15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ, ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਕੁਸ੍ਠਵਦ੍ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਵਿਧਦੁਃਖਦਾਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਰਣੇ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਸ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਅਦੁਸ੍ਟਦੁਸ੍ਟਃ ਪਵਨਃ, ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧||

ਸ੦-ਅਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਨਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਾਃ-ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਤੇਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਕਰਣਂ-ਨਿਵਤ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਅਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ-ਜਗਤਃ, ਏਕਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਕਾਰਣਂ ਵਾਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਅਦੁਸ੍ਟਦੁਸ੍ਟਃ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍,-ਅਦੁਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਕਰਣੇ-ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਿਤਿਲਕ੍ਸਣੇ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਨਰ੍ਥਕਰਣੇ-ਜਗਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਲਕ੍ਸਣੇ, ਦੁਸ੍ਟਃ ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਹੇਤੁਃ| ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਰਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਞ੍ਚਧਾਤ੍ਵਂ ਗਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਤਯਾ ਸ਼ਰੀਰਜਨਨਾਦ੍ਧਾਰਣਾਚ੍ਚ| ਅਤਸ੍ਤਦਦੁਸ੍ਟੌ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

ਕਥਂ ਵਾਯੁਃ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ| ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਧਾਤਾ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਸ੍ਣੁਃ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਮਤ੍ਯੁਰਨ੍ਤਕਃ||੨|| ਤਦਦੁਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਦਾ| |੩|

ਸ੦-ਯਤੋਸੌ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਨਿ-ਸ਼ਰੀਰਜਨਨਵਰ੍ਧਨਧਾਰਣਭਞ੍ਜਨਸ਼ੋਸਣਾਦੀਨ੍ਯਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਰਣਾਨਿ, ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ| ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸਾਂ-ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਾਂ, ਆਤ੍ਮਾ-ਹੇਤੁਃ| ਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥੋਤ੍ਰਾਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਨਨੁ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮੇਤਿ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਇਤਿ| ਯਤੋ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਂ-ਬਾਹ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਖ੍ਯਂ, ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ-ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਾਲਕਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਧਾਤਾ-ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਧਾਰਕਃ, ਤਥਾ ਹਿ-ਬਾਹ੍ਯੋ ਲੋਕੋ ਵਾਯੁਮਣ੍ਡਲੇਨ ਧਾਰ੍ਯਤੇ, ਸਤ੍ਯਲੋਕੋਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਦਿਭਿਃ| ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ? ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਭੁਃ, ਅਤਸ੍ਤਦਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਰਣੇ ਪ੍ਰਭੁਰਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ ? ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ੍ਣੁਃ,-ਵ੍ਯਾਪੀ| "ਵਿਸ੍ਲ੍ੜ੍-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੌਣਾਦਿਕੇ ਨੁਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਵਿਸ੍ਣੁਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਸਂਹਰ੍ਤਾ-ਬਾਹ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਸਰ੍ਗਸਂਹਰਣਾਤ੍| ਮਤ੍ਯੁਃ-ਯਮਰੂਪਃ, ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਤਕੋ-ਯਮਭਟ੍ਟਾਰਕ ਏਵ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਮਤਸ੍ਤਦਦੁਸ੍ਟੌ-ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਕੋਪੇ, ਸਦਾ-ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ, ਯਤਿਤਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਮ੍||੩|| ਸਮਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਨਾਮ ਧਾਮ ਚ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਚਾਰੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ਚ|੪|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਪਵਨਸ੍ਯ, ਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਵ? ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨੇ,-ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧)| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਕਰ੍ਮ ? ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਕਤੌ ਭਵਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ-ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਮੁਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵੈਕਤਂ ਤੁ-"ਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇਨਿਲਃ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਾਰ੍ਸ੍ਯੋਸ੍ਣ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਏਤਤ੍ਸਮਾਸਾਤ੍-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤੋ, ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮ| ਵ੍ਯਾਸਤੋ-ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਪੁਨਃ, ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਨਾਮ ਧਾਮ ਚੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਨੀਯਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਏਕਮੇਕਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਨਾਮ ਧਾਮ ਚ| ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਧਾਮ-ਸ੍ਥਾਨਮਪਿ, ਪਞ੍ਚਧਾ ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਭੇਦੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਮੁਰ੍ਧਾ ਸ੍ਥਾਨਮ੍, "ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਧਗਃ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੪) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ, "ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦਾਨਸ੍ਯ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, "ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, "ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, "ਅਪਾਨੋਪਾਨਗਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਚਾਰੋਪਿ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਚਰਣਂ-ਚਾਰੋ ਗਤਿਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੪) -"ਪ੍ਰਾਣ ਉਰਃਕਣ੍ਠਚਰਃ" "ਉਦਾਨੋ ਨਾਸਾਨਾਭਿਗਲਚਰਃ" "ਵ੍ਯਾਨਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਰਃ" "ਸਮਾਨਃ ਕੋਸ੍ਠਚਰਃ" "ਅਪਾਨੋ ਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੋਰੁਗੋਚਰਃ" ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਪਾਰੋਪਿ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋ "ਬੁਦ੍ਧਿਹਦਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਧਕ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋ "ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਵ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋ "ਗਤ੍ਯਪਕ੍ਸੇਪਣੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਃ", ਸਮਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰੋਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣਾਦਿਕਃ, ਅਪਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਰੂਪਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਞ੍ਚਧਾ ਨਾਮਾਦਿਭਿਰੁਕ੍ਤਃ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ਇਹ ਵੈਕਤਮ੍||੪|| ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਭਾਗੇਨ ਸਨਿਦਾਨਂ ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| |੫| |ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਮਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਯਦਸ਼ੀਤ੍ਯਾ ਪੁਰੇਰਿਤਮ੍]||੧||

ਸ੦-ਇਹ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਤਸ੍ਯ-ਵਾਤਸ੍ਯ, ਵੈਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਭਾਗੇਨ-ਪਥਗ੍ਰੂਪਤਯਾ, ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਸਨਿਦਾਨਂ ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸਹ ਨਿਦਾਨੇਨ ਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਸਹ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

ਵਾਯੋਸ਼੍ਚੋਭਯਥਾਪਿ ਕੋਪਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਮਿਦਾਨੀਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਰੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਤਿਨਿਸੇਵਿਤੈਃ||੫|| ਚਰਨ੍ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰਿਕ੍ਤੇਸੁ ਭਸ਼ਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੂਰਯਨ੍| ਤੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦੋਸਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਾਵਰਣਂ ਬਲੀ||੬||

ਸ੦-ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਰੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਭਿਰਤਿਨਿਸੇਵਿਤੈਃ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਸੇਵਿਤੈਸ਼੍ਚਿਰਕਾਲਸੇਵਿਤੈਸ਼੍ਚ, ਪਵਨਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰਿਕ੍ਤੇਸੁ ਚਰਨ੍,-ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਰਾਤਿਸੇਵਨਾਤ੍, ਯਤਸ੍ਤਦਾਨੀਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਭਵਤਿ| ਤਥਾਭੂਤੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਸ੍ਤਦਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਂਸ੍ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਭਸ਼ਂ ਪੂਰਯਨ੍ਨੇਵਂ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਮਰੁਤ੍| ਤਥਾ ਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦੋਸਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯ ਆਵਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਬਲੀ ਵਾਯੁਰੇਵਂ ਵਾ ਕੁਪ੍ਯਤਿ|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍| ਮਲਰੋਧਾਸ਼੍ਮਵਰ੍ਧ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਕਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਮ੍||੭|| ਕਰੋਤ੍ਯਧਰਕਾਯੇ ਚ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| |੮|

ਸ੦-ਏਵਮੁਭਯਥਾ ਵਾਯੁਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਵਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਅਧਰਕਾਯੇ ਚ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍-ਨਾਨਾਵਿਧਾਨ੍, ਉਪਦ੍ਰਵਾਨ੍-ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨ੍, ਕਰੋਤਿ| ਕਾਯਸ੍ਯਾਧਰ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮਾਸਃ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਤਡ੍ਵਮਥੁਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿਸੂਚਿਕਾਃ||੮|| ਕਣ੍ਠੋਪਰੋਧਮੁਦ੍ਗਾਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਨਾਭਿਤਃ| |੯|

ਸ੦-ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਡਾਦੀਂਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਨਾਭੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯੇ, ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ|੯|

ਸ੦-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਾਰੇਸੁ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਧਂ-ਵਿਨਾਸ਼ਂ, ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਫੁਟਨਰੂਕ੍ਸਤੇ||੯||

