ||૨૮||

સ૦-સર્વેષુ ચાક્ષેપકેષુ- "યદા તુ ધમનીઃ સર્વા" (શ્લો. ૧૬) - ઇત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટેષુ વ્રણાયામપર્યન્તેષુ, વેગે ગતે સતિ-વેગાનાં શાન્તૌ સત્યાં, સ્વાસ્થ્યં ભવેત્-નાન્યદા|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

જિહ્વાતિલેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદભિઘાતતઃ| કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનૂ||૨૯|| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્| હનુસ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણામ્||૩૦||

સ૦-જિહ્વાતિલેખનાદિભિઃ કુપિતો હન્વોર્મૂલે સ્થિતો વાયુર્હનૂ સ્રંસયિત્વા-સ્થાનાચ્ચાલયિત્વા, વિવૃતાસ્યત્વં-પ્રસારિતમુખત્વં, અથવા સંવૃતાસ્યત્વં કરોતિ| સઃ-એવંભૂતો, હનુસ્રંસ ઉચ્યતે| તેન ચ-હનુસ્રંસેન, કૃચ્છ્રાત્-કથમપિ, ચર્વણં ભાષણં ચ સ્યાત્|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ| જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા||૩૧||

સ૦-વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો વાયુર્જિહ્વાં સ્તમ્ભયતે| સઃ-એવંવિધો, જિહ્વાસ્તમ્ભ ઉચ્યતે| તેન-જિહ્વાસ્તમ્ભેન, અન્નપાનવાક્યેષુ અનીશતા-અસમર્થતા, ભવતિ|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્| ઉત્ત્રાસવક્ત્રક્ષવથોઃ ખરકાર્મુકકર્ષણાત્||૩૨|| વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્| વાયુર્વિવૃદ્ધસ્તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ||૩૩|| વક્રીકરોતિ વક્ત્રાર્ધમુક્તં હસિતમીક્ષિતમ્| તતોઽસ્ય કમ્પતે મૂર્દ્ધા વાક્સઙ્ગઃ સ્તબ્ધનેત્રતા||૩૪|| દન્તચાલઃ સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનિઃ ક્ષવગ્રહઃ| ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતેર્મોહસ્ત્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે||૩૫|| નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્| જત્રોરૂર્ધ્વં રુજા તીવ્રા શરીરાર્ધેઽધરેઽપિ વા||૩૬|| તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાયામમથાપરે| |૩૭|

સ૦-શિરોભારહરણાદિભિર્વાયુર્વિવૃદ્ધો-વિશેષેણ વૃદ્ધિં ગતઃ, તથા તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈઃ-સર્વરોગનિદાનાદ્યુક્તૈઃ, ઊર્ધ્વમાત્સ્થિતઃ-શરીરસ્યોપરિભાગે આસમન્તાત્સ્થિતો , વક્ત્રાર્ધં વક્રીકરોતિ| તથા, ઉક્તંહસિતમીક્ષિતં ચ વક્રીકરોતિ| તથા, ઉક્તં હસિતમીક્ષિતં ચ વક્રીકરોતિ| તતઃ-અનન્તરં, અસ્ય-નરસ્ય,મૂર્ધા કમ્પતે| તથા, વાક્સઙ્ગો જાયતે| તથા, સ્તબ્ધનેત્રતાદયશ્ચ| તથા, નિષ્ઠીવો-નિષ્ઠીવનં, પાર્શ્વેન ગચ્છેત્| એકસ્ય ચાક્ષ્ણો નિમીલનં સ્યાત્| જત્રોરૂર્ધ્વં તીવ્રા રુજા-દારુણા પીડા, ભવતિ| શરીરાર્ધેઽધરેઽપિ વા-અધસ્તાદ્વા, તં-ઈદૃશં વાતવ્યાધિં, કેચિદર્દિતમાહુઃ, અપરે તન્ત્રકૃત એકાયામં વદન્તિ|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્દ્ધધરાઃ સિરાઃ||૩૭|| રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્સિરાગ્રહઃ| |૩૮|

સ૦-પવનો રક્તમાશ્રિત્ય-શ્રયિત્વા, મૂર્દ્ધાશ્રિતાઃ સિરા રૂક્ષાદિગુણયુક્તાઃ કુર્યાત્| સ સિરાગ્રહ ઉચ્યતે| સ ચાસાધ્યઃ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ||૩૮|| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્| કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ||૩૯|| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ| |૪૦|

સ૦-વાયુસ્તનોઃ-શરીરસ્ય, અર્ધં ગૃહીત્વા સિરાઃ સ્નાયૂશ્ચ વિશોષ્ય તતોઽન્યતરં-વામં દક્ષિણં વા, પક્ષં હન્તિ| કિં કુર્વન્ ? સન્ધીનાં બન્ધાન્ વિમોક્ષયન્-વિઘટ્ટયન્| તસ્યૈવ ચ-વ્યાધિમતઃ, કૃત્સ્નઃ-સર્વોઽર્ધકાયઃ, અકર્મણ્યઃ-ક્રિયાયામશક્તો, વિચેતનશ્ચ સ્યાત્| તં-ઈદૃશં વાતવ્યાધિં, કેચિદેકાઙ્ગરોગં વદન્તિ, અન્યે પક્ષવધમિત્યાહુઃ| અર્ધકાય ઇતિ "અર્ધં નપુંસકમ્" ઇતિ સમાસઃ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| સર્વાઙ્ગરોગં તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે||૪૦||

સ૦-સર્વકાયાશ્રિતે વાયૌ તેન-પૂર્વોક્તેનૈકાઙ્ગરોગોક્તેન લક્ષણેન, તુલ્યં વર્તતે તદ્વત્, સર્વાઙ્ગરોગમિત્યાહુઃ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

શુદ્ધવાતહતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ| કૃચ્છ્રસ્ત્વન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષયહેતુકઃ||૪૧||

સ૦-શુદ્ધવાતેન હતઃ પક્ષઃ-એકાઙ્ગરોગઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ-અતિશયેન કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| અન્યેન સંયુક્તો વાતઃ કૃચ્છ્રઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| ક્ષયહેતુકઃ પક્ષો વિવર્જ્યો-નોપક્રમ્યઃ, અસાધ્યત્વાત્|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ| અસાધ્યં હતસર્વેહં દણ્ડવદ્દણ્ડકં મરુત્||૪૨||

સ૦-આમેન બદ્ધાનિ-સ્થગિતાનિ, અયનાનિ-દ્વારાણિ પ્રકૃતત્વાત્ સ્રોતસાં, યેન સ આમબદ્ધાયનઃ, કફાન્વિતો મારુતોઙ્ગં સંસ્તભ્ય-સ્તમ્ભયિત્વા દણ્ડવત્ દણ્ડકાખ્યં વાતવ્યાધિવિશેષં કુર્યાત્| તમસાધ્યમ્| તથા હતાઃ સર્વા ઈહાઃ-ચેષ્ટાઃ, યસ્મિંસ્તમેવંભૂતમ્|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

અંસમૂલસ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સઙ્કોચ્ય તત્રગાઃ| બાહુપ્રસ્પન્દિતહરં જનયત્યવબાહુકમ્||૪૩||

સ૦-વાયુરંસમૂલે સ્થિતઃ, તત્રગાઃ-અંસમૂલાશ્રિતાઃ, સિરાઃ સઙ્કોચ્યાવબાહુકાખ્યં વાતવ્યાધિં જનયતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? બાહુપ્રસ્પન્દિતં હરતીતિ બાહુપ્રસ્પન્દિતહરમ્, " હરતેરનુદ્યમનેઽચ્" ઇત્યચ્|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ| બાહુચેષ્ટાપહરણી વિશ્વાચી નામ સા સ્મૃતા||૪૪||

સ૦-તલં-હસ્તતલં, પ્રતિ-લક્ષણી (લક્ષ્યી) કૃત્ય, યા કણ્ડરા-સુમહાન્ સ્નાયુસઙ્ઘાતઃ, સા બાહુપૃષ્ઠતો ગતા, તથા મારુતાર્દિતા-વાતેન પીડીતા સતી, બાહુચેષ્ટાં-ભુજવ્યાપારં, અપહરતિ [ ઇતિ ] બાહુચેષ્ટાપહરણી| બાહુલકાદત્ર કર્તરી લ્યુટ્ સ્ત્રીત્વં ચ| એવંભૂતા વિશ્વાચી સંજ્ઞા સ્મૃતા, મુનિભિરિતિ શેષઃ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા| તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોરપિ||૪૫||

સ૦-કટ્યાં સ્થિતો મારુતો યદા સક્થ્નઃ-ઊરોઃ સમ્બન્ધિનીં, કણ્ડરામાક્ષિપેત્-આકર્ષેત્, તદા પ્રાણી ખઞ્જો ભવેત્| દ્વયોરપિ સક્થ્નોઃ સમ્બન્ધિનીં કણ્ડરાં યદાઽઽક્ષિપેત્તદા પઙ્ગુઃ સ્યાત્|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ યઃ| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્||૪૬||

સ૦-તથા યો ગમનારમ્ભે કમ્પતે-વેપતે, ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ| તં-એવંભૂતં, કલાયખઞ્જાખ્યં વ્યાધિં વિદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? મુક્તં સન્ધિપ્રબન્ધનં યત્ર, તં તથાવિધમ્|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ| જીર્ણાજીર્ણે તથાઽઽયાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ||૪૭|| સશ્લેષ્મમેદઃપવનમામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્| અભિભૂયેતરં દોષમૂરુ ચેત્પ્રતિપદ્યતે||૪૮|| સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્| તદા સ્કભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ||૪૯|| પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ| ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ||૫૦|| સંયુતૌ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ| તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે||૫૧||

સ૦-જીર્ણેન સહિતમજીર્ણં જીર્ણાજીર્ણં-પક્વાપક્વમાહારકદમ્બકં, કેનચિન્નિમિત્તેન જાઠરાગ્નિસંયોગાદાહારરાશેઃ કશ્ચિદ્ભાગઃ પક્વઃ કશ્ચિદપક્વ ઇતિ જીર્ણાજીર્ણમ્, તસ્મિન્સતિ| શીતોષ્ણાદિભિસ્તથાઽઽયાસસઙ્ક્ષોભાદિભિર્નિષેવિતૈઃ-ચિરમભ્યસ્તૈઃ, આમમત્યર્થં સઞ્ચિતં-બહુ સમ્ભૃતં, ઊરુ યદા પ્રતિપદ્યતે-ઉભાવાશ્રિત્યાસ્તે, તદા-તસ્મિન્કાયે, તેન-યથોક્તેન હેતુના, તાવૂરુ સ્કભ્નાતિ-સ્તમ્ભયતિ| કિમ્ભૂતમામમ્ ? સશ્લેષ્મમેદઃપવનમ્| સહ શ્લેષ્મણા મેદસા પવનેન ચ વર્તત ઇતિ સશ્લેષ્મમેદઃપવનમ્, ન તુ કેવલમેવ| તથા, ઇતરં દોષં-વાતશ્લેષ્માપેક્ષયા પિત્તાખ્યં, અભિભૂય-આક્રમ્ય, ન વાતં કફં વા| તેન હિ તયોરભિભવો ન યુક્તઃ, તત્સહવર્તમાનત્વાત્| તથા, તેન સહવર્તમાનેનાપિ શ્લેષ્મણા ચ સ્તિમિતેન-સ્ત્યાનેન, સક્થિસમ્બન્ધીન્યસ્થીન્યન્તઃ પ્રપૂર્ય-તાનિ નિર્ભરાણિ કૃત્વા, તદા તત્-આમં, ઊરુ સ્કભ્નાતીતિ યોજ્યમ્| તેન હેતુના તદા-તસ્મિન્કાલે, તાવૂરુ સ્તબ્ધૌ-નિશ્ચલૌ, તથા સ્પર્શતઃ શીતૌ, તથાઽચેતનૌ-સૂચ્યાદિભિસ્તુદ્યમાનાવપિ પીડાં ન વેદયેતામ્, અત એવ પરકીયાવિવ ગુરુ સ્યાતામ્| તથાઽતિભૃશવ્યથૌ-અત્યન્તશૂલાન્વિતૌ| પરકીયાવિતિ "કુગ્જનસ્ય પરસ્ય ચ" ઇતિ ઈયઃ કુગાગમશ્ચ| તથા ધ્યાનાદિભિઃ સંયુતૌ| ધ્યાનં-ચિન્તા દૌર્મનસ્યમિત્યર્થઃ| તથા પાદસદનાદિભિઃ સંયુતૌ| એવંલક્ષણો યો વ્યાધિવિશેષસ્તમૂરુસ્તમ્ભમાહુઃ, તન્ત્રકૃત ઇતિ શેષઃ| અપરે આચાર્યા આઢ્યવાતમિતિ તમાહુઃ| આમશબ્દસ્ય નપુંસકત્વં લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષશ્ચ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્||૫૨||

સ૦-જાનુમધ્યે મહારુજઃ શોફો વાતશોણિતાજ્જાતઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષાખ્યો વાતવ્યાધિભેદઃ| સ ચ સ્થૂલઃ શૃગાલશિરઃસદૃશો ભવતિ|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

રુક્ પાદે વિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્||૫૩||

સ૦-પાદે-ચરણે વિષમન્યસ્તે સતિ, અથવા શ્રમેણ યદા ગુલ્ફમાશ્રિત્ય વાતેન રુગ્જાયતે, તં વાતકણ્ટકાખ્યં વાતવ્યાધિમાહુઃ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

પાર્ષ્ણિં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા| સક્થ્યુત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે||૫૪||

સ૦-પાર્ષ્ણિં પ્રતિ-પાર્ષ્ણ્યભિમુખં, યા અઙ્ગુલીનાં કણ્ડરા સા મારુતેન-વાયુના, અર્દિતા-વ્યથિતા, ચરણોદ્ધરણાવસરે યઃ સક્થ્યુત્ક્ષેપઃ-ઊર્ધ્વં પ્રેરણં, તં નિગૃહ્ણાતિ-અવમૃદ્ગાતિ સક્થ્નોર્નિશ્ચલત્વમિવોત્પાદયતિ| તાં-કણ્ડરાં, વ્યાધિવિશેષસંજ્ઞાં ગૃધ્રસીં પ્રચક્ષતે, તન્ત્રકૃત ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

વિશ્વાચી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતે| |૫૫|

સ૦-વિશ્વાચી ચોક્તા "બાહુચેષ્ટાપહરણી" (શ્લો. ૪૪) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન, ગૃધ્રસી ચાધુનૈવોક્તા| તે દ્વે તીવ્રરુજાન્વિતે સત્યૌ ખલ્લી ભણ્યતે|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચ પ્રસુપ્તવત્||૫૫|| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ| |૫૬|

સ૦-યસ્ય પુંસશ્ચરણૌ હૃષ્યેતે પ્રસુપ્તાવિવ ચ સ્યાતામ્, સઃ-એવંભૂતો વાતવ્યાધિઃ, પાદહર્ષાખ્યઃ| સ ચ વાતશ્લેષ્મકોપજો વેદ્યઃ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ||૫૬|| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમિતે પાદદાહં તમાદિશેત્| ૫૬ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતવ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

સ૦-અનિલઃ પિત્તરક્તસહિતઃ પાદયોર્દાહં કુરુતે, વિશેષેણ તુ ચઙ્ક્રમિતે સતિ| તં-એવંભૂતં, પાદદાહમાદિશેત્-બ્રૂયાત્, ભિષગિતિ શેષઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતવ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૫||