Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1
athātō vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2| sarvārthānarthakaraṇē viśvasyāsyaikakāraṇam| aduṣṭaduṣṭaḥ pavanaḥ, śarīrasya viśēṣataḥ||1||
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२| सर्वार्थानर्थकरणे विश्वस्यास्यैककारणम्| अदुष्टदुष्टः पवनः, शरीरस्य विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3
kathaṁ vāyuḥ kāraṇamityavagamyatē ? ityāha - - - - sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ| sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṁhartā mr̥tyurantakaḥ||2|| tadaduṣṭau prayatnēna yatitavyamataḥ sadā| |3|
कथं वायुः कारणमित्यवगम्यते ? इत्याह - - - - स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः| स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः||२|| तददुष्टौ प्रयत्नेन यतितव्यमतः सदा| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4
| tasyōktaṁ dōṣavijñānē karma prākr̥tavaikr̥tam||3|| samāsādvyāsatō dōṣabhēdīyē nāma dhāma ca| pratyēkaṁ pañcadhā cārō vyāpāraśca|4|
| तस्योक्तं दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम्||३|| समासाद्व्यासतो दोषभेदीये नाम धाम च| प्रत्येकं पञ्चधा चारो व्यापारश्च|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1
| iha vaikr̥tam||4|| tasyōcyatē vibhāgēna sanidānaṁ salakṣaṇam| |5| |asaṅkhyamapi saṅkhyāya yadaśītyā purēritam]||1||
| इह वैकृतम्||४|| तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्| |५| |असङ्ख्यमपि सङ्ख्याय यदशीत्या पुरेरितम्]||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6
vāyōścōbhayathā'pi kōpaḥ sambhavati| tamidānīṁ darśayannāha - - - - | dhātukṣayakarairvāyuḥ kupyatyatiniṣēvitaiḥ||5|| caran srōtaḥsu riktēṣu bhr̥śaṁ tānyēva pūrayan| tēbhyō'nyadōṣapūrṇēbhyaḥ prāpya vā''varaṇaṁ balī||6||
वायोश्चोभयथाऽपि कोपः सम्भवति| तमिदानीं दर्शयन्नाह - - - - | धातुक्षयकरैर्वायुः कुप्यत्यतिनिषेवितैः||५|| चरन् स्रोतःसु रिक्तेषु भृशं तान्येव पूरयन्| तेभ्योऽन्यदोषपूर्णेभ्यः प्राप्य वाऽऽवरणं बली||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
tatra pakvāśayē kruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam| malarōdhāśmavardhmārśastrikapr̥ṣṭhakaṭīgraham||7|| karōtyadharakāyē ca tāṁstān kr̥cchrānupadravān| |8|
तत्र पक्वाशये क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्| मलरोधाश्मवर्ध्मार्शस्त्रिकपृष्ठकटीग्रहम्||७|| करोत्यधरकाये च तांस्तान् कृच्छ्रानुपद्रवान्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
| āmāśayē tr̥ḍvamathuśvāsakāsavisūcikāḥ||8|| kaṇṭhōparōdhamudgārān vyādhīnūrdhvaṁ ca nābhitaḥ| |9|
| आमाशये तृड्वमथुश्वासकासविसूचिकाः||८|| कण्ठोपरोधमुद्गारान् व्याधीनूर्ध्वं च नाभितः| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9
| śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ|9|
| श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं|९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9
| tvaci sphuṭanarūkṣatē||9||
| त्वचि स्फुटनरूक्षते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10
raktē tīvrā rujaḥ svāpaṁ tāpaṁ rāgaṁ vivarṇatām| arūṁṣyannasya viṣṭambharuciṁ kr̥śatāṁ bhramam||10||
रक्ते तीव्रा रुजः स्वापं तापं रागं विवर्णताम्| अरूंष्यन्नस्य विष्टम्भरुचिं कृशतां भ्रमम्||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11
māṁsamēdōgatō granthīṁstōdāḍhyān karkaśān śramam| gurvaṅgaṁ cātirukstabdhaṁ muṣṭidaṇḍahatōpamam||11||
मांसमेदोगतो ग्रन्थींस्तोदाढ्यान् कर्कशान् श्रमम्| गुर्वङ्गं चातिरुक्स्तब्धं मुष्टिदण्डहतोपमम्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12
asthisthaḥ sakthisandhyāsthiśūlaṁ tīvraṁ balakṣayam| |12|
अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यास्थिशूलं तीव्रं बलक्षयम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12
| majjasthō'sthiṣu sauṣiryamasvapnaṁ santatāṁ rujam||12||