ਸ੦-ਤ੍ਵਚਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਰੂਕ੍ਸਤਾਂ ਚ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ਰਕ੍ਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਃ ਸ੍ਵਾਪਂ ਤਾਪਂ ਰਾਗਂ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾਮ੍| ਅਰੂਂਸ੍ਯਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਰੁਚਿਂ ਕਸ਼ਤਾਂ ਭ੍ਰਮਮ੍||੧੦||

ਸ੦-ਰਕ੍ਤੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤੀਵ੍ਰ ਰੁਜਸ੍ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਪਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ੍ਤੋਦਾਢ੍ਯਾਨ੍ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਨ੍ ਸ਼੍ਰਮਮ੍| ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਂ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਮੁਸ੍ਟਿਦਣ੍ਡਹਤੋਪਮਮ੍||੧੧||

ਸ੦-ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ੍ਤੋਦਾਦਿਯੁਤਾਂਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਮਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ- (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧|੨੬) - ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਂਸ੍ਤੋਦਬਹੁਲਾਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਮਾਂਸਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਵਾਯੁਰ੍ਮੇਦੋਯੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਮਨ੍ਦਰੁਜੋਵ੍ਰਣਾਨ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਬਲਕ੍ਸਯਮ੍| |੧੨|

ਸ੦-ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਂ-ਦਾਰੁਣਂ, ਬਲਕ੍ਸਯਂ ਚ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੋਸ੍ਥਿਸੁ ਸੌਸਿਰ੍ਯਮਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸਨ੍ਤਤਾਂ ਰੁਜਮ੍||੧੨||

ਸ੦-ਮਜ੍ਜਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਸ੍ਥਿਸੌਸਿਰ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਙ੍ਗਂ ਵਿਕਤਿਮੇਵ ਵਾ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ|੧੩|

ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਙ੍ਗਾਦੀਨ੍ਵਾ ਕਰੋਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਤਥੈਵ, ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਪਿ ਤਥਾਭੂਤਬੀਜੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ਸਿਰਾਸ੍ਵਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਤੇ||੧੩|| ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ| |੧੪|

ਸ੦-ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ-ਸਿਰਾਸ੍ਥਿਤਃ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਸਿਰਾਸ੍ਵਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਤੇ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ਸ੍ਨਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਯਾਮਕੁਬ੍ਜਤਾਃ| |੧੪|

ਸ੦-ਸ੍ਨਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੋਫਂ ਸਨ੍ਧਿਗਤੋਨਿਲਃ||੧੪|| ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਯੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਚ ਸਵੇਦਨਾਮ੍| |੧੫|

ਸ੦-ਸਨ੍ਧਿਗਤੋਨਿਲਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ-ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਆਕੁਞ੍ਚਨੇ ਚ ਸਵੇਦਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍||੧੫|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸੇਪਣਸ੍ਵਾਪਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕੁਞ੍ਚਨਕਮ੍ਪਨਮ੍| |੧੬|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯੋਨਿਲਸ੍ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤੋਦਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ||੧੬|| ਤਦਾਙ੍ਗਮਾਕ੍ਸਿਪਤ੍ਯੇਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਕ੍ਸੇਪਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੧੭|

ਸ੦-ਯਦਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾ ਧਮਨੀਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਭ੍ਯੇਤਿ-ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨਾਗਚ੍ਛਤਿ, ਪੁਨਃਪੁਨਸ੍ਤਦਾਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ, ਆਕ੍ਸਿਪਤਿ-ਆਕ੍ਰਮਤਿ, ਏਸ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਾਕ੍ਸੇਪਕਃ ਸ੍ਮਤਃ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

ਅਥਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਰਜਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||੧੭|| ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਧਨੁਰ੍ਵਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਮਯੇਤ੍||੧੮|| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਰਸ੍ਤਮੀਲਿਤਦਕ੍ਤਤਃ| ਕਪੋਤ ਇਵ ਕਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃਸਂਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ||੧੯|| ਸ ਏਵ ਚਾਪਤਾਨਾਖ੍ਯੋ ਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਮਰੁਤਾ ਹਦਿ| ਅਸ਼੍ਰ੍ਨੁਵੀਤ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਵਤੇ||੨੦||

