Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨| ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕਰਣੇ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਸ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਅਦੁਸ੍ਟਦੁਸ੍ਟਃ ਪਵਨਃ, ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧||
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः, शरीरस्य विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3
ਕਥਂ ਵਾਯੁਃ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ| ਸ੍ਰਸ੍ਟਾ ਧਾਤਾ ਵਿਭੁਰ੍ਵਿਸ੍ਣੁਃ ਸਂਹਰ੍ਤਾ ਮਤ੍ਯੁਰਨ੍ਤਕਃ||੨|| ਤਦਦੁਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਯਤਿਤਵ੍ਯਮਤਃ ਸਦਾ| |੩|
कथं वायुः कारणमित्यवगम्यते ? इत्याह - - - - स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः||२|| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4
| ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਕਤਵੈਕਤਮ੍||੩|| ਸਮਾਸਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਨਾਮ ਧਾਮ ਚ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਚਾਰੋ ਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ਚ|੪|
| तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्||३|| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1
| ਇਹ ਵੈਕਤਮ੍||੪|| ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ ਵਿਭਾਗੇਨ ਸਨਿਦਾਨਂ ਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| |੫| |ਅਸਙ੍ਖ੍ਯਮਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਯਦਸ਼ੀਤ੍ਯਾ ਪੁਰੇਰਿਤਮ੍]||੧||
| इह वैकृतम्||४|| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| |५| |असङ्ख्यमपि सङ्ख्याय यदशीत्या पुरेरितम्]||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6
ਵਾਯੋਸ਼੍ਚੋਭਯਥਾਪਿ ਕੋਪਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਮਿਦਾਨੀਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕਰੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਤਿਨਿਸੇਵਿਤੈਃ||੫|| ਚਰਨ੍ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰਿਕ੍ਤੇਸੁ ਭਸ਼ਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪੂਰਯਨ੍| ਤੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦੋਸਪੂਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਾਵਰਣਂ ਬਲੀ||੬||
वायोश्चोभयथाऽपि कोपः सम्भवति| तमिदानीं दर्शयन्नाह - - - - | धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः||५|| चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वाऽऽवरणं बली||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮ੍| ਮਲਰੋਧਾਸ਼੍ਮਵਰ੍ਧ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਕਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਮ੍||੭|| ਕਰੋਤ੍ਯਧਰਕਾਯੇ ਚ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍| |੮|
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्||७|| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
| ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਤਡ੍ਵਮਥੁਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿਸੂਚਿਕਾਃ||੮|| ਕਣ੍ਠੋਪਰੋਧਮੁਦ੍ਗਾਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਨਾਭਿਤਃ| |੯|
| आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविसूचिकाः||८|| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9
| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ|੯|
| श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं|९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9
| ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਫੁਟਨਰੂਕ੍ਸਤੇ||੯||
| त्वचि स्फुटनरूक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10
ਰਕ੍ਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜਃ ਸ੍ਵਾਪਂ ਤਾਪਂ ਰਾਗਂ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾਮ੍| ਅਰੂਂਸ੍ਯਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਰੁਚਿਂ ਕਸ਼ਤਾਂ ਭ੍ਰਮਮ੍||੧੦||
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भरुचिं कृशतां भ्रमम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11
ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ੍ਤੋਦਾਢ੍ਯਾਨ੍ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾਨ੍ ਸ਼੍ਰਮਮ੍| ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਂ ਚਾਤਿਰੁਕ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਮੁਸ੍ਟਿਦਣ੍ਡਹਤੋਪਮਮ੍||੧੧||
मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् श्रमम्| गुर्वङ्गं चातिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12
ਅਸ੍ਥਿਸ੍ਥਃ ਸਕ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਬਲਕ੍ਸਯਮ੍| |੧੨|
अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यास्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12
| ਮਜ੍ਜਸ੍ਥੋਸ੍ਥਿਸੁ ਸੌਸਿਰ੍ਯਮਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸਨ੍ਤਤਾਂ ਰੁਜਮ੍||੧੨||
| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततां रुजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13
ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਂ ਸਙ੍ਗਂ ਵਿਕਤਿਮੇਵ ਵਾ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ|੧੩|
शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
| ਸਿਰਾਸ੍ਵਾਧ੍ਮਾਨਰਿਕ੍ਤਤੇ||੧੩|| ਤਤ੍ਸ੍ਥਃ| |੧੪|
| सिरास्वाध्मानरिक्तते||१३|| तत्स्थः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14
ਸ੍ਨਾਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਯਾਮਕੁਬ੍ਜਤਾਃ| |੧੪|
स्नावस्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
| ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਸ਼ੋਫਂ ਸਨ੍ਧਿਗਤੋਨਿਲਃ||੧੪|| ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਯੋਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਂ ਚ ਸਵੇਦਨਾਮ੍| |੧੫|
| वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः||१४|| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍||੧੫|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸੇਪਣਸ੍ਵਾਪਸਨ੍ਧ੍ਯਾਕੁਞ੍ਚਨਕਮ੍ਪਨਮ੍| |੧੬|
| सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्||१५|| स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
| ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ||੧੬|| ਤਦਾਙ੍ਗਮਾਕ੍ਸਿਪਤ੍ਯੇਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਾਕ੍ਸੇਪਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੧੭|
| यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः||१६|| तदाऽङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20
ਅਥਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਰਜਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਦਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ||੧੭|| ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਪਰਿਤੋ ਗਾਤ੍ਰਂ ਧਨੁਰ੍ਵਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਨਾਮਯੇਤ੍||੧੮|| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਰਸ੍ਤਮੀਲਿਤਦਕ੍ਤਤਃ| ਕਪੋਤ ਇਵ ਕਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃਸਂਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ||੧੯|| ਸ ਏਵ ਚਾਪਤਾਨਾਖ੍ਯੋ ਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਮਰੁਤਾ ਹਦਿ| ਅਸ਼੍ਰ੍ਨੁਵੀਤ ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਵਤੇ||੨੦||
अथापतन्त्रकं लक्षयति - - - - | अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः||१७|| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत्परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्||१८|| कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कृजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१९|| स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्र्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21
ਗਰ੍ਭਪਾਤਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵੋਤ੍ਥਿਤਃ| ਅਭਿਘਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਹਿ ਸਃ||੨੧||
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
ਮਨ੍ਯੇ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਵਾਤੋਨ੍ਤਰਾਯਚ੍ਛਨ੍ ਧਮਨੀਰ੍ਯਦਾ| ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਕਲਂ ਦੇਹਂ ਜਤ੍ਰੁਰਾਯਮ੍ਯਤੇ ਤਦਾ||੨੨|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਨੁਰਿਵਾਙ੍ਗਂ ਚ ਵੇਗੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ| ਕਰੋਤਿ ਜਮ੍ਭਾਂ ਦਸ਼ਨਂ ਦਸ਼ਨਾਨਾਂ ਕਫੋਦ੍ਵਮਮ੍||੨੩|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਂ ਵਾਕ੍ਯਹਨੁਪਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮ ਇਤ੍ਯੇਸ|੨੪|
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा||२२|| अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्||२३|| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26
| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਃ||੨੪|| ਦੇਹਸ੍ਯ ਬਹਿਰਾਯਾਮਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਤੋ ਨੀਯਤੇ ਸ਼ਿਰਃ| ਉਰਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਕਨ੍ਧਰਾ ਚਾਵਮਦ੍ਯਤੇ||੨੫|| ਦਨ੍ਤੇਸ੍ਵਾਸ੍ਯੇ ਚ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਰਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਤਾ| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਧਨੁਸ੍ਕਮ੍ਭਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵੇਗਿਨਂ ਚ ਤਮ੍||੨੬||
| बाह्यायामश्च तद्विधः||२४|| देहस्य बहिरायामात् पृष्ठतो नीयते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते||२५|| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
ਅਧੁਨਾ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਮਾਹ - - - - ਵ੍ਰਣਂ ਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਮੀਰਣਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਨੁਂ ਦੋਸਾਃ ਸਰ੍ਵਾਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਮ੍||੨੭|| ਤਸ੍ਯਤਃ ਪਾਣ੍ਡੁਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਾਯਾਮਃ ਸ ਵਰ੍ਜਿਤਃ| |੨੮|
अधुना व्रणायाममाह - - - - व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्||२७|| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28
| ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕੇਸੁ ਚ||੨੮||
| गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
ਜਿਹ੍ਵਾਤਿਲੇਖਨਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕਭਕ੍ਸਣਾਦਭਿਘਾਤਤਃ| ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੂ||੨੯|| ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍| ਹਨੁਸ੍ਰਂਸਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾਸਣਾਮ੍||੩੦||
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू||२९|| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31
ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇਨਿਲਃ| ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ||੩੧||
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37
ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਹਰਣਾਦਤਿਹਾਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਸਣਾਤ੍| ਉਤ੍ਤ੍ਰਾਸਵਕ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਵਥੋਃ ਖਰਕਾਰ੍ਮੁਕਕਰ੍ਸਣਾਤ੍||੩੨|| ਵਿਸਮਾਦੁਪਧਾਨਾਚ੍ਚ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਚਰ੍ਵਣਾਤ੍| ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਵਦ੍ਧਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਲੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਸ੍ਥਿਤਃ||੩੩|| ਵਕ੍ਰੀਕਰੋਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਮੁਕ੍ਤਂ ਹਸਿਤਮੀਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕਮ੍ਪਤੇ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਨੇਤ੍ਰਤਾ||੩੪|| ਦਨ੍ਤਚਾਲਃ ਸ੍ਵਰਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਹਾਨਿਃ ਕ੍ਸਵਗ੍ਰਹਃ| ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਮਤੇਰ੍ਮੋਹਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੩੫|| ਨਿਸ੍ਠੀਵਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਯਾਯਾਦੇਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ੍ਣੋ ਨਿਮੀਲਨਮ੍| ਜਤ੍ਰੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰੁਜਾ ਤੀਵ੍ਰਾ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧੇਧਰੇਪਿ ਵਾ||੩੬|| ਤਮਾਹੁਰਰ੍ਦਿਤਂ ਕੇਚਿਦੇਕਾਯਾਮਮਥਾਪਰੇ| |੩੭|