| मज्जस्थोऽस्थिषु सौषिर्यमस्वप्नं सन्ततां रुजम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13
śukrasya śīghramutsargaṁ saṅgaṁ vikr̥timēva vā| tadvadgarbhasya śukrasthaḥ|13|
शुक्रस्य शीघ्रमुत्सर्गं सङ्गं विकृतिमेव वा| तद्वद्गर्भस्य शुक्रस्थः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
| sirāsvādhmānariktatē||13|| tatsthaḥ| |14|
| सिरास्वाध्मानरिक्तते||१३|| तत्स्थः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14
snāvasthitaḥ kuryādgr̥dhrasyāyāmakubjatāḥ| |14|
स्नावस्थितः कुर्याद्गृध्रस्यायामकुब्जताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15
| vātapūrṇadr̥tisparśaṁ śōphaṁ sandhigatō'nilaḥ||14|| prasāraṇākuñcanayōḥ pravr̥ttiṁ ca savēdanām| |15|
| वातपूर्णदृतिस्पर्शं शोफं सन्धिगतोऽनिलः||१४|| प्रसारणाकुञ्चनयोः प्रवृत्तिं च सवेदनाम्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16
| sarvāṅgasaṁśrayastōdabhēdasphuraṇabhañjanam||15|| stambhanākṣēpaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam| |16|
| सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्||१५|| स्तम्भनाक्षेपणस्वापसन्ध्याकुञ्चनकम्पनम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
| yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddhō'bhyēti muhurmuhuḥ||16|| tadā'ṅgamākṣipatyēṣa vyādhirākṣēpakaḥ smr̥taḥ| |17|
| यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धोऽभ्येति मुहुर्मुहुः||१६|| तदाऽङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपकः स्मृतः| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20
athāpatantrakaṁ lakṣayati - - - - | adhaḥ pratihatō vāyurvrajannūrdhvaṁ hr̥dāśritāḥ||17|| nāḍīḥ praviśya hr̥dayaṁ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan| ākṣipētparitō gātraṁ dhanurvaccāsya nāmayēt||18|| kr̥cchrāducchvasiti stabdhasrastamīlitadr̥ktataḥ| kapōta iva kr̥jēcca niḥsaṁjñaḥ sō'patantrakaḥ||19|| sa ēva cāpatānākhyō muktē tu marutā hr̥di| aśrnuvīta muhuḥ svāsthyaṁ muhurasvāsthyamāvr̥tē||20||
अथापतन्त्रकं लक्षयति - - - - | अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजन्नूर्ध्वं हृदाश्रिताः||१७|| नाडीः प्रविश्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयन्| आक्षिपेत्परितो गात्रं धनुर्वच्चास्य नामयेत्||१८|| कृच्छ्रादुच्छ्वसिति स्तब्धस्रस्तमीलितदृक्ततः| कपोत इव कृजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः||१९|| स एव चापतानाख्यो मुक्ते तु मरुता हृदि| अश्र्नुवीत मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यमावृते||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21
garbhapātasamutpannaḥ śōṇitātisravōtthitaḥ| abhighātasamutthaśca duścikitsyatamō hi saḥ||21||
गर्भपातसमुत्पन्नः शोणितातिस्रवोत्थितः| अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो हि सः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24
manyē saṁstabhya vātō'ntarāyacchan dhamanīryadā| vyāpnōti sakalaṁ dēhaṁ jatrurāyamyatē tadā||22|| antardhanurivāṅgaṁ ca vēgaiḥ stambhaṁ ca nētrayōḥ| karōti jr̥mbhāṁ daśanaṁ daśanānāṁ kaphōdvamam||23|| pārśvayōrvēdanāṁ vākyahanupr̥ṣṭhaśirōgraham| antarāyāma ityēṣa|24|
मन्ये संस्तभ्य वातोऽन्तरायच्छन् धमनीर्यदा| व्याप्नोति सकलं देहं जत्रुरायम्यते तदा||२२|| अन्तर्धनुरिवाङ्गं च वेगैः स्तम्भं च नेत्रयोः| करोति जृम्भां दशनं दशनानां कफोद्वमम्||२३|| पार्श्वयोर्वेदनां वाक्यहनुपृष्ठशिरोग्रहम्| अन्तरायाम इत्येष|२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26
| bāhyāyāmaśca tadvidhaḥ||24|| dēhasya bahirāyāmāt pr̥ṣṭhatō nīyatē śiraḥ| uraścōtkṣipyatē tatra kandharā cāvamr̥dyatē||25|| dantēṣvāsyē ca vaivarṇyaṁ prasvēdaḥ srastagātratā| bāhyāyāmaṁ dhanuṣkambhaṁ bruvatē vēginaṁ ca tam||26||
| बाह्यायामश्च तद्विधः||२४|| देहस्य बहिरायामात् पृष्ठतो नीयते शिरः| उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र कन्धरा चावमृद्यते||२५|| दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं प्रस्वेदः स्रस्तगात्रता| बाह्यायामं धनुष्कम्भं ब्रुवते वेगिनं च तम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28
