11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

પ્રમેહનિદાનાદનન્તરં વિદ્રધિનિદાનારમ્ભઃ, યતોઽનન્તરેઽધ્યાયે પિટિકાલક્ષણાવસરે "વિદ્રધિર્વક્ષ્યતે" (શ્લો. ૩૪) ઇત્યુક્તમ્|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

અતસ્તમેવ વિદ્રધિં લક્ષયિતુમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ - - - - અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કવિદાહિભિઃ| જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ||૧|| દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોસ્થિસ્નાય્વસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ| યઃ શોફો બહિરન્તર્વા મહામૂલો મહારુજઃ||૨|| ષોઢેત્યુક્તમ્| અથ તદેવ ષોઢત્વં પ્રતિપાદયિતુમાહ - - - - વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતઃ ષોઢા સ વિદ્રધિઃ| દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન ક્ષતેન ચ||૩||

સ૦-પર્યુષિતાદિભિર્ભુક્તૈઃ, તથા જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિઃ, વિવિધાશ્ચેષ્ટા વિચેષ્ટાઃ, શય્યા ચ વિચેષ્ટાશ્ચ શય્યાવિચેષ્ટાઃ, જિહ્માશ્ચ તાઃ શય્યાવિચેષ્ટાશ્ચ, તાભિઃ| જિહ્માઃ કુટિલા વક્રા ઇતિ પર્યાયાઃ| તથા તૈસ્તૈઃ-તત્રતત્રાસૃક્પ્રદૂષણૈશ્ચ નિર્દિષ્ટૈઃ, યઃ શોફો જાયતે દુષ્ટત્વગાદ્યાશ્રયો બહિઃ-બહિર્ભાગે, અન્તઃ-અન્તર્ભાગે વા, સ શીઘ્રવિદાહિત્વાચ્છોફઃ ષોઢા-ષટ્પ્રકારો, વિદ્રધિઃ સ્મૃતઃ-અભિહિતઃ| શોફશબ્દઃ પૃષોદરાદિત્વાત્સાધુઃ| ત્વક્ ચ માંસં ચ મેદશ્ચ અસ્થિ ચ સ્નાયુશ્ચાસૃક્ ચ કણ્ડરા ચ, તા એવમ્| "સુમહાન્ સ્નાયુસઙ્ઘાતઃ કણ્ડરેત્યભિધીયતે|" દુષ્ટાઃ-દોષૈર્દૂષિતાઃ, ત્વઙ્માંસાદય આધારો યસ્ય સ દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોસ્થિસ્નાય્વસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ| તથા, મહમૂલસ્તથા મહારુજઃ, અનેનાસ્ય દુરુપક્રમત્વમુક્તમ્| તથા, વૃત્તઃ સ્યાત્, અથવા આયતો-ન વર્તુલઃ, ઇત્યનેનાસ્ય સંસ્થાનમુક્તમ્| સ૦-પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ, સમુદિતૈઃ-સન્નિપાતેન ચૈકઃ, તથા શોણિતેન-દોષાધિષ્ઠિતેન, ક્ષતેન-શસ્ત્રાદિઘાતાદિના, ચેતિ|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ષડ્વિધસ્યાપિ શોફસ્ય વિદ્રધ્યાખ્યસ્યાન્તર્બહીરૂપતયા દ્વિધાત્વમિત્યાહ - - - - બાહ્યોઽત્ર તત્રતત્રાઙ્ગે દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ| આન્તરો દારુણતરો ગમ્ભીરો ગુલ્મવદ્ધનઃ||૪|| વલ્મીકવત્સમુચ્છ્રાયી શીઘ્રઘાત્યગ્નિશસ્ત્રવત્| |૫|

સ૦-અત્ર-અનયોર્બાહ્યાભ્યન્તરભેદભિન્નયોર્વિદ્રધ્યોર્મધ્યાત્, બાહ્યો વિદ્રધિસ્તત્રતત્ર-નાભ્યાદાવઙ્ગે, જાયતે| તથા, દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ| ગ્રથિત ઇવ ગ્રથિતઃ| ઉન્નતઃ-ઉત્તુણ્ડિતઃ| શોફસ્ય સ્વભાવોન્નતત્વાદુન્નતગ્રહણમતિશયાર્થમ્| આન્તરો દારુણતરઃ તથા, ગમ્ભીરઃ-અન્તર્નિગૂઢઃ| તથા, ગુલ્મવદ્ધનો-ગુલ્મેન તુલ્યઃ| તથા, સમુચ્છ્રાયી-ઉન્નતો વલ્મીકશિખરવત્| તથા, શીઘ્રઘાતી-બાહ્યવિદ્રધિતઃ શીઘ્રવ્યાપાદકઃ| અગ્નિશસ્ત્રવત્-અગ્નિશસ્ત્રાભ્યાં તુલ્યઃ|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણે||૫|| સ્યાદ્વૃક્કયોરપાને ચ| |૬|

સ૦-નાભ્યાદ્યન્યતમે દેશે ચાયં સ્યાત્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

વાતાત્તત્રાતિતીવ્રરુક્| શ્યાવારુણશ્ચિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતઃ||૬|| વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહસ્પન્દસર્પણશબ્દવાન્| |૭|

સ૦-તત્ર-તેષુ વિદ્રધિષુ મધ્યે, વાતાત્તીવ્રરુગાદિઃ શબ્દવાનિત્યેતદન્તલક્ષણઃ સ્યાત્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્||૭|| ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ| |૮|

સ૦-પિત્તાદ્રક્તતામ્રાસિતાદિકઃ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચેત્યન્તલક્ષણઃ સ્યાત્|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્| સોત્ક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવઃ||૮|| ચિરોત્થાનવિપાકશ્ચ| |૯|

સ૦-કફાત્ પાણ્ડુઃ-વર્ણેન| તથા, કણ્ડૂયુત ઇત્યાદિચિરોત્થાનવિપાકશ્ચેત્યન્તલક્ષણઃ સ્યાત્|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

સઙ્કીર્ણઃ સન્નિપાતતઃ| |૯|

સ૦-સન્નિપાતજો વિદ્રધિઃ સઙ્કીર્ણો-વાતાદિદોષવ્યામિશ્રલક્ષણઃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિભજેદ્બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્||૯|| કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ| પિત્તલિઙ્ગોઽસૃજા બાહ્યઃ સ્ત્રીણામેવ તથાઽઽન્તરઃ||૧૦||

સ૦-અત્ર-વિદ્રધૌ, પૂર્વોક્તાદ્દારુણાદ્દા(ણદા)રુણતરત્વાદિલક્ષણાત્-સામર્થ્યાત્, બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણં વિભજેત્-બાહ્યસ્ય વિદ્રધેસ્તથાઽઽભ્યન્તરસ્ય ચ લક્ષણં વદેત્| સ૦-રક્તેન વિદ્રધિઃ કૃષ્ણસ્ફોટૈરાવૃતઃ-ચિતો, યાવત્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ| તથા પિત્તલિઙ્ગો-"રક્તતામ્રાસિતઃ" (શ્લો. ૭) ઇત્યાદિલક્ષણઃ સ ચ બાહ્યો-બાહ્ય એવ નાન્તરો નરાણામ્, વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્| આન્તરો યો વિદ્રધિરસૃજા જાયતે, સ સ્ત્રીણામેવ-ન નરાણામ્, વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

અથ ક્ષતવિદ્રધિં લક્ષયતિ - - - - શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતેન ક્ષતે વાઽપથ્યકારિણઃ| ક્ષતોષ્મા વાયુવિક્ષિપ્તઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્||૧૧|| પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્| |૧૨|

સ૦-શસ્ત્રલોષ્ટાદ્યૈર્યોઽભિઘાતસ્તેન હેતુના યઃ ક્ષતોષ્મા, અથવાઽભિઘાતમન્તરેણાપિ વ્રણાદ્યુદ્ભવાત્ ક્ષતે જાતે સત્યપથ્યકારિણઃ પુંસો યઃ ક્ષતોષ્મા-અગ્નિઃ, સ વાયુના વિક્ષિપ્તઃ પિત્તમીરયન્-કોપયન્| કિમ્ભૂતં પિત્તમ્ ? સરક્તમ્| તથા, પિત્તાસૃગ્ભ્યામુત્પન્નયોર્વિદ્રધ્યોર્યલ્લક્ષણં તત્સમાનલક્ષણં વિદ્રધિં કુર્યાત્| તથા, ભૂર્યુપદ્રવમ્| ઇયાનેવ ચાસ્ય વિશેષઃ, પિત્તાસૃગ્વિદ્રધ્યોઃ સકાશાત્|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| તેષૂપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતોઽધિષ્ઠાનભેદતઃ||૧૨|| તમેવોપદ્રવભેદં દર્શયતિ - - - - નાભ્યાં હિધ્મા, ભવેદ્બસ્તૌ મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ પૂતિ ચ| શ્વાસો યકૃતિ, રોધસ્તુ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસસ્ય, તૃટ્ પુનઃ||૧૩|| ગલગ્રહશ્ચ ક્લોમ્નિ, સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો હૃદિ| પ્રમોહસ્તમકઃ કાસો હૃદયે ઘટ્ટનં વ્યથા||૧૪|| કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસાર્તિઃ કુક્ષાવાટોપજન્મ ચ| સક્થ્નોર્ગ્રહો વઙ્ક્ષણયોર્વૃક્કયોઃ કટિપૃષ્ઠયોઃ||૧૫|| પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્| |૧૬|

સ૦-તેષુ-વિદ્રધિષુ, ઉપદ્રવવિશેષોઽધિષ્ઠાનવિશેષાદ્ભવતિ| સ૦-નાભ્યાં જાતે વિદ્રધૌ હિધ્મા વિશેષેણ ભવેત્| બસ્તૌ જાતે મૂત્રં પૂતિ કૃચ્છ્રેણ ચ ભવેત્| યકૃતિ જાતે શ્વાસઃ સ્યાત્| પ્લીહ્નિ જાત ઉચ્છ્વાસસ્ય રોધઃ| ક્લોમ્નિ જાતે ગલગ્રહ ઇવ ગલગ્રહો વ્યાધિવિશેષઃ સ્યાત્તૃષ્ણા ચ| હૃદિ જાતે સર્વસ્યાઙ્ગસ્ય પ્રકર્ષેણ ગ્રહઃ સ્યાત્| તથા, પ્રમોહાદયઃ સ્યુઃ| તમકઃ-શ્વાસવિશેષઃ| હૃદયે ઘટ્ટનં વ્યથા ચ| કુક્ષૌ જાતે સતિ કુક્ષિપાર્શ્વયોરન્તરેંઽસયોશ્ચ પીડા ભવતિ, તથા કુક્ષાવાટોપસમ્ભવઃ| વઙ્ક્ષણયોર્જાતે સક્થ્નોર્ગ્રહો નિશ્ચલ ઇવ સક્થિની જાયેતે| વૃક્કયોર્જાતે કટ્યાઃ પૃષ્ઠસ્ય ચ ગ્રહઃ, પીડા ચ પાર્શ્વયોઃ સ્યાત્| પાયૌ-ગુદે જાતે, પવનસ્ય-અપાનાખ્યસ્ય વાયોઃ, નિરોધઃ સ્યાત્|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોફવદાદિશેત્||૧૬||

સ૦-તેષાં-વિદ્રધીનાં, આમત્વં પક્વત્વં વિદગ્ધત્વં-પાકાતિક્રાન્તત્વં, શોફવદાદિશેત્| શોફાનામિવ શોફવત્, ષષ્ઠ્યન્તાદ્વતિઃ| તત્ર શોફસ્ય શસ્ત્રકર્મવિધૌ (હૃ. સૂ. અ. ૨૯|૨) - "શોફોઽલ્પોઽલ્પોષ્મરુક્" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનામાદિલક્ષણમુક્તમ્, તથૈવ વિદ્રધિષુ બોધ્યમ્|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

નાભેરૂર્ધ્વં મુખાત્પક્વાઃ પ્રસ્રવન્ત્યધરે ગુદાત્| ગુદાસ્યાન્નાભિજો|૧૭|

સ૦-નાભેરૂર્ધ્વં-ઊર્ધ્વપ્રદેશેષૂત્પન્નાઃ, પક્વાઃ સન્તો મુખાત્-આસ્યાત્, સ્રાવં સ્રવન્તિ| નાભેરધરે-અધસ્તાત્, પક્વાઃ સન્તો ગુદાત્ સ્રાવં સ્રવન્તિ| નાભિજઃ પુનર્વિદ્રધિરુત્પન્નો ગુદાસ્યાત્-ઉભયતઃ, સ્રાવં સ્રવતિ| ગુદં ચાસ્યં ચ ગુદાસ્યમ્, તસ્માત્|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| વિદ્યાદ્દોષં ક્લેદાચ્ચ વિદ્રધૌ||૧૭|| યથાસ્વં વ્રણવત્| |૧૮|

સ૦-વિદ્રધૌ વ્રણ ઇવ યથાસ્વં વાતાદિદોષં ક્લેદાદ્વિદ્યાત્| વ્રણપ્રતિષેધોક્તયા રીત્યા (હૃ. ઉ. અ. ૨૫|૬) મસ્તુમાંસપુલાકામ્બુતુલ્યતન્વલ્પસંસ્રત્યાદિકયા વાતિકં વિદ્રધિં વિદ્યાત્| મૂત્રકિંશુકભસ્મામ્બુતૈલામ્ભોષ્ણબહુસ્રુતેત્યાદિકયા ચ પૈત્તિકં વિદ્રધિં વિદ્યાત્| બહુશ્વેતઘનસ્રુત્યાદિકયા ચ કફજં વિદ્રધિં વિદ્યાત્| ચશબ્દાન્ન કેવલં પૂર્વોક્તાત્ "વાતાત્તત્રાતિતીવ્રરુક્" (શ્લો. ૬) ઇત્યાદેર્વાતાદિલક્ષણાદ્વાતાદિદોષવિદ્રધિં જાનીયત્, ક્લેદાચ્ચેત્યર્થઃ| વ્રણવદિતિ સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ, વિદ્રધાવિતિ સપ્તમ્યન્તનિર્દેશાત્| તથા ચોક્તં ભાષ્યે-"ઉપમાને યઃ સંશયઃ સ ઉપમેયાદ્બ્યાવર્તતે|" ઇતિ|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

અથૈષાં સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થમાહ - - - - તત્ર વિવર્જ્યઃ સન્નિપાતજઃ| પક્વો હૃન્નાભિબસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા||૧૮|| પક્વશ્ચાન્તઃ સ્રવન્ વક્ક્રાત્ ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિતઃ| |૧૯|

સ૦-સન્નિપાતજો યો વિદ્રધિઃ સ વિવર્જ્યોઽસાધ્યત્વાત્| તથા, પક્વોઽન્તર્બહિરેવ વા ભિન્નોઽન્તઃ-અન્તર્ભિન્નો, બાહ્યો-બહિર્ભિન્નો, હૃન્નાભિબસ્તિસ્થો વર્જ્ય એવ| પક્વશ્ચાન્તરો હૃદાદિભ્યોઽન્યત્રાપિ જાતો વક્ત્રેણ સ્રવન્ ક્ષીણસ્યોપદ્રવૈઃ-હિધ્માદિભિઃ, યુક્તો વર્જ્ય એવ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ઇદાનીં સ્તનવિદ્રધિર્યોષિતાં યથા સ્યાત્ તથા વક્તિ - - - - | એવમેવ સ્તનસિરા વિવૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્||૧૯|| સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સમ્ભવેચ્છ્વયથુર્ઘનઃ| સ્તને સદુગ્ધેઽદુગ્ધે વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણઃ||૨૦|| નાડીનાં સૂક્ષ્મવક્ત્રત્વાત્કન્યાનાં ન સ જાયતે| |૨૧| ઇતિ વિદ્રધિનિદાનમ્|૨૧|

સ૦-[ એવમેવ- ] યથૈવ વિદ્રધ્યાખ્યઃ શ્વયથુવિશેષો ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાદિભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈર્દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોસ્થિસ્નાય્વસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ, તથૈવ સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સ્ત્રીણાં સ્તને સદુગ્ધેઽથવાઽદુગ્ધે સ્તનસિરા વિવૃતાઃ પ્રાપ્ય-આક્રમ્ય, બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણઃ-"બાહ્યોઽત્ર તત્રતત્રાઙ્ગે" (શ્લો. ૪) ઇત્યાદિલક્ષણો ઘનો-નિબિડો, યઃ શ્વયથુઃ સમ્ભવેત્ સ સ્તનવિદ્રધિસંજ્ઞઃ| નાડીનાં-સ્તનસિરાણાં, સૂક્ષ્મવક્ત્રત્વાત્ સ કન્યાનાં ન જાયતે|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

અથ શ્વયથુસામાન્યાદિદાનીં વૃદ્ધિં-વર્ધ્માપરનામાનં વ્યાધિં, વક્તુમુપક્રમતે - - - - અથ વૃદ્ધિનિદાનમ્| | કૃદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શોફશૂલકરશ્ચરન્||૨૧|| મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોશાભિવાહિનીઃ| પ્રપીડ્ય ધમનીર્વૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોશયોઃ||૨૨||

સ૦-વાયુઃ પ્રકુપિતો વૃદ્ધિં કરોતિ| કિં ધાતુક્ષયાત્ કુપિતઃ ? નેત્યાહ-રુદ્ધગતિઃ| રુદ્ધા ગતિર્યસ્યેતિ રુદ્ધગતિઃ, આવૃતમાર્ગ ઇત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતઃ ? શોફશૂલકરઃ| તથા, ચરન્-દેશાદ્દેશાન્તરં ગચ્છન્| વઙ્ક્ષણતઃ-તતો દેશાત્, મુષ્કૌ-વૃષણૌ, યથા પ્રાપ્ય તથા ફલકોશાભિવાહિનીઃ સિરાઃ પ્રકર્ષેણ પીડયિત્વા| કસ્ય વૃદ્ધિં કરોતિ ? ઇત્યાહ-ફલકોશયોઃ,-વૃષણયોઃ|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

અધુનાઽસ્ય વ્યાધેઃ સઙ્ખ્યાં કુર્વન્નાહ - - - - દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ| મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્||૨૩||

સ૦-પૃથગ્વાતપિત્તકફૈર્દોષૈસ્તથાઽસ્રેણ મેદસા મૂત્રેણ ચ તથાઽઽન્ત્રેણ ચ, એવં દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધ્યાખ્યો ગદઃ સપ્તધા-સપ્તપ્રકારો, મતઃ| ન કેવલં [ વાત ] વૃદ્ધાખ્યો યો ગદઃ સ એવાનિલજો યાવન્મૂત્રાન્ત્રજાવપિ યૌ વૃદ્ધ્યાખ્યૌ ગદૌ તાવપ્યનિલજૌ| નનુ, એવં પૃથઙ્નિર્દેશો મૂત્રાન્ત્રજયોઃ કર્તું ન યુક્તોઽનિલજત્વાત્, ઇત્યાહ-હેતુભેદસ્તુ કેવલમ્| સત્યમ્| મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાજ્જાયેતે| કિન્તુ કારણભેદાન્મૂત્રાન્ત્રજાવિતિ નિર્દિષ્ટૌ| યતો મૂત્રાન્ત્રેઽધિષ્ઠાય વાયુર્મૂત્રાન્ત્રજૌ ગદૌ વૃદ્ધ્યાખ્યૌ કરોતિ| એવં તૌ પરમાર્થતો વાતજાવપિ મૂત્રાન્ત્રજાવુચ્યતે, તથારૂપાદ્ધેતુભૂતાદુત્પન્નત્વાત્| એતચ્ચોપલક્ષણમાત્રમ્| મેદોરક્તજાવપિ વૃદ્ધિગદૌ દોષજાવેવ, કફપિત્તાભ્યાં દૂષ્યસંજ્ઞકે મેદોરક્તેઽધિષ્ઠાય કૃતત્વાત્| તસ્માન્મેદોરક્તહેતુવશાન્મેદોરક્તજાવિતિ સંજ્ઞયા તાવુક્તૌ| એવમન્યેઽપ્યેવંરૂપા વ્યાધયો બોધ્યાઃ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્| |૨૪|

સ૦-તત્ર વાતાદ્વૃદ્ધિર્વાતેન પૂરિતા યા દૃતિઃ-ભસ્રા, તસ્યા ઇવ સ્પર્શો યસ્ય સ એવંભૂતો ભવતિ| તથા, રૂક્ષઃ| તથા, અહેતુઃ-નિમિત્તં વિના, રુક્-પીડા, યસ્મિન્ સ એવમ્|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્||૨૪||

સ૦-પિત્તાદ્વૃદ્ધિઃ પક્વોદુમ્બરફલતુલ્યો દાહાદિમાંશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

કફાચ્છિતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનોઽલ્પરુક્| |૨૫|

સ૦-કફાદ્વૃદ્ધિઃ શીતાદિયુક્તઃ સ્યાત્|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ||૨૫||

સ૦-રક્તાદ્વૃદ્ધિઃ કૃષ્ણસ્ફોટૈશ્ચિતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ| પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગાનીવ લિઙ્ગાનિ યસ્ય સ એવમ્| સપ્તમ્યુપમાનપૂર્વસ્યેત્યાદિનોત્તરપદલોપી સમાસઃ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ| |૨૬|

સ૦-મેદસા વૃદ્ધિઃ કફવદિતિ કાર્યે કારણોપચારાત્કફકાર્યો રોગઃ કફ ઉક્તઃ| વિશેષમત્રાહ-મૃદુસ્તાલફલોપમ ઇતિ|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ||૨૬|| અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયં ફલકોશયોઃ||૨૭||

સ૦-મૂત્રજો વૃદ્ધિર્મૂત્રધારણશીલસ્ય જલપૂર્ણભસ્ત્રેવ સ્યાત્| સ તુ-મૂત્રજો વૃદ્ધિઃ, ગચ્છતો-વ્રજતઃ, ક્ષોભં યાતિ સરુક્ મૃદુશ્ચ સ્યાત્| તથા, મૂત્રકૃચ્છ્રં સ્યાત્| ફલકોશયોરધસ્તાચ્ચ વલયં-કટકં, સ્યાત્|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

વાતકોપિભિરાહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ| ધારણેરણભારાધ્વવિષમાઙ્ગપ્રવર્તનૈઃ||૨૮|| ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતોઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા| પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિવેશાદધો નયેત્||૨૯|| કુર્યાદ્વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું તદા| ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિ- માધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં સ વાયુઃ| પ્રપીડિતોઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ||૩૦|| અન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યોઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ||૩૧|| ઇતિ વૃદ્ધિનિદાનમ્||૨||

સ૦-વાતકોપ્યાહારાદિભિરન્યૈશ્ચ પૂર્વોક્તૈઃ ક્ષોભણૈઃ-કોપનૈઃ, ક્ષુભિતઃ-કુપિતો, યદાઽલ્પસ્યાન્ત્રસ્યાવયવઃ-એકદેશઃ, તં સ્વનિવેશાત્-સ્વસ્થાનાત્, વિગુણીકૃત્યાધો નયેત્ તદા પવનો વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું કુર્યાત્| ઉપેક્ષ્યમાણસ્યેત્યાદિ| ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય-અચિકિત્સ્યમાનસ્ય વૃદ્ધ્યાખ્યગદસ્ય, સ પૂર્વનિર્દિષ્ટો વાયુર્મુષ્કયોર્વૃદ્ધિં-વર્દ્ધનં, કુર્યાત્| કિમ્ભૂતામ્ ? આધ્માનરુક્ઽઽસ્તમ્ભવતીમ્| તથા, પ્રપીડિતો બાહ્યાદન્તઃ સ્વનવાન્-સશબ્દઃ, પ્રયાતિ| મુક્તઃ-અપ્રપીડિતઃ, પ્રધ્માપયન્ પુનરેતિ-આગચ્છતિ| ઉપજાતિવૃત્તમ્| અયં-એવંલક્ષણઃ, અન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યો ન પુનઃ સર્વ એવેત્યયંશબ્દેન દ્યોતયતિ| કિમસ્ય લક્ષણમ્ ? ઇત્યાહ-વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ,-"વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શ" (શ્લો. ૨૪) ઇત્યાદિલક્ષણલક્ષિતઃ|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

વૃધ્યાખ્યસ્ય વ્યાધેરનન્તરં શોફસામાન્યાત્ ગુલ્મસ્યાવસરઃ, ઇતિ તં લક્ષયિતુમાહ - - - - અથ ગુલ્મનિદાનમ્| રૂક્ષકૃષ્ણારુણસિરાતન્તુજાલગવાક્ષિતઃ| ગુલ્મોઽષ્ટધા પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈર્નિચયં ગતૈઃ||૩૨|| આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ| |૩૩|

સ૦-સર્વગુલ્માનાં સામાન્યલક્ષણં રૂક્ષકૃષ્ણેત્યાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટમ્| ગવાક્ષિતો-નિરન્તરમાક્રાન્તઃ| ગુલ્મોઽષ્ટધેતિ સઙ્ખ્યારૂપા સમ્પ્રાપ્તિઃ| તદેવાષ્ટધાત્વં પ્રતિપાદયિતુમાહ-પૃથગ્દોષૈઃ-વાતપિત્તકફૈઃ, ત્રયઃ| તથા, સંસૃષ્ટૈઃ-સંસર્ગેણ, ત્રયઃ| નિચયં ગતૈઃ-સન્નિપાતેન, એકઃ| તથા, અષ્ટમો નારીણાં ચાર્તવસ્ય દોષેણ-દુષ્ટતયા, સ્યાત્|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| જ્વરચ્છર્દ્યતિસારાદ્યૈર્વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ||૩૩|| કર્શિતો વાતલાન્યત્તિ શીતં વાઽમ્બુ બુભુક્ષિતઃ| યઃ પિબત્યનુ ચાન્નાનિ લઙ્ઘનપ્લવનાદિકમ્||૩૪|| સેવતે દેહસઙ્ક્ષોભિ છર્દિં વા સમુદીરયેત્| અનુદીર્ણામુદીર્ણાન્વા વાતાદીન્ન વિમુઞ્ચતિ||૩૫|| સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોધનં વા નિષેવતે| શુદ્ધો વાઽઽશુવિદાહીનિ ભજતે સ્યન્દનાનિ વા||૩૬|| વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ ક્રુદ્ધા દ્વિશોઽથવા| સર્વે વા રક્તયુક્તા વા મહાસ્રોતોનુશાયિનઃ||૩૭|| ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય કુર્વતે શૂલપૂર્વકમ્| સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્માખ્યમુત્પ્લુતં ગ્રન્થિરૂપિણમ્||૩૮||

સ૦-"જ્વરચ્છર્દિ" ઇત્યાદિ યાવત્ "ભજતે સ્યન્દનાનિ વા" ઇતિ નિદાનમ્| અતિસારાદ્યૈરિત્યાદિશબ્દેન ગ્રહણ્યાદયો ગૃહ્યન્તે, વમનાદ્યૈરિત્યત્ર ચ વિરેચનાસ્થાપનાદયઃ| જ્વરાદિભિર્વ્યાધિભિર્વમનાદિભિશ્ચ કર્શિતો યો વાતલાન્યન્નાનિ ભુઙ્ક્તે| અથવા, બુભુક્ષિતો-ભોજનં વિનૈવ, શીતં-અપક્વમમ્બુ, યઃ પિબતિ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૬)- "અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ| નાલ્પમપ્યામમુદકં હિતં, તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્||" ઇતિ| અનુ ચાન્નાનિ-ભોજનાદનન્તરં, લઙ્ઘનાદિકં યત્કર્મ દેહસઙ્ક્ષોભિ-શરીરસંરમ્ભોત્પાદકં, તત્સેવતે| છર્દિં વા યોઽનુદીર્ણાં-અનુત્ક્લિષ્ટાં, સમુદીરયેત્-સમન્તાદૂર્ધ્વં નયેત્| ઉદીર્ણાન્ વાતાદીન્-વાતમૂત્રપુરીષાદીનાગતાન્, ન વિમુઞ્ચતિ| તથા યઃ કશ્ચન સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય-પુનઃપુનરકૃત્વા, શોધનં-વમનવિરેચનાદિ, નિષેવતે| અથવા, શુદ્ધઃ-કૃતવમનવિરેચનઃ, આશુ-સમનન્તરમેવ, વિદાહીન્યન્નપાનાનિ ભજતે-સન્તાપનાન્યન્નપાનાનિ ભુઙ્ક્તે| પચ્યમાનાન્યન્નપાનાનિ યાનિ વિદાહાવસ્થાં પ્રાપ્તાન્યામાશય એવ ચિરમવતિષ્ઠન્તે તાનિ વિદાહીન્યુચ્યન્તે| અથવા, કૃતવમનવિરેચનોઽનન્તરમેવ સ્યન્દનાનિ-સ્રુતિરૂપશ્લેષ્મકારીણ્યન્નપાનાનિ, ભજતે| તસ્ય મલાઃ-વાતાદયો, ગુલ્મસંજ્ઞં વ્યાધિં કુર્વતે| કીદૃશાઃ ? વાતોલ્બણાઃ-વાતકારણાઃ| ન હિ પવનકારણમન્તરેણ શ્લેષ્મપિત્તરક્તાનાં સંઘટ્ટના ઘટતે| તસ્માત્ પિત્તાદીનામુત્પત્તિકારણાનાં વાતસ્ય ચ પિત્તાદિગુલ્મેષુ ગુલ્મનિષ્પાદનં પ્રતિ તુલ્યકક્ષતામનેન વિશેષણેન પ્રતિપાદયત્યાચાર્યઃ| યદિ પુનરુલ્બણઃ-અધિકઃ, ઇતિ વ્યાખ્યાયતે| તદાનીં પિત્તગુલ્મેઽપ્યધિકત્વં વાતસ્યેતિ વાતગુલ્મપિત્તગુલ્માદીનાં વિષયવિભાગો ન સ્યાત્| તસ્માદ્વાતકારણત્વં વાતોલ્બણા ઇત્યનેન વિવક્ષિતમિતિ વેદ્યમ્| કિમ્ભૂતા દોષાઃ ? ક્રુદ્ધાઃ-કુપિતાઃ| કથમ્ ? પૃથક્-પ્રત્યેકં કૃત્વા| અથવા, દ્વિશો-દ્વૌ દ્વૌ કૃત્વા, સંસર્ગસ્થા ઇત્યર્થઃ| સર્વે વા-સમસ્તા રક્તયુક્તા વેતિ| વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે, રક્તયુક્તાશ્ચેત્યર્થઃ| તથા ચ ખરનાદેઽભિહિતમ્-"વાયુઃ, ક્રુદ્ધઃ કફં રક્તં પિત્તં ચાદાય પિણ્ડિતમ્| ગુલ્મં કુર્યાત્" ઇત્યાદિ યાવત્ "રક્તપિત્તકફા વાતપિણ્ડિતા ગુલ્મ ઉચ્યતે|" ઇતિ| તથા મહાસ્રોતોનુશાયિનઃ| મહાસ્રોતઃ-આમપક્વાશયસ્થાનં, તદનુશેરતે યે તે મહાસ્રોતોનુશાયિનઃ| કિં કૃત્વા ગુલ્મં નિષ્પાદયન્તિ ? ઇત્યાહ-ઊર્ધ્વાધ ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય-આપૂર્ય, અનેનાસ્ય સમ્પ્રાપ્તિરુક્તા| શૂલં પૂર્વં યસ્મિન્ સ એવં તં શૂલપૂર્વકમ્,-પૂર્વં શૂલં કૃત્વા પશ્ચાદ્દોષા ગુલ્મં કુર્વન્તિ, અનેનાસ્ય પ્રાગ્રૂપમુક્તમ્| તથા સ્પર્શોપલભ્યં-અશ્માદિસદૃશમ્, તથા ઉત્પ્લુતં-ઊર્ધ્વં ગતમ્| તથા ગ્રન્થિરૂપિણં-ગ્રન્થ્યાકારમ્, ઇત્યનેનાસ્ય સંસ્થાનમુક્તમ્|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

અધુના વાતગુલ્મં લક્ષયતિ - - - - કર્શનાત્કફવિટ્પિત્તૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા| વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ||૩૯|| સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે| પિણ્ડિતત્વાદમૂર્તોઽપિ મૂર્તત્વમિવ સંશ્રિતઃ||૪૦|| ગુલ્મ ઇત્યુચ્યતે બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ| |૪૧|

સ૦-કર્શનાત્-ધાતુક્ષયાત્, વાયુર્દુષ્ટઃ કદાચિત્ કફવિટ્પિત્તૈઃ કૃતેન માર્ગસ્યાવરણેન-રોધેન, કોષ્ઠે-આમપક્વાશયાખ્યે, કૃતાશ્રયો-ગૃહીતાસ્પદઃ, તથા રૌક્ષ્યાત્કારણાત્ કાઠિન્યમાગતઃ-પિણ્ડિતત્વં પ્રાપ્તઃ, સ્વાશ્રયે-પક્વાશયસ્થાને, દુષ્ટઃ સ્વતન્ત્રઃ, પરાશ્રયે-આમાશયસ્થાને, દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પિત્તકફયોરાયત્તઃ, પિણ્ડિતત્વાત્કારણાત્ સ્પર્શોપલભ્યઃ સન્, અમૂર્તોઽપિ-અકઠિનોઽપિ, મૂર્તત્વમિવ-કાઠિન્યમિવ, સંશ્રિતઃ-સમ્પન્નો, ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે, તન્ત્રકૃદ્ભિરિતિ શેષઃ| બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ, બસ્ત્યાદિઃ સંશ્રયઃ-આધારો, યસ્ય સ એવમ્|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| વાતાન્મન્યાશિરઃશૂલં જ્વરપ્લીહાન્ત્રકૂજનમ્||૪૧|| વ્યધઃ સૂચ્યેવ વિટ્સઙ્ગઃ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં મુહુઃ| સ્તમ્ભો ગાત્રે મુખે શોષઃ કાર્શ્યં વિષમવહ્નિતા||૪૨|| રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્ય ચ| અનિરૂપિતસંસ્થાનસ્થાનવૃદ્ધિક્ષયવ્યથઃ||૪૩|| પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ તુદ્યતે| |૪૪|

સ૦-વાતાદ્ગુલ્મે સતિ મન્યાશૂલાદયો ભવન્તિ| તથા, ચલત્વાચ્ચ વાયોર્ગુલ્મોઽનિરૂપિતસંસ્થાનસ્થાનવૃદ્ધિક્ષયવ્યથઃ સ્યાત્| અનિરૂપિતાઃ સંસ્થાનાદયો યસ્ય સ એવમ્| સંસ્થાનં-આકારઃ| સ્થાનં-આશ્રયઃ| તથા, પિપીલિકાભિર્વ્યાપ્તઃ-ચિત ઇવ, ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ તુદ્યતે ચ| તુદ્યત ઇતિ કર્મકર્તરિ|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| પિત્તાદ્દાહોઽમ્લકો મૂર્ચ્છાવિડ્ભેદસ્વેદતૃડૂજ્વરાઃ||૪૪|| હારિદ્રત્વં ત્વગાદ્યેષુ ગુલ્મશ્ચ સ્પર્શનાસહઃ| દૂયતે દીપ્યતે સોષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવ ચ||૪૫||

સ૦-પિત્તાદ્ગુલ્મે દાહાદયઃ સ્યુઃ| તથા ત્વઙ્નખાદિષુ હારિદ્રો વર્ણઃ સ્યાત્| ગુલ્મશ્ચ સ્પર્શનં ન સહતે-સ્પર્શનાસહઃ, સ્યાત્| તથા, દૂયતે-ઉપતપ્યતે, દીપ્યતે-જ્વલતીવ| સોષ્મા ચ સ્યાત્| સ ચ સ્વસ્થાનં-ગુલ્માશ્રિતમાસ્પદં, દહતીવ-તપ્તાયઃપિણ્ડ ઇવ| દૂયત ઇતિ "દૂડ્ પરિતાપે" દિવાદિઃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિશિરજ્વરઃ| પીનસાલસ્યહૃલ્લાસકાસશુક્લત્વગાદિતાઃ||૪૬|| ગુલ્મોઽવગાઢઃ કઠિનો ગુરુઃ સુપ્તઃ સ્થિરોઽલ્પરુક્| |૪૭|

સ૦-કફાદ્ગુલ્મે સતિ સ્તૈમિત્યાદયઃ સ્યુઃ| ગુલ્મોઽવગાઢાદિયુક્તઃ સ્યાત્|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| સ્વદોષસ્થાનધામાનઃ સ્વે સ્વે કાલે ચ રુક્કરાઃ||૪૭|| પ્રાયઃ| |૪૮|

સ૦-તે ચ ગુલ્માઃ સ્વદોષસ્થાનધામાનો દોષસ્ય-વાતાદેઃ, સ્થાનં-પક્વાશયાદિ સ્વમાત્મીયમાત્મીયં, દોષસ્થાનં તદ્ધામ-સ્થાનં, યેષાં-વાતપિત્તકફગુલ્માનાં, તે પ્રાયો-બાહુલ્યેન, સ્વદોષસ્થાનધામાનઃ| તથા સ્વે સ્વે કાલે-આત્મીયે વયોહોરાત્રિભુક્તાનામન્તમધ્યાદિલક્ષણે, યથાસઙ્ખ્યં વાતપિત્તકફગુલ્માક્કરાઃ-શૂલકરાઃ, ભવન્તિ|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ત્રયસ્તુ દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટલક્ષણાઃ| સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ||૪૮|| સોઽસાધ્યો| |૪૯|

સ૦-દ્વન્દ્વોત્થાઃ-સંસર્ગજા ગુલ્માસ્ત્રયઃ,સંસૃષ્ટલક્ષણાઃ સ્યુઃ| સ૦-સર્વજસ્ત્રિદોષજો ગુલ્મસ્તીવ્રરુગાદિયુક્તઃ| સ ચાસાધ્યઃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે| અત્રૈવોપપત્તિમાહ - - - - ઋતૌ વા નવસૂતા વા યદિ વા યોનિરોગિણી||૪૯|| સેવતે વાતલાનિ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ| નિરુણદ્ધ્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસમવસ્થિતમ્||૫૦|| કુક્ષિં કરોતિ તદ્ગર્ભલિઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ચ| હૃલ્લાસદૌહૃદસ્તન્યદર્શનક્ષામતાદિકમ્||૫૧|| ક્રમેણ વાયુસંસર્ગાત્પિત્તયોનિતયા ચ તત્| શોણિતં કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોત્થુગુલ્મજાન્||૫૨|| રુક્સ્તમ્ભદાહાતીસારતૃડ્જ્વરાદીનુપદ્રવાન્| ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલં દુષ્ટાસૃગાશ્રયે||૫૩|| યોન્યાશ્ચ સ્રાવદૌર્ગન્ધ્યતોદસ્પન્દનવેદનાઃ| |૫૪|

સ૦-રક્તગુલ્મઃ પુનઃ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે| સ૦-ઋતૌ-આર્તવકાલે, નવપ્રસૂતા વા યોનિરોગિણી વા સ્ત્રી વાતલાન્યન્નપાનાનિ યદિ સેવતે તસ્યાઃ-સ્ત્રિયાઃ સમીરણઃ-પવનઃ, કુપિતો યોન્યાં પ્રતિમાસં યદવસ્થિતમાર્તવં તદુપરુણદ્ધિ| તત્-આર્તવં, કુક્ષિં કરોતિ, ગર્ભલિઙ્ગં ચાવિષ્કરોતિ-પ્રકટયતિ| ગર્ભલિઙ્ગમિવ લિઙ્ગં યસ્યેતિ "સપ્તમ્યુપમાનપૂર્વસ્ય" ઇતિ બહુબ્રીહિરુત્તરપદલોપશ્ચ| અથ તદેવ ગર્ભલિઙ્ગમાહ-હૃલ્લાસેત્યાદિ| મુનિસ્તુ રક્તગુલ્મે (ચ. નિ. અ. ૩|૧૪)- "પાદયોઃ શ્વયથુર્ભવતિ|" ઇત્યૂચે| આદિશબ્દેન મૂર્ચ્છાદીનાં ગ્રહણમ્| સ૦-ક્રમેણ-અનન્તરં, વાયુસંસર્ગાત્-મરુત્સંશ્લેષાત્, તથા પિત્તયોનિતયા ચ-પિત્તસ્ય કારણત્વેન, તચ્છોણિતં વાતપિત્તોત્થગુલ્મજાનુપદ્રવાન્ કુરુતે રુક્સ્તમ્ભદાહાતીસારતૃડ્જ્વરાદીન્| અનયા ચ ભઙ્ગ્યા વાતપિત્તગુલ્મયોરુપદ્રવા અપ્યુક્તા ભવન્તિ| ગર્ભાશય ઇત્યાદિ| ગુલ્મશ્ચ ગર્ભાશયે સુતરાં શૂલં કરોતિ| કિમ્ભૂતે ? દુષ્ટસ્યાસૃજ આશ્રયે-આધારભૂતે| યોન્યાશ્ચ સ્રાવાદીન્ કુરુતે|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

ગર્ભલક્ષણાદ્રક્તગુલ્મસ્ય વિલક્ષણં લક્ષણમાહ - - - - | ન ચાઙ્ગૈર્ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સ્ફુરત્યપિ તુ શૂલવાન્||૫૪|| પિણ્ડીભૂતઃ સ એવાસ્યાઃ કદાચિત્સ્પન્દતે ચિરાત્| ન ચાસ્યા વર્દ્ધતે કુક્ષિગુલ્મ એવ તુ વર્દ્ધતે||૫૫||

સ૦-ન ચ ગર્ભ ઇવાઙ્ગૈઃ-પાણ્યાદિભિરવયવૈઃ, સ્ફુરતિ-નિઃસ્પન્દતે ગુલ્મોઽઙ્ગાભાવાત્, અપિ તુ શૂલવાન્| સ એવ-ગુલ્મઃ, પિણ્ડીભૂતઃ કદાચિચ્ચિરેણાસ્યાઃ સ્પન્દતે-ન ગર્ભવચ્છીઘ્રમ્| તથા, ગર્ભેઽન્તઃસ્થિતે કુક્ષિરસ્યા વર્ધતે| ગુલ્મે ત્વન્તઃસ્થિતે સ એવ વર્ધતે ગુલ્મો, ન કુક્ષિઃ| ઇતિ ગર્ભરક્તગુલ્મયોર્લક્ષણભેદઃ|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

અથ ગુલ્મવિદ્રધ્યોર્લક્ષણભેદં કથયતિ - - - - સ્વદોષસંશ્રયો ગુલ્મઃ સર્વો ભવતિ તેન સઃ| પાકં ચિરેણ ભજતે નૈવ વા, વિદ્રધિઃ પુનઃ||૫૬|| પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયત્વતઃ| અતઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધિઃ સોઽભિધીયતે||૫૭||

સ૦-સર્વો ગુલ્મઃ સ્વદોષઃ સંશ્રયો યસ્ય સ એવમ્| યેન યેન દોષેણ વાતાદ્યન્યતમેનાથવા દ્વન્દ્વસ્વરૂપેણ સન્નિપાતેનાન્યેન વા ગુલ્મો જાયતે સ દોષસ્તસ્ય ગુલ્મસ્યાશ્રયઃ| તદેવં વાતગુલ્મસ્ય વાત એવાશ્રયો, ન તસ્ય પિત્તાદયઃ| પિત્તાદિકૃતાનાં ત એવાશ્રયાઃ, ન પવન આશ્રયઃ| એવં સ્વદોષસંશ્રયો ગુલ્મઃ સર્વો ભવતિ| તેન-સ્વદોષસંશ્રયાખ્યેન કારણેન, ગુલ્મશ્ચિરેણ કાલેન પાકં ભજતે| એતચ્ચ પિત્તગુલ્મં પ્રતિ પ્રાયેણ તથૈકીયમતેનોક્તમ્| અત એવાહ-નૈવ વેતિ| અથવા ગુલ્મઃ પાકં ન ભજત એવ| વિદ્રધિસ્તુ શીઘ્રં-અચિરેણૈવ કાલેન, પાકં ભજતે, અત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયત્વાત્| અતઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાત્ કારણાદસૌ વિદ્રધિરભિધીયતે| તથા ચાગમઃ (સુશ્રુતે નિ. અ. ૯|૩૨)- "માંસશોણિભૂયસ્ત્વાત્ પાકં ગચ્છતિ વિદ્રધિઃ| માંસશોણિતહીનત્વાદ્ગુલ્મઃ પાકં ન ગચ્છતિ||" ઇતિ| તથા પ્રાયેણ વાતાત્મકઃ સર્વો ગુલ્મો જાયતે| વાત એવામૂર્તોઽપિ મૂર્તત્વમિવ સંશ્રિતો ગુલ્મ ઇત્યુચ્યતે| અત એવ વાતસ્યૈવ સર્વગુલ્મેકારણં પ્રતિ પ્રાધાન્યમ્| તસ્માદ્ગુલ્મસ્ય પાકાનુપપત્તિઃ|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

અથ ગુલ્મસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમાહ - - - - ગુલ્મેઽન્તરાશ્રયે બસ્તિકુક્ષિહૃત્પ્લીહવેદનાઃ| અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં ચાપ્રવર્તનમ્||૫૮|| અતો વિપર્યયો બાહ્યે કોષ્ઠાઙ્ગેષુ તુ નાતિરુક્| વૈવર્ણ્યમવકાશસ્ય બહિરુન્નતતાઽધિકમ્||૫૯|| ઇતિ ગુલ્મનિદાનમ્||૩||

સ૦-ગુલ્મેઽન્તરાશ્રયે-આભ્યન્તરે, બસ્ત્યાદિવેદનાદયઃ સ્યુઃ| તથા, અગ્ન્યાદિભ્રંશો-વિનાશો, વેગાનાં ચ પ્રવર્તનં ન ભવતિ| અતઃ-અસ્માદ્બાહ્યે, વિપર્યયો-વૈપરીત્યમ્| યથા,-અગ્ન્યાદિભ્રંશાભાવો વેગાનાં ચ પ્રવર્તનં ભવતિ| તથા, બસ્તિહૃદયાદિષુ કોષ્ઠાઙ્ગેષ્વતિરુઙ્ન ભવતિ| યથાઽન્તરે તથાઽવકાશસ્ય ગુલ્મપ્રદેશસ્ય વૈવર્ણ્યં-શરીરાદન્યવર્ણત્વમ્| બહિઃ-બાહ્યભાગે, ઉન્નતત્વમધિકં ભવતિ|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ગુલ્માનામાનાહભૂયિષ્ઠત્વાદાનાહલક્ષણમાહ - - - - સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્| ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે||૬૦||

સ૦-ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન કારણભૂતેનોદરે ભૃશમાધ્માનં યત્ તમાનાહં પ્રચક્ષતે, મુનયઃ ઇતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતમ્ ? સાટોપં-સશબ્દમ્, તથાઽત્યુગ્રા રુક્-પીડા, યત્ર તદેવમ્| સુશ્રુતેન પ્રત્યાધ્માનસ્યાપિ લક્ષણમભ્યધાયિ (નિ. અ. ૧|૮૯) - "વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્| પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્ કફવ્યાકુલિતાનિલમ્||" ઇતિ|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ઘનોઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ઠીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ| આનાહલિઙ્ગસ્તિર્યક્તુ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ||૬૧||

સ૦-[ ઘનો- ]નિબિડો, યો ગ્રન્થિરષ્ઠીલયોપમીયતે તથોર્ધ્વં સમુન્નતઃ-નાધસ્તાત્, સ ગ્રન્થિરાનાહલિઙ્ગોઽષ્ઠીલા ભણ્યતે| તિર્યક્ ચ (પુનઃ) યો ગ્રન્થિઃ-નોર્ધ્વં સમુન્નતઃ, તદાકૃતિઃ-અષ્ઠીલાસદૃશઃ, સ ગ્રન્થિઃ પ્રત્યષ્ઠીલોચ્યતે|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

તૂનીપ્રતૂન્યૌ લક્ષયતિ - - - - પક્વાશયાદ્ગુદોપસ્થં વાયુસ્તીવ્રરુજઃ પ્રયાન્| તૂની, પ્રતૂની તુ ભવેત્સ એવાતો વિપર્યયે||૬૨||

સ૦-ગુદં ચોપસ્થં ચ ગુદોપસ્થમ્| પક્વાશયાત્-તતો દેશાત્, વાયુસ્તીવ્રરુજઃ સન્ ગુદોપસ્થં પ્રયાન્-ગચ્છન્, તૂનીત્યુચ્યતે| સ એવ-વાયુઃ, અતો વિપર્યયે-ગુદોપસ્થાત્પક્વાશયં ગચ્છન્, તીવ્રરુજઃ સન્ પ્રતૂનીતિ ગદ્યતે|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધ- તૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ| આટોપમાધ્માનમપક્તિશક્તિ- માસન્નગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્નમ્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

સ૦-ઉદ્ગારબાહુલ્યાદીન્યાસન્નગુલ્મસ્ય ચિહ્નં-પ્રાગ્રૂપં, વદન્તિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||