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथोः खरकार्मुककर्षणात्||३२|| विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः||३३|| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्द्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता||३४|| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोहस्त्रासः सुप्तस्य जायते||३५|| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णो निमीलनम्| जत्रोरूर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धेऽधरेऽपि वा||३६|| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38
| ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਧਰਾਃ ਸਿਰਾਃ||੩੭|| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਃ| |੩੮|
| रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः सिराः||३७|| रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40
| ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਤਨੋਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ||੩੮|| ਪਕ੍ਸਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍| ਕਤ੍ਸ੍ਨੋਰ੍ਧਕਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ||੩੯|| ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਂ ਵਿਦੁਃ| |੪੦|
| गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च||३८|| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः||३९|| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40
| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਨਿਲੇ||੪੦||
| सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41
ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਃ ਪਕ੍ਸਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮੋ ਮਤਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟੋ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਃ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਃ||੪੧||
शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षयहेतुकः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42
ਆਮਬਦ੍ਧਾਯਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਙ੍ਗਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਹਤਸਰ੍ਵੇਹਂ ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਦਣ੍ਡਕਂ ਮਰੁਤ੍||੪੨||
आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43
ਅਂਸਮੂਲਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਗਾਃ| ਬਾਹੁਪ੍ਰਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਹਰਂ ਜਨਯਤ੍ਯਵਬਾਹੁਕਮ੍||੪੩||
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44
ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਃ| ਬਾਹੁਚੇਸ੍ਟਾਪਹਰਣੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਨਾਮ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ||੪੪||
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45
ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਦ੍ਯਦਾ| ਤਦਾ ਖਞ੍ਜੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ||੪੫||
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46
ਕਮ੍ਪਤੇ ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਯਾਤਿ ਯਃ| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍||੪੬||
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ||੪੭|| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਮਾਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮ੍| ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋਸਮੂਰੁ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੪੮|| ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਤਤ੍| ਤਦਾ ਸ੍ਕਭ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੂ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਾਵਚੇਤਨੌ||੪੯|| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ ਗੁਰੂ ਸ੍ਯਾਤਾਮਤਿਭਸ਼ਵ੍ਯਥੌ| ਧ੍ਯਾਨਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ||੫੦|| ਸਂਯੁਤੌ ਪਾਦਸਦਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਸੁਪ੍ਤਿਭਿਃ| ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਢ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ||੫੧||
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः||४७|| सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषमूरु चेत्प्रतिपद्यते||४८|| सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ||४९|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः||५०|| संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52
ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ| ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍||੫੨||
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षश्च स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53
ਰੁਕ੍ ਪਾਦੇ ਵਿਸਮਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ| ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍||੫੩||
रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਮਾਰੁਤਾਰ੍ਦਿਤਾ| ਸਕ੍ਥ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸੇਪਂ ਨਿਗਹ੍ਣਾਤਿ ਗਧ੍ਰਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੫੪||
पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55
ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਗਧ੍ਰਸੀ ਚੋਕ੍ਤਾ ਖਲ੍ਲੀ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤੇ| |੫੫|
विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विते| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56
| ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਤ੍||੫੫|| ਪਾਦਹਰ੍ਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਮਾਰੁਤਕੋਪਜਃ| |੫੬|
| हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्||५५|| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15
ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸਹਿਤੋਨਿਲਃ||੫੬|| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਿਤੇ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ੫੬ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੫||
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः||५६|| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्| ५६ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon