15. vātavyādhinidānadhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

కుష్ఠనిదానాదనంతరం వాతవ్యాధినిదానమారభ్యతే, వాతరోగాణాం కుష్ఠవద్బహుప్రకారత్వాద్వివిధదుఃఖదాయిత్వాచ్చ| ఇత్యత ఆహ -

Adhikarana vAtavyAdhinidAnAdhyAyaH, sarvArthAnarthakaraNe vAyuH kAraNam (2-1) · Śloka 1

అథాతో వాతవ్యాధినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| సర్వార్థానర్థకరణే విశ్వస్యాస్యైకకారణం| అదుష్టదుష్టః పవనః, శరీరస్య విశేషతః||1||

స0-అర్థాశ్చానర్థాశ్చార్థానర్థాః-శుభాశుభాః| సర్వే చ తేఽర్థానర్థాశ్చ సర్వార్థానర్థాః, తేషాం కరణం-నివృత్తిః, తస్మిన్| అస్య విశ్వస్య-జగతః, ఏకం-ప్రధానం, కారణం వాతః| కింభూతః ? అదుష్టదుష్టః, యథాక్రమం,-అదుష్టః సర్వార్థకరణే-జగత్స్థితిలక్షణే, వాయుః ప్రధానం కారణం| సర్వానర్థకరణే-జగద్వినాశలక్షణే, దుష్టః పవనః ప్రధానో హేతుః| శరీరస్య పునర్విశేషతః-అతిశయేన, అర్థానర్థకరణే ప్రధానం కారణమితి శేషః| పంచధాత్వం గతేన ప్రాణాదితయా శరీరజననాద్ధారణాచ్చ| అతస్తదదుష్టౌ యతితవ్యమితి సంబంధః|

Adhikarana vAyoH svarUpam (2-3) · Śloka 3

కథం వాయుః కారణమిత్యవగమ్యతే ? ఇత్యాహ - - - - స విశ్వకర్మా విశ్వాత్మా విశ్వరూపః ప్రజాపతిః| స్రష్టా ధాతా విభుర్విష్ణుః సంహర్తా మృత్యురంతకః||2|| తదదుష్టౌ ప్రయత్నేన యతితవ్యమతః సదా| |3|

స0-యతోఽసౌ వాయుర్విశ్వకర్మా, విశ్వాని-శరీరజననవర్ధనధారణభంజనశోషణాదీన్యర్థానర్థకరణాని, కర్మాణి యస్య స విశ్వకర్మా| కస్మాద్విశ్వకర్మా ? ఇత్యాహ-విశ్వాత్మా, విశ్వేషాం-శుభాశుభానాం, ఆత్మా-హేతుః| హేత్వర్థోఽత్రాత్మశబ్దః| నను, విశ్వాత్మేతి కథం జ్ఞాయతే ? ఇత్యాహ-విశ్వరూప ఇతి| యతో విశ్వరూపం-బాహ్యాధ్యాత్మికాఖ్యం, యస్య స ఏవం| తథా, ప్రజాపతిః-ప్రజానాం పాలకః| తథా, స్రష్టా-ప్రకృతత్వాద్విశ్వస్య| తథా, ధాతా-విశ్వస్య ధారకః, తథా హి-బాహ్యో లోకో వాయుమండలేన ధార్యతే, సత్యలోకోఽపి ప్రాణాపానాదిభిః| కస్మాద్విశ్వరూపః ? యస్మాద్విభుః, అతస్తదర్థానర్థకరణే ప్రభురివేత్యర్థః| కస్మాత్ప్రజాపతిః ? యస్మాద్విష్ణుః,-వ్యాపీ| "విష్ల్R-వ్యాప్తౌ" ఇత్యస్యౌణాదికే నుప్రత్యయే విష్ణుశబ్దః| సంహర్తా-బాహ్యాధ్యాత్మికసర్గసంహరణాత్| మృత్యుః-యమరూపః, తత్కార్యకరణాత్| తథా, అంతకో-యమభట్టారక ఏవ సాక్షాత్| యతశ్చైవమతస్తదదుష్టౌ-తస్యాప్రకోపే, సదా-సర్వకాలం, యతితవ్యం|

Adhikarana vAyoH karmanAmAdikaM sUtrasthAne uktam (3-4) · Śloka 4

| తస్యోక్తం దోషవిజ్ఞానే కర్మ ప్రాకృతవైకృతం||3|| సమాసాద్వ్యాసతో దోషభేదీయే నామ ధామ చ| ప్రత్యేకం పంచధా చారో వ్యాపారశ్చ|4|

