15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

kuṣṭhanidānādanantaraṁ vātavyādhinidānamārabhyatē, vātarōgāṇāṁ kuṣṭhavadbahuprakāratvādvividhaduḥkhadāyitvācca| ityata āha -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

athātō vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2| sarvārthānarthakaraṇē viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśēṣataḥ||1||

sa0-arthāścānarthāścārthānarthāḥ-śubhāśubhāḥ| sarvē ca tē'rthānarthāśca sarvārthānarthāḥ, tēṣāṁ karaṇaṁ-nivr̥ttiḥ, tasmin| asya viśvasya-jagataḥ, ēkaṁ-pradhānaṁ, kāraṇaṁ vātaḥ| kimbhūtaḥ ? aduṣṭaduṣṭaḥ, yathākramam,-aduṣṭaḥ sarvārthakaraṇē-jagatsthitilakṣaṇē, vāyuḥ pradhānaṁ kāraṇam| sarvānarthakaraṇē-jagadvināśalakṣaṇē, duṣṭaḥ pavanaḥ pradhānō hētuḥ| śarīrasya punarviśēṣataḥ-atiśayēna, arthānarthakaraṇē pradhānaṁ kāraṇamiti śēṣaḥ| pañcadhātvaṁ gatēna prāṇāditayā śarīrajananāddhāraṇācca| atastadaduṣṭau yatitavyamiti sambandhaḥ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

kathaṁ vāyuḥ kāraṇamityavagamyatē ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṁhartā mr̥tyurantakaḥ||2|| tadaduṣṭau prayatnēna yatitavyamataḥ sadā| |3|

sa0-yatō'sau vāyurviśvakarmā, viśvāni-śarīrajananavardhanadhāraṇabhañjanaśōṣaṇādīnyarthānarthakaraṇāni, karmāṇi yasya sa viśvakarmā| kasmādviśvakarmā ? ityāha-viśvātmā, viśvēṣāṁ-śubhāśubhānāṁ, ātmā-hētuḥ| hētvarthō'trātmaśabdaḥ| nanu, viśvātmēti kathaṁ jñāyatē ? ityāha-viśvarūpa iti| yatō viśvarūpaṁ-bāhyādhyātmikākhyaṁ, yasya sa ēvam| tathā, prajāpatiḥ-prajānāṁ pālakaḥ| tathā, sraṣṭā-prakr̥tatvādviśvasya| tathā, dhātā-viśvasya dhārakaḥ, tathā hi-bāhyō lōkō vāyumaṇḍalēna dhāryatē, satyalōkō'pi prāṇāpānādibhiḥ| kasmādviśvarūpaḥ ? yasmādvibhuḥ, atastadarthānarthakaraṇē prabhurivētyarthaḥ| kasmātprajāpatiḥ ? yasmādviṣṇuḥ,-vyāpī| "viṣlR-vyāptau" ityasyauṇādikē nupratyayē viṣṇuśabdaḥ| saṁhartā-bāhyādhyātmikasargasaṁharaṇāt| mr̥tyuḥ-yamarūpaḥ, tatkāryakaraṇāt| tathā, antakō-yamabhaṭṭāraka ēva sākṣāt| yataścaivamatastadaduṣṭau-tasyāprakōpē, sadā-sarvakālaṁ, yatitavyam|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| tasyōktaṁ dōṣavijñānē karma prākr̥tavaikr̥tam||3|| samāsādvyāsatō dōṣabhēdīyē nāma dhāma ca| pratyēkaṁ pañcadhā cārō vyāpāraśca|4|

sa0-tasya-pavanasya, karmōktam| kva? dōṣavijñānē,-dōṣavijñānīyādhyāyē (hr̥. sū. a. 11)| kimbhūtaṁ karma ? prākr̥tavaikr̥tam| prākr̥tau bhavaṁ prākr̥taṁ-svābhāvikamutsāhōcchvāsādilakṣaṇam| vaikr̥taṁ tu-"vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ| kārśyakārṣyōṣṇa" ityādigranthanirdiṣṭam| ētatsamāsāt-saṅkṣēpatō, vāyōḥ karma| vyāsatō-vistarataḥ punaḥ, dōṣabhēdīyē nāma dhāma cōktamityanuvartanīyam| pratyēkaṁ pañcadhā| ēkamēkaṁ prati pratyēkaṁ nāma dhāma ca| prāṇādibhēdēna nāma pañcadhā| dhāma-sthānamapi, pañcadhā mūrdhādibhēdēna| prāṇasya murdhā sthānam, "prāṇō'tra mūrdhagaḥ" (hr̥. sū. a. 12|4) iti vacanāt| tathā, "uraḥ sthānamudānasya" iti| tathā, "vyānō hr̥di sthitaḥ" iti| tathā, "samānō'gnisamīpasthaḥ" iti| tathā, "apānō'pānagaḥ" iti| tathā, cārō'pi pañcadhā| caraṇaṁ-cārō gatiḥ| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 12|4) -"prāṇa uraḥkaṇṭhacaraḥ" "udānō nāsānābhigalacaraḥ" "vyānaḥ kr̥tsnadēhacaraḥ" "samānaḥ kōṣṭhacaraḥ" "apānō bastimēḍhrōrugōcaraḥ" iti| vyāpārō'pi vāyōḥ prāṇādibhēdēna pañcadhā| tatra prāṇāsya vyāpārō "buddhihr̥dayēndriyacittadhr̥k" ityādiḥ, udānasya vyāpārō "vākpravr̥ttiḥ" ityādiḥ, vyānasya vyāpārō "gatyapakṣēpaṇōtkṣēpaṇādikaḥ", samānasya vyāpārō'nnagrahaṇādikaḥ, apānasya vyāpāraḥ śukrārtavādīnāṁ niṣkramaṇarūpatvam, ēvaṁ vistarēṇa dōṣabhēdīyē vātaḥ prāṇādibhēdēna pañcadhā nāmādibhiruktaḥ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| iha vaikr̥tam||4|| tasyōcyatē vibhāgēna sanidānaṁ salakṣaṇam| |5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā purēritam]||1||

sa0-iha-asminnadhyāyē, tasya-vātasya, vaikr̥taṁ karma vibhāgēna-pr̥thagrūpatayā, ucyatē| kimbhūtam ? sanidānaṁ salakṣaṇam| saha nidānēna sanidānam| tathā, saha lakṣaṇēna salakṣaṇam|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

vāyōścōbhayathā'pi kōpaḥ sambhavati| tamidānīṁ darśayannāha - - - - | dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣēvitaiḥ||5|| caran srōtaḥsu riktēṣu bhr̥śaṁ tānyēva pūrayan| tēbhyō'nyadōṣapūrṇēbhyaḥ prāpya vā''varaṇaṁ balī||6||

sa0-dhātukṣayakarairāhāravihārādibhiratiniṣēvitaiḥ-atimātrasēvitaiścirakālasēvitaiśca, pavanaḥ kupyati| kiṁ kurvan ? srōtaḥsu riktēṣu caran,-dhātukṣayakarātisēvanāt, yatastadānīṁ srōtasāṁ śūnyatā bhavati| tathābhūtēṣu srōtaḥsu prabhañjanastadantaḥ praviśaṁstānyēva srōtāṁsi riktāni bhr̥śaṁ pūrayannēvaṁ dhātukṣayāt kupyati marut| tathā tēbhyaḥ srōtōbhyō'nyadōṣapūrṇēbhya āvaraṇaṁ prāpya balī vāyurēvaṁ vā kupyati|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

tatra pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarōdhāśmavardhmārśastrikapr̥ṣṭhakaṭīgraham||7|| karōtyadharakāyē ca tāṁstān kr̥cchrānupadravān| |8|

sa0-ēvamubhayathā vāyuḥ pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāvantrakūjanādīṁśca karōti| tathā, adharakāyē ca-śarīrasyādhastāt, tāṁstān-nānāvidhān, upadravān-vyādhīn, kr̥cchrān-kr̥cchrasādhyān, karōti| kāyasyādhara iti pūrvāparētyādinā samāsaḥ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| āmāśayē tr̥ḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8|| kaṇṭhōparōdhamudgārān vyādhīnūrdhvaṁ ca nābhitaḥ| |9|

sa0-āmāśayē kruddhastr̥ḍādīṁstathā'nyānapyanuktān vyādhīnnābhērūrdhvaṁ-ūrdhvakāyē, karōti|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ|9|

sa0-śrōtrādiṣu-indriyādhārēṣu, kruddhaḥ indriyāṇāṁ vadhaṁ-vināśaṁ, karōti|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| tvaci sphuṭanarūkṣatē||9||

sa0-tvaci kruddhastasyāstvacaḥ sphuṭanaṁ rūkṣatāṁ ca karōti|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

raktē tīvrā rujaḥ svāpaṁ tāpaṁ rāgaṁ vivarṇatām| arūṁṣyannasya viṣṭambharuciṁ kr̥śatāṁ bhramam||10||

sa0-raktē kruddhastīvra rujastathā svāpādīn karōti|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

māṁsamēdōgatō granthīṁstōdāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṁ cātirukstabdhaṁ muṣṭidaṇḍahatōpamam||11||

sa0-māṁsamēdōgatastatrasthaḥ kruddhō granthīṁstōdādiyutāṁstathā śramādīṁśca karōti| suśrutē cātra viśēṣa uktaḥ| tathā ca tadgranthaḥ- (su. ni. a. 1|26) - karkaśāṁstōdabahulān granthīn māṁsasamāśritaḥ| vāyurmēdōyutaḥ kuryādgranthīn mandarujō'vraṇān||" iti|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṁ tīvraṁ balakṣayam| |12|

sa0-asthisthaḥ kruddhaḥ sakthisandhyasthiśūlaṁ tīvraṁ-dāruṇaṁ, balakṣayaṁ ca karōti|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| majjasthō'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṁ santatāṁ rujam||12||

sa0-majjasthaḥ kruddhō'sthisauṣiryādīn karōti|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgaṁ vikr̥timēva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ|13|

sa0-śukrasthaḥ kruddhaḥ śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgādīnvā karōti| tadvat-tathaiva, garbhasyāpi tathābhūtabījōtpannatvāt śīghrōtsargādīn karōti|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| sirāsvādhmānariktatē||13|| tatsthaḥ| |14|

sa0-tatsthaḥ-sirāsthitaḥ, kruddhastāsvēva sirāsvādhmānariktatē karōti|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

snāvasthitaḥ kuryādgr̥dhrasyāyāmakubjatāḥ| |14|

sa0-snāvasthitaḥ kruddhō gr̥dhrasyādīn karōti|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| vātapūrṇadr̥tisparśaṁ śōphaṁ sandhigatō'nilaḥ||14|| prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiṁ ca savēdanām| |15|

sa0-sandhigatō'nilaḥ kruddhaḥ śōphaṁ kuryāt| kimbhūtam ? vātapūrṇadr̥tisparśaṁ-tattulyam| tathā, prasāraṇa ākuñcanē ca savēdanāṁ pravr̥ttiṁ karōti|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| sarvāṅgasaṁśrayastōdabhēdasphuraṇabhañjanam||15|| stambhanākṣēpaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam| |16|

sa0-sarvāṅgasaṁśrayō'nilastatrasthaḥ kruddhastōdādīn karōti|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddhō'bhyēti muhurmuhuḥ||16|| tadā'ṅgamākṣipatyēṣa vyādhirākṣēpakaḥ smr̥taḥ| |17|

sa0-yadā tu sarvā dhamanīrvāyuḥ kruddhō'bhyēti-ābhimukhyēnāgacchati, punaḥpunastadā'ṅgaṁ-śarīraṁ, ākṣipati-ākramati, ēṣa vātavyādhirākṣēpakaḥ smr̥taḥ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

athāpatantrakaṁ lakṣayati - - - - | adhaḥ pratihatō vāyurvrajannūrdhvaṁ hr̥dāśritāḥ||17|| nāḍīḥ praviśya hr̥dayaṁ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipētparitō gātraṁ dhanurvaccāsya nāmayēt||18|| kr̥cchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadr̥ktataḥ| kapōta iva kr̥jēcca niḥsaṁjñaḥ sō'patantrakaḥ||19|| sa ēva cāpatānākhyō muktē tu marutā hr̥di| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṁ muhurasvāsthyamāvr̥tē||20||

sa0-adhaḥ pratihata ūrdhvaṁ vrajan mārutō hr̥dāśritāḥ-hr̥dayasthāḥ, nāḍīrantaḥ praviśya hr̥dayaṁ tathā śiraśca śaṅkhau ca pīḍyan, ākṣipētparitō gātraṁ-samantātkāyamākṣipēt,-saṁharēt| tathā, dhanurvaccāsya-apatantrakavataḥ, prakr̥tatvādgātraṁ nāmayēt| tathā sa pumān kr̥cchrāducchvasiti-kathañcicchvasiti| dr̥k-cakṣurindriyādhiṣṭhānaṁ dr̥kśabdēnēha gr̥hyatē| stabdhā srastā mīlitā ca dr̥gyasyāsau stabdhasrastamīlitadr̥k| tataḥ-anantaraṁ, kapōta iva kūjēt-avyaktaṁ śabdaṁ vidadhyāt| tathā, niḥsaṁjñō-vicētanaḥ sampadyatē| saḥ-ēvaṁrūpō vātavyādhiḥ, apatantrakākhyō bhaṇyatē| sa ēva cāpatānakasaṁjñō nigadyatē| muktē tvityādi| vāyunā'nākrāntē hr̥dayē kṣaṇaṁ svāsthyaṁ prāpnuyāt| muhurasvāsthyaṁ-tēnāvr̥tē hr̥dyasvāsthyamaśnuvīta|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

garbhapātasamutpannaḥ śōṇitātisravōtthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamō hi saḥ||21||

sa0-sa cākālagarbhapātātsamanantaraṁ yōṣitāṁ prāyō jāyatē| kadācicchōṇitātisravāt strīṇāṁ puruṣāṇāṁ ca, abhighātācca syāt| saḥ-apatantrakō, garbhapātasamutpannō duścikitsyaḥ syāt, śōṇitātisravōtthitō duścikitsyataraḥ, abhighātasamutthō duścikitsyatamaḥ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

manyē saṁstabhya vātō'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnōti sakalaṁ dēhaṁ jatrurāyamyatē tadā||22|| antardhanurivāṅgaṁ ca vēgaiḥ stambhaṁ ca nētrayōḥ| karōti jr̥mbhāṁ daśanaṁ daśanānāṁ kaphōdvamam||23|| pārśvayōrvēdanāṁ vākyahanupr̥ṣṭhaśirōgraham| antarāyāma ityēṣa|24|

sa0-manyē dvē-grīvāpārśvāśritē nāḍyau, vāyuḥ saṁstabhya, antarāyacchan dhamanīryadā gr̥hṇan sakalaṁ dēhaṁ vyāpnōti tadā jatrurāyamyatē-vakrīkriyatē| jatruśabdasya puṁstvaṁ lōkāśrayatvālliṅgasyēti| antardhanurivāṅgaṁ ca,-tathā'ntaḥ-mukhatō bhāgāt, aṅgaṁ-śarīraṁ ca, dhanurivāyamyata iti cārthaḥ| vēgaiḥ-vicchidya punarudbhavairbhajyata iva tudyata iva iti ca nānāvyathārūpaiḥ| tathā stambhaṁ ca nētrayōḥ karōti| tathā jr̥mbhām| tathā, daśanānāṁ-dantānāṁ, daśanaṁ-khādanam| daśanamityatra "dāmnīśasayuyuja" ityādau daṁśēranunāsikalōpanirdēśō jñāpanārthaḥ, kr̥tō'nyasminnapi pratyayē lōpō bhavatīti tēna lyuṭyapi bhavati| daśanamiti vacanādatra nalōpaḥ| prāyikaṁ caitajjñāpakamiti "hitaṁ kīṭaiśca daṁśanam" ityapi bhavati| tathā kaphasyōdvamanam| tathā, pārśvayōrdvayōrvēdanāṁ-śūlam| tathā, vākyādīnāṁ grahaṁ-stambham| ityēṣaḥ-vātavyādhiḥ, antarāyāmasaṁjñō'ṅgasyāntarāyamanāt-vakrīkaraṇāt, ucyata iti śēṣaḥ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24|| dēhasya bahirāyāmāt pr̥ṣṭhatō nīyatē śiraḥ| uraścōtkṣipyatē tatra kandharā cāvamr̥dyatē||25|| dantēṣvāsyē ca vaivarṇyaṁ prasvēdaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṁ dhanuṣkambhaṁ bruvatē vēginaṁ ca tam||26||

sa0-bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ-tādr̥śaḥ| dēhasya bahirāyāmāt-aṅgasya dhanurvadbahirvakrīkaraṇāt, bahirāyāma ucyata iti śēṣaḥ| tamēva pradarśayitumāha - pr̥ṣṭhata ityādi| śiraḥ (pr̥ṣṭhataḥ-) pr̥ṣṭhābhimukhaṁ nīyatē| tathā, tatra-bāhyāyāmē, urō-vakṣaḥ, utkṣipyatē-unnatiṁ nīyatē| tathā, kandharā-grīvā ca, avamr̥dyatē-kṣudyatē| tathā, dantēṣu vaktrē ca vaivarṇyaṁ-prākr̥tādvarṇādvarṇāntarāpattiḥ| tathā, prakarṣēṇa svēdaḥ| tathā, srastagātratā-ślathāṅgatā| taṁ-tathābhūtaṁ vātavyādhiṁ, bāhyāyāmaṁ dhanuṣkambhaṁ ca bruvatē| tamēva kēcidvēginamityācakṣatē|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṁ dōṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27|| tr̥ṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| |28|

sa0-dōṣā vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpyānantaraṁ samīraṇasya samīraṇāt-prēraṇāt, sarvāṁ tanuṁ-sakalaṁ dēhamāpādamastakaṁ, vyāyacchanti-viśēṣēṇākrāmanti| [ saḥ- ] ēṣa vraṇāyāmaḥ, tr̥ṣyatastathā pāṇḍugātrasya narasya varjitaḥ, asādhyatvāt|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| gatē vēgē bhavētsvāsthyaṁ sarvēṣvākṣēpakēṣu ca||28||

sa0-sarvēṣu cākṣēpakēṣu- "yadā tu dhamanīḥ sarvā" (ślō. 16) - ityādigranthanirdiṣṭēṣu vraṇāyāmaparyantēṣu, vēgē gatē sati-vēgānāṁ śāntau satyāṁ, svāsthyaṁ bhavēt-nānyadā|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

jihvātilēkhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupitō hanumūlasthaḥ sraṁsayitvā'nilō hanū||29|| karōti vivr̥tāsyatvamathavā saṁvr̥tāsyatām| hanusraṁsaḥ sa tēna syātkr̥cchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||

sa0-jihvātilēkhanādibhiḥ kupitō hanvōrmūlē sthitō vāyurhanū sraṁsayitvā-sthānāccālayitvā, vivr̥tāsyatvaṁ-prasāritamukhatvaṁ, athavā saṁvr̥tāsyatvaṁ karōti| saḥ-ēvaṁbhūtō, hanusraṁsa ucyatē| tēna ca-hanusraṁsēna, kr̥cchrāt-kathamapi, carvaṇaṁ bhāṣaṇaṁ ca syāt|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

vāgvāhinīsirāsaṁsthō jihvāṁ stambhayatē'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tēnānnapānavākyēṣvanīśatā||31||

sa0-vāgvāhinīsirāsaṁsthō vāyurjihvāṁ stambhayatē| saḥ-ēvaṁvidhō, jihvāstambha ucyatē| tēna-jihvāstambhēna, annapānavākyēṣu anīśatā-asamarthatā, bhavati|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathōḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32|| viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṁ ca carvaṇāt| vāyurvivr̥ddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33|| vakrīkarōti vaktrārdhamuktaṁ hasitamīkṣitam| tatō'sya kampatē mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanētratā||34|| dantacālaḥ svarabhraṁśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṁ smr̥tērmōhastrāsaḥ suptasya jāyatē||35|| niṣṭhīvaḥ pārśvatō yāyādēkasyākṣṇō nimīlanam| jatrōrūrdhvaṁ rujā tīvrā śarīrārdhē'dharē'pi vā||36|| tamāhurarditaṁ kēcidēkāyāmamathāparē| |37|

sa0-śirōbhāraharaṇādibhirvāyurvivr̥ddhō-viśēṣēṇa vr̥ddhiṁ gataḥ, tathā taistaiśca vātalaiḥ-sarvarōganidānādyuktaiḥ, ūrdhvamātsthitaḥ-śarīrasyōparibhāgē āsamantātsthitō , vaktrārdhaṁ vakrīkarōti| tathā, uktaṁhasitamīkṣitaṁ ca vakrīkarōti| tathā, uktaṁ hasitamīkṣitaṁ ca vakrīkarōti| tataḥ-anantaraṁ, asya-narasya,mūrdhā kampatē| tathā, vāksaṅgō jāyatē| tathā, stabdhanētratādayaśca| tathā, niṣṭhīvō-niṣṭhīvanaṁ, pārśvēna gacchēt| ēkasya cākṣṇō nimīlanaṁ syāt| jatrōrūrdhvaṁ tīvrā rujā-dāruṇā pīḍā, bhavati| śarīrārdhē'dharē'pi vā-adhastādvā, taṁ-īdr̥śaṁ vātavyādhiṁ, kēcidarditamāhuḥ, aparē tantrakr̥ta ēkāyāmaṁ vadanti|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37|| rūkṣāḥ savēdanāḥ kr̥ṣṇāḥ sō'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ| |38|

sa0-pavanō raktamāśritya-śrayitvā, mūrddhāśritāḥ sirā rūkṣādiguṇayuktāḥ kuryāt| sa sirāgraha ucyatē| sa cāsādhyaḥ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| gr̥hītvā'rdhaṁ tanōrvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśōṣya ca||38|| pakṣamanyataraṁ hanti sandhibandhān vimōkṣayan| kr̥tsnō'rdhakāyastasya syādakarmaṇyō vicētanaḥ||39|| ēkāṅgarōgaṁ taṁ kēcidanyē pakṣavadhaṁ viduḥ| |40|

sa0-vāyustanōḥ-śarīrasya, ardhaṁ gr̥hītvā sirāḥ snāyūśca viśōṣya tatō'nyataraṁ-vāmaṁ dakṣiṇaṁ vā, pakṣaṁ hanti| kiṁ kurvan ? sandhīnāṁ bandhān vimōkṣayan-vighaṭṭayan| tasyaiva ca-vyādhimataḥ, kr̥tsnaḥ-sarvō'rdhakāyaḥ, akarmaṇyaḥ-kriyāyāmaśaktō, vicētanaśca syāt| taṁ-īdr̥śaṁ vātavyādhiṁ, kēcidēkāṅgarōgaṁ vadanti, anyē pakṣavadhamityāhuḥ| ardhakāya iti "ardhaṁ napuṁsakam" iti samāsaḥ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| sarvāṅgarōgaṁ tadvacca sarvakāyāśritē'nilē||40||

sa0-sarvakāyāśritē vāyau tēna-pūrvōktēnaikāṅgarōgōktēna lakṣaṇēna, tulyaṁ vartatē tadvat, sarvāṅgarōgamityāhuḥ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ| kr̥cchrastvanyēna saṁsr̥ṣṭō vivarjyaḥ kṣayahētukaḥ||41||

sa0-śuddhavātēna hataḥ pakṣaḥ-ēkāṅgarōgaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ-atiśayēna kr̥cchrasādhyaḥ| anyēna saṁyuktō vātaḥ kr̥cchraḥ-kr̥cchrasādhyaḥ| kṣayahētukaḥ pakṣō vivarjyō-nōpakramyaḥ, asādhyatvāt|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṁstabhyāṅgaṁ kaphānvitaḥ| asādhyaṁ hatasarvēhaṁ daṇḍavaddaṇḍakaṁ marut||42||

sa0-āmēna baddhāni-sthagitāni, ayanāni-dvārāṇi prakr̥tatvāt srōtasāṁ, yēna sa āmabaddhāyanaḥ, kaphānvitō mārutōṅgaṁ saṁstabhya-stambhayitvā daṇḍavat daṇḍakākhyaṁ vātavyādhiviśēṣaṁ kuryāt| tamasādhyam| tathā hatāḥ sarvā īhāḥ-cēṣṭāḥ, yasmiṁstamēvaṁbhūtam|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

aṁsamūlasthitō vāyuḥ sirāḥ saṅkōcya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṁ janayatyavabāhukam||43||

sa0-vāyuraṁsamūlē sthitaḥ, tatragāḥ-aṁsamūlāśritāḥ, sirāḥ saṅkōcyāvabāhukākhyaṁ vātavyādhiṁ janayati| kimbhūtam ? bāhupraspanditaṁ haratīti bāhupraspanditaharam, " haratēranudyamanē'c" ityac|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

talaṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhataḥ| bāhucēṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smr̥tā||44||

sa0-talaṁ-hastatalaṁ, prati-lakṣaṇī (lakṣyī) kr̥tya, yā kaṇḍarā-sumahān snāyusaṅghātaḥ, sā bāhupr̥ṣṭhatō gatā, tathā mārutārditā-vātēna pīḍītā satī, bāhucēṣṭāṁ-bhujavyāpāraṁ, apaharati [ iti ] bāhucēṣṭāpaharaṇī| bāhulakādatra kartarī lyuṭ strītvaṁ ca| ēvaṁbhūtā viśvācī saṁjñā smr̥tā, munibhiriti śēṣaḥ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipēdyadā| tadā khañjō bhavējjantuḥ paṅguḥ sakthnōrdvayōrapi||45||

sa0-kaṭyāṁ sthitō mārutō yadā sakthnaḥ-ūrōḥ sambandhinīṁ, kaṇḍarāmākṣipēt-ākarṣēt, tadā prāṇī khañjō bhavēt| dvayōrapi sakthnōḥ sambandhinīṁ kaṇḍarāṁ yadā''kṣipēttadā paṅguḥ syāt|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

kampatē gamanārambhē khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||

sa0-tathā yō gamanārambhē kampatē-vēpatē, khañjanniva ca yāti| taṁ-ēvaṁbhūtaṁ, kalāyakhañjākhyaṁ vyādhiṁ vidyāt| kimbhūtam ? muktaṁ sandhiprabandhanaṁ yatra, taṁ tathāvidham|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ| jīrṇājīrṇē tathā''yāsasaṅkṣōbhasvapnajāgaraiḥ||47|| saślēṣmamēdaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyētaraṁ dōṣamūru cētpratipadyatē||48|| sakthyasthīni prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna tat| tadā skabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau||49|| parakīyāviva gurū syātāmatibhr̥śavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50|| saṁyutau pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē||51||