ਸ੦-ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ ਮਾਰੁਤੋ ਹਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ-ਹਦਯਸ੍ਥਾਃ, ਨਾਡੀਰਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਹਦਯਂ ਤਥਾ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡ੍ਯਨ੍, ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਕਾਯਮਾਕ੍ਸਿਪੇਤ੍,-ਸਂਹਰੇਤ੍| ਤਥਾ, ਧਨੁਰ੍ਵਚ੍ਚਾਸ੍ਯ-ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਵਤਃ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਂ ਨਾਮਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਸ ਪੁਮਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ-ਕਥਞ੍ਚਿਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ| ਦਕ੍-ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਦਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾ ਮੀਲਿਤਾ ਚ ਦਗ੍ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਰਸ੍ਤਮੀਲਿਤਦਕ੍| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਤ੍-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਨਿਃਸਂਜ੍ਞੋ-ਵਿਚੇਤਨਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸਃ-ਏਵਂਰੂਪੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਖ੍ਯੋ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਸ ਏਵ ਚਾਪਤਾਨਕਸਂਜ੍ਞੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ| ਮੁਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਨਾਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਹਦਯੇ ਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ-ਤੇਨਾਵਤੇ ਹਦ੍ਯਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਵੀਤ|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

ਗਰ੍ਭਪਾਤਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵੋਤ੍ਥਿਤਃ| ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਹਿ ਸਃ||੨੧||

ਸ੦-ਸ ਚਾਕਾਲਗਰ੍ਭਪਾਤਾਤ੍ਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਯੋਸਿਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਜਾਯਤੇ| ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਚ, ਅਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਃ-ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੋ, ਗਰ੍ਭਪਾਤਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵੋਤ੍ਥਿਤੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਰਃ, ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥੋ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮਃ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

ਮਨ੍ਯੇ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਵਾਤੋਨ੍ਤਰਾਯਚ੍ਛਨ੍ ਧਮਨੀਰ੍ਯਦਾ| ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਜਤ੍ਰੁਰਾਯਮ੍ਯਤੇ ਤਦਾ||੨੨|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਨੁਰਿਵਾਙ੍ਗਂ ਚ ਵੇਗੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ| ਕਰੋਤਿ ਜਮ੍ਭਾਂ ਦਸ਼ਨਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਕਫੋਦ੍ਵਮਮ੍||੨੩|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਹਨੁਪਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮ ਇਤ੍ਯੇਸ|੨੪|

ਸ੦-ਮਨ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ-ਗ੍ਰੀਵਾਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਨਾਡ੍ਯੌ, ਵਾਯੁਃ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ, ਅਨ੍ਤਰਾਯਚ੍ਛਨ੍ ਧਮਨੀਰ੍ਯਦਾ ਗਹ੍ਣਨ੍ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦਾ ਜਤ੍ਰੁਰਾਯਮ੍ਯਤੇ-ਵਕ੍ਰੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਜਤ੍ਰੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਨੁਰਿਵਾਙ੍ਗਂ ਚ,-ਤਥਾਨ੍ਤਃ-ਮੁਖਤੋ ਭਾਗਾਤ੍, ਅਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ, ਧਨੁਰਿਵਾਯਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚਾਰ੍ਥਃ| ਵੇਗੈਃ-ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵੈਰ੍ਭਜ੍ਯਤ ਇਵ ਤੁਦ੍ਯਤ ਇਵ ਇਤਿ ਚ ਨਾਨਾਵ੍ਯਥਾਰੂਪੈਃ| ਤਥਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਜਮ੍ਭਾਮ੍| ਤਥਾ, ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ-ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ, ਦਸ਼ਨਂ-ਖਾਦਨਮ੍| ਦਸ਼ਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ "ਦਾਮ੍ਨੀਸ਼ਸਯੁਯੁਜ" ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਦਂਸ਼ੇਰਨੁਨਾਸਿਕਲੋਪਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਃ, ਕਤੋਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਲੋਪੋ ਭਵਤੀਤਿ ਤੇਨ ਲ੍ਯੁਟ੍ਯਪਿ ਭਵਤਿ| ਦਸ਼ਨਮਿਤਿ ਵਚਨਾਦਤ੍ਰ ਨਲੋਪਃ| ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ ਚੈਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਕਮਿਤਿ "ਹਿਤਂ ਕੀਟੈਸ਼੍ਚ ਦਂਸ਼ਨਮ੍" ਇਤ੍ਯਪਿ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਕਫਸ੍ਯੋਦ੍ਵਮਨਮ੍| ਤਥਾ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ-ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤਥਾ, ਵਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਂ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਸਃ-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਸਂਜ੍ਞੋਙ੍ਗਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਯਮਨਾਤ੍-ਵਕ੍ਰੀਕਰਣਾਤ੍, ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਃ||੨੪|| ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਤੋ ਨੀਯਤੇ ਸ਼ਿਰਃ| ਉਰਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕਨ੍ਧਰਾ ਚਾਵਮਦ੍ਯਤੇ||੨੫|| ਦਨ੍ਤੇਸ੍ਵਾਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਧਨੁਸ੍ਕਮ੍ਭਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵੇਗਿਨਂ ਚ ਤਮ੍||੨੬||

ਸ੦-ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਃ-ਤਾਦਸ਼ਃ| ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਾਤ੍-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਧਨੁਰ੍ਵਦ੍ਬਹਿਰ੍ਵਕ੍ਰੀਕਰਣਾਤ੍, ਬਹਿਰਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - ਪਸ੍ਠਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਃ (ਪਸ੍ਠਤਃ-) ਪਸ੍ਠਾਭਿਮੁਖਂ ਨੀਯਤੇ| ਤਥਾ, ਤਤ੍ਰ-ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮੇ, ਉਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ, ਉਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ-ਉਨ੍ਨਤਿਂ ਨੀਯਤੇ| ਤਥਾ, ਕਨ੍ਧਰਾ-ਗ੍ਰੀਵਾ ਚ, ਅਵਮਦ੍ਯਤੇ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਦਨ੍ਤੇਸੁ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਾਕਤਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਦ੍ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਾਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਰਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਤਾ-ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤਾ| ਤਂ-ਤਥਾਭੂਤਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਧਨੁਸ੍ਕਮ੍ਭਂ ਚ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਤਮੇਵ ਕੇਚਿਦ੍ਵੇਗਿਨਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

ਅਧੁਨਾ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਮਾਹ - - - - ਵ੍ਰਣਂ ਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮੀਰਣਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਨੁਂ ਦੋਸਾਃ ਸਰ੍ਵਾਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍||੨੭|| ਤਸ੍ਯਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਃ ਸ ਵਰ੍ਜਿਤਃ| |੨੮|

ਸ੦-ਦੋਸਾ ਵ੍ਰਣਂ ਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਮੀਰਣਸ੍ਯ ਸਮੀਰਣਾਤ੍-ਪ੍ਰੇਰਣਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਨੁਂ-ਸਕਲਂ ਦੇਹਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਂ, ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ| [ ਸਃ- ] ਏਸ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਃ, ਤਸ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਵਰ੍ਜਿਤਃ, ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕੇਸੁ ਚ||੨੮||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚਾਕ੍ਸੇਪਕੇਸੁ- "ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੬) - ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਸੁ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਸੁ, ਵੇਗੇ ਗਤੇ ਸਤਿ-ਵੇਗਾਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਭਵੇਤ੍-ਨਾਨ੍ਯਦਾ|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

ਜਿਹ੍ਵਾਤਿਲੇਖਨਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕਭਕ੍ਸਣਾਦਭਿਘਾਤਤਃ| ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੂ||੨੯|| ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍| ਹਨੁਸ੍ਰਂਸਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾਸਣਾਮ੍||੩੦||

ਸ੦-ਜਿਹ੍ਵਾਤਿਲੇਖਨਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤੋ ਹਨ੍ਵੋਰ੍ਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਹਨੂ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾ-ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਾਲਯਿਤ੍ਵਾ, ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਮੁਖਤ੍ਵਂ, ਅਥਵਾ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਰੋਤਿ| ਸਃ-ਏਵਂਭੂਤੋ, ਹਨੁਸ੍ਰਂਸ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਚ-ਹਨੁਸ੍ਰਂਸੇਨ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍-ਕਥਮਪਿ, ਚਰ੍ਵਣਂ ਭਾਸਣਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇਨਿਲਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ||੩੧||

ਸ੦-ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥੋ ਵਾਯੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇ| ਸਃ-ਏਵਂਵਿਧੋ, ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ-ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ, ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸੁ ਅਨੀਸ਼ਤਾ-ਅਸਮਰ੍ਥਤਾ, ਭਵਤਿ|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਹਰਣਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਸਣਾਤ੍| ਉਤ੍ਤ੍ਰਾਸਵਕ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਵਥੋਃ ਖਰਕਾਰ੍ਮੁਕਕਰ੍ਸਣਾਤ੍||੩੨|| ਵਿਸਮਾਦੁਪਧਾਨਾਚ੍ਚ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਚਰ੍ਵਣਾਤ੍| ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਲੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ||੩੩|| ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕਮ੍ਪਤੇ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾ||੩੪|| ਦਨ੍ਤਚਾਲਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਹਾਨਿਃ ਕ੍ਸਵਗ੍ਰਹਃ| ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮਤੇਰ੍ਮੋਹਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੩੫|| ਨਿਸ੍ਠੀਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਯਾਯਾਦੇਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਮ੍| ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਜਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧੇਧਰੇਪਿ ਵਾ||੩੬|| ਤਮਾਹੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਕੇਚਿਦੇਕਾਯਾਮਮਥਾਪਰੇ| |੩੭|

ਸ੦-ਸ਼ਿਰੋਭਾਰਹਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਃ, ਤਥਾ ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਲੈਃ-ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗੇ ਆਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤੋ , ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਉਕ੍ਤਂਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸਿਤਂ ਚ ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸਿਤਂ ਚ ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਅਸ੍ਯ-ਨਰਸ੍ਯ,ਮੂਰ੍ਧਾ ਕਮ੍ਪਤੇ| ਤਥਾ, ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਜਾਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਨਿਸ੍ਠੀਵੋ-ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਏਕਸ੍ਯ ਚਾਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਾ-ਦਾਰੁਣਾ ਪੀਡਾ, ਭਵਤਿ| ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧੇਧਰੇਪਿ ਵਾ-ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਵਾ, ਤਂ-ਈਦਸ਼ਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਕੇਚਿਦਰ੍ਦਿਤਮਾਹੁਃ, ਅਪਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ ਏਕਾਯਾਮਂ ਵਦਨ੍ਤਿ|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਧਰਾਃ ਸਿਰਾਃ||੩੭|| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਃ| |੩੮|

ਸ੦-ਪਵਨੋ ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ-ਸ਼੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ, ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਿਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਸਿਰਾਗ੍ਰਹ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਚਾਸਾਧ੍ਯਃ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਤਨੋਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ||੩੮|| ਪਕ੍ਸਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍| ਕਤ੍ਸ੍ਨੋਰ੍ਧਕਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ||੩੯|| ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਂ ਵਿਦੁਃ| |੪੦|

ਸ੦-ਵਾਯੁਸ੍ਤਨੋਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਅਰ੍ਧਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਤਤੋਨ੍ਯਤਰਂ-ਵਾਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾ, ਪਕ੍ਸਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍-ਵਿਘਟ੍ਟਯਨ੍| ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ-ਵ੍ਯਾਧਿਮਤਃ, ਕਤ੍ਸ੍ਨਃ-ਸਰ੍ਵੋਰ੍ਧਕਾਯਃ, ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਃ-ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਮਸ਼ਕ੍ਤੋ, ਵਿਚੇਤਨਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਂ-ਈਦਸ਼ਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਂ, ਕੇਚਿਦੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਅਰ੍ਧਕਾਯ ਇਤਿ "ਅਰ੍ਧਂ ਨਪੁਂਸਕਮ੍" ਇਤਿ ਸਮਾਸਃ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਨਿਲੇ||੪੦||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾਯੌ ਤੇਨ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗੋਕ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਃ ਪਕ੍ਸਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੋ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਃ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਃ||੪੧||

ਸ੦-ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤੇਨ ਹਤਃ ਪਕ੍ਸਃ-ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਤਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਃ ਪਕ੍ਸੋ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯੋ-ਨੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਃ, ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਹਤਸਰ੍ਵੇਹਂ ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਦਣ੍ਡਕਂ ਮਰੁਤ੍||੪੨||

ਸ੦-ਆਮੇਨ ਬਦ੍ਧਾਨਿ-ਸ੍ਥਗਿਤਾਨਿ, ਅਯਨਾਨਿ-ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ, ਯੇਨ ਸ ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ, ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੋ ਮਾਰੁਤੋਙ੍ਗਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਦਣ੍ਡਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਹਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਈਹਾਃ-ਚੇਸ੍ਟਾਃ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਮੇਵਂਭੂਤਮ੍|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

ਅਂਸਮੂਲਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਗਾਃ| ਬਾਹੁਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਹਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯਵਬਾਹੁਕਮ੍||੪੩||