స0-తస్య-పవనస్య, కర్మోక్తం| క్వ? దోషవిజ్ఞానే,-దోషవిజ్ఞానీయాధ్యాయే (హృ. సూ. అ. 11)| కింభూతం కర్మ ? ప్రాకృతవైకృతం| ప్రాకృతౌ భవం ప్రాకృతం-స్వాభావికముత్సాహోచ్ఛ్వాసాదిలక్షణం| వైకృతం తు-"వృద్ధస్తు కురుతేఽనిలః| కార్శ్యకార్ష్యోష్ణ" ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టం| ఏతత్సమాసాత్-సంక్షేపతో, వాయోః కర్మ| వ్యాసతో-విస్తరతః పునః, దోషభేదీయే నామ ధామ చోక్తమిత్యనువర్తనీయం| ప్రత్యేకం పంచధా| ఏకమేకం ప్రతి ప్రత్యేకం నామ ధామ చ| ప్రాణాదిభేదేన నామ పంచధా| ధామ-స్థానమపి, పంచధా మూర్ధాదిభేదేన| ప్రాణస్య ముర్ధా స్థానం, "ప్రాణోఽత్ర మూర్ధగః" (హృ. సూ. అ. 12|4) ఇతి వచనాత్| తథా, "ఉరః స్థానముదానస్య" ఇతి| తథా, "వ్యానో హృది స్థితః" ఇతి| తథా, "సమానోఽగ్నిసమీపస్థః" ఇతి| తథా, "అపానోఽపానగః" ఇతి| తథా, చారోఽపి పంచధా| చరణం-చారో గతిః| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 12|4) -"ప్రాణ ఉరఃకంఠచరః" "ఉదానో నాసానాభిగలచరః" "వ్యానః కృత్స్నదేహచరః" "సమానః కోష్ఠచరః" "అపానో బస్తిమేఢ్రోరుగోచరః" ఇతి| వ్యాపారోఽపి వాయోః ప్రాణాదిభేదేన పంచధా| తత్ర ప్రాణాస్య వ్యాపారో "బుద్ధిహృదయేంద్రియచిత్తధృక్" ఇత్యాదిః, ఉదానస్య వ్యాపారో "వాక్ప్రవృత్తిః" ఇత్యాదిః, వ్యానస్య వ్యాపారో "గత్యపక్షేపణోత్క్షేపణాదికః", సమానస్య వ్యాపారోఽన్నగ్రహణాదికః, అపానస్య వ్యాపారః శుక్రార్తవాదీనాం నిష్క్రమణరూపత్వం, ఏవం విస్తరేణ దోషభేదీయే వాతః ప్రాణాదిభేదేన పంచధా నామాదిభిరుక్తః|

Adhikarana iha tu vaikRutaM karma (4-1) · Śloka 1

| ఇహ వైకృతం||4|| తస్యోచ్యతే విభాగేన సనిదానం సలక్షణం| |5| |అసంఖ్యమపి సంఖ్యాయ యదశీత్యా పురేరితం]||1||

స0-ఇహ-అస్మిన్నధ్యాయే, తస్య-వాతస్య, వైకృతం కర్మ విభాగేన-పృథగ్రూపతయా, ఉచ్యతే| కింభూతం ? సనిదానం సలక్షణం| సహ నిదానేన సనిదానం| తథా, సహ లక్షణేన సలక్షణం|

Adhikarana vAyukope kAraNam (5-6) · Śloka 6

వాయోశ్చోభయథాఽపి కోపః సంభవతి| తమిదానీం దర్శయన్నాహ - - - - | ధాతుక్షయకరైర్వాయుః కుప్యత్యతినిషేవితైః||5|| చరన్ స్రోతఃసు రిక్తేషు భృశం తాన్యేవ పూరయన్| తేభ్యోఽన్యదోషపూర్ణేభ్యః ప్రాప్య వాఽఽవరణం బలీ||6||

స0-ధాతుక్షయకరైరాహారవిహారాదిభిరతినిషేవితైః-అతిమాత్రసేవితైశ్చిరకాలసేవితైశ్చ, పవనః కుప్యతి| కిం కుర్వన్ ? స్రోతఃసు రిక్తేషు చరన్,-ధాతుక్షయకరాతిసేవనాత్, యతస్తదానీం స్రోతసాం శూన్యతా భవతి| తథాభూతేషు స్రోతఃసు ప్రభంజనస్తదంతః ప్రవిశంస్తాన్యేవ స్రోతాంసి రిక్తాని భృశం పూరయన్నేవం ధాతుక్షయాత్ కుప్యతి మరుత్| తథా తేభ్యః స్రోతోభ్యోఽన్యదోషపూర్ణేభ్య ఆవరణం ప్రాప్య బలీ వాయురేవం వా కుప్యతి|

Adhikarana pakvAshaye kruddhasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

తత్ర పక్వాశయే క్రుద్ధః శూలానాహాంత్రకూజనం| మలరోధాశ్మవర్ధ్మార్శస్త్రికపృష్ఠకటీగ్రహం||7|| కరోత్యధరకాయే చ తాంస్తాన్ కృచ్ఛ్రానుపద్రవాన్| |8|

స0-ఏవముభయథా వాయుః పక్వాశయే క్రుద్ధః శూలానాహావంత్రకూజనాదీంశ్చ కరోతి| తథా, అధరకాయే చ-శరీరస్యాధస్తాత్, తాంస్తాన్-నానావిధాన్, ఉపద్రవాన్-వ్యాధీన్, కృచ్ఛ్రాన్-కృచ్ఛ్రసాధ్యాన్, కరోతి| కాయస్యాధర ఇతి పూర్వాపరేత్యాదినా సమాసః|

Adhikarana AmAshaye kruddhasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ఆమాశయే తృడ్వమథుశ్వాసకాసవిసూచికాః||8|| కంఠోపరోధముద్గారాన్ వ్యాధీనూర్ధ్వం చ నాభితః| |9|

స0-ఆమాశయే క్రుద్ధస్తృడాదీంస్తథాఽన్యానప్యనుక్తాన్ వ్యాధీన్నాభేరూర్ధ్వం-ఊర్ధ్వకాయే, కరోతి|

Adhikarana shrotrAdiShu kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం|9|

స0-శ్రోత్రాదిషు-ఇంద్రియాధారేషు, క్రుద్ధః ఇంద్రియాణాం వధం-వినాశం, కరోతి|

Adhikarana tvaci kruddhasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| త్వచి స్ఫుటనరూక్షతే||9||