sa0-jīrṇēna sahitamajīrṇaṁ jīrṇājīrṇaṁ-pakvāpakvamāhārakadambakaṁ, kēnacinnimittēna jāṭharāgnisaṁyōgādāhārarāśēḥ kaścidbhāgaḥ pakvaḥ kaścidapakva iti jīrṇājīrṇam, tasminsati| śītōṣṇādibhistathā''yāsasaṅkṣōbhādibhirniṣēvitaiḥ-ciramabhyastaiḥ, āmamatyarthaṁ sañcitaṁ-bahu sambhr̥taṁ, ūru yadā pratipadyatē-ubhāvāśrityāstē, tadā-tasminkāyē, tēna-yathōktēna hētunā, tāvūru skabhnāti-stambhayati| kimbhūtamāmam ? saślēṣmamēdaḥpavanam| saha ślēṣmaṇā mēdasā pavanēna ca vartata iti saślēṣmamēdaḥpavanam, na tu kēvalamēva| tathā, itaraṁ dōṣaṁ-vātaślēṣmāpēkṣayā pittākhyaṁ, abhibhūya-ākramya, na vātaṁ kaphaṁ vā| tēna hi tayōrabhibhavō na yuktaḥ, tatsahavartamānatvāt| tathā, tēna sahavartamānēnāpi ślēṣmaṇā ca stimitēna-styānēna, sakthisambandhīnyasthīnyantaḥ prapūrya-tāni nirbharāṇi kr̥tvā, tadā tat-āmaṁ, ūru skabhnātīti yōjyam| tēna hētunā tadā-tasminkālē, tāvūru stabdhau-niścalau, tathā sparśataḥ śītau, tathā'cētanau-sūcyādibhistudyamānāvapi pīḍāṁ na vēdayētām, ata ēva parakīyāviva guru syātām| tathā'tibhr̥śavyathau-atyantaśūlānvitau| parakīyāviti "kugjanasya parasya ca" iti īyaḥ kugāgamaśca| tathā dhyānādibhiḥ saṁyutau| dhyānaṁ-cintā daurmanasyamityarthaḥ| tathā pādasadanādibhiḥ saṁyutau| ēvaṁlakṣaṇō yō vyādhiviśēṣastamūrustambhamāhuḥ, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ| aparē ācāryā āḍhyavātamiti tamāhuḥ| āmaśabdasya napuṁsakatvaṁ lōkāśrayatvālliṅgasyēti bōdhyam|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

vātaśōṇitajaḥ śōphō jānumadhyē mahārujaḥ| jñēyaḥ krōṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ krōṣṭukaśīrṣavat||52||

sa0-jānumadhyē mahārujaḥ śōphō vātaśōṇitājjātaḥ krōṣṭukaśīrṣākhyō vātavyādhibhēdaḥ| sa ca sthūlaḥ śr̥gālaśiraḥsadr̥śō bhavati|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

ruk pādē viṣamanyastē śramādvā jāyatē yadā| vātēna gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||

sa0-pādē-caraṇē viṣamanyastē sati, athavā śramēṇa yadā gulphamāśritya vātēna rugjāyatē, taṁ vātakaṇṭakākhyaṁ vātavyādhimāhuḥ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

pārṣṇiṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣēpaṁ nigr̥hṇāti gr̥dhrasīṁ tāṁ pracakṣatē||54||

sa0-pārṣṇiṁ prati-pārṣṇyabhimukhaṁ, yā aṅgulīnāṁ kaṇḍarā sā mārutēna-vāyunā, arditā-vyathitā, caraṇōddharaṇāvasarē yaḥ sakthyutkṣēpaḥ-ūrdhvaṁ prēraṇaṁ, taṁ nigr̥hṇāti-avamr̥dgāti sakthnōrniścalatvamivōtpādayati| tāṁ-kaṇḍarāṁ, vyādhiviśēṣasaṁjñāṁ gr̥dhrasīṁ pracakṣatē, tantrakr̥ta iti śēṣaḥ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

viśvācī gr̥dhrasī cōktā khallī tīvrarujānvitē| |55|

sa0-viśvācī cōktā "bāhucēṣṭāpaharaṇī" (ślō. 44) ityādinā granthēna, gr̥dhrasī cādhunaivōktā| tē dvē tīvrarujānvitē satyau khallī bhaṇyatē|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| hr̥ṣyētē caraṇau yasya bhavētāṁ ca prasuptavat||55|| pādaharṣaḥ sa vijñēyaḥ kaphamārutakōpajaḥ| |56|

sa0-yasya puṁsaścaraṇau hr̥ṣyētē prasuptāviva ca syātām, saḥ-ēvaṁbhūtō vātavyādhiḥ, pādaharṣākhyaḥ| sa ca vātaślēṣmakōpajō vēdyaḥ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

pādayōḥ kurutē dāhaṁ pittāsr̥ksahitō'nilaḥ||56|| viśēṣataścaṅkramitē pādadāhaṁ tamādiśēt| 56 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||

sa0-anilaḥ pittaraktasahitaḥ pādayōrdāhaṁ kurutē, viśēṣēṇa tu caṅkramitē sati| taṁ-ēvaṁbhūtaṁ, pādadāhamādiśēt-brūyāt, bhiṣagiti śēṣaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||