ਸ੦-ਵਾਯੁਰਂਸਮੂਲੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਤ੍ਰਗਾਃ-ਅਂਸਮੂਲਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਸਿਰਾਃ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯਾਵਬਾਹੁਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਂ ਜਨਯਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਬਾਹੁਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਂ ਹਰਤੀਤਿ ਬਾਹੁਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਹਰਮ੍, " ਹਰਤੇਰਨੁਦ੍ਯਮਨੇਚ੍" ਇਤ੍ਯਚ੍|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਃ| ਬਾਹੁਚੇਸ੍ਟਾਪਹਰਣੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ||੪੪||

ਸ੦-ਤਲਂ-ਹਸ੍ਤਤਲਂ, ਪ੍ਰਤਿ-ਲਕ੍ਸਣੀ (ਲਕ੍ਸ੍ਯੀ) ਕਤ੍ਯ, ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ-ਸੁਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਸਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤੋ ਗਤਾ, ਤਥਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤਾ-ਵਾਤੇਨ ਪੀਡੀਤਾ ਸਤੀ, ਬਾਹੁਚੇਸ੍ਟਾਂ-ਭੁਜਵ੍ਯਾਪਾਰਂ, ਅਪਹਰਤਿ [ ਇਤਿ ] ਬਾਹੁਚੇਸ੍ਟਾਪਹਰਣੀ| ਬਾਹੁਲਕਾਦਤ੍ਰ ਕਰ੍ਤਰੀ ਲ੍ਯੁਟ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਂ ਚ| ਏਵਂਭੂਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਸਂਜ੍ਞਾ ਸ੍ਮਤਾ, ਮੁਨਿਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਦ੍ਯਦਾ| ਤਦਾ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ||੪੫||

ਸ੦-ਕਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਮਾਰੁਤੋ ਯਦਾ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ-ਊਰੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ, ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਤ੍-ਆਕਰ੍ਸੇਤ੍, ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਤ੍| ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਯਦਾਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਤਦਾ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ਕਮ੍ਪਤੇ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਯਾਤਿ ਯਃ| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍||੪੬||

ਸ੦-ਤਥਾ ਯੋ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਕਮ੍ਪਤੇ-ਵੇਪਤੇ, ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਯਾਤਿ| ਤਂ-ਏਵਂਭੂਤਂ, ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਾਖ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਮੁਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਂ ਯਤ੍ਰ, ਤਂ ਤਥਾਵਿਧਮ੍|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ||੪੭|| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਮਾਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮ੍| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋਸਮੂਰੁ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੪੮|| ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਤਤ੍| ਤਦਾ ਸ੍ਕਭ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੂ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਾਵਚੇਤਨੌ||੪੯|| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ ਗੁਰੂ ਸ੍ਯਾਤਾਮਤਿਭਸ਼ਵ੍ਯਥੌ| ਧ੍ਯਾਨਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ||੫੦|| ਸਂਯੁਤੌ ਪਾਦਸਦਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਸੁਪ੍ਤਿਭਿਃ| ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਢ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ||੫੧||

ਸ੦-ਜੀਰ੍ਣੇਨ ਸਹਿਤਮਜੀਰ੍ਣਂ ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਂ-ਪਕ੍ਵਾਪਕ੍ਵਮਾਹਾਰਕਦਮ੍ਬਕਂ, ਕੇਨਚਿਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦਾਹਾਰਰਾਸ਼ੇਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਾਗਃ ਪਕ੍ਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਕ੍ਵ ਇਤਿ ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥਾਯਾਸਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤੈਃ-ਚਿਰਮਭ੍ਯਸ੍ਤੈਃ, ਆਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਞ੍ਚਿਤਂ-ਬਹੁ ਸਮ੍ਭਤਂ, ਊਰੁ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ-ਉਭਾਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਸ੍ਤੇ, ਤਦਾ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਯੇ, ਤੇਨ-ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ, ਤਾਵੂਰੁ ਸ੍ਕਭ੍ਨਾਤਿ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਾਮਮ੍ ? ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਮ੍| ਸਹ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮੇਦਸਾ ਪਵਨੇਨ ਚ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਮ੍, ਨ ਤੁ ਕੇਵਲਮੇਵ| ਤਥਾ, ਇਤਰਂ ਦੋਸਂ-ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਂ, ਅਭਿਭੂਯ-ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਨ ਵਾਤਂ ਕਫਂ ਵਾ| ਤੇਨ ਹਿ ਤਯੋਰਭਿਭਵੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਸਹਵਰ੍ਤਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਤੇਨ ਸਹਵਰ੍ਤਮਾਨੇਨਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਚ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ-ਸ੍ਤ੍ਯਾਨੇਨ, ਸਕ੍ਥਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਨ੍ਯਸ੍ਥੀਨ੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯ-ਤਾਨਿ ਨਿਰ੍ਭਰਾਣਿ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਦਾ ਤਤ੍-ਆਮਂ, ਊਰੁ ਸ੍ਕਭ੍ਨਾਤੀਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਤਦਾ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ, ਤਾਵੂਰੁ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ-ਨਿਸ਼੍ਚਲੌ, ਤਥਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਃ ਸ਼ੀਤੌ, ਤਥਾਚੇਤਨੌ-ਸੂਚ੍ਯਾਦਿਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨਾਵਪਿ ਪੀਡਾਂ ਨ ਵੇਦਯੇਤਾਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ ਗੁਰੁ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਤਥਾਤਿਭਸ਼ਵ੍ਯਥੌ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ੂਲਾਨ੍ਵਿਤੌ| ਪਰਕੀਯਾਵਿਤਿ "ਕੁਗ੍ਜਨਸ੍ਯ ਪਰਸ੍ਯ ਚ" ਇਤਿ ਈਯਃ ਕੁਗਾਗਮਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ ਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਃ ਸਂਯੁਤੌ| ਧ੍ਯਾਨਂ-ਚਿਨ੍ਤਾ ਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਪਾਦਸਦਨਾਦਿਭਿਃ ਸਂਯੁਤੌ| ਏਵਂਲਕ੍ਸਣੋ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਪਰੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਆਢ੍ਯਵਾਤਮਿਤਿ ਤਮਾਹੁਃ| ਆਮਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਂ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ| ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍||੫੨||

ਸ੦-ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਜ੍ਜਾਤਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਾਖ੍ਯੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਃ| ਸ ਚ ਸ੍ਥੂਲਃ ਸ਼ਗਾਲਸ਼ਿਰਃਸਦਸ਼ੋ ਭਵਤਿ|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

ਰੁਕ੍ ਪਾਦੇ ਵਿਸਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ| ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍||੫੩||

ਸ੦-ਪਾਦੇ-ਚਰਣੇ ਵਿਸਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸਤਿ, ਅਥਵਾ ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਯਦਾ ਗੁਲ੍ਫਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਤੇਨ ਰੁਗ੍ਜਾਯਤੇ, ਤਂ ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਮਾਹੁਃ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤਾ| ਸਕ੍ਥ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਗਧ੍ਰਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੫੪||

ਸ੦-ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤਿ-ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਭਿਮੁਖਂ, ਯਾ ਅਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾ ਸਾ ਮਾਰੁਤੇਨ-ਵਾਯੁਨਾ, ਅਰ੍ਦਿਤਾ-ਵ੍ਯਥਿਤਾ, ਚਰਣੋਦ੍ਧਰਣਾਵਸਰੇ ਯਃ ਸਕ੍ਥ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਰਣਂ, ਤਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਅਵਮਦ੍ਗਾਤਿ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਮਿਵੋਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਤਾਂ-ਕਣ੍ਡਰਾਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸਂਜ੍ਞਾਂ ਗਧ੍ਰਸੀਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਗਧ੍ਰਸੀ ਚੋਕ੍ਤਾ ਖਲ੍ਲੀ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੇ| |੫੫|

ਸ੦-ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੋਕ੍ਤਾ "ਬਾਹੁਚੇਸ੍ਟਾਪਹਰਣੀ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੪੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਗਧ੍ਰਸੀ ਚਾਧੁਨੈਵੋਕ੍ਤਾ| ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੇ ਸਤ੍ਯੌ ਖਲ੍ਲੀ ਭਣ੍ਯਤੇ|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਤ੍||੫੫|| ਪਾਦਹਰ੍ਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ| |੫੬|

ਸ੦-ਯਸ੍ਯ ਪੁਂਸਸ਼੍ਚਰਣੌ ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾਵਿਵ ਚ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍, ਸਃ-ਏਵਂਭੂਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਪਾਦਹਰ੍ਸਾਖ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕੋਪਜੋ ਵੇਦ੍ਯਃ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸਹਿਤੋਨਿਲਃ||੫੬|| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਿਤੇ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ੫੬ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੫||

ਸ੦-ਅਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਸਹਿਤਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਦਾਹਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਿਤੇ ਸਤਿ| ਤਂ-ਏਵਂਭੂਤਂ, ਪਾਦਦਾਹਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍-ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍, ਭਿਸਗਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੫||