స0-త్వచి క్రుద్ధస్తస్యాస్త్వచః స్ఫుటనం రూక్షతాం చ కరోతి|

Adhikarana rakte kruddhasya lakShaNam (10) · Śloka 10

రక్తే తీవ్రా రుజః స్వాపం తాపం రాగం వివర్ణతాం| అరూంష్యన్నస్య విష్టంభరుచిం కృశతాం భ్రమం||10||

స0-రక్తే క్రుద్ధస్తీవ్ర రుజస్తథా స్వాపాదీన్ కరోతి|

Adhikarana mAMsamedasoH kruddhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

మాంసమేదోగతో గ్రంథీంస్తోదాఢ్యాన్ కర్కశాన్ శ్రమం| గుర్వంగం చాతిరుక్స్తబ్ధం ముష్టిదండహతోపమం||11||

స0-మాంసమేదోగతస్తత్రస్థః క్రుద్ధో గ్రంథీంస్తోదాదియుతాంస్తథా శ్రమాదీంశ్చ కరోతి| సుశ్రుతే చాత్ర విశేష ఉక్తః| తథా చ తద్గ్రంథః- (సు. ని. అ. 1|26) - కర్కశాంస్తోదబహులాన్ గ్రంథీన్ మాంససమాశ్రితః| వాయుర్మేదోయుతః కుర్యాద్గ్రంథీన్ మందరుజోఽవ్రణాన్||" ఇతి|

Adhikarana asthni kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

అస్థిస్థః సక్థిసంధ్యాస్థిశూలం తీవ్రం బలక్షయం| |12|

స0-అస్థిస్థః క్రుద్ధః సక్థిసంధ్యస్థిశూలం తీవ్రం-దారుణం, బలక్షయం చ కరోతి|

Adhikarana majjAyAM kruddhasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| మజ్జస్థోఽస్థిషు సౌషిర్యమస్వప్నం సంతతాం రుజం||12||

స0-మజ్జస్థః క్రుద్ధోఽస్థిసౌషిర్యాదీన్ కరోతి|

Adhikarana shukre kruddhasya lakShaNam (13) · Śloka 13

శుక్రస్య శీఘ్రముత్సర్గం సంగం వికృతిమేవ వా| తద్వద్గర్భస్య శుక్రస్థః|13|

స0-శుక్రస్థః క్రుద్ధః శుక్రస్య శీఘ్రముత్సర్గం సంగాదీన్వా కరోతి| తద్వత్-తథైవ, గర్భస్యాపి తథాభూతబీజోత్పన్నత్వాత్ శీఘ్రోత్సర్గాదీన్ కరోతి|

Adhikarana sirAsu kruddhasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| సిరాస్వాధ్మానరిక్తతే||13|| తత్స్థః| |14|

స0-తత్స్థః-సిరాస్థితః, క్రుద్ధస్తాస్వేవ సిరాస్వాధ్మానరిక్తతే కరోతి|

Adhikarana snAvni kruddhasya lakShaNam (14) · Śloka 14

స్నావస్థితః కుర్యాద్గృధ్రస్యాయామకుబ్జతాః| |14|

స0-స్నావస్థితః క్రుద్ధో గృధ్రస్యాదీన్ కరోతి|

Adhikarana sandhiShu kruddhasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| వాతపూర్ణదృతిస్పర్శం శోఫం సంధిగతోఽనిలః||14|| ప్రసారణాకుంచనయోః ప్రవృత్తిం చ సవేదనాం| |15|

స0-సంధిగతోఽనిలః క్రుద్ధః శోఫం కుర్యాత్| కింభూతం ? వాతపూర్ణదృతిస్పర్శం-తత్తుల్యం| తథా, ప్రసారణ ఆకుంచనే చ సవేదనాం ప్రవృత్తిం కరోతి|

Adhikarana sarvA~gge kruddhasya lakShaNam (15-16) · Śloka 16

| సర్వాంగసంశ్రయస్తోదభేదస్ఫురణభంజనం||15|| స్తంభనాక్షేపణస్వాపసంధ్యాకుంచనకంపనం| |16|

స0-సర్వాంగసంశ్రయోఽనిలస్తత్రస్థః క్రుద్ధస్తోదాదీన్ కరోతి|

Adhikarana AkShepakasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| యదా తు ధమనీః సర్వాః క్రుద్ధోఽభ్యేతి ముహుర్ముహుః||16|| తదాఽంగమాక్షిపత్యేష వ్యాధిరాక్షేపకః స్మృతః| |17|

స0-యదా తు సర్వా ధమనీర్వాయుః క్రుద్ధోఽభ్యేతి-ఆభిముఖ్యేనాగచ్ఛతి, పునఃపునస్తదాఽంగం-శరీరం, ఆక్షిపతి-ఆక్రమతి, ఏష వాతవ్యాధిరాక్షేపకః స్మృతః|

Adhikarana apatantrakasya lakShaNam (17-20) · Śloka 20

అథాపతంత్రకం లక్షయతి - - - - | అధః ప్రతిహతో వాయుర్వ్రజన్నూర్ధ్వం హృదాశ్రితాః||17|| నాడీః ప్రవిశ్య హృదయం శిరః శంఖౌ చ పీడయన్| ఆక్షిపేత్పరితో గాత్రం ధనుర్వచ్చాస్య నామయేత్||18|| కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసితి స్తబ్ధస్రస్తమీలితదృక్తతః| కపోత ఇవ కృజేచ్చ నిఃసంజ్ఞః సోఽపతంత్రకః||19|| స ఏవ చాపతానాఖ్యో ముక్తే తు మరుతా హృది| అశ్ర్నువీత ముహుః స్వాస్థ్యం ముహురస్వాస్థ్యమావృతే||20||

స0-అధః ప్రతిహత ఊర్ధ్వం వ్రజన్ మారుతో హృదాశ్రితాః-హృదయస్థాః, నాడీరంతః ప్రవిశ్య హృదయం తథా శిరశ్చ శంఖౌ చ పీడ్యన్, ఆక్షిపేత్పరితో గాత్రం-సమంతాత్కాయమాక్షిపేత్,-సంహరేత్| తథా, ధనుర్వచ్చాస్య-అపతంత్రకవతః, ప్రకృతత్వాద్గాత్రం నామయేత్| తథా స పుమాన్ కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసితి-కథంచిచ్ఛ్వసితి| దృక్-చక్షురింద్రియాధిష్ఠానం దృక్శబ్దేనేహ గృహ్యతే| స్తబ్ధా స్రస్తా మీలితా చ దృగ్యస్యాసౌ స్తబ్ధస్రస్తమీలితదృక్| తతః-అనంతరం, కపోత ఇవ కూజేత్-అవ్యక్తం శబ్దం విదధ్యాత్| తథా, నిఃసంజ్ఞో-విచేతనః సంపద్యతే| సః-ఏవంరూపో వాతవ్యాధిః, అపతంత్రకాఖ్యో భణ్యతే| స ఏవ చాపతానకసంజ్ఞో నిగద్యతే| ముక్తే త్విత్యాది| వాయునాఽనాక్రాంతే హృదయే క్షణం స్వాస్థ్యం ప్రాప్నుయాత్| ముహురస్వాస్థ్యం-తేనావృతే హృద్యస్వాస్థ్యమశ్నువీత|

Adhikarana apatAnakasya lakShaNam, apatantrakasya dushcikitsyatvam (21) · Śloka 21

గర్భపాతసముత్పన్నః శోణితాతిస్రవోత్థితః| అభిఘాతసముత్థశ్చ దుశ్చికిత్స్యతమో హి సః||21||

స0-స చాకాలగర్భపాతాత్సమనంతరం యోషితాం ప్రాయో జాయతే| కదాచిచ్ఛోణితాతిస్రవాత్ స్త్రీణాం పురుషాణాం చ, అభిఘాతాచ్చ స్యాత్| సః-అపతంత్రకో, గర్భపాతసముత్పన్నో దుశ్చికిత్స్యః స్యాత్, శోణితాతిస్రవోత్థితో దుశ్చికిత్స్యతరః, అభిఘాతసముత్థో దుశ్చికిత్స్యతమః|

Adhikarana antarAyAmasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

మన్యే సంస్తభ్య వాతోఽంతరాయచ్ఛన్ ధమనీర్యదా| వ్యాప్నోతి సకలం దేహం జత్రురాయమ్యతే తదా||22|| అంతర్ధనురివాంగం చ వేగైః స్తంభం చ నేత్రయోః| కరోతి జృంభాం దశనం దశనానాం కఫోద్వమం||23|| పార్శ్వయోర్వేదనాం వాక్యహనుపృష్ఠశిరోగ్రహం| అంతరాయామ ఇత్యేష|24|

స0-మన్యే ద్వే-గ్రీవాపార్శ్వాశ్రితే నాడ్యౌ, వాయుః సంస్తభ్య, అంతరాయచ్ఛన్ ధమనీర్యదా గృహ్ణన్ సకలం దేహం వ్యాప్నోతి తదా జత్రురాయమ్యతే-వక్రీక్రియతే| జత్రుశబ్దస్య పుంస్త్వం లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి| అంతర్ధనురివాంగం చ,-తథాఽంతః-ముఖతో భాగాత్, అంగం-శరీరం చ, ధనురివాయమ్యత ఇతి చార్థః| వేగైః-విచ్ఛిద్య పునరుద్భవైర్భజ్యత ఇవ తుద్యత ఇవ ఇతి చ నానావ్యథారూపైః| తథా స్తంభం చ నేత్రయోః కరోతి| తథా జృంభాం| తథా, దశనానాం-దంతానాం, దశనం-ఖాదనం| దశనమిత్యత్ర "దామ్నీశసయుయుజ" ఇత్యాదౌ దంశేరనునాసికలోపనిర్దేశో జ్ఞాపనార్థః, కృతోఽన్యస్మిన్నపి ప్రత్యయే లోపో భవతీతి తేన ల్యుట్యపి భవతి| దశనమితి వచనాదత్ర నలోపః| ప్రాయికం చైతజ్జ్ఞాపకమితి "హితం కీటైశ్చ దంశనం" ఇత్యపి భవతి| తథా కఫస్యోద్వమనం| తథా, పార్శ్వయోర్ద్వయోర్వేదనాం-శూలం| తథా, వాక్యాదీనాం గ్రహం-స్తంభం| ఇత్యేషః-వాతవ్యాధిః, అంతరాయామసంజ్ఞోఽంగస్యాంతరాయమనాత్-వక్రీకరణాత్, ఉచ్యత ఇతి శేషః|

Adhikarana bahirAyAmasya lakShaNam (24-26) · Śloka 26

| బాహ్యాయామశ్చ తద్విధః||24|| దేహస్య బహిరాయామాత్ పృష్ఠతో నీయతే శిరః| ఉరశ్చోత్క్షిప్యతే తత్ర కంధరా చావమృద్యతే||25|| దంతేష్వాస్యే చ వైవర్ణ్యం ప్రస్వేదః స్రస్తగాత్రతా| బాహ్యాయామం ధనుష్కంభం బ్రువతే వేగినం చ తం||26||

స0-బాహ్యాయామశ్చ తద్విధః-తాదృశః| దేహస్య బహిరాయామాత్-అంగస్య ధనుర్వద్బహిర్వక్రీకరణాత్, బహిరాయామ ఉచ్యత ఇతి శేషః| తమేవ ప్రదర్శయితుమాహ - పృష్ఠత ఇత్యాది| శిరః (పృష్ఠతః-) పృష్ఠాభిముఖం నీయతే| తథా, తత్ర-బాహ్యాయామే, ఉరో-వక్షః, ఉత్క్షిప్యతే-ఉన్నతిం నీయతే| తథా, కంధరా-గ్రీవా చ, అవమృద్యతే-క్షుద్యతే| తథా, దంతేషు వక్త్రే చ వైవర్ణ్యం-ప్రాకృతాద్వర్ణాద్వర్ణాంతరాపత్తిః| తథా, ప్రకర్షేణ స్వేదః| తథా, స్రస్తగాత్రతా-శ్లథాంగతా| తం-తథాభూతం వాతవ్యాధిం, బాహ్యాయామం ధనుష్కంభం చ బ్రువతే| తమేవ కేచిద్వేగినమిత్యాచక్షతే|

Adhikarana vraNAyAmasya lakShaNam (27-28) · Śloka 28

అధునా వ్రణాయామమాహ - - - - వ్రణం మర్మాశ్రితం ప్రాప్య సమీరణసమీరణాత్| వ్యాయచ్ఛంతి తనుం దోషాః సర్వామాపాదమస్తకం||27|| తృష్యతః పాండుగాత్రస్య వ్రణాయామః స వర్జితః| |28|

స0-దోషా వ్రణం మర్మాశ్రితం ప్రాప్యానంతరం సమీరణస్య సమీరణాత్-ప్రేరణాత్, సర్వాం తనుం-సకలం దేహమాపాదమస్తకం, వ్యాయచ్ఛంతి-విశేషేణాక్రామంతి| [ సః- ] ఏష వ్రణాయామః, తృష్యతస్తథా పాండుగాత్రస్య నరస్య వర్జితః, అసాధ్యత్వాత్|

Adhikarana AkShepakeShu gate vege svAsthyam (28) · Śloka 28

| గతే వేగే భవేత్స్వాస్థ్యం సర్వేష్వాక్షేపకేషు చ||28||

స0-సర్వేషు చాక్షేపకేషు- "యదా తు ధమనీః సర్వా" (శ్లో. 16) - ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టేషు వ్రణాయామపర్యంతేషు, వేగే గతే సతి-వేగానాం శాంతౌ సత్యాం, స్వాస్థ్యం భవేత్-నాన్యదా|

Adhikarana hanusraMsasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

జిహ్వాతిలేఖనాచ్ఛుష్కభక్షణాదభిఘాతతః| కుపితో హనుమూలస్థః స్రంసయిత్వాఽనిలో హనూ||29|| కరోతి వివృతాస్యత్వమథవా సంవృతాస్యతాం| హనుస్రంసః స తేన స్యాత్కృచ్ఛ్రాచ్చర్వణభాషణాం||30||

స0-జిహ్వాతిలేఖనాదిభిః కుపితో హన్వోర్మూలే స్థితో వాయుర్హనూ స్రంసయిత్వా-స్థానాచ్చాలయిత్వా, వివృతాస్యత్వం-ప్రసారితముఖత్వం, అథవా సంవృతాస్యత్వం కరోతి| సః-ఏవంభూతో, హనుస్రంస ఉచ్యతే| తేన చ-హనుస్రంసేన, కృచ్ఛ్రాత్-కథమపి, చర్వణం భాషణం చ స్యాత్|

Adhikarana jihvAstambhasya lakShaNam (31) · Śloka 31

వాగ్వాహినీసిరాసంస్థో జిహ్వాం స్తంభయతేఽనిలః| జిహ్వాస్తంభః స తేనాన్నపానవాక్యేష్వనీశతా||31||

స0-వాగ్వాహినీసిరాసంస్థో వాయుర్జిహ్వాం స్తంభయతే| సః-ఏవంవిధో, జిహ్వాస్తంభ ఉచ్యతే| తేన-జిహ్వాస్తంభేన, అన్నపానవాక్యేషు అనీశతా-అసమర్థతా, భవతి|

Adhikarana arditasya lakShaNam (32-37) · Śloka 37

శిరసా భారహరణాదతిహాస్యప్రభాషణాత్| ఉత్త్రాసవక్త్రక్షవథోః ఖరకార్ముకకర్షణాత్||32|| విషమాదుపధానాచ్చ కఠినానాం చ చర్వణాత్| వాయుర్వివృద్ధస్తైస్తైశ్చ వాతలైరూర్ధ్వమాస్థితః||33|| వక్రీకరోతి వక్త్రార్ధముక్తం హసితమీక్షితం| తతోఽస్య కంపతే మూర్ద్ధా వాక్సంగః స్తబ్ధనేత్రతా||34|| దంతచాలః స్వరభ్రంశః శ్రుతిహానిః క్షవగ్రహః| గంధాజ్ఞానం స్మృతేర్మోహస్త్రాసః సుప్తస్య జాయతే||35|| నిష్ఠీవః పార్శ్వతో యాయాదేకస్యాక్ష్ణో నిమీలనం| జత్రోరూర్ధ్వం రుజా తీవ్రా శరీరార్ధేఽధరేఽపి వా||36|| తమాహురర్దితం కేచిదేకాయామమథాపరే| |37|

స0-శిరోభారహరణాదిభిర్వాయుర్వివృద్ధో-విశేషేణ వృద్ధిం గతః, తథా తైస్తైశ్చ వాతలైః-సర్వరోగనిదానాద్యుక్తైః, ఊర్ధ్వమాత్స్థితః-శరీరస్యోపరిభాగే ఆసమంతాత్స్థితో , వక్త్రార్ధం వక్రీకరోతి| తథా, ఉక్తంహసితమీక్షితం చ వక్రీకరోతి| తథా, ఉక్తం హసితమీక్షితం చ వక్రీకరోతి| తతః-అనంతరం, అస్య-నరస్య,మూర్ధా కంపతే| తథా, వాక్సంగో జాయతే| తథా, స్తబ్ధనేత్రతాదయశ్చ| తథా, నిష్ఠీవో-నిష్ఠీవనం, పార్శ్వేన గచ్ఛేత్| ఏకస్య చాక్ష్ణో నిమీలనం స్యాత్| జత్రోరూర్ధ్వం తీవ్రా రుజా-దారుణా పీడా, భవతి| శరీరార్ధేఽధరేఽపి వా-అధస్తాద్వా, తం-ఈదృశం వాతవ్యాధిం, కేచిదర్దితమాహుః, అపరే తంత్రకృత ఏకాయామం వదంతి|

Adhikarana sirAgrahasya lakShaNam (37-38) · Śloka 38

| రక్తమాశ్రిత్య పవనః కుర్యాన్మూర్ద్ధధరాః సిరాః||37|| రూక్షాః సవేదనాః కృష్ణాః సోఽసాధ్యః స్యాత్సిరాగ్రహః| |38|

స0-పవనో రక్తమాశ్రిత్య-శ్రయిత్వా, మూర్ద్ధాశ్రితాః సిరా రూక్షాదిగుణయుక్తాః కుర్యాత్| స సిరాగ్రహ ఉచ్యతే| స చాసాధ్యః|

Adhikarana pakShavadhasya lakShaNam (38-40) · Śloka 40

| గృహీత్వాఽర్ధం తనోర్వాయుః సిరాః స్నాయూర్విశోష్య చ||38|| పక్షమన్యతరం హంతి సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్| కృత్స్నోఽర్ధకాయస్తస్య స్యాదకర్మణ్యో విచేతనః||39|| ఏకాంగరోగం తం కేచిదన్యే పక్షవధం విదుః| |40|

స0-వాయుస్తనోః-శరీరస్య, అర్ధం గృహీత్వా సిరాః స్నాయూశ్చ విశోష్య తతోఽన్యతరం-వామం దక్షిణం వా, పక్షం హంతి| కిం కుర్వన్ ? సంధీనాం బంధాన్ విమోక్షయన్-విఘట్టయన్| తస్యైవ చ-వ్యాధిమతః, కృత్స్నః-సర్వోఽర్ధకాయః, అకర్మణ్యః-క్రియాయామశక్తో, విచేతనశ్చ స్యాత్| తం-ఈదృశం వాతవ్యాధిం, కేచిదేకాంగరోగం వదంతి, అన్యే పక్షవధమిత్యాహుః| అర్ధకాయ ఇతి "అర్ధం నపుంసకం" ఇతి సమాసః|

Adhikarana sarvA~ggarogasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| సర్వాంగరోగం తద్వచ్చ సర్వకాయాశ్రితేఽనిలే||40||

స0-సర్వకాయాశ్రితే వాయౌ తేన-పూర్వోక్తేనైకాంగరోగోక్తేన లక్షణేన, తుల్యం వర్తతే తద్వత్, సర్వాంగరోగమిత్యాహుః|

Adhikarana pakShavadhasya kRucchrasAdhyAsAdhyatvam (41) · Śloka 41

శుద్ధవాతహతః పక్షః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమో మతః| కృచ్ఛ్రస్త్వన్యేన సంసృష్టో వివర్జ్యః క్షయహేతుకః||41||

స0-శుద్ధవాతేన హతః పక్షః-ఏకాంగరోగః కృచ్ఛ్రసాధ్యతమో మతః-అతిశయేన కృచ్ఛ్రసాధ్యః| అన్యేన సంయుక్తో వాతః కృచ్ఛ్రః-కృచ్ఛ్రసాధ్యః| క్షయహేతుకః పక్షో వివర్జ్యో-నోపక్రమ్యః, అసాధ్యత్వాత్|

Adhikarana daNDakasya lakShaNam (42) · Śloka 42

ఆమబద్ధాయనః కుర్యాత్సంస్తభ్యాంగం కఫాన్వితః| అసాధ్యం హతసర్వేహం దండవద్దండకం మరుత్||42||

స0-ఆమేన బద్ధాని-స్థగితాని, అయనాని-ద్వారాణి ప్రకృతత్వాత్ స్రోతసాం, యేన స ఆమబద్ధాయనః, కఫాన్వితో మారుతోంగం సంస్తభ్య-స్తంభయిత్వా దండవత్ దండకాఖ్యం వాతవ్యాధివిశేషం కుర్యాత్| తమసాధ్యం| తథా హతాః సర్వా ఈహాః-చేష్టాః, యస్మింస్తమేవంభూతం|

Adhikarana avabAhukasya lakShaNam (43) · Śloka 43

అంసమూలస్థితో వాయుః సిరాః సంకోచ్య తత్రగాః| బాహుప్రస్పందితహరం జనయత్యవబాహుకం||43||

స0-వాయురంసమూలే స్థితః, తత్రగాః-అంసమూలాశ్రితాః, సిరాః సంకోచ్యావబాహుకాఖ్యం వాతవ్యాధిం జనయతి| కింభూతం ? బాహుప్రస్పందితం హరతీతి బాహుప్రస్పందితహరం, " హరతేరనుద్యమనేఽచ్" ఇత్యచ్|

Adhikarana vishvAcyAH lakShaNam (44) · Śloka 44

తలం ప్రత్యంగులీనాం యా కండరా బాహుపృష్ఠతః| బాహుచేష్టాపహరణీ విశ్వాచీ నామ సా స్మృతా||44||

స0-తలం-హస్తతలం, ప్రతి-లక్షణీ (లక్ష్యీ) కృత్య, యా కండరా-సుమహాన్ స్నాయుసంఘాతః, సా బాహుపృష్ఠతో గతా, తథా మారుతార్దితా-వాతేన పీడీతా సతీ, బాహుచేష్టాం-భుజవ్యాపారం, అపహరతి [ ఇతి ] బాహుచేష్టాపహరణీ| బాహులకాదత్ర కర్తరీ ల్యుట్ స్త్రీత్వం చ| ఏవంభూతా విశ్వాచీ సంజ్ఞా స్మృతా, మునిభిరితి శేషః|

Adhikarana kha~jjasya lakShaNam, pa~ggoH lakShaNam (45) · Śloka 45

వాయుః కట్యాం స్థితః సక్థ్నః కండరామాక్షిపేద్యదా| తదా ఖంజో భవేజ్జంతుః పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోరపి||45||

స0-కట్యాం స్థితో మారుతో యదా సక్థ్నః-ఊరోః సంబంధినీం, కండరామాక్షిపేత్-ఆకర్షేత్, తదా ప్రాణీ ఖంజో భవేత్| ద్వయోరపి సక్థ్నోః సంబంధినీం కండరాం యదాఽఽక్షిపేత్తదా పంగుః స్యాత్|

Adhikarana kalAyakha~jjasya lakShaNam (46) · Śloka 46

కంపతే గమనారంభే ఖంజన్నివ చ యాతి యః| కలాయఖంజం తం విద్యాన్ముక్తసంధిప్రబంధనం||46||

స0-తథా యో గమనారంభే కంపతే-వేపతే, ఖంజన్నివ చ యాతి| తం-ఏవంభూతం, కలాయఖంజాఖ్యం వ్యాధిం విద్యాత్| కింభూతం ? ముక్తం సంధిప్రబంధనం యత్ర, తం తథావిధం|

Adhikarana UrUstambhasya lakShaNam (47-51) · Śloka 51

శీతోష్ణద్రవసంశుష్కగురుస్నిగ్ధైర్నిషేవితైః| జీర్ణాజీర్ణే తథాఽఽయాససంక్షోభస్వప్నజాగరైః||47|| సశ్లేష్మమేదఃపవనమామమత్యర్థసంచితం| అభిభూయేతరం దోషమూరు చేత్ప్రతిపద్యతే||48|| సక్థ్యస్థీని ప్రపూర్యాంతః శ్లేష్మణా స్తిమితేన తత్| తదా స్కభ్నాతి తేనోరూ స్తబ్ధౌ శీతావచేతనౌ||49|| పరకీయావివ గురూ స్యాతామతిభృశవ్యథౌ| ధ్యానాంగమర్దస్తైమిత్యతంద్రాచ్ఛర్ద్యరుచిజ్వరైః||50|| సంయుతౌ పాదసదనకృచ్ఛ్రోద్ధరణసుప్తిభిః| తమూరుస్తంభమిత్యాహురాఢ్యవాతమథాపరే||51||

స0-జీర్ణేన సహితమజీర్ణం జీర్ణాజీర్ణం-పక్వాపక్వమాహారకదంబకం, కేనచిన్నిమిత్తేన జాఠరాగ్నిసంయోగాదాహారరాశేః కశ్చిద్భాగః పక్వః కశ్చిదపక్వ ఇతి జీర్ణాజీర్ణం, తస్మిన్సతి| శీతోష్ణాదిభిస్తథాఽఽయాససంక్షోభాదిభిర్నిషేవితైః-చిరమభ్యస్తైః, ఆమమత్యర్థం సంచితం-బహు సంభృతం, ఊరు యదా ప్రతిపద్యతే-ఉభావాశ్రిత్యాస్తే, తదా-తస్మింకాయే, తేన-యథోక్తేన హేతునా, తావూరు స్కభ్నాతి-స్తంభయతి| కింభూతమామం ? సశ్లేష్మమేదఃపవనం| సహ శ్లేష్మణా మేదసా పవనేన చ వర్తత ఇతి సశ్లేష్మమేదఃపవనం, న తు కేవలమేవ| తథా, ఇతరం దోషం-వాతశ్లేష్మాపేక్షయా పిత్తాఖ్యం, అభిభూయ-ఆక్రమ్య, న వాతం కఫం వా| తేన హి తయోరభిభవో న యుక్తః, తత్సహవర్తమానత్వాత్| తథా, తేన సహవర్తమానేనాపి శ్లేష్మణా చ స్తిమితేన-స్త్యానేన, సక్థిసంబంధీన్యస్థీన్యంతః ప్రపూర్య-తాని నిర్భరాణి కృత్వా, తదా తత్-ఆమం, ఊరు స్కభ్నాతీతి యోజ్యం| తేన హేతునా తదా-తస్మింకాలే, తావూరు స్తబ్ధౌ-నిశ్చలౌ, తథా స్పర్శతః శీతౌ, తథాఽచేతనౌ-సూచ్యాదిభిస్తుద్యమానావపి పీడాం న వేదయేతాం, అత ఏవ పరకీయావివ గురు స్యాతాం| తథాఽతిభృశవ్యథౌ-అత్యంతశూలాన్వితౌ| పరకీయావితి "కుగ్జనస్య పరస్య చ" ఇతి ఈయః కుగాగమశ్చ| తథా ధ్యానాదిభిః సంయుతౌ| ధ్యానం-చింతా దౌర్మనస్యమిత్యర్థః| తథా పాదసదనాదిభిః సంయుతౌ| ఏవంలక్షణో యో వ్యాధివిశేషస్తమూరుస్తంభమాహుః, తంత్రకృత ఇతి శేషః| అపరే ఆచార్యా ఆఢ్యవాతమితి తమాహుః| ఆమశబ్దస్య నపుంసకత్వం లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి బోధ్యం|

Adhikarana kroShTukashIrShasya lakShaNam (52) · Śloka 52

వాతశోణితజః శోఫో జానుమధ్యే మహారుజః| జ్ఞేయః క్రోష్టుకశీర్షశ్చ స్థూలః క్రోష్టుకశీర్షవత్||52||

స0-జానుమధ్యే మహారుజః శోఫో వాతశోణితాజ్జాతః క్రోష్టుకశీర్షాఖ్యో వాతవ్యాధిభేదః| స చ స్థూలః శృగాలశిరఃసదృశో భవతి|

Adhikarana vAtakaNTakasya lakShaNam (53) · Śloka 53

రుక్ పాదే విషమన్యస్తే శ్రమాద్వా జాయతే యదా| వాతేన గుల్ఫమాశ్రిత్య తమాహుర్వాతకంటకం||53||

స0-పాదే-చరణే విషమన్యస్తే సతి, అథవా శ్రమేణ యదా గుల్ఫమాశ్రిత్య వాతేన రుగ్జాయతే, తం వాతకంటకాఖ్యం వాతవ్యాధిమాహుః|

Adhikarana gRudhrasyAH lakShaNam (54) · Śloka 54

పార్ష్ణిం ప్రత్యంగులీనాం యా కండరా మారుతార్దితా| సక్థ్యుత్క్షేపం నిగృహ్ణాతి గృధ్రసీం తాం ప్రచక్షతే||54||

స0-పార్ష్ణిం ప్రతి-పార్ష్ణ్యభిముఖం, యా అంగులీనాం కండరా సా మారుతేన-వాయునా, అర్దితా-వ్యథితా, చరణోద్ధరణావసరే యః సక్థ్యుత్క్షేపః-ఊర్ధ్వం ప్రేరణం, తం నిగృహ్ణాతి-అవమృద్గాతి సక్థ్నోర్నిశ్చలత్వమివోత్పాదయతి| తాం-కండరాం, వ్యాధివిశేషసంజ్ఞాం గృధ్రసీం ప్రచక్షతే, తంత్రకృత ఇతి శేషః|

Adhikarana khalyAH lakShaNam (55) · Śloka 55

విశ్వాచీ గృధ్రసీ చోక్తా ఖల్లీ తీవ్రరుజాన్వితే| |55|

స0-విశ్వాచీ చోక్తా "బాహుచేష్టాపహరణీ" (శ్లో. 44) ఇత్యాదినా గ్రంథేన, గృధ్రసీ చాధునైవోక్తా| తే ద్వే తీవ్రరుజాన్వితే సత్యౌ ఖల్లీ భణ్యతే|

Adhikarana pAdaharShasya lakShaNam (55-56) · Śloka 56

| హృష్యేతే చరణౌ యస్య భవేతాం చ ప్రసుప్తవత్||55|| పాదహర్షః స విజ్ఞేయః కఫమారుతకోపజః| |56|

స0-యస్య పుంసశ్చరణౌ హృష్యేతే ప్రసుప్తావివ చ స్యాతాం, సః-ఏవంభూతో వాతవ్యాధిః, పాదహర్షాఖ్యః| స చ వాతశ్లేష్మకోపజో వేద్యః|

Adhikarana pAdadAhasya lakShaNam (15) · Śloka 15

పాదయోః కురుతే దాహం పిత్తాసృక్సహితోఽనిలః||56|| విశేషతశ్చంక్రమితే పాదదాహం తమాదిశేత్| 56 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే వాతవ్యాధినిదానం నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||

స0-అనిలః పిత్తరక్తసహితః పాదయోర్దాహం కురుతే, విశేషేణ తు చంక్రమితే సతి| తం-ఏవంభూతం, పాదదాహమాదిశేత్-బ్రూయాత్, భిషగితి శేషః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే వాతవ్యాధినిదానం నామ పంచదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 15||