15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

കുഷ്ഠനിദാനാദനന്തരം വാതവ്യാധിനിദാനമാരഭ്യതേ, വാതരോഗാണാം കുഷ്ഠവദ്ബഹുപ്രകാരത്വാദ്വിവിധദുഃഖദായിത്വാച്ച| ഇത്യത ആഹ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ വാതവ്യാധിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨| സര്വാര്ഥാനര്ഥകരണേ വിശ്വസ്യാസ്യൈകകാരണമ്| അദുഷ്ടദുഷ്ടഃ പവനഃ, ശരീരസ്യ വിശേഷതഃ||൧||

സ൦-അര്ഥാശ്ചാനര്ഥാശ്ചാര്ഥാനര്ഥാഃ-ശുഭാശുഭാഃ| സര്വേ ച തേऽര്ഥാനര്ഥാശ്ച സര്വാര്ഥാനര്ഥാഃ, തേഷാം കരണം-നിവൃത്തിഃ, തസ്മിന്| അസ്യ വിശ്വസ്യ-ജഗതഃ, ഏകം-പ്രധാനം, കാരണം വാതഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? അദുഷ്ടദുഷ്ടഃ, യഥാക്രമമ്,-അദുഷ്ടഃ സര്വാര്ഥകരണേ-ജഗത്സ്ഥിതിലക്ഷണേ, വായുഃ പ്രധാനം കാരണമ്| സര്വാനര്ഥകരണേ-ജഗദ്വിനാശലക്ഷണേ, ദുഷ്ടഃ പവനഃ പ്രധാനോ ഹേതുഃ| ശരീരസ്യ പുനര്വിശേഷതഃ-അതിശയേന, അര്ഥാനര്ഥകരണേ പ്രധാനം കാരണമിതി ശേഷഃ| പഞ്ചധാത്വം ഗതേന പ്രാണാദിതയാ ശരീരജനനാദ്ധാരണാച്ച| അതസ്തദദുഷ്ടൌ യതിതവ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

കഥം വായുഃ കാരണമിത്യവഗമ്യതേ ? ഇത്യാഹ - - - - സ വിശ്വകര്മാ വിശ്വാത്മാ വിശ്വരൂപഃ പ്രജാപതിഃ| സ്രഷ്ടാ ധാതാ വിഭുര്വിഷ്ണുഃ സംഹര്താ മൃത്യുരന്തകഃ||൨|| തദദുഷ്ടൌ പ്രയത്നേന യതിതവ്യമതഃ സദാ| |൩|

സ൦-യതോऽസൌ വായുര്വിശ്വകര്മാ, വിശ്വാനി-ശരീരജനനവര്ധനധാരണഭഞ്ജനശോഷണാദീന്യര്ഥാനര്ഥകരണാനി, കര്മാണി യസ്യ സ വിശ്വകര്മാ| കസ്മാദ്വിശ്വകര്മാ ? ഇത്യാഹ-വിശ്വാത്മാ, വിശ്വേഷാം-ശുഭാശുഭാനാം, ആത്മാ-ഹേതുഃ| ഹേത്വര്ഥോऽത്രാത്മശബ്ദഃ| നനു, വിശ്വാത്മേതി കഥം ജ്ഞായതേ ? ഇത്യാഹ-വിശ്വരൂപ ഇതി| യതോ വിശ്വരൂപം-ബാഹ്യാധ്യാത്മികാഖ്യം, യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, പ്രജാപതിഃ-പ്രജാനാം പാലകഃ| തഥാ, സ്രഷ്ടാ-പ്രകൃതത്വാദ്വിശ്വസ്യ| തഥാ, ധാതാ-വിശ്വസ്യ ധാരകഃ, തഥാ ഹി-ബാഹ്യോ ലോകോ വായുമണ്ഡലേന ധാര്യതേ, സത്യലോകോऽപി പ്രാണാപാനാദിഭിഃ| കസ്മാദ്വിശ്വരൂപഃ ? യസ്മാദ്വിഭുഃ, അതസ്തദര്ഥാനര്ഥകരണേ പ്രഭുരിവേത്യര്ഥഃ| കസ്മാത്പ്രജാപതിഃ ? യസ്മാദ്വിഷ്ണുഃ,-വ്യാപീ| "വിഷ്ല്റ്-വ്യാപ്തൌ" ഇത്യസ്യൌണാദികേ നുപ്രത്യയേ വിഷ്ണുശബ്ദഃ| സംഹര്താ-ബാഹ്യാധ്യാത്മികസര്ഗസംഹരണാത്| മൃത്യുഃ-യമരൂപഃ, തത്കാര്യകരണാത്| തഥാ, അന്തകോ-യമഭട്ടാരക ഏവ സാക്ഷാത്| യതശ്ചൈവമതസ്തദദുഷ്ടൌ-തസ്യാപ്രകോപേ, സദാ-സര്വകാലം, യതിതവ്യമ്|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| തസ്യോക്തം ദോഷവിജ്ഞാനേ കര്മ പ്രാകൃതവൈകൃതമ്||൩|| സമാസാദ്വ്യാസതോ ദോഷഭേദീയേ നാമ ധാമ ച| പ്രത്യേകം പഞ്ചധാ ചാരോ വ്യാപാരശ്ച|൪|

സ൦-തസ്യ-പവനസ്യ, കര്മോക്തമ്| ക്വ? ദോഷവിജ്ഞാനേ,-ദോഷവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧)| കിമ്ഭൂതം കര്മ ? പ്രാകൃതവൈകൃതമ്| പ്രാകൃതൌ ഭവം പ്രാകൃതം-സ്വാഭാവികമുത്സാഹോച്ഛ്വാസാദിലക്ഷണമ്| വൈകൃതം തു-"വൃദ്ധസ്തു കുരുതേऽനിലഃ| കാര്ശ്യകാര്ഷ്യോഷ്ണ" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടമ്| ഏതത്സമാസാത്-സങ്ക്ഷേപതോ, വായോഃ കര്മ| വ്യാസതോ-വിസ്തരതഃ പുനഃ, ദോഷഭേദീയേ നാമ ധാമ ചോക്തമിത്യനുവര്തനീയമ്| പ്രത്യേകം പഞ്ചധാ| ഏകമേകം പ്രതി പ്രത്യേകം നാമ ധാമ ച| പ്രാണാദിഭേദേന നാമ പഞ്ചധാ| ധാമ-സ്ഥാനമപി, പഞ്ചധാ മൂര്ധാദിഭേദേന| പ്രാണസ്യ മുര്ധാ സ്ഥാനമ്, "പ്രാണോऽത്ര മൂര്ധഗഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൪) ഇതി വചനാത്| തഥാ, "ഉരഃ സ്ഥാനമുദാനസ്യ" ഇതി| തഥാ, "വ്യാനോ ഹൃദി സ്ഥിതഃ" ഇതി| തഥാ, "സമാനോऽഗ്നിസമീപസ്ഥഃ" ഇതി| തഥാ, "അപാനോऽപാനഗഃ" ഇതി| തഥാ, ചാരോऽപി പഞ്ചധാ| ചരണം-ചാരോ ഗതിഃ| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൪) -"പ്രാണ ഉരഃകണ്ഠചരഃ" "ഉദാനോ നാസാനാഭിഗലചരഃ" "വ്യാനഃ കൃത്സ്നദേഹചരഃ" "സമാനഃ കോഷ്ഠചരഃ" "അപാനോ ബസ്തിമേഢ്രോരുഗോചരഃ" ഇതി| വ്യാപാരോऽപി വായോഃ പ്രാണാദിഭേദേന പഞ്ചധാ| തത്ര പ്രാണാസ്യ വ്യാപാരോ "ബുദ്ധിഹൃദയേന്ദ്രിയചിത്തധൃക്" ഇത്യാദിഃ, ഉദാനസ്യ വ്യാപാരോ "വാക്പ്രവൃത്തിഃ" ഇത്യാദിഃ, വ്യാനസ്യ വ്യാപാരോ "ഗത്യപക്ഷേപണോത്ക്ഷേപണാദികഃ", സമാനസ്യ വ്യാപാരോऽന്നഗ്രഹണാദികഃ, അപാനസ്യ വ്യാപാരഃ ശുക്രാര്തവാദീനാം നിഷ്ക്രമണരൂപത്വമ്, ഏവം വിസ്തരേണ ദോഷഭേദീയേ വാതഃ പ്രാണാദിഭേദേന പഞ്ചധാ നാമാദിഭിരുക്തഃ|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ഇഹ വൈകൃതമ്||൪|| തസ്യോച്യതേ വിഭാഗേന സനിദാനം സലക്ഷണമ്| |൫| |അസങ്ഖ്യമപി സങ്ഖ്യായ യദശീത്യാ പുരേരിതമ്]||൧||

സ൦-ഇഹ-അസ്മിന്നധ്യായേ, തസ്യ-വാതസ്യ, വൈകൃതം കര്മ വിഭാഗേന-പൃഥഗ്രൂപതയാ, ഉച്യതേ| കിമ്ഭൂതമ് ? സനിദാനം സലക്ഷണമ്| സഹ നിദാനേന സനിദാനമ്| തഥാ, സഹ ലക്ഷണേന സലക്ഷണമ്|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

വായോശ്ചോഭയഥാऽപി കോപഃ സമ്ഭവതി| തമിദാനീം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | ധാതുക്ഷയകരൈര്വായുഃ കുപ്യത്യതിനിഷേവിതൈഃ||൫|| ചരന് സ്രോതഃസു രിക്തേഷു ഭൃശം താന്യേവ പൂരയന്| തേഭ്യോऽന്യദോഷപൂര്ണേഭ്യഃ പ്രാപ്യ വാऽऽവരണം ബലീ||൬||

സ൦-ധാതുക്ഷയകരൈരാഹാരവിഹാരാദിഭിരതിനിഷേവിതൈഃ-അതിമാത്രസേവിതൈശ്ചിരകാലസേവിതൈശ്ച, പവനഃ കുപ്യതി| കിം കുര്വന് ? സ്രോതഃസു രിക്തേഷു ചരന്,-ധാതുക്ഷയകരാതിസേവനാത്, യതസ്തദാനീം സ്രോതസാം ശൂന്യതാ ഭവതി| തഥാഭൂതേഷു സ്രോതഃസു പ്രഭഞ്ജനസ്തദന്തഃ പ്രവിശംസ്താന്യേവ സ്രോതാംസി രിക്താനി ഭൃശം പൂരയന്നേവം ധാതുക്ഷയാത് കുപ്യതി മരുത്| തഥാ തേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യോऽന്യദോഷപൂര്ണേഭ്യ ആവരണം പ്രാപ്യ ബലീ വായുരേവം വാ കുപ്യതി|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

തത്ര പക്വാശയേ ക്രുദ്ധഃ ശൂലാനാഹാന്ത്രകൂജനമ്| മലരോധാശ്മവര്ധ്മാര്ശസ്ത്രികപൃഷ്ഠകടീഗ്രഹമ്||൭|| കരോത്യധരകായേ ച താംസ്താന് കൃച്ഛ്രാനുപദ്രവാന്| |൮|

സ൦-ഏവമുഭയഥാ വായുഃ പക്വാശയേ ക്രുദ്ധഃ ശൂലാനാഹാവന്ത്രകൂജനാദീംശ്ച കരോതി| തഥാ, അധരകായേ ച-ശരീരസ്യാധസ്താത്, താംസ്താന്-നാനാവിധാന്, ഉപദ്രവാന്-വ്യാധീന്, കൃച്ഛ്രാന്-കൃച്ഛ്രസാധ്യാന്, കരോതി| കായസ്യാധര ഇതി പൂര്വാപരേത്യാദിനാ സമാസഃ|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ആമാശയേ തൃഡ്വമഥുശ്വാസകാസവിസൂചികാഃ||൮|| കണ്ഠോപരോധമുദ്ഗാരാന് വ്യാധീനൂര്ധ്വം ച നാഭിതഃ| |൯|

സ൦-ആമാശയേ ക്രുദ്ധസ്തൃഡാദീംസ്തഥാऽന്യാനപ്യനുക്താന് വ്യാധീന്നാഭേരൂര്ധ്വം-ഊര്ധ്വകായേ, കരോതി|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയവധം|൯|

സ൦-ശ്രോത്രാദിഷു-ഇന്ദ്രിയാധാരേഷു, ക്രുദ്ധഃ ഇന്ദ്രിയാണാം വധം-വിനാശം, കരോതി|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| ത്വചി സ്ഫുടനരൂക്ഷതേ||൯||

സ൦-ത്വചി ക്രുദ്ധസ്തസ്യാസ്ത്വചഃ സ്ഫുടനം രൂക്ഷതാം ച കരോതി|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

രക്തേ തീവ്രാ രുജഃ സ്വാപം താപം രാഗം വിവര്ണതാമ്| അരൂംഷ്യന്നസ്യ വിഷ്ടമ്ഭരുചിം കൃശതാം ഭ്രമമ്||൧൦||

സ൦-രക്തേ ക്രുദ്ധസ്തീവ്ര രുജസ്തഥാ സ്വാപാദീന് കരോതി|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

മാംസമേദോഗതോ ഗ്രന്ഥീംസ്തോദാഢ്യാന് കര്കശാന് ശ്രമമ്| ഗുര്വങ്ഗം ചാതിരുക്സ്തബ്ധം മുഷ്ടിദണ്ഡഹതോപമമ്||൧൧||

സ൦-മാംസമേദോഗതസ്തത്രസ്ഥഃ ക്രുദ്ധോ ഗ്രന്ഥീംസ്തോദാദിയുതാംസ്തഥാ ശ്രമാദീംശ്ച കരോതി| സുശ്രുതേ ചാത്ര വിശേഷ ഉക്തഃ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ- (സു. നി. അ. ൧|൨൬) - കര്കശാംസ്തോദബഹുലാന് ഗ്രന്ഥീന് മാംസസമാശ്രിതഃ| വായുര്മേദോയുതഃ കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥീന് മന്ദരുജോऽവ്രണാന്||" ഇതി|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

അസ്ഥിസ്ഥഃ സക്ഥിസന്ധ്യാസ്ഥിശൂലം തീവ്രം ബലക്ഷയമ്| |൧൨|

സ൦-അസ്ഥിസ്ഥഃ ക്രുദ്ധഃ സക്ഥിസന്ധ്യസ്ഥിശൂലം തീവ്രം-ദാരുണം, ബലക്ഷയം ച കരോതി|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| മജ്ജസ്ഥോऽസ്ഥിഷു സൌഷിര്യമസ്വപ്നം സന്തതാം രുജമ്||൧൨||

സ൦-മജ്ജസ്ഥഃ ക്രുദ്ധോऽസ്ഥിസൌഷിര്യാദീന് കരോതി|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

ശുക്രസ്യ ശീഘ്രമുത്സര്ഗം സങ്ഗം വികൃതിമേവ വാ| തദ്വദ്ഗര്ഭസ്യ ശുക്രസ്ഥഃ|൧൩|

സ൦-ശുക്രസ്ഥഃ ക്രുദ്ധഃ ശുക്രസ്യ ശീഘ്രമുത്സര്ഗം സങ്ഗാദീന്വാ കരോതി| തദ്വത്-തഥൈവ, ഗര്ഭസ്യാപി തഥാഭൂതബീജോത്പന്നത്വാത് ശീഘ്രോത്സര്ഗാദീന് കരോതി|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| സിരാസ്വാധ്മാനരിക്തതേ||൧൩|| തത്സ്ഥഃ| |൧൪|

സ൦-തത്സ്ഥഃ-സിരാസ്ഥിതഃ, ക്രുദ്ധസ്താസ്വേവ സിരാസ്വാധ്മാനരിക്തതേ കരോതി|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

സ്നാവസ്ഥിതഃ കുര്യാദ്ഗൃധ്രസ്യായാമകുബ്ജതാഃ| |൧൪|

സ൦-സ്നാവസ്ഥിതഃ ക്രുദ്ധോ ഗൃധ്രസ്യാദീന് കരോതി|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശം ശോഫം സന്ധിഗതോऽനിലഃ||൧൪|| പ്രസാരണാകുഞ്ചനയോഃ പ്രവൃത്തിം ച സവേദനാമ്| |൧൫|

സ൦-സന്ധിഗതോऽനിലഃ ക്രുദ്ധഃ ശോഫം കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശം-തത്തുല്യമ്| തഥാ, പ്രസാരണ ആകുഞ്ചനേ ച സവേദനാം പ്രവൃത്തിം കരോതി|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| സര്വാങ്ഗസംശ്രയസ്തോദഭേദസ്ഫുരണഭഞ്ജനമ്||൧൫|| സ്തമ്ഭനാക്ഷേപണസ്വാപസന്ധ്യാകുഞ്ചനകമ്പനമ്| |൧൬|

സ൦-സര്വാങ്ഗസംശ്രയോऽനിലസ്തത്രസ്ഥഃ ക്രുദ്ധസ്തോദാദീന് കരോതി|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| യദാ തു ധമനീഃ സര്വാഃ ക്രുദ്ധോऽഭ്യേതി മുഹുര്മുഹുഃ||൧൬|| തദാऽങ്ഗമാക്ഷിപത്യേഷ വ്യാധിരാക്ഷേപകഃ സ്മൃതഃ| |൧൭|

സ൦-യദാ തു സര്വാ ധമനീര്വായുഃ ക്രുദ്ധോऽഭ്യേതി-ആഭിമുഖ്യേനാഗച്ഛതി, പുനഃപുനസ്തദാऽങ്ഗം-ശരീരം, ആക്ഷിപതി-ആക്രമതി, ഏഷ വാതവ്യാധിരാക്ഷേപകഃ സ്മൃതഃ|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

അഥാപതന്ത്രകം ലക്ഷയതി - - - - | അധഃ പ്രതിഹതോ വായുര്വ്രജന്നൂര്ധ്വം ഹൃദാശ്രിതാഃ||൧൭|| നാഡീഃ പ്രവിശ്യ ഹൃദയം ശിരഃ ശങ്ഖൌ ച പീഡയന്| ആക്ഷിപേത്പരിതോ ഗാത്രം ധനുര്വച്ചാസ്യ നാമയേത്||൧൮|| കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസിതി സ്തബ്ധസ്രസ്തമീലിതദൃക്തതഃ| കപോത ഇവ കൃജേച്ച നിഃസംജ്ഞഃ സോऽപതന്ത്രകഃ||൧൯|| സ ഏവ ചാപതാനാഖ്യോ മുക്തേ തു മരുതാ ഹൃദി| അശ്ര്നുവീത മുഹുഃ സ്വാസ്ഥ്യം മുഹുരസ്വാസ്ഥ്യമാവൃതേ||൨൦||

സ൦-അധഃ പ്രതിഹത ഊര്ധ്വം വ്രജന് മാരുതോ ഹൃദാശ്രിതാഃ-ഹൃദയസ്ഥാഃ, നാഡീരന്തഃ പ്രവിശ്യ ഹൃദയം തഥാ ശിരശ്ച ശങ്ഖൌ ച പീഡ്യന്, ആക്ഷിപേത്പരിതോ ഗാത്രം-സമന്താത്കായമാക്ഷിപേത്,-സംഹരേത്| തഥാ, ധനുര്വച്ചാസ്യ-അപതന്ത്രകവതഃ, പ്രകൃതത്വാദ്ഗാത്രം നാമയേത്| തഥാ സ പുമാന് കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസിതി-കഥഞ്ചിച്ഛ്വസിതി| ദൃക്-ചക്ഷുരിന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം ദൃക്ശബ്ദേനേഹ ഗൃഹ്യതേ| സ്തബ്ധാ സ്രസ്താ മീലിതാ ച ദൃഗ്യസ്യാസൌ സ്തബ്ധസ്രസ്തമീലിതദൃക്| തതഃ-അനന്തരം, കപോത ഇവ കൂജേത്-അവ്യക്തം ശബ്ദം വിദധ്യാത്| തഥാ, നിഃസംജ്ഞോ-വിചേതനഃ സമ്പദ്യതേ| സഃ-ഏവംരൂപോ വാതവ്യാധിഃ, അപതന്ത്രകാഖ്യോ ഭണ്യതേ| സ ഏവ ചാപതാനകസംജ്ഞോ നിഗദ്യതേ| മുക്തേ ത്വിത്യാദി| വായുനാऽനാക്രാന്തേ ഹൃദയേ ക്ഷണം സ്വാസ്ഥ്യം പ്രാപ്നുയാത്| മുഹുരസ്വാസ്ഥ്യം-തേനാവൃതേ ഹൃദ്യസ്വാസ്ഥ്യമശ്നുവീത|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

ഗര്ഭപാതസമുത്പന്നഃ ശോണിതാതിസ്രവോത്ഥിതഃ| അഭിഘാതസമുത്ഥശ്ച ദുശ്ചികിത്സ്യതമോ ഹി സഃ||൨൧||

സ൦-സ ചാകാലഗര്ഭപാതാത്സമനന്തരം യോഷിതാം പ്രായോ ജായതേ| കദാചിച്ഛോണിതാതിസ്രവാത് സ്ത്രീണാം പുരുഷാണാം ച, അഭിഘാതാച്ച സ്യാത്| സഃ-അപതന്ത്രകോ, ഗര്ഭപാതസമുത്പന്നോ ദുശ്ചികിത്സ്യഃ സ്യാത്, ശോണിതാതിസ്രവോത്ഥിതോ ദുശ്ചികിത്സ്യതരഃ, അഭിഘാതസമുത്ഥോ ദുശ്ചികിത്സ്യതമഃ|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

മന്യേ സംസ്തഭ്യ വാതോऽന്തരായച്ഛന് ധമനീര്യദാ| വ്യാപ്നോതി സകലം ദേഹം ജത്രുരായമ്യതേ തദാ||൨൨|| അന്തര്ധനുരിവാങ്ഗം ച വേഗൈഃ സ്തമ്ഭം ച നേത്രയോഃ| കരോതി ജൃമ്ഭാം ദശനം ദശനാനാം കഫോദ്വമമ്||൨൩|| പാര്ശ്വയോര്വേദനാം വാക്യഹനുപൃഷ്ഠശിരോഗ്രഹമ്| അന്തരായാമ ഇത്യേഷ|൨൪|

സ൦-മന്യേ ദ്വേ-ഗ്രീവാപാര്ശ്വാശ്രിതേ നാഡ്യൌ, വായുഃ സംസ്തഭ്യ, അന്തരായച്ഛന് ധമനീര്യദാ ഗൃഹ്ണന് സകലം ദേഹം വ്യാപ്നോതി തദാ ജത്രുരായമ്യതേ-വക്രീക്രിയതേ| ജത്രുശബ്ദസ്യ പുംസ്ത്വം ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി| അന്തര്ധനുരിവാങ്ഗം ച,-തഥാऽന്തഃ-മുഖതോ ഭാഗാത്, അങ്ഗം-ശരീരം ച, ധനുരിവായമ്യത ഇതി ചാര്ഥഃ| വേഗൈഃ-വിച്ഛിദ്യ പുനരുദ്ഭവൈര്ഭജ്യത ഇവ തുദ്യത ഇവ ഇതി ച നാനാവ്യഥാരൂപൈഃ| തഥാ സ്തമ്ഭം ച നേത്രയോഃ കരോതി| തഥാ ജൃമ്ഭാമ്| തഥാ, ദശനാനാം-ദന്താനാം, ദശനം-ഖാദനമ്| ദശനമിത്യത്ര "ദാമ്നീശസയുയുജ" ഇത്യാദൌ ദംശേരനുനാസികലോപനിര്ദേശോ ജ്ഞാപനാര്ഥഃ, കൃതോऽന്യസ്മിന്നപി പ്രത്യയേ ലോപോ ഭവതീതി തേന ല്യുട്യപി ഭവതി| ദശനമിതി വചനാദത്ര നലോപഃ| പ്രായികം ചൈതജ്ജ്ഞാപകമിതി "ഹിതം കീടൈശ്ച ദംശനമ്" ഇത്യപി ഭവതി| തഥാ കഫസ്യോദ്വമനമ്| തഥാ, പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോര്വേദനാം-ശൂലമ്| തഥാ, വാക്യാദീനാം ഗ്രഹം-സ്തമ്ഭമ്| ഇത്യേഷഃ-വാതവ്യാധിഃ, അന്തരായാമസംജ്ഞോऽങ്ഗസ്യാന്തരായമനാത്-വക്രീകരണാത്, ഉച്യത ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| ബാഹ്യായാമശ്ച തദ്വിധഃ||൨൪|| ദേഹസ്യ ബഹിരായാമാത് പൃഷ്ഠതോ നീയതേ ശിരഃ| ഉരശ്ചോത്ക്ഷിപ്യതേ തത്ര കന്ധരാ ചാവമൃദ്യതേ||൨൫|| ദന്തേഷ്വാസ്യേ ച വൈവര്ണ്യം പ്രസ്വേദഃ സ്രസ്തഗാത്രതാ| ബാഹ്യായാമം ധനുഷ്കമ്ഭം ബ്രുവതേ വേഗിനം ച തമ്||൨൬||

സ൦-ബാഹ്യായാമശ്ച തദ്വിധഃ-താദൃശഃ| ദേഹസ്യ ബഹിരായാമാത്-അങ്ഗസ്യ ധനുര്വദ്ബഹിര്വക്രീകരണാത്, ബഹിരായാമ ഉച്യത ഇതി ശേഷഃ| തമേവ പ്രദര്ശയിതുമാഹ - പൃഷ്ഠത ഇത്യാദി| ശിരഃ (പൃഷ്ഠതഃ-) പൃഷ്ഠാഭിമുഖം നീയതേ| തഥാ, തത്ര-ബാഹ്യായാമേ, ഉരോ-വക്ഷഃ, ഉത്ക്ഷിപ്യതേ-ഉന്നതിം നീയതേ| തഥാ, കന്ധരാ-ഗ്രീവാ ച, അവമൃദ്യതേ-ക്ഷുദ്യതേ| തഥാ, ദന്തേഷു വക്ത്രേ ച വൈവര്ണ്യം-പ്രാകൃതാദ്വര്ണാദ്വര്ണാന്തരാപത്തിഃ| തഥാ, പ്രകര്ഷേണ സ്വേദഃ| തഥാ, സ്രസ്തഗാത്രതാ-ശ്ലഥാങ്ഗതാ| തം-തഥാഭൂതം വാതവ്യാധിം, ബാഹ്യായാമം ധനുഷ്കമ്ഭം ച ബ്രുവതേ| തമേവ കേചിദ്വേഗിനമിത്യാചക്ഷതേ|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

അധുനാ വ്രണായാമമാഹ - - - - വ്രണം മര്മാശ്രിതം പ്രാപ്യ സമീരണസമീരണാത്| വ്യായച്ഛന്തി തനും ദോഷാഃ സര്വാമാപാദമസ്തകമ്||൨൭|| തൃഷ്യതഃ പാണ്ഡുഗാത്രസ്യ വ്രണായാമഃ സ വര്ജിതഃ| |൨൮|

സ൦-ദോഷാ വ്രണം മര്മാശ്രിതം പ്രാപ്യാനന്തരം സമീരണസ്യ സമീരണാത്-പ്രേരണാത്, സര്വാം തനും-സകലം ദേഹമാപാദമസ്തകം, വ്യായച്ഛന്തി-വിശേഷേണാക്രാമന്തി| [ സഃ- ] ഏഷ വ്രണായാമഃ, തൃഷ്യതസ്തഥാ പാണ്ഡുഗാത്രസ്യ നരസ്യ വര്ജിതഃ, അസാധ്യത്വാത്|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| ഗതേ വേഗേ ഭവേത്സ്വാസ്ഥ്യം സര്വേഷ്വാക്ഷേപകേഷു ച||൨൮||

സ൦-സര്വേഷു ചാക്ഷേപകേഷു- "യദാ തു ധമനീഃ സര്വാ" (ശ്ലോ. ൧൬) - ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേഷു വ്രണായാമപര്യന്തേഷു, വേഗേ ഗതേ സതി-വേഗാനാം ശാന്തൌ സത്യാം, സ്വാസ്ഥ്യം ഭവേത്-നാന്യദാ|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

ജിഹ്വാതിലേഖനാച്ഛുഷ്കഭക്ഷണാദഭിഘാതതഃ| കുപിതോ ഹനുമൂലസ്ഥഃ സ്രംസയിത്വാऽനിലോ ഹനൂ||൨൯|| കരോതി വിവൃതാസ്യത്വമഥവാ സംവൃതാസ്യതാമ്| ഹനുസ്രംസഃ സ തേന സ്യാത്കൃച്ഛ്രാച്ചര്വണഭാഷണാമ്||൩൦||

സ൦-ജിഹ്വാതിലേഖനാദിഭിഃ കുപിതോ ഹന്വോര്മൂലേ സ്ഥിതോ വായുര്ഹനൂ സ്രംസയിത്വാ-സ്ഥാനാച്ചാലയിത്വാ, വിവൃതാസ്യത്വം-പ്രസാരിതമുഖത്വം, അഥവാ സംവൃതാസ്യത്വം കരോതി| സഃ-ഏവംഭൂതോ, ഹനുസ്രംസ ഉച്യതേ| തേന ച-ഹനുസ്രംസേന, കൃച്ഛ്രാത്-കഥമപി, ചര്വണം ഭാഷണം ച സ്യാത്|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

വാഗ്വാഹിനീസിരാസംസ്ഥോ ജിഹ്വാം സ്തമ്ഭയതേऽനിലഃ| ജിഹ്വാസ്തമ്ഭഃ സ തേനാന്നപാനവാക്യേഷ്വനീശതാ||൩൧||

സ൦-വാഗ്വാഹിനീസിരാസംസ്ഥോ വായുര്ജിഹ്വാം സ്തമ്ഭയതേ| സഃ-ഏവംവിധോ, ജിഹ്വാസ്തമ്ഭ ഉച്യതേ| തേന-ജിഹ്വാസ്തമ്ഭേന, അന്നപാനവാക്യേഷു അനീശതാ-അസമര്ഥതാ, ഭവതി|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

ശിരസാ ഭാരഹരണാദതിഹാസ്യപ്രഭാഷണാത്| ഉത്ത്രാസവക്ത്രക്ഷവഥോഃ ഖരകാര്മുകകര്ഷണാത്||൩൨|| വിഷമാദുപധാനാച്ച കഠിനാനാം ച ചര്വണാത്| വായുര്വിവൃദ്ധസ്തൈസ്തൈശ്ച വാതലൈരൂര്ധ്വമാസ്ഥിതഃ||൩൩|| വക്രീകരോതി വക്ത്രാര്ധമുക്തം ഹസിതമീക്ഷിതമ്| തതോऽസ്യ കമ്പതേ മൂര്ദ്ധാ വാക്സങ്ഗഃ സ്തബ്ധനേത്രതാ||൩൪|| ദന്തചാലഃ സ്വരഭ്രംശഃ ശ്രുതിഹാനിഃ ക്ഷവഗ്രഹഃ| ഗന്ധാജ്ഞാനം സ്മൃതേര്മോഹസ്ത്രാസഃ സുപ്തസ്യ ജായതേ||൩൫|| നിഷ്ഠീവഃ പാര്ശ്വതോ യായാദേകസ്യാക്ഷ്ണോ നിമീലനമ്| ജത്രോരൂര്ധ്വം രുജാ തീവ്രാ ശരീരാര്ധേऽധരേऽപി വാ||൩൬|| തമാഹുരര്ദിതം കേചിദേകായാമമഥാപരേ| |൩൭|

സ൦-ശിരോഭാരഹരണാദിഭിര്വായുര്വിവൃദ്ധോ-വിശേഷേണ വൃദ്ധിം ഗതഃ, തഥാ തൈസ്തൈശ്ച വാതലൈഃ-സര്വരോഗനിദാനാദ്യുക്തൈഃ, ഊര്ധ്വമാത്സ്ഥിതഃ-ശരീരസ്യോപരിഭാഗേ ആസമന്താത്സ്ഥിതോ , വക്ത്രാര്ധം വക്രീകരോതി| തഥാ, ഉക്തംഹസിതമീക്ഷിതം ച വക്രീകരോതി| തഥാ, ഉക്തം ഹസിതമീക്ഷിതം ച വക്രീകരോതി| തതഃ-അനന്തരം, അസ്യ-നരസ്യ,മൂര്ധാ കമ്പതേ| തഥാ, വാക്സങ്ഗോ ജായതേ| തഥാ, സ്തബ്ധനേത്രതാദയശ്ച| തഥാ, നിഷ്ഠീവോ-നിഷ്ഠീവനം, പാര്ശ്വേന ഗച്ഛേത്| ഏകസ്യ ചാക്ഷ്ണോ നിമീലനം സ്യാത്| ജത്രോരൂര്ധ്വം തീവ്രാ രുജാ-ദാരുണാ പീഡാ, ഭവതി| ശരീരാര്ധേऽധരേऽപി വാ-അധസ്താദ്വാ, തം-ഈദൃശം വാതവ്യാധിം, കേചിദര്ദിതമാഹുഃ, അപരേ തന്ത്രകൃത ഏകായാമം വദന്തി|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| രക്തമാശ്രിത്യ പവനഃ കുര്യാന്മൂര്ദ്ധധരാഃ സിരാഃ||൩൭|| രൂക്ഷാഃ സവേദനാഃ കൃഷ്ണാഃ സോऽസാധ്യഃ സ്യാത്സിരാഗ്രഹഃ| |൩൮|

സ൦-പവനോ രക്തമാശ്രിത്യ-ശ്രയിത്വാ, മൂര്ദ്ധാശ്രിതാഃ സിരാ രൂക്ഷാദിഗുണയുക്താഃ കുര്യാത്| സ സിരാഗ്രഹ ഉച്യതേ| സ ചാസാധ്യഃ|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| ഗൃഹീത്വാऽര്ധം തനോര്വായുഃ സിരാഃ സ്നായൂര്വിശോഷ്യ ച||൩൮|| പക്ഷമന്യതരം ഹന്തി സന്ധിബന്ധാന് വിമോക്ഷയന്| കൃത്സ്നോऽര്ധകായസ്തസ്യ സ്യാദകര്മണ്യോ വിചേതനഃ||൩൯|| ഏകാങ്ഗരോഗം തം കേചിദന്യേ പക്ഷവധം വിദുഃ| |൪൦|

സ൦-വായുസ്തനോഃ-ശരീരസ്യ, അര്ധം ഗൃഹീത്വാ സിരാഃ സ്നായൂശ്ച വിശോഷ്യ തതോऽന്യതരം-വാമം ദക്ഷിണം വാ, പക്ഷം ഹന്തി| കിം കുര്വന് ? സന്ധീനാം ബന്ധാന് വിമോക്ഷയന്-വിഘട്ടയന്| തസ്യൈവ ച-വ്യാധിമതഃ, കൃത്സ്നഃ-സര്വോऽര്ധകായഃ, അകര്മണ്യഃ-ക്രിയായാമശക്തോ, വിചേതനശ്ച സ്യാത്| തം-ഈദൃശം വാതവ്യാധിം, കേചിദേകാങ്ഗരോഗം വദന്തി, അന്യേ പക്ഷവധമിത്യാഹുഃ| അര്ധകായ ഇതി "അര്ധം നപുംസകമ്" ഇതി സമാസഃ|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| സര്വാങ്ഗരോഗം തദ്വച്ച സര്വകായാശ്രിതേऽനിലേ||൪൦||

സ൦-സര്വകായാശ്രിതേ വായൌ തേന-പൂര്വോക്തേനൈകാങ്ഗരോഗോക്തേന ലക്ഷണേന, തുല്യം വര്തതേ തദ്വത്, സര്വാങ്ഗരോഗമിത്യാഹുഃ|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

ശുദ്ധവാതഹതഃ പക്ഷഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമോ മതഃ| കൃച്ഛ്രസ്ത്വന്യേന സംസൃഷ്ടോ വിവര്ജ്യഃ ക്ഷയഹേതുകഃ||൪൧||

സ൦-ശുദ്ധവാതേന ഹതഃ പക്ഷഃ-ഏകാങ്ഗരോഗഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യതമോ മതഃ-അതിശയേന കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| അന്യേന സംയുക്തോ വാതഃ കൃച്ഛ്രഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| ക്ഷയഹേതുകഃ പക്ഷോ വിവര്ജ്യോ-നോപക്രമ്യഃ, അസാധ്യത്വാത്|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ആമബദ്ധായനഃ കുര്യാത്സംസ്തഭ്യാങ്ഗം കഫാന്വിതഃ| അസാധ്യം ഹതസര്വേഹം ദണ്ഡവദ്ദണ്ഡകം മരുത്||൪൨||

സ൦-ആമേന ബദ്ധാനി-സ്ഥഗിതാനി, അയനാനി-ദ്വാരാണി പ്രകൃതത്വാത് സ്രോതസാം, യേന സ ആമബദ്ധായനഃ, കഫാന്വിതോ മാരുതോങ്ഗം സംസ്തഭ്യ-സ്തമ്ഭയിത്വാ ദണ്ഡവത് ദണ്ഡകാഖ്യം വാതവ്യാധിവിശേഷം കുര്യാത്| തമസാധ്യമ്| തഥാ ഹതാഃ സര്വാ ഈഹാഃ-ചേഷ്ടാഃ, യസ്മിംസ്തമേവംഭൂതമ്|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

അംസമൂലസ്ഥിതോ വായുഃ സിരാഃ സങ്കോച്യ തത്രഗാഃ| ബാഹുപ്രസ്പന്ദിതഹരം ജനയത്യവബാഹുകമ്||൪൩||

സ൦-വായുരംസമൂലേ സ്ഥിതഃ, തത്രഗാഃ-അംസമൂലാശ്രിതാഃ, സിരാഃ സങ്കോച്യാവബാഹുകാഖ്യം വാതവ്യാധിം ജനയതി| കിമ്ഭൂതമ് ? ബാഹുപ്രസ്പന്ദിതം ഹരതീതി ബാഹുപ്രസ്പന്ദിതഹരമ്, " ഹരതേരനുദ്യമനേऽച്" ഇത്യച്|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

തലം പ്രത്യങ്ഗുലീനാം യാ കണ്ഡരാ ബാഹുപൃഷ്ഠതഃ| ബാഹുചേഷ്ടാപഹരണീ വിശ്വാചീ നാമ സാ സ്മൃതാ||൪൪||

സ൦-തലം-ഹസ്തതലം, പ്രതി-ലക്ഷണീ (ലക്ഷ്യീ) കൃത്യ, യാ കണ്ഡരാ-സുമഹാന് സ്നായുസങ്ഘാതഃ, സാ ബാഹുപൃഷ്ഠതോ ഗതാ, തഥാ മാരുതാര്ദിതാ-വാതേന പീഡീതാ സതീ, ബാഹുചേഷ്ടാം-ഭുജവ്യാപാരം, അപഹരതി [ ഇതി ] ബാഹുചേഷ്ടാപഹരണീ| ബാഹുലകാദത്ര കര്തരീ ല്യുട് സ്ത്രീത്വം ച| ഏവംഭൂതാ വിശ്വാചീ സംജ്ഞാ സ്മൃതാ, മുനിഭിരിതി ശേഷഃ|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

വായുഃ കട്യാം സ്ഥിതഃ സക്ഥ്നഃ കണ്ഡരാമാക്ഷിപേദ്യദാ| തദാ ഖഞ്ജോ ഭവേജ്ജന്തുഃ പങ്ഗുഃ സക്ഥ്നോര്ദ്വയോരപി||൪൫||

സ൦-കട്യാം സ്ഥിതോ മാരുതോ യദാ സക്ഥ്നഃ-ഊരോഃ സമ്ബന്ധിനീം, കണ്ഡരാമാക്ഷിപേത്-ആകര്ഷേത്, തദാ പ്രാണീ ഖഞ്ജോ ഭവേത്| ദ്വയോരപി സക്ഥ്നോഃ സമ്ബന്ധിനീം കണ്ഡരാം യദാऽऽക്ഷിപേത്തദാ പങ്ഗുഃ സ്യാത്|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

കമ്പതേ ഗമനാരമ്ഭേ ഖഞ്ജന്നിവ ച യാതി യഃ| കലായഖഞ്ജം തം വിദ്യാന്മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനമ്||൪൬||

സ൦-തഥാ യോ ഗമനാരമ്ഭേ കമ്പതേ-വേപതേ, ഖഞ്ജന്നിവ ച യാതി| തം-ഏവംഭൂതം, കലായഖഞ്ജാഖ്യം വ്യാധിം വിദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? മുക്തം സന്ധിപ്രബന്ധനം യത്ര, തം തഥാവിധമ്|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

ശീതോഷ്ണദ്രവസംശുഷ്കഗുരുസ്നിഗ്ധൈര്നിഷേവിതൈഃ| ജീര്ണാജീര്ണേ തഥാऽऽയാസസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നജാഗരൈഃ||൪൭|| സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനമാമമത്യര്ഥസഞ്ചിതമ്| അഭിഭൂയേതരം ദോഷമൂരു ചേത്പ്രതിപദ്യതേ||൪൮|| സക്ഥ്യസ്ഥീനി പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തിമിതേന തത്| തദാ സ്കഭ്നാതി തേനോരൂ സ്തബ്ധൌ ശീതാവചേതനൌ||൪൯|| പരകീയാവിവ ഗുരൂ സ്യാതാമതിഭൃശവ്യഥൌ| ധ്യാനാങ്ഗമര്ദസ്തൈമിത്യതന്ദ്രാച്ഛര്ദ്യരുചിജ്വരൈഃ||൫൦|| സംയുതൌ പാദസദനകൃച്ഛ്രോദ്ധരണസുപ്തിഭിഃ| തമൂരുസ്തമ്ഭമിത്യാഹുരാഢ്യവാതമഥാപരേ||൫൧||

സ൦-ജീര്ണേന സഹിതമജീര്ണം ജീര്ണാജീര്ണം-പക്വാപക്വമാഹാരകദമ്ബകം, കേനചിന്നിമിത്തേന ജാഠരാഗ്നിസംയോഗാദാഹാരരാശേഃ കശ്ചിദ്ഭാഗഃ പക്വഃ കശ്ചിദപക്വ ഇതി ജീര്ണാജീര്ണമ്, തസ്മിന്സതി| ശീതോഷ്ണാദിഭിസ്തഥാऽऽയാസസങ്ക്ഷോഭാദിഭിര്നിഷേവിതൈഃ-ചിരമഭ്യസ്തൈഃ, ആമമത്യര്ഥം സഞ്ചിതം-ബഹു സമ്ഭൃതം, ഊരു യദാ പ്രതിപദ്യതേ-ഉഭാവാശ്രിത്യാസ്തേ, തദാ-തസ്മിന്കായേ, തേന-യഥോക്തേന ഹേതുനാ, താവൂരു സ്കഭ്നാതി-സ്തമ്ഭയതി| കിമ്ഭൂതമാമമ് ? സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനമ്| സഹ ശ്ലേഷ്മണാ മേദസാ പവനേന ച വര്തത ഇതി സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനമ്, ന തു കേവലമേവ| തഥാ, ഇതരം ദോഷം-വാതശ്ലേഷ്മാപേക്ഷയാ പിത്താഖ്യം, അഭിഭൂയ-ആക്രമ്യ, ന വാതം കഫം വാ| തേന ഹി തയോരഭിഭവോ ന യുക്തഃ, തത്സഹവര്തമാനത്വാത്| തഥാ, തേന സഹവര്തമാനേനാപി ശ്ലേഷ്മണാ ച സ്തിമിതേന-സ്ത്യാനേന, സക്ഥിസമ്ബന്ധീന്യസ്ഥീന്യന്തഃ പ്രപൂര്യ-താനി നിര്ഭരാണി കൃത്വാ, തദാ തത്-ആമം, ഊരു സ്കഭ്നാതീതി യോജ്യമ്| തേന ഹേതുനാ തദാ-തസ്മിന്കാലേ, താവൂരു സ്തബ്ധൌ-നിശ്ചലൌ, തഥാ സ്പര്ശതഃ ശീതൌ, തഥാऽചേതനൌ-സൂച്യാദിഭിസ്തുദ്യമാനാവപി പീഡാം ന വേദയേതാമ്, അത ഏവ പരകീയാവിവ ഗുരു സ്യാതാമ്| തഥാऽതിഭൃശവ്യഥൌ-അത്യന്തശൂലാന്വിതൌ| പരകീയാവിതി "കുഗ്ജനസ്യ പരസ്യ ച" ഇതി ഈയഃ കുഗാഗമശ്ച| തഥാ ധ്യാനാദിഭിഃ സംയുതൌ| ധ്യാനം-ചിന്താ ദൌര്മനസ്യമിത്യര്ഥഃ| തഥാ പാദസദനാദിഭിഃ സംയുതൌ| ഏവംലക്ഷണോ യോ വ്യാധിവിശേഷസ്തമൂരുസ്തമ്ഭമാഹുഃ, തന്ത്രകൃത ഇതി ശേഷഃ| അപരേ ആചാര്യാ ആഢ്യവാതമിതി തമാഹുഃ| ആമശബ്ദസ്യ നപുംസകത്വം ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

വാതശോണിതജഃ ശോഫോ ജാനുമധ്യേ മഹാരുജഃ| ജ്ഞേയഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷശ്ച സ്ഥൂലഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷവത്||൫൨||

സ൦-ജാനുമധ്യേ മഹാരുജഃ ശോഫോ വാതശോണിതാജ്ജാതഃ ക്രോഷ്ടുകശീര്ഷാഖ്യോ വാതവ്യാധിഭേദഃ| സ ച സ്ഥൂലഃ ശൃഗാലശിരഃസദൃശോ ഭവതി|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

രുക് പാദേ വിഷമന്യസ്തേ ശ്രമാദ്വാ ജായതേ യദാ| വാതേന ഗുല്ഫമാശ്രിത്യ തമാഹുര്വാതകണ്ടകമ്||൫൩||

സ൦-പാദേ-ചരണേ വിഷമന്യസ്തേ സതി, അഥവാ ശ്രമേണ യദാ ഗുല്ഫമാശ്രിത്യ വാതേന രുഗ്ജായതേ, തം വാതകണ്ടകാഖ്യം വാതവ്യാധിമാഹുഃ|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

പാര്ഷ്ണിം പ്രത്യങ്ഗുലീനാം യാ കണ്ഡരാ മാരുതാര്ദിതാ| സക്ഥ്യുത്ക്ഷേപം നിഗൃഹ്ണാതി ഗൃധ്രസീം താം പ്രചക്ഷതേ||൫൪||

സ൦-പാര്ഷ്ണിം പ്രതി-പാര്ഷ്ണ്യഭിമുഖം, യാ അങ്ഗുലീനാം കണ്ഡരാ സാ മാരുതേന-വായുനാ, അര്ദിതാ-വ്യഥിതാ, ചരണോദ്ധരണാവസരേ യഃ സക്ഥ്യുത്ക്ഷേപഃ-ഊര്ധ്വം പ്രേരണം, തം നിഗൃഹ്ണാതി-അവമൃദ്ഗാതി സക്ഥ്നോര്നിശ്ചലത്വമിവോത്പാദയതി| താം-കണ്ഡരാം, വ്യാധിവിശേഷസംജ്ഞാം ഗൃധ്രസീം പ്രചക്ഷതേ, തന്ത്രകൃത ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

വിശ്വാചീ ഗൃധ്രസീ ചോക്താ ഖല്ലീ തീവ്രരുജാന്വിതേ| |൫൫|

സ൦-വിശ്വാചീ ചോക്താ "ബാഹുചേഷ്ടാപഹരണീ" (ശ്ലോ. ൪൪) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, ഗൃധ്രസീ ചാധുനൈവോക്താ| തേ ദ്വേ തീവ്രരുജാന്വിതേ സത്യൌ ഖല്ലീ ഭണ്യതേ|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| ഹൃഷ്യേതേ ചരണൌ യസ്യ ഭവേതാം ച പ്രസുപ്തവത്||൫൫|| പാദഹര്ഷഃ സ വിജ്ഞേയഃ കഫമാരുതകോപജഃ| |൫൬|

സ൦-യസ്യ പുംസശ്ചരണൌ ഹൃഷ്യേതേ പ്രസുപ്താവിവ ച സ്യാതാമ്, സഃ-ഏവംഭൂതോ വാതവ്യാധിഃ, പാദഹര്ഷാഖ്യഃ| സ ച വാതശ്ലേഷ്മകോപജോ വേദ്യഃ|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

പാദയോഃ കുരുതേ ദാഹം പിത്താസൃക്സഹിതോऽനിലഃ||൫൬|| വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമിതേ പാദദാഹം തമാദിശേത്| ൫൬ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിനിദാനം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||

സ൦-അനിലഃ പിത്തരക്തസഹിതഃ പാദയോര്ദാഹം കുരുതേ, വിശേഷേണ തു ചങ്ക്രമിതേ സതി| തം-ഏവംഭൂതം, പാദദാഹമാദിശേത്-ബ്രൂയാത്, ഭിഷഗിതി ശേഷഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിനിദാനം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൫||