adhunā vraṇāyāmamāha - - - - vraṇaṁ marmāśritaṁ prāpya samīraṇasamīraṇāt| vyāyacchanti tanuṁ dōṣāḥ sarvāmāpādamastakam||27|| tr̥ṣyataḥ pāṇḍugātrasya vraṇāyāmaḥ sa varjitaḥ| |28|
अधुना व्रणायाममाह - - - - व्रणं मर्माश्रितं प्राप्य समीरणसमीरणात्| व्यायच्छन्ति तनुं दोषाः सर्वामापादमस्तकम्||२७|| तृष्यतः पाण्डुगात्रस्य व्रणायामः स वर्जितः| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28
| gatē vēgē bhavētsvāsthyaṁ sarvēṣvākṣēpakēṣu ca||28||
| गते वेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपकेषु च||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30
jihvātilēkhanācchuṣkabhakṣaṇādabhighātataḥ| kupitō hanumūlasthaḥ sraṁsayitvā'nilō hanū||29|| karōti vivr̥tāsyatvamathavā saṁvr̥tāsyatām| hanusraṁsaḥ sa tēna syātkr̥cchrāccarvaṇabhāṣaṇām||30||
जिह्वातिलेखनाच्छुष्कभक्षणादभिघाततः| कुपितो हनुमूलस्थः स्रंसयित्वाऽनिलो हनू||२९|| करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्| हनुस्रंसः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणाम्||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31
vāgvāhinīsirāsaṁsthō jihvāṁ stambhayatē'nilaḥ| jihvāstambhaḥ sa tēnānnapānavākyēṣvanīśatā||31||
वाग्वाहिनीसिरासंस्थो जिह्वां स्तम्भयतेऽनिलः| जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37
śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt| uttrāsavaktrakṣavathōḥ kharakārmukakarṣaṇāt||32|| viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṁ ca carvaṇāt| vāyurvivr̥ddhastaistaiśca vātalairūrdhvamāsthitaḥ||33|| vakrīkarōti vaktrārdhamuktaṁ hasitamīkṣitam| tatō'sya kampatē mūrddhā vāksaṅgaḥ stabdhanētratā||34|| dantacālaḥ svarabhraṁśaḥ śrutihāniḥ kṣavagrahaḥ| gandhājñānaṁ smr̥tērmōhastrāsaḥ suptasya jāyatē||35|| niṣṭhīvaḥ pārśvatō yāyādēkasyākṣṇō nimīlanam| jatrōrūrdhvaṁ rujā tīvrā śarīrārdhē'dharē'pi vā||36|| tamāhurarditaṁ kēcidēkāyāmamathāparē| |37|
शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्| उत्त्रासवक्त्रक्षवथोः खरकार्मुककर्षणात्||३२|| विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात्| वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्ध्वमास्थितः||३३|| वक्रीकरोति वक्त्रार्धमुक्तं हसितमीक्षितम्| ततोऽस्य कम्पते मूर्द्धा वाक्सङ्गः स्तब्धनेत्रता||३४|| दन्तचालः स्वरभ्रंशः श्रुतिहानिः क्षवग्रहः| गन्धाज्ञानं स्मृतेर्मोहस्त्रासः सुप्तस्य जायते||३५|| निष्ठीवः पार्श्वतो यायादेकस्याक्ष्णो निमीलनम्| जत्रोरूर्ध्वं रुजा तीव्रा शरीरार्धेऽधरेऽपि वा||३६|| तमाहुरर्दितं केचिदेकायाममथापरे| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38
| raktamāśritya pavanaḥ kuryānmūrddhadharāḥ sirāḥ||37|| rūkṣāḥ savēdanāḥ kr̥ṣṇāḥ sō'sādhyaḥ syātsirāgrahaḥ| |38|
| रक्तमाश्रित्य पवनः कुर्यान्मूर्द्धधराः सिराः||३७|| रूक्षाः सवेदनाः कृष्णाः सोऽसाध्यः स्यात्सिराग्रहः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40
| gr̥hītvā'rdhaṁ tanōrvāyuḥ sirāḥ snāyūrviśōṣya ca||38|| pakṣamanyataraṁ hanti sandhibandhān vimōkṣayan| kr̥tsnō'rdhakāyastasya syādakarmaṇyō vicētanaḥ||39|| ēkāṅgarōgaṁ taṁ kēcidanyē pakṣavadhaṁ viduḥ| |40|
| गृहीत्वाऽर्धं तनोर्वायुः सिराः स्नायूर्विशोष्य च||३८|| पक्षमन्यतरं हन्ति सन्धिबन्धान् विमोक्षयन्| कृत्स्नोऽर्धकायस्तस्य स्यादकर्मण्यो विचेतनः||३९|| एकाङ्गरोगं तं केचिदन्ये पक्षवधं विदुः| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40
| sarvāṅgarōgaṁ tadvacca sarvakāyāśritē'nilē||40||
| सर्वाङ्गरोगं तद्वच्च सर्वकायाश्रितेऽनिले||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41
śuddhavātahataḥ pakṣaḥ kr̥cchrasādhyatamō mataḥ| kr̥cchrastvanyēna saṁsr̥ṣṭō vivarjyaḥ kṣayahētukaḥ||41||
शुद्धवातहतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः| कृच्छ्रस्त्वन्येन संसृष्टो विवर्ज्यः क्षयहेतुकः||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42
āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṁstabhyāṅgaṁ kaphānvitaḥ| asādhyaṁ hatasarvēhaṁ daṇḍavaddaṇḍakaṁ marut||42||
आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः| असाध्यं हतसर्वेहं दण्डवद्दण्डकं मरुत्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43
aṁsamūlasthitō vāyuḥ sirāḥ saṅkōcya tatragāḥ| bāhupraspanditaharaṁ janayatyavabāhukam||43||
अंसमूलस्थितो वायुः सिराः सङ्कोच्य तत्रगाः| बाहुप्रस्पन्दितहरं जनयत्यवबाहुकम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44
talaṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhataḥ| bāhucēṣṭāpaharaṇī viśvācī nāma sā smr̥tā||44||
तलं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा बाहुपृष्ठतः| बाहुचेष्टापहरणी विश्वाची नाम सा स्मृता||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45
vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipēdyadā| tadā khañjō bhavējjantuḥ paṅguḥ sakthnōrdvayōrapi||45||
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा| तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोरपि||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46
kampatē gamanārambhē khañjanniva ca yāti yaḥ| kalāyakhañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam||46||
कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च याति यः| कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51
śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ| jīrṇājīrṇē tathā''yāsasaṅkṣōbhasvapnajāgaraiḥ||47|| saślēṣmamēdaḥpavanamāmamatyarthasañcitam| abhibhūyētaraṁ dōṣamūru cētpratipadyatē||48|| sakthyasthīni prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna tat| tadā skabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau||49|| parakīyāviva gurū syātāmatibhr̥śavyathau| dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ||50|| saṁyutau pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē||51||
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः| जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः||४७|| सश्लेष्ममेदःपवनमाममत्यर्थसञ्चितम्| अभिभूयेतरं दोषमूरु चेत्प्रतिपद्यते||४८|| सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन तत्| तदा स्कभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ||४९|| परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ| ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः||५०|| संयुतौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52
vātaśōṇitajaḥ śōphō jānumadhyē mahārujaḥ| jñēyaḥ krōṣṭukaśīrṣaśca sthūlaḥ krōṣṭukaśīrṣavat||52||
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः| ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षश्च स्थूलः क्रोष्टुकशीर्षवत्||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53
ruk pādē viṣamanyastē śramādvā jāyatē yadā| vātēna gulphamāśritya tamāhurvātakaṇṭakam||53||
रुक् पादे विषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा| वातेन गुल्फमाश्रित्य तमाहुर्वातकण्टकम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54
pārṣṇiṁ pratyaṅgulīnāṁ yā kaṇḍarā mārutārditā| sakthyutkṣēpaṁ nigr̥hṇāti gr̥dhrasīṁ tāṁ pracakṣatē||54||
पार्ष्णिं प्रत्यङ्गुलीनां या कण्डरा मारुतार्दिता| सक्थ्युत्क्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55
viśvācī gr̥dhrasī cōktā khallī tīvrarujānvitē| |55|
विश्वाची गृध्रसी चोक्ता खल्ली तीव्ररुजान्विते| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56
| hr̥ṣyētē caraṇau yasya bhavētāṁ ca prasuptavat||55|| pādaharṣaḥ sa vijñēyaḥ kaphamārutakōpajaḥ| |56|
| हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां च प्रसुप्तवत्||५५|| पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15
pādayōḥ kurutē dāhaṁ pittāsr̥ksahitō'nilaḥ||56|| viśēṣataścaṅkramitē pādadāhaṁ tamādiśēt| 56 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः||५६|| विशेषतश्चङ्क्रमिते पाददाहं तमादिशेत्| ५६ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon