15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಕುಷ್ಠನಿದಾನಾದನನ್ತರಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮಾರಭ್ಯತೇ, ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಕುಷ್ಠವದ್ಬಹುಪ್ರಕಾರತ್ವಾದ್ವಿವಿಧದುಃಖದಾಯಿತ್ವಾಚ್ಚ| ಇತ್ಯತ ಆಹ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨| ಸರ್ವಾರ್ಥಾನರ್ಥಕರಣೇ ವಿಶ್ವಸ್ಯಾಸ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್| ಅದುಷ್ಟದುಷ್ಟಃ ಪವನಃ, ಶರೀರಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ||೧||

ಸ೦-ಅರ್ಥಾಶ್ಚಾನರ್ಥಾಶ್ಚಾರ್ಥಾನರ್ಥಾಃ-ಶುಭಾಶುಭಾಃ| ಸರ್ವೇ ಚ ತೇಽರ್ಥಾನರ್ಥಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾರ್ಥಾನರ್ಥಾಃ, ತೇಷಾಂ ಕರಣಂ-ನಿವೃತ್ತಿಃ, ತಸ್ಮಿನ್| ಅಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ-ಜಗತಃ, ಏಕಂ-ಪ್ರಧಾನಂ, ಕಾರಣಂ ವಾತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಅದುಷ್ಟದುಷ್ಟಃ, ಯಥಾಕ್ರಮಮ್,-ಅದುಷ್ಟಃ ಸರ್ವಾರ್ಥಕರಣೇ-ಜಗತ್ಸ್ಥಿತಿಲಕ್ಷಣೇ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮ್| ಸರ್ವಾನರ್ಥಕರಣೇ-ಜಗದ್ವಿನಾಶಲಕ್ಷಣೇ, ದುಷ್ಟಃ ಪವನಃ ಪ್ರಧಾನೋ ಹೇತುಃ| ಶರೀರಸ್ಯ ಪುನರ್ವಿಶೇಷತಃ-ಅತಿಶಯೇನ, ಅರ್ಥಾನರ್ಥಕರಣೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಪಞ್ಚಧಾತ್ವಂ ಗತೇನ ಪ್ರಾಣಾದಿತಯಾ ಶರೀರಜನನಾದ್ಧಾರಣಾಚ್ಚ| ಅತಸ್ತದದುಷ್ಟೌ ಯತಿತವ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

ಕಥಂ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಮಿತ್ಯವಗಮ್ಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಸ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ| ಸ್ರಷ್ಟಾ ಧಾತಾ ವಿಭುರ್ವಿಷ್ಣುಃ ಸಂಹರ್ತಾ ಮೃತ್ಯುರನ್ತಕಃ||೨|| ತದದುಷ್ಟೌ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ಯತಿತವ್ಯಮತಃ ಸದಾ| |೩|

ಸ೦-ಯತೋಽಸೌ ವಾಯುರ್ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ, ವಿಶ್ವಾನಿ-ಶರೀರಜನನವರ್ಧನಧಾರಣಭಞ್ಜನಶೋಷಣಾದೀನ್ಯರ್ಥಾನರ್ಥಕರಣಾನಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ| ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ, ವಿಶ್ವೇಷಾಂ-ಶುಭಾಶುಭಾನಾಂ, ಆತ್ಮಾ-ಹೇತುಃ| ಹೇತ್ವರ್ಥೋಽತ್ರಾತ್ಮಶಬ್ದಃ| ನನು, ವಿಶ್ವಾತ್ಮೇತಿ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಿಶ್ವರೂಪ ಇತಿ| ಯತೋ ವಿಶ್ವರೂಪಂ-ಬಾಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಖ್ಯಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಜಾಪತಿಃ-ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪಾಲಕಃ| ತಥಾ, ಸ್ರಷ್ಟಾ-ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ವಿಶ್ವಸ್ಯ| ತಥಾ, ಧಾತಾ-ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಧಾರಕಃ, ತಥಾ ಹಿ-ಬಾಹ್ಯೋ ಲೋಕೋ ವಾಯುಮಣ್ಡಲೇನ ಧಾರ್ಯತೇ, ಸತ್ಯಲೋಕೋಽಪಿ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದಿಭಿಃ| ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಶ್ವರೂಪಃ ? ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಭುಃ, ಅತಸ್ತದರ್ಥಾನರ್ಥಕರಣೇ ಪ್ರಭುರಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ? ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಷ್ಣುಃ,-ವ್ಯಾಪೀ| "ವಿಷ್ಲ್ಱ್-ವ್ಯಾಪ್ತೌ" ಇತ್ಯಸ್ಯೌಣಾದಿಕೇ ನುಪ್ರತ್ಯಯೇ ವಿಷ್ಣುಶಬ್ದಃ| ಸಂಹರ್ತಾ-ಬಾಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಸರ್ಗಸಂಹರಣಾತ್| ಮೃತ್ಯುಃ-ಯಮರೂಪಃ, ತತ್ಕಾರ್ಯಕರಣಾತ್| ತಥಾ, ಅನ್ತಕೋ-ಯಮಭಟ್ಟಾರಕ ಏವ ಸಾಕ್ಷಾತ್| ಯತಶ್ಚೈವಮತಸ್ತದದುಷ್ಟೌ-ತಸ್ಯಾಪ್ರಕೋಪೇ, ಸದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಂ, ಯತಿತವ್ಯಮ್|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| ತಸ್ಯೋಕ್ತಂ ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಮ್||೩|| ಸಮಾಸಾದ್ವ್ಯಾಸತೋ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ನಾಮ ಧಾಮ ಚ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ಚಾರೋ ವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚ|೪|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಪವನಸ್ಯ, ಕರ್ಮೋಕ್ತಮ್| ಕ್ವ? ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೇ,-ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧)| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಕರ್ಮ ? ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಮ್| ಪ್ರಾಕೃತೌ ಭವಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ-ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮುತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್| ವೈಕೃತಂ ತು-"ವೃದ್ಧಸ್ತು ಕುರುತೇಽನಿಲಃ| ಕಾರ್ಶ್ಯಕಾರ್ಷ್ಯೋಷ್ಣ" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಏತತ್ಸಮಾಸಾತ್-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತೋ, ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮ| ವ್ಯಾಸತೋ-ವಿಸ್ತರತಃ ಪುನಃ, ದೋಷಭೇದೀಯೇ ನಾಮ ಧಾಮ ಚೋಕ್ತಮಿತ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ| ಏಕಮೇಕಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಾಮ ಧಾಮ ಚ| ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ನಾಮ ಪಞ್ಚಧಾ| ಧಾಮ-ಸ್ಥಾನಮಪಿ, ಪಞ್ಚಧಾ ಮೂರ್ಧಾದಿಭೇದೇನ| ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಮುರ್ಧಾ ಸ್ಥಾನಮ್, "ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರ ಮೂರ್ಧಗಃ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೪) ಇತಿ ವಚನಾತ್| ತಥಾ, "ಉರಃ ಸ್ಥಾನಮುದಾನಸ್ಯ" ಇತಿ| ತಥಾ, "ವ್ಯಾನೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, "ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, "ಅಪಾನೋಽಪಾನಗಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಚಾರೋಽಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ| ಚರಣಂ-ಚಾರೋ ಗತಿಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೪) -"ಪ್ರಾಣ ಉರಃಕಣ್ಠಚರಃ" "ಉದಾನೋ ನಾಸಾನಾಭಿಗಲಚರಃ" "ವ್ಯಾನಃ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಚರಃ" "ಸಮಾನಃ ಕೋಷ್ಠಚರಃ" "ಅಪಾನೋ ಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೋರುಗೋಚರಃ" ಇತಿ| ವ್ಯಾಪಾರೋಽಪಿ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಧಾ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಾಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋ "ಬುದ್ಧಿಹೃದಯೇನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಧೃಕ್" ಇತ್ಯಾದಿಃ, ಉದಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋ "ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ" ಇತ್ಯಾದಿಃ, ವ್ಯಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋ "ಗತ್ಯಪಕ್ಷೇಪಣೋತ್ಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಃ", ಸಮಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರೋಽನ್ನಗ್ರಹಣಾದಿಕಃ, ಅಪಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಾದೀನಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಮಣರೂಪತ್ವಮ್, ಏವಂ ವಿಸ್ತರೇಣ ದೋಷಭೇದೀಯೇ ವಾತಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ನಾಮಾದಿಭಿರುಕ್ತಃ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ಇಹ ವೈಕೃತಮ್||೪|| ತಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ ವಿಭಾಗೇನ ಸನಿದಾನಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್| |೫| |ಅಸಙ್ಖ್ಯಮಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ಯದಶೀತ್ಯಾ ಪುರೇರಿತಮ್]||೧||

ಸ೦-ಇಹ-ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ತಸ್ಯ-ವಾತಸ್ಯ, ವೈಕೃತಂ ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗೇನ-ಪೃಥಗ್ರೂಪತಯಾ, ಉಚ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಸನಿದಾನಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಹ ನಿದಾನೇನ ಸನಿದಾನಮ್| ತಥಾ, ಸಹ ಲಕ್ಷಣೇನ ಸಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

ವಾಯೋಶ್ಚೋಭಯಥಾಽಪಿ ಕೋಪಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಮಿದಾನೀಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಧಾತುಕ್ಷಯಕರೈರ್ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತ್ಯತಿನಿಷೇವಿತೈಃ||೫|| ಚರನ್ ಸ್ರೋತಃಸು ರಿಕ್ತೇಷು ಭೃಶಂ ತಾನ್ಯೇವ ಪೂರಯನ್| ತೇಭ್ಯೋಽನ್ಯದೋಷಪೂರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಾಽಽವರಣಂ ಬಲೀ||೬||

ಸ೦-ಧಾತುಕ್ಷಯಕರೈರಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿಭಿರತಿನಿಷೇವಿತೈಃ-ಅತಿಮಾತ್ರಸೇವಿತೈಶ್ಚಿರಕಾಲಸೇವಿತೈಶ್ಚ, ಪವನಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಸ್ರೋತಃಸು ರಿಕ್ತೇಷು ಚರನ್,-ಧಾತುಕ್ಷಯಕರಾತಿಸೇವನಾತ್, ಯತಸ್ತದಾನೀಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶೂನ್ಯತಾ ಭವತಿ| ತಥಾಭೂತೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ಪ್ರಭಞ್ಜನಸ್ತದನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶಂಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಿಕ್ತಾನಿ ಭೃಶಂ ಪೂರಯನ್ನೇವಂ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕುಪ್ಯತಿ ಮರುತ್| ತಥಾ ತೇಭ್ಯಃ ಸ್ರೋತೋಭ್ಯೋಽನ್ಯದೋಷಪೂರ್ಣೇಭ್ಯ ಆವರಣಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಬಲೀ ವಾಯುರೇವಂ ವಾ ಕುಪ್ಯತಿ|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶೂಲಾನಾಹಾನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್| ಮಲರೋಧಾಶ್ಮವರ್ಧ್ಮಾರ್ಶಸ್ತ್ರಿಕಪೃಷ್ಠಕಟೀಗ್ರಹಮ್||೭|| ಕರೋತ್ಯಧರಕಾಯೇ ಚ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನುಪದ್ರವಾನ್| |೮|

ಸ೦-ಏವಮುಭಯಥಾ ವಾಯುಃ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶೂಲಾನಾಹಾವನ್ತ್ರಕೂಜನಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಅಧರಕಾಯೇ ಚ-ಶರೀರಸ್ಯಾಧಸ್ತಾತ್, ತಾಂಸ್ತಾನ್-ನಾನಾವಿಧಾನ್, ಉಪದ್ರವಾನ್-ವ್ಯಾಧೀನ್, ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನ್, ಕರೋತಿ| ಕಾಯಸ್ಯಾಧರ ಇತಿ ಪೂರ್ವಾಪರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾಸಃ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ಆಮಾಶಯೇ ತೃಡ್ವಮಥುಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಸೂಚಿಕಾಃ||೮|| ಕಣ್ಠೋಪರೋಧಮುದ್ಗಾರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ನಾಭಿತಃ| |೯|

ಸ೦-ಆಮಾಶಯೇ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತೃಡಾದೀಂಸ್ತಥಾಽನ್ಯಾನಪ್ಯನುಕ್ತಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಂ-ಊರ್ಧ್ವಕಾಯೇ, ಕರೋತಿ|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯವಧಂ|೯|

ಸ೦-ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷು-ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಾರೇಷು, ಕ್ರುದ್ಧಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಧಂ-ವಿನಾಶಂ, ಕರೋತಿ|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ತ್ವಚಿ ಸ್ಫುಟನರೂಕ್ಷತೇ||೯||

ಸ೦-ತ್ವಚಿ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತಸ್ಯಾಸ್ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ ರೂಕ್ಷತಾಂ ಚ ಕರೋತಿ|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

ರಕ್ತೇ ತೀವ್ರಾ ರುಜಃ ಸ್ವಾಪಂ ತಾಪಂ ರಾಗಂ ವಿವರ್ಣತಾಮ್| ಅರೂಂಷ್ಯನ್ನಸ್ಯ ವಿಷ್ಟಮ್ಭರುಚಿಂ ಕೃಶತಾಂ ಭ್ರಮಮ್||೧೦||

ಸ೦-ರಕ್ತೇ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತೀವ್ರ ರುಜಸ್ತಥಾ ಸ್ವಾಪಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ಮಾಂಸಮೇದೋಗತೋ ಗ್ರನ್ಥೀಂಸ್ತೋದಾಢ್ಯಾನ್ ಕರ್ಕಶಾನ್ ಶ್ರಮಮ್| ಗುರ್ವಙ್ಗಂ ಚಾತಿರುಕ್ಸ್ತಬ್ಧಂ ಮುಷ್ಟಿದಣ್ಡಹತೋಪಮಮ್||೧೧||

ಸ೦-ಮಾಂಸಮೇದೋಗತಸ್ತತ್ರಸ್ಥಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಗ್ರನ್ಥೀಂಸ್ತೋದಾದಿಯುತಾಂಸ್ತಥಾ ಶ್ರಮಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚಾತ್ರ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ- (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧|೨೬) - ಕರ್ಕಶಾಂಸ್ತೋದಬಹುಲಾನ್ ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತಃ| ವಾಯುರ್ಮೇದೋಯುತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಮನ್ದರುಜೋಽವ್ರಣಾನ್||" ಇತಿ|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಃ ಸಕ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ಥಿಶೂಲಂ ತೀವ್ರಂ ಬಲಕ್ಷಯಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸಕ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶೂಲಂ ತೀವ್ರಂ-ದಾರುಣಂ, ಬಲಕ್ಷಯಂ ಚ ಕರೋತಿ|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| ಮಜ್ಜಸ್ಥೋಽಸ್ಥಿಷು ಸೌಷಿರ್ಯಮಸ್ವಪ್ನಂ ಸನ್ತತಾಂ ರುಜಮ್||೧೨||

ಸ೦-ಮಜ್ಜಸ್ಥಃ ಕ್ರುದ್ಧೋಽಸ್ಥಿಸೌಷಿರ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಸರ್ಗಂ ಸಙ್ಗಂ ವಿಕೃತಿಮೇವ ವಾ| ತದ್ವದ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ|೧೩|

ಸ೦-ಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಸರ್ಗಂ ಸಙ್ಗಾದೀನ್ವಾ ಕರೋತಿ| ತದ್ವತ್-ತಥೈವ, ಗರ್ಭಸ್ಯಾಪಿ ತಥಾಭೂತಬೀಜೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ ಶೀಘ್ರೋತ್ಸರ್ಗಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| ಸಿರಾಸ್ವಾಧ್ಮಾನರಿಕ್ತತೇ||೧೩|| ತತ್ಸ್ಥಃ| |೧೪|

ಸ೦-ತತ್ಸ್ಥಃ-ಸಿರಾಸ್ಥಿತಃ, ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತಾಸ್ವೇವ ಸಿರಾಸ್ವಾಧ್ಮಾನರಿಕ್ತತೇ ಕರೋತಿ|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

ಸ್ನಾವಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾಯಾಮಕುಬ್ಜತಾಃ| |೧೪|

ಸ೦-ಸ್ನಾವಸ್ಥಿತಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಂ ಶೋಫಂ ಸನ್ಧಿಗತೋಽನಿಲಃ||೧೪|| ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನಯೋಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ಸವೇದನಾಮ್| |೧೫|

ಸ೦-ಸನ್ಧಿಗತೋಽನಿಲಃ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶೋಫಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ವಾತಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಂ-ತತ್ತುಲ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಪ್ರಸಾರಣ ಆಕುಞ್ಚನೇ ಚ ಸವೇದನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯಸ್ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್||೧೫|| ಸ್ತಮ್ಭನಾಕ್ಷೇಪಣಸ್ವಾಪಸನ್ಧ್ಯಾಕುಞ್ಚನಕಮ್ಪನಮ್| |೧೬|

ಸ೦-ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯೋಽನಿಲಸ್ತತ್ರಸ್ಥಃ ಕ್ರುದ್ಧಸ್ತೋದಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರುದ್ಧೋಽಭ್ಯೇತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ||೧೬|| ತದಾಽಙ್ಗಮಾಕ್ಷಿಪತ್ಯೇಷ ವ್ಯಾಧಿರಾಕ್ಷೇಪಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| |೧೭|

ಸ೦-ಯದಾ ತು ಸರ್ವಾ ಧಮನೀರ್ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧೋಽಭ್ಯೇತಿ-ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನಾಗಚ್ಛತಿ, ಪುನಃಪುನಸ್ತದಾಽಙ್ಗಂ-ಶರೀರಂ, ಆಕ್ಷಿಪತಿ-ಆಕ್ರಮತಿ, ಏಷ ವಾತವ್ಯಾಧಿರಾಕ್ಷೇಪಕಃ ಸ್ಮೃತಃ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

ಅಥಾಪತನ್ತ್ರಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರ್ವ್ರಜನ್ನೂರ್ಧ್ವಂ ಹೃದಾಶ್ರಿತಾಃ||೧೭|| ನಾಡೀಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಹೃದಯಂ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯನ್| ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ಪರಿತೋ ಗಾತ್ರಂ ಧನುರ್ವಚ್ಚಾಸ್ಯ ನಾಮಯೇತ್||೧೮|| ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಸ್ತಬ್ಧಸ್ರಸ್ತಮೀಲಿತದೃಕ್ತತಃ| ಕಪೋತ ಇವ ಕೃಜೇಚ್ಚ ನಿಃಸಂಜ್ಞಃ ಸೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ||೧೯|| ಸ ಏವ ಚಾಪತಾನಾಖ್ಯೋ ಮುಕ್ತೇ ತು ಮರುತಾ ಹೃದಿ| ಅಶ್ರ್ನುವೀತ ಮುಹುಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಮುಹುರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಾವೃತೇ||೨೦||

ಸ೦-ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜನ್ ಮಾರುತೋ ಹೃದಾಶ್ರಿತಾಃ-ಹೃದಯಸ್ಥಾಃ, ನಾಡೀರನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಹೃದಯಂ ತಥಾ ಶಿರಶ್ಚ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡ್ಯನ್, ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ಪರಿತೋ ಗಾತ್ರಂ-ಸಮನ್ತಾತ್ಕಾಯಮಾಕ್ಷಿಪೇತ್,-ಸಂಹರೇತ್| ತಥಾ, ಧನುರ್ವಚ್ಚಾಸ್ಯ-ಅಪತನ್ತ್ರಕವತಃ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಗಾತ್ರಂ ನಾಮಯೇತ್| ತಥಾ ಸ ಪುಮಾನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸಿತಿ-ಕಥಞ್ಚಿಚ್ಛ್ವಸಿತಿ| ದೃಕ್-ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ದೃಕ್ಶಬ್ದೇನೇಹ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಸ್ತಬ್ಧಾ ಸ್ರಸ್ತಾ ಮೀಲಿತಾ ಚ ದೃಗ್ಯಸ್ಯಾಸೌ ಸ್ತಬ್ಧಸ್ರಸ್ತಮೀಲಿತದೃಕ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇತ್-ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಶಬ್ದಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ನಿಃಸಂಜ್ಞೋ-ವಿಚೇತನಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಸಃ-ಏವಂರೂಪೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಅಪತನ್ತ್ರಕಾಖ್ಯೋ ಭಣ್ಯತೇ| ಸ ಏವ ಚಾಪತಾನಕಸಂಜ್ಞೋ ನಿಗದ್ಯತೇ| ಮುಕ್ತೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುನಾಽನಾಕ್ರಾನ್ತೇ ಹೃದಯೇ ಕ್ಷಣಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಮುಹುರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ತೇನಾವೃತೇ ಹೃದ್ಯಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಶ್ನುವೀತ|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

ಗರ್ಭಪಾತಸಮುತ್ಪನ್ನಃ ಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರವೋತ್ಥಿತಃ| ಅಭಿಘಾತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮೋ ಹಿ ಸಃ||೨೧||

ಸ೦-ಸ ಚಾಕಾಲಗರ್ಭಪಾತಾತ್ಸಮನನ್ತರಂ ಯೋಷಿತಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ಜಾಯತೇ| ಕದಾಚಿಚ್ಛೋಣಿತಾತಿಸ್ರವಾತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಚ, ಅಭಿಘಾತಾಚ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಸಃ-ಅಪತನ್ತ್ರಕೋ, ಗರ್ಭಪಾತಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರವೋತ್ಥಿತೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತರಃ, ಅಭಿಘಾತಸಮುತ್ಥೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮಃ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

ಮನ್ಯೇ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ವಾತೋಽನ್ತರಾಯಚ್ಛನ್ ಧಮನೀರ್ಯದಾ| ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಕಲಂ ದೇಹಂ ಜತ್ರುರಾಯಮ್ಯತೇ ತದಾ||೨೨|| ಅನ್ತರ್ಧನುರಿವಾಙ್ಗಂ ಚ ವೇಗೈಃ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಚ ನೇತ್ರಯೋಃ| ಕರೋತಿ ಜೃಮ್ಭಾಂ ದಶನಂ ದಶನಾನಾಂ ಕಫೋದ್ವಮಮ್||೨೩|| ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವೇದನಾಂ ವಾಕ್ಯಹನುಪೃಷ್ಠಶಿರೋಗ್ರಹಮ್| ಅನ್ತರಾಯಾಮ ಇತ್ಯೇಷ|೨೪|

ಸ೦-ಮನ್ಯೇ ದ್ವೇ-ಗ್ರೀವಾಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಿತೇ ನಾಡ್ಯೌ, ವಾಯುಃ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ, ಅನ್ತರಾಯಚ್ಛನ್ ಧಮನೀರ್ಯದಾ ಗೃಹ್ಣನ್ ಸಕಲಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ತದಾ ಜತ್ರುರಾಯಮ್ಯತೇ-ವಕ್ರೀಕ್ರಿಯತೇ| ಜತ್ರುಶಬ್ದಸ್ಯ ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಲೋಕಾಶ್ರಯತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ| ಅನ್ತರ್ಧನುರಿವಾಙ್ಗಂ ಚ,-ತಥಾಽನ್ತಃ-ಮುಖತೋ ಭಾಗಾತ್, ಅಙ್ಗಂ-ಶರೀರಂ ಚ, ಧನುರಿವಾಯಮ್ಯತ ಇತಿ ಚಾರ್ಥಃ| ವೇಗೈಃ-ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಪುನರುದ್ಭವೈರ್ಭಜ್ಯತ ಇವ ತುದ್ಯತ ಇವ ಇತಿ ಚ ನಾನಾವ್ಯಥಾರೂಪೈಃ| ತಥಾ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಚ ನೇತ್ರಯೋಃ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಜೃಮ್ಭಾಮ್| ತಥಾ, ದಶನಾನಾಂ-ದನ್ತಾನಾಂ, ದಶನಂ-ಖಾದನಮ್| ದಶನಮಿತ್ಯತ್ರ "ದಾಮ್ನೀಶಸಯುಯುಜ" ಇತ್ಯಾದೌ ದಂಶೇರನುನಾಸಿಕಲೋಪನಿರ್ದೇಶೋ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಃ, ಕೃತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಲೋಪೋ ಭವತೀತಿ ತೇನ ಲ್ಯುಟ್ಯಪಿ ಭವತಿ| ದಶನಮಿತಿ ವಚನಾದತ್ರ ನಲೋಪಃ| ಪ್ರಾಯಿಕಂ ಚೈತಜ್ಜ್ಞಾಪಕಮಿತಿ "ಹಿತಂ ಕೀಟೈಶ್ಚ ದಂಶನಮ್" ಇತ್ಯಪಿ ಭವತಿ| ತಥಾ ಕಫಸ್ಯೋದ್ವಮನಮ್| ತಥಾ, ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವೇದನಾಂ-ಶೂಲಮ್| ತಥಾ, ವಾಕ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಂ-ಸ್ತಮ್ಭಮ್| ಇತ್ಯೇಷಃ-ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಅನ್ತರಾಯಾಮಸಂಜ್ಞೋಽಙ್ಗಸ್ಯಾನ್ತರಾಯಮನಾತ್-ವಕ್ರೀಕರಣಾತ್, ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಃ||೨೪|| ದೇಹಸ್ಯ ಬಹಿರಾಯಾಮಾತ್ ಪೃಷ್ಠತೋ ನೀಯತೇ ಶಿರಃ| ಉರಶ್ಚೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕನ್ಧರಾ ಚಾವಮೃದ್ಯತೇ||೨೫|| ದನ್ತೇಷ್ವಾಸ್ಯೇ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಪ್ರಸ್ವೇದಃ ಸ್ರಸ್ತಗಾತ್ರತಾ| ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಧನುಷ್ಕಮ್ಭಂ ಬ್ರುವತೇ ವೇಗಿನಂ ಚ ತಮ್||೨೬||

ಸ೦-ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಃ-ತಾದೃಶಃ| ದೇಹಸ್ಯ ಬಹಿರಾಯಾಮಾತ್-ಅಙ್ಗಸ್ಯ ಧನುರ್ವದ್ಬಹಿರ್ವಕ್ರೀಕರಣಾತ್, ಬಹಿರಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಮೇವ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ - ಪೃಷ್ಠತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಃ (ಪೃಷ್ಠತಃ-) ಪೃಷ್ಠಾಭಿಮುಖಂ ನೀಯತೇ| ತಥಾ, ತತ್ರ-ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮೇ, ಉರೋ-ವಕ್ಷಃ, ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ-ಉನ್ನತಿಂ ನೀಯತೇ| ತಥಾ, ಕನ್ಧರಾ-ಗ್ರೀವಾ ಚ, ಅವಮೃದ್ಯತೇ-ಕ್ಷುದ್ಯತೇ| ತಥಾ, ದನ್ತೇಷು ವಕ್ತ್ರೇ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ-ಪ್ರಾಕೃತಾದ್ವರ್ಣಾದ್ವರ್ಣಾನ್ತರಾಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸ್ವೇದಃ| ತಥಾ, ಸ್ರಸ್ತಗಾತ್ರತಾ-ಶ್ಲಥಾಙ್ಗತಾ| ತಂ-ತಥಾಭೂತಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಂ, ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಧನುಷ್ಕಮ್ಭಂ ಚ ಬ್ರುವತೇ| ತಮೇವ ಕೇಚಿದ್ವೇಗಿನಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

ಅಧುನಾ ವ್ರಣಾಯಾಮಮಾಹ - - - - ವ್ರಣಂ ಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಮೀರಣಸಮೀರಣಾತ್| ವ್ಯಾಯಚ್ಛನ್ತಿ ತನುಂ ದೋಷಾಃ ಸರ್ವಾಮಾಪಾದಮಸ್ತಕಮ್||೨೭|| ತೃಷ್ಯತಃ ಪಾಣ್ಡುಗಾತ್ರಸ್ಯ ವ್ರಣಾಯಾಮಃ ಸ ವರ್ಜಿತಃ| |೨೮|

ಸ೦-ದೋಷಾ ವ್ರಣಂ ಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನನ್ತರಂ ಸಮೀರಣಸ್ಯ ಸಮೀರಣಾತ್-ಪ್ರೇರಣಾತ್, ಸರ್ವಾಂ ತನುಂ-ಸಕಲಂ ದೇಹಮಾಪಾದಮಸ್ತಕಂ, ವ್ಯಾಯಚ್ಛನ್ತಿ-ವಿಶೇಷೇಣಾಕ್ರಾಮನ್ತಿ| [ ಸಃ- ] ಏಷ ವ್ರಣಾಯಾಮಃ, ತೃಷ್ಯತಸ್ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುಗಾತ್ರಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ವರ್ಜಿತಃ, ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| ಗತೇ ವೇಗೇ ಭವೇತ್ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಕೇಷು ಚ||೨೮||

ಸ೦-ಸರ್ವೇಷು ಚಾಕ್ಷೇಪಕೇಷು- "ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾ" (ಶ್ಲೋ. ೧೬) - ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥನಿರ್ದಿಷ್ಟೇಷು ವ್ರಣಾಯಾಮಪರ್ಯನ್ತೇಷು, ವೇಗೇ ಗತೇ ಸತಿ-ವೇಗಾನಾಂ ಶಾನ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಭವೇತ್-ನಾನ್ಯದಾ|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

ಜಿಹ್ವಾತಿಲೇಖನಾಚ್ಛುಷ್ಕಭಕ್ಷಣಾದಭಿಘಾತತಃ| ಕುಪಿತೋ ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ಹನೂ||೨೯|| ಕರೋತಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್| ಹನುಸ್ರಂಸಃ ಸ ತೇನ ಸ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚರ್ವಣಭಾಷಣಾಮ್||೩೦||

ಸ೦-ಜಿಹ್ವಾತಿಲೇಖನಾದಿಭಿಃ ಕುಪಿತೋ ಹನ್ವೋರ್ಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುರ್ಹನೂ ಸ್ರಂಸಯಿತ್ವಾ-ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಾಲಯಿತ್ವಾ, ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಂ-ಪ್ರಸಾರಿತಮುಖತ್ವಂ, ಅಥವಾ ಸಂವೃತಾಸ್ಯತ್ವಂ ಕರೋತಿ| ಸಃ-ಏವಂಭೂತೋ, ಹನುಸ್ರಂಸ ಉಚ್ಯತೇ| ತೇನ ಚ-ಹನುಸ್ರಂಸೇನ, ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್-ಕಥಮಪಿ, ಚರ್ವಣಂ ಭಾಷಣಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತೇಽನಿಲಃ| ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ ತೇನಾನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತಾ||೩೧||

ಸ೦-ವಾಗ್ವಾಹಿನೀಸಿರಾಸಂಸ್ಥೋ ವಾಯುರ್ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತೇ| ಸಃ-ಏವಂವಿಧೋ, ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭ ಉಚ್ಯತೇ| ತೇನ-ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭೇನ, ಅನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷು ಅನೀಶತಾ-ಅಸಮರ್ಥತಾ, ಭವತಿ|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

ಶಿರಸಾ ಭಾರಹರಣಾದತಿಹಾಸ್ಯಪ್ರಭಾಷಣಾತ್| ಉತ್ತ್ರಾಸವಕ್ತ್ರಕ್ಷವಥೋಃ ಖರಕಾರ್ಮುಕಕರ್ಷಣಾತ್||೩೨|| ವಿಷಮಾದುಪಧಾನಾಚ್ಚ ಕಠಿನಾನಾಂ ಚ ಚರ್ವಣಾತ್| ವಾಯುರ್ವಿವೃದ್ಧಸ್ತೈಸ್ತೈಶ್ಚ ವಾತಲೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ||೩೩|| ವಕ್ರೀಕರೋತಿ ವಕ್ತ್ರಾರ್ಧಮುಕ್ತಂ ಹಸಿತಮೀಕ್ಷಿತಮ್| ತತೋಽಸ್ಯ ಕಮ್ಪತೇ ಮೂರ್ದ್ಧಾ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ ಸ್ತಬ್ಧನೇತ್ರತಾ||೩೪|| ದನ್ತಚಾಲಃ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಶ್ರುತಿಹಾನಿಃ ಕ್ಷವಗ್ರಹಃ| ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತೇರ್ಮೋಹಸ್ತ್ರಾಸಃ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||೩೫|| ನಿಷ್ಠೀವಃ ಪಾರ್ಶ್ವತೋ ಯಾಯಾದೇಕಸ್ಯಾಕ್ಷ್ಣೋ ನಿಮೀಲನಮ್| ಜತ್ರೋರೂರ್ಧ್ವಂ ರುಜಾ ತೀವ್ರಾ ಶರೀರಾರ್ಧೇಽಧರೇಽಪಿ ವಾ||೩೬|| ತಮಾಹುರರ್ದಿತಂ ಕೇಚಿದೇಕಾಯಾಮಮಥಾಪರೇ| |೩೭|

ಸ೦-ಶಿರೋಭಾರಹರಣಾದಿಭಿರ್ವಾಯುರ್ವಿವೃದ್ಧೋ-ವಿಶೇಷೇಣ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಃ, ತಥಾ ತೈಸ್ತೈಶ್ಚ ವಾತಲೈಃ-ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಾದ್ಯುಕ್ತೈಃ, ಊರ್ಧ್ವಮಾತ್ಸ್ಥಿತಃ-ಶರೀರಸ್ಯೋಪರಿಭಾಗೇ ಆಸಮನ್ತಾತ್ಸ್ಥಿತೋ , ವಕ್ತ್ರಾರ್ಧಂ ವಕ್ರೀಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಉಕ್ತಂಹಸಿತಮೀಕ್ಷಿತಂ ಚ ವಕ್ರೀಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಉಕ್ತಂ ಹಸಿತಮೀಕ್ಷಿತಂ ಚ ವಕ್ರೀಕರೋತಿ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಅಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ,ಮೂರ್ಧಾ ಕಮ್ಪತೇ| ತಥಾ, ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ ಜಾಯತೇ| ತಥಾ, ಸ್ತಬ್ಧನೇತ್ರತಾದಯಶ್ಚ| ತಥಾ, ನಿಷ್ಠೀವೋ-ನಿಷ್ಠೀವನಂ, ಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಗಚ್ಛೇತ್| ಏಕಸ್ಯ ಚಾಕ್ಷ್ಣೋ ನಿಮೀಲನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಜತ್ರೋರೂರ್ಧ್ವಂ ತೀವ್ರಾ ರುಜಾ-ದಾರುಣಾ ಪೀಡಾ, ಭವತಿ| ಶರೀರಾರ್ಧೇಽಧರೇಽಪಿ ವಾ-ಅಧಸ್ತಾದ್ವಾ, ತಂ-ಈದೃಶಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಂ, ಕೇಚಿದರ್ದಿತಮಾಹುಃ, ಅಪರೇ ತನ್ತ್ರಕೃತ ಏಕಾಯಾಮಂ ವದನ್ತಿ|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಪವನಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂರ್ದ್ಧಧರಾಃ ಸಿರಾಃ||೩೭|| ರೂಕ್ಷಾಃ ಸವೇದನಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ಸಿರಾಗ್ರಹಃ| |೩೮|

ಸ೦-ಪವನೋ ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ-ಶ್ರಯಿತ್ವಾ, ಮೂರ್ದ್ಧಾಶ್ರಿತಾಃ ಸಿರಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸ ಸಿರಾಗ್ರಹ ಉಚ್ಯತೇ| ಸ ಚಾಸಾಧ್ಯಃ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| ಗೃಹೀತ್ವಾಽರ್ಧಂ ತನೋರ್ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂರ್ವಿಶೋಷ್ಯ ಚ||೩೮|| ಪಕ್ಷಮನ್ಯತರಂ ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್| ಕೃತ್ಸ್ನೋಽರ್ಧಕಾಯಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಕರ್ಮಣ್ಯೋ ವಿಚೇತನಃ||೩೯|| ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ತಂ ಕೇಚಿದನ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಂ ವಿದುಃ| |೪೦|

ಸ೦-ವಾಯುಸ್ತನೋಃ-ಶರೀರಸ್ಯ, ಅರ್ಧಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂಶ್ಚ ವಿಶೋಷ್ಯ ತತೋಽನ್ಯತರಂ-ವಾಮಂ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾ, ಪಕ್ಷಂ ಹನ್ತಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಸನ್ಧೀನಾಂ ಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್-ವಿಘಟ್ಟಯನ್| ತಸ್ಯೈವ ಚ-ವ್ಯಾಧಿಮತಃ, ಕೃತ್ಸ್ನಃ-ಸರ್ವೋಽರ್ಧಕಾಯಃ, ಅಕರ್ಮಣ್ಯಃ-ಕ್ರಿಯಾಯಾಮಶಕ್ತೋ, ವಿಚೇತನಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಂ-ಈದೃಶಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಂ, ಕೇಚಿದೇಕಾಙ್ಗರೋಗಂ ವದನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ಪಕ್ಷವಧಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಅರ್ಧಕಾಯ ಇತಿ "ಅರ್ಧಂ ನಪುಂಸಕಮ್" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಂ ತದ್ವಚ್ಚ ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇಽನಿಲೇ||೪೦||

ಸ೦-ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇ ವಾಯೌ ತೇನ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನೈಕಾಙ್ಗರೋಗೋಕ್ತೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ, ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತೇ ತದ್ವತ್, ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಮಿತ್ಯಾಹುಃ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

ಶುದ್ಧವಾತಹತಃ ಪಕ್ಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮೋ ಮತಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತ್ವನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟೋ ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ಕ್ಷಯಹೇತುಕಃ||೪೧||

ಸ೦-ಶುದ್ಧವಾತೇನ ಹತಃ ಪಕ್ಷಃ-ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮೋ ಮತಃ-ಅತಿಶಯೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಅನ್ಯೇನ ಸಂಯುಕ್ತೋ ವಾತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಕ್ಷಯಹೇತುಕಃ ಪಕ್ಷೋ ವಿವರ್ಜ್ಯೋ-ನೋಪಕ್ರಮ್ಯಃ, ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ಆಮಬದ್ಧಾಯನಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಙ್ಗಂ ಕಫಾನ್ವಿತಃ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ಹತಸರ್ವೇಹಂ ದಣ್ಡವದ್ದಣ್ಡಕಂ ಮರುತ್||೪೨||

ಸ೦-ಆಮೇನ ಬದ್ಧಾನಿ-ಸ್ಥಗಿತಾನಿ, ಅಯನಾನಿ-ದ್ವಾರಾಣಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ಸ್ರೋತಸಾಂ, ಯೇನ ಸ ಆಮಬದ್ಧಾಯನಃ, ಕಫಾನ್ವಿತೋ ಮಾರುತೋಙ್ಗಂ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ-ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ದಣ್ಡವತ್ ದಣ್ಡಕಾಖ್ಯಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹತಾಃ ಸರ್ವಾ ಈಹಾಃ-ಚೇಷ್ಟಾಃ, ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಮೇವಂಭೂತಮ್|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

ಅಂಸಮೂಲಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಸಿರಾಃ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ತತ್ರಗಾಃ| ಬಾಹುಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿತಹರಂ ಜನಯತ್ಯವಬಾಹುಕಮ್||೪೩||

ಸ೦-ವಾಯುರಂಸಮೂಲೇ ಸ್ಥಿತಃ, ತತ್ರಗಾಃ-ಅಂಸಮೂಲಾಶ್ರಿತಾಃ, ಸಿರಾಃ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಾವಬಾಹುಕಾಖ್ಯಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಂ ಜನಯತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಬಾಹುಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿತಂ ಹರತೀತಿ ಬಾಹುಪ್ರಸ್ಪನ್ದಿತಹರಮ್, " ಹರತೇರನುದ್ಯಮನೇಽಚ್" ಇತ್ಯಚ್|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

ತಲಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಃ| ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಪಹರಣೀ ವಿಶ್ವಾಚೀ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ||೪೪||

ಸ೦-ತಲಂ-ಹಸ್ತತಲಂ, ಪ್ರತಿ-ಲಕ್ಷಣೀ (ಲಕ್ಷ್ಯೀ) ಕೃತ್ಯ, ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ-ಸುಮಹಾನ್ ಸ್ನಾಯುಸಙ್ಘಾತಃ, ಸಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತೋ ಗತಾ, ತಥಾ ಮಾರುತಾರ್ದಿತಾ-ವಾತೇನ ಪೀಡೀತಾ ಸತೀ, ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಂ-ಭುಜವ್ಯಾಪಾರಂ, ಅಪಹರತಿ [ ಇತಿ ] ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಪಹರಣೀ| ಬಾಹುಲಕಾದತ್ರ ಕರ್ತರೀ ಲ್ಯುಟ್ ಸ್ತ್ರೀತ್ವಂ ಚ| ಏವಂಭೂತಾ ವಿಶ್ವಾಚೀ ಸಂಜ್ಞಾ ಸ್ಮೃತಾ, ಮುನಿಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷಿಪೇದ್ಯದಾ| ತದಾ ಖಞ್ಜೋ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರಪಿ||೪೫||

ಸ೦-ಕಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತೋ ಮಾರುತೋ ಯದಾ ಸಕ್ಥ್ನಃ-ಊರೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ, ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷಿಪೇತ್-ಆಕರ್ಷೇತ್, ತದಾ ಪ್ರಾಣೀ ಖಞ್ಜೋ ಭವೇತ್| ದ್ವಯೋರಪಿ ಸಕ್ಥ್ನೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ ಕಣ್ಡರಾಂ ಯದಾಽಽಕ್ಷಿಪೇತ್ತದಾ ಪಙ್ಗುಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

ಕಮ್ಪತೇ ಗಮನಾರಮ್ಭೇ ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಯಾತಿ ಯಃ| ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮ್||೪೬||

ಸ೦-ತಥಾ ಯೋ ಗಮನಾರಮ್ಭೇ ಕಮ್ಪತೇ-ವೇಪತೇ, ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಯಾತಿ| ತಂ-ಏವಂಭೂತಂ, ಕಲಾಯಖಞ್ಜಾಖ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಮುಕ್ತಂ ಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಂ ಯತ್ರ, ತಂ ತಥಾವಿಧಮ್|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

ಶೀತೋಷ್ಣದ್ರವಸಂಶುಷ್ಕಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ನಿಷೇವಿತೈಃ| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ತಥಾಽಽಯಾಸಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ||೪೭|| ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಮಾಮಮತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮ್| ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಮೂರು ಚೇತ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ||೪೮|| ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನ ತತ್| ತದಾ ಸ್ಕಭ್ನಾತಿ ತೇನೋರೂ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಶೀತಾವಚೇತನೌ||೪೯|| ಪರಕೀಯಾವಿವ ಗುರೂ ಸ್ಯಾತಾಮತಿಭೃಶವ್ಯಥೌ| ಧ್ಯಾನಾಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೈಮಿತ್ಯತನ್ದ್ರಾಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರೈಃ||೫೦|| ಸಂಯುತೌ ಪಾದಸದನಕೃಚ್ಛ್ರೋದ್ಧರಣಸುಪ್ತಿಭಿಃ| ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಿತ್ಯಾಹುರಾಢ್ಯವಾತಮಥಾಪರೇ||೫೧||

ಸ೦-ಜೀರ್ಣೇನ ಸಹಿತಮಜೀರ್ಣಂ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ-ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಮಾಹಾರಕದಮ್ಬಕಂ, ಕೇನಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತೇನ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದಾಹಾರರಾಶೇಃ ಕಶ್ಚಿದ್ಭಾಗಃ ಪಕ್ವಃ ಕಶ್ಚಿದಪಕ್ವ ಇತಿ ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ಸತಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿಭಿಸ್ತಥಾಽಽಯಾಸಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾದಿಭಿರ್ನಿಷೇವಿತೈಃ-ಚಿರಮಭ್ಯಸ್ತೈಃ, ಆಮಮತ್ಯರ್ಥಂ ಸಞ್ಚಿತಂ-ಬಹು ಸಮ್ಭೃತಂ, ಊರು ಯದಾ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ-ಉಭಾವಾಶ್ರಿತ್ಯಾಸ್ತೇ, ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಯೇ, ತೇನ-ಯಥೋಕ್ತೇನ ಹೇತುನಾ, ತಾವೂರು ಸ್ಕಭ್ನಾತಿ-ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮಾಮಮ್ ? ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಮ್| ಸಹ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮೇದಸಾ ಪವನೇನ ಚ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಮ್, ನ ತು ಕೇವಲಮೇವ| ತಥಾ, ಇತರಂ ದೋಷಂ-ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿತ್ತಾಖ್ಯಂ, ಅಭಿಭೂಯ-ಆಕ್ರಮ್ಯ, ನ ವಾತಂ ಕಫಂ ವಾ| ತೇನ ಹಿ ತಯೋರಭಿಭವೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ತತ್ಸಹವರ್ತಮಾನತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ತೇನ ಸಹವರ್ತಮಾನೇನಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಚ ಸ್ತಿಮಿತೇನ-ಸ್ತ್ಯಾನೇನ, ಸಕ್ಥಿಸಮ್ಬನ್ಧೀನ್ಯಸ್ಥೀನ್ಯನ್ತಃ ಪ್ರಪೂರ್ಯ-ತಾನಿ ನಿರ್ಭರಾಣಿ ಕೃತ್ವಾ, ತದಾ ತತ್-ಆಮಂ, ಊರು ಸ್ಕಭ್ನಾತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತೇನ ಹೇತುನಾ ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ತಾವೂರು ಸ್ತಬ್ಧೌ-ನಿಶ್ಚಲೌ, ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶತಃ ಶೀತೌ, ತಥಾಽಚೇತನೌ-ಸೂಚ್ಯಾದಿಭಿಸ್ತುದ್ಯಮಾನಾವಪಿ ಪೀಡಾಂ ನ ವೇದಯೇತಾಮ್, ಅತ ಏವ ಪರಕೀಯಾವಿವ ಗುರು ಸ್ಯಾತಾಮ್| ತಥಾಽತಿಭೃಶವ್ಯಥೌ-ಅತ್ಯನ್ತಶೂಲಾನ್ವಿತೌ| ಪರಕೀಯಾವಿತಿ "ಕುಗ್ಜನಸ್ಯ ಪರಸ್ಯ ಚ" ಇತಿ ಈಯಃ ಕುಗಾಗಮಶ್ಚ| ತಥಾ ಧ್ಯಾನಾದಿಭಿಃ ಸಂಯುತೌ| ಧ್ಯಾನಂ-ಚಿನ್ತಾ ದೌರ್ಮನಸ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಪಾದಸದನಾದಿಭಿಃ ಸಂಯುತೌ| ಏವಂಲಕ್ಷಣೋ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಸ್ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಾಹುಃ, ತನ್ತ್ರಕೃತ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಪರೇ ಆಚಾರ್ಯಾ ಆಢ್ಯವಾತಮಿತಿ ತಮಾಹುಃ| ಆಮಶಬ್ದಸ್ಯ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ಲೋಕಾಶ್ರಯತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

ವಾತಶೋಣಿತಜಃ ಶೋಫೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ| ಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್||೫೨||

ಸ೦-ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ ಶೋಫೋ ವಾತಶೋಣಿತಾಜ್ಜಾತಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಾಖ್ಯೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಭೇದಃ| ಸ ಚ ಸ್ಥೂಲಃ ಶೃಗಾಲಶಿರಃಸದೃಶೋ ಭವತಿ|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

ರುಕ್ ಪಾದೇ ವಿಷಮನ್ಯಸ್ತೇ ಶ್ರಮಾದ್ವಾ ಜಾಯತೇ ಯದಾ| ವಾತೇನ ಗುಲ್ಫಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತಮಾಹುರ್ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್||೫೩||

ಸ೦-ಪಾದೇ-ಚರಣೇ ವಿಷಮನ್ಯಸ್ತೇ ಸತಿ, ಅಥವಾ ಶ್ರಮೇಣ ಯದಾ ಗುಲ್ಫಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ವಾತೇನ ರುಗ್ಜಾಯತೇ, ತಂ ವಾತಕಣ್ಟಕಾಖ್ಯಂ ವಾತವ್ಯಾಧಿಮಾಹುಃ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಮಾರುತಾರ್ದಿತಾ| ಸಕ್ಥ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಗೃಧ್ರಸೀಂ ತಾಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೫೪||

ಸ೦-ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಪ್ರತಿ-ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯಭಿಮುಖಂ, ಯಾ ಅಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಕಣ್ಡರಾ ಸಾ ಮಾರುತೇನ-ವಾಯುನಾ, ಅರ್ದಿತಾ-ವ್ಯಥಿತಾ, ಚರಣೋದ್ಧರಣಾವಸರೇ ಯಃ ಸಕ್ಥ್ಯುತ್ಕ್ಷೇಪಃ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರೇರಣಂ, ತಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ-ಅವಮೃದ್ಗಾತಿ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ನಿಶ್ಚಲತ್ವಮಿವೋತ್ಪಾದಯತಿ| ತಾಂ-ಕಣ್ಡರಾಂ, ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಸಂಜ್ಞಾಂ ಗೃಧ್ರಸೀಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ, ತನ್ತ್ರಕೃತ ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

ವಿಶ್ವಾಚೀ ಗೃಧ್ರಸೀ ಚೋಕ್ತಾ ಖಲ್ಲೀ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತೇ| |೫೫|

ಸ೦-ವಿಶ್ವಾಚೀ ಚೋಕ್ತಾ "ಬಾಹುಚೇಷ್ಟಾಪಹರಣೀ" (ಶ್ಲೋ. ೪೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ಗೃಧ್ರಸೀ ಚಾಧುನೈವೋಕ್ತಾ| ತೇ ದ್ವೇ ತೀವ್ರರುಜಾನ್ವಿತೇ ಸತ್ಯೌ ಖಲ್ಲೀ ಭಣ್ಯತೇ|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವೇತಾಂ ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತವತ್||೫೫|| ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ| |೫೬|

ಸ೦-ಯಸ್ಯ ಪುಂಸಶ್ಚರಣೌ ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಪ್ರಸುಪ್ತಾವಿವ ಚ ಸ್ಯಾತಾಮ್, ಸಃ-ಏವಂಭೂತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿಃ, ಪಾದಹರ್ಷಾಖ್ಯಃ| ಸ ಚ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಜೋ ವೇದ್ಯಃ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ||೫೬|| ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮಿತೇ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್| ೫೬ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೫||

ಸ೦-ಅನಿಲಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಹಿತಃ ಪಾದಯೋರ್ದಾಹಂ ಕುರುತೇ, ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಚಙ್ಕ್ರಮಿತೇ ಸತಿ| ತಂ-ಏವಂಭೂತಂ, ಪಾದದಾಹಮಾದಿಶೇತ್-ಬ್ರೂಯಾತ್, ಭಿಷಗಿತಿ ಶೇಷಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ತೃತೀಯೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೫||