15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| સર્વાર્થાનર્થકરણે વિશ્વસ્યાસ્યૈકકારણમ્| અદુષ્ટદુષ્ટઃ પવનઃ, શરીરસ્ય વિશેષતઃ||૧||

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

કથં વાયુઃ કારણમિત્યવગમ્યતે ? ઇત્યાહ - - - - સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ| સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્તા મૃત્યુરન્તકઃ||૨|| તદદુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા| |૩|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| તસ્યોક્તં દોષવિજ્ઞાને કર્મ પ્રાકૃતવૈકૃતમ્||૩|| સમાસાદ્વ્યાસતો દોષભેદીયે નામ ધામ ચ| પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ચારો વ્યાપારશ્ચ|૪|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ઇહ વૈકૃતમ્||૪|| તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્| |૫| |અસઙ્ખ્યમપિ સઙ્ખ્યાય યદશીત્યા પુરેરિતમ્]||૧||

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

વાયોશ્ચોભયથાઽપિ કોપઃ સમ્ભવતિ| તમિદાનીં દર્શયન્નાહ - - - - | ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ કુપ્યત્યતિનિષેવિતૈઃ||૫|| ચરન્ સ્રોતઃસુ રિક્તેષુ ભૃશં તાન્યેવ પૂરયન્| તેભ્યોઽન્યદોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાઽઽવરણં બલી||૬||

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

તત્ર પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્| મલરોધાશ્મવર્ધ્માર્શસ્ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહમ્||૭|| કરોત્યધરકાયે ચ તાંસ્તાન્ કૃચ્છ્રાનુપદ્રવાન્| |૮|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| આમાશયે તૃડ્વમથુશ્વાસકાસવિસૂચિકાઃ||૮|| કણ્ઠોપરોધમુદ્ગારાન્ વ્યાધીનૂર્ધ્વં ચ નાભિતઃ| |૯|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં|૯|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ત્વચિ સ્ફુટનરૂક્ષતે||૯||

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

રક્તે તીવ્રા રુજઃ સ્વાપં તાપં રાગં વિવર્ણતામ્| અરૂંષ્યન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્||૧૦||

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

માંસમેદોગતો ગ્રન્થીંસ્તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ શ્રમમ્| ગુર્વઙ્ગં ચાતિરુક્સ્તબ્ધં મુષ્ટિદણ્ડહતોપમમ્||૧૧||

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યાસ્થિશૂલં તીવ્રં બલક્ષયમ્| |૧૨|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ સૌષિર્યમસ્વપ્નં સન્તતાં રુજમ્||૧૨||

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમેવ વા| તદ્વદ્ગર્ભસ્ય શુક્રસ્થઃ|૧૩|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે||૧૩|| તત્સ્થઃ| |૧૪|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

સ્નાવસ્થિતઃ કુર્યાદ્ગૃધ્રસ્યાયામકુબ્જતાઃ| |૧૪|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોફં સન્ધિગતોઽનિલઃ||૧૪|| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિં ચ સવેદનામ્| |૧૫|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્||૧૫|| સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્| |૧૬|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ||૧૬|| તદાઽઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ| |૧૭|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

અથાપતન્ત્રકં લક્ષયતિ - - - - | અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્વ્રજન્નૂર્ધ્વં હૃદાશ્રિતાઃ||૧૭|| નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્| આક્ષિપેત્પરિતો ગાત્રં ધનુર્વચ્ચાસ્ય નામયેત્||૧૮|| કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્તતઃ| કપોત ઇવ કૃજેચ્ચ નિઃસંજ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ||૧૯|| સ એવ ચાપતાનાખ્યો મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ| અશ્ર્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યમાવૃતે||૨૦||

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

ગર્ભપાતસમુત્પન્નઃ શોણિતાતિસ્રવોત્થિતઃ| અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હિ સઃ||૨૧||

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતોઽન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા| વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુરાયમ્યતે તદા||૨૨|| અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગં ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ| કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્||૨૩|| પાર્શ્વયોર્વેદનાં વાક્યહનુપૃષ્ઠશિરોગ્રહમ્| અન્તરાયામ ઇત્યેષ|૨૪|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ||૨૪|| દેહસ્ય બહિરાયામાત્ પૃષ્ઠતો નીયતે શિરઃ| ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૃદ્યતે||૨૫|| દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્રસ્તગાત્રતા| બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્ભં બ્રુવતે વેગિનં ચ તમ્||૨૬||

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

અધુના વ્રણાયામમાહ - - - - વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણસમીરણાત્| વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામાપાદમસ્તકમ્||૨૭|| તૃષ્યતઃ પાણ્ડુગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ| |૨૮|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| ગતે વેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ ચ||૨૮||

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

જિહ્વાતિલેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદભિઘાતતઃ| કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનૂ||૨૯|| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્| હનુસ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણામ્||૩૦||

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થો જિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ| જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા||૩૧||

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્| ઉત્ત્રાસવક્ત્રક્ષવથોઃ ખરકાર્મુકકર્ષણાત્||૩૨|| વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાં ચ ચર્વણાત્| વાયુર્વિવૃદ્ધસ્તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ||૩૩|| વક્રીકરોતિ વક્ત્રાર્ધમુક્તં હસિતમીક્ષિતમ્| તતોઽસ્ય કમ્પતે મૂર્દ્ધા વાક્સઙ્ગઃ સ્તબ્ધનેત્રતા||૩૪|| દન્તચાલઃ સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિહાનિઃ ક્ષવગ્રહઃ| ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતેર્મોહસ્ત્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે||૩૫|| નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદેકસ્યાક્ષ્ણો નિમીલનમ્| જત્રોરૂર્ધ્વં રુજા તીવ્રા શરીરાર્ધેઽધરેઽપિ વા||૩૬|| તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાયામમથાપરે| |૩૭|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્દ્ધધરાઃ સિરાઃ||૩૭|| રૂક્ષાઃ સવેદનાઃ કૃષ્ણાઃ સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્સિરાગ્રહઃ| |૩૮|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ||૩૮|| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્| કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ||૩૯|| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ| |૪૦|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| સર્વાઙ્ગરોગં તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે||૪૦||

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

શુદ્ધવાતહતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ| કૃચ્છ્રસ્ત્વન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષયહેતુકઃ||૪૧||

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

આમબદ્ધાયનઃ કુર્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ| અસાધ્યં હતસર્વેહં દણ્ડવદ્દણ્ડકં મરુત્||૪૨||

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

અંસમૂલસ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સઙ્કોચ્ય તત્રગાઃ| બાહુપ્રસ્પન્દિતહરં જનયત્યવબાહુકમ્||૪૩||

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ| બાહુચેષ્ટાપહરણી વિશ્વાચી નામ સા સ્મૃતા||૪૪||

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા| તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોરપિ||૪૫||

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ યઃ| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્||૪૬||

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ| જીર્ણાજીર્ણે તથાઽઽયાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ||૪૭|| સશ્લેષ્મમેદઃપવનમામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્| અભિભૂયેતરં દોષમૂરુ ચેત્પ્રતિપદ્યતે||૪૮|| સક્થ્યસ્થીનિ પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્| તદા સ્કભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ||૪૯|| પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ| ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ||૫૦|| સંયુતૌ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ| તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે||૫૧||

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષશ્ચ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્||૫૨||

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

રુક્ પાદે વિષમન્યસ્તે શ્રમાદ્વા જાયતે યદા| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્||૫૩||

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

પાર્ષ્ણિં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા| સક્થ્યુત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે||૫૪||

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

વિશ્વાચી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતે| |૫૫|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચ પ્રસુપ્તવત્||૫૫|| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ| |૫૬|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ||૫૬|| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમિતે પાદદાહં તમાદિશેત્| ૫૬ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વાતવ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||