11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

અતસ્તમેવ વિદ્રધિં લક્ષયિતુમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ - - - - અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨|| ભુક્તૈઃ પર્યુષિતાત્યુષ્ણરૂક્ષશુષ્કવિદાહિભિઃ| જિહ્મશય્યાવિચેષ્ટાભિસ્તૈસ્તૈશ્ચાસૃક્પ્રદૂષણૈઃ||૧|| દુષ્ટત્વઙ્માંસમેદોસ્થિસ્નાય્વસૃક્કણ્ડરાશ્રયઃ| યઃ શોફો બહિરન્તર્વા મહામૂલો મહારુજઃ||૨|| ષોઢેત્યુક્તમ્| અથ તદેવ ષોઢત્વં પ્રતિપાદયિતુમાહ - - - - વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતઃ ષોઢા સ વિદ્રધિઃ| દોષૈઃ પૃથક્સમુદિતૈઃ શોણિતેન ક્ષતેન ચ||૩||

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ષડ્વિધસ્યાપિ શોફસ્ય વિદ્રધ્યાખ્યસ્યાન્તર્બહીરૂપતયા દ્વિધાત્વમિત્યાહ - - - - બાહ્યોઽત્ર તત્રતત્રાઙ્ગે દારુણો ગ્રથિતોન્નતઃ| આન્તરો દારુણતરો ગમ્ભીરો ગુલ્મવદ્ધનઃ||૪|| વલ્મીકવત્સમુચ્છ્રાયી શીઘ્રઘાત્યગ્નિશસ્ત્રવત્| |૫|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| નાભિબસ્તિયકૃત્પ્લીહક્લોમહૃત્કુક્ષિવઙ્ક્ષણે||૫|| સ્યાદ્વૃક્કયોરપાને ચ| |૬|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

વાતાત્તત્રાતિતીવ્રરુક્| શ્યાવારુણશ્ચિરોત્થાનપાકો વિષમસંસ્થિતઃ||૬|| વ્યધચ્છેદભ્રમાનાહસ્પન્દસર્પણશબ્દવાન્| |૭|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| રક્તતામ્રાસિતઃ પિત્તાત્તૃણ્મોહજ્વરદાહવાન્||૭|| ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ| |૮|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતઃ કફાત્| સોત્ક્લેશશીતકસ્તમ્ભજૃમ્ભારોચકગૌરવઃ||૮|| ચિરોત્થાનવિપાકશ્ચ| |૯|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

સઙ્કીર્ણઃ સન્નિપાતતઃ| |૯|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| સામર્થ્યાચ્ચાત્ર વિભજેદ્બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમ્||૯|| કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ| પિત્તલિઙ્ગોઽસૃજા બાહ્યઃ સ્ત્રીણામેવ તથાઽઽન્તરઃ||૧૦||

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

અથ ક્ષતવિદ્રધિં લક્ષયતિ - - - - શસ્ત્રાદ્યૈરભિઘાતેન ક્ષતે વાઽપથ્યકારિણઃ| ક્ષતોષ્મા વાયુવિક્ષિપ્તઃ સરક્તં પિત્તમીરયન્||૧૧|| પિત્તાસૃગ્લક્ષણં કુર્યાદ્વિદ્રધિં ભૂર્યુપદ્રવમ્| |૧૨|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| તેષૂપદ્રવભેદશ્ચ સ્મૃતોઽધિષ્ઠાનભેદતઃ||૧૨|| તમેવોપદ્રવભેદં દર્શયતિ - - - - નાભ્યાં હિધ્મા, ભવેદ્બસ્તૌ મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ પૂતિ ચ| શ્વાસો યકૃતિ, રોધસ્તુ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસસ્ય, તૃટ્ પુનઃ||૧૩|| ગલગ્રહશ્ચ ક્લોમ્નિ, સ્યાત્સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહો હૃદિ| પ્રમોહસ્તમકઃ કાસો હૃદયે ઘટ્ટનં વ્યથા||૧૪|| કુક્ષિપાર્શ્વાન્તરાંસાર્તિઃ કુક્ષાવાટોપજન્મ ચ| સક્થ્નોર્ગ્રહો વઙ્ક્ષણયોર્વૃક્કયોઃ કટિપૃષ્ઠયોઃ||૧૫|| પાર્શ્વયોશ્ચ વ્યથા પાયૌ પવનસ્ય નિરોધનમ્| |૧૬|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| આમપક્વવિદગ્ધત્વં તેષાં શોફવદાદિશેત્||૧૬||

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

નાભેરૂર્ધ્વં મુખાત્પક્વાઃ પ્રસ્રવન્ત્યધરે ગુદાત્| ગુદાસ્યાન્નાભિજો|૧૭|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| વિદ્યાદ્દોષં ક્લેદાચ્ચ વિદ્રધૌ||૧૭|| યથાસ્વં વ્રણવત્| |૧૮|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

અથૈષાં સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થમાહ - - - - તત્ર વિવર્જ્યઃ સન્નિપાતજઃ| પક્વો હૃન્નાભિબસ્તિસ્થો ભિન્નોઽન્તર્બહિરેવ વા||૧૮|| પક્વશ્ચાન્તઃ સ્રવન્ વક્ક્રાત્ ક્ષીણસ્યોપદ્રવાન્વિતઃ| |૧૯|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ઇદાનીં સ્તનવિદ્રધિર્યોષિતાં યથા સ્યાત્ તથા વક્તિ - - - - | એવમેવ સ્તનસિરા વિવૃતાઃ પ્રાપ્ય યોષિતામ્||૧૯|| સૂતાનાં ગર્ભિણીનાં વા સમ્ભવેચ્છ્વયથુર્ઘનઃ| સ્તને સદુગ્ધેઽદુગ્ધે વા બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણઃ||૨૦|| નાડીનાં સૂક્ષ્મવક્ત્રત્વાત્કન્યાનાં ન સ જાયતે| |૨૧| ઇતિ વિદ્રધિનિદાનમ્|૨૧|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

અથ શ્વયથુસામાન્યાદિદાનીં વૃદ્ધિં-વર્ધ્માપરનામાનં વ્યાધિં, વક્તુમુપક્રમતે - - - - અથ વૃદ્ધિનિદાનમ્| | કૃદ્ધો રુદ્ધગતિર્વાયુઃ શોફશૂલકરશ્ચરન્||૨૧|| મુષ્કૌ વઙ્ક્ષણતઃ પ્રાપ્ય ફલકોશાભિવાહિનીઃ| પ્રપીડ્ય ધમનીર્વૃદ્ધિં કરોતિ ફલકોશયોઃ||૨૨||

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

અધુનાઽસ્ય વ્યાધેઃ સઙ્ખ્યાં કુર્વન્નાહ - - - - દોષાસ્રમેદોમૂત્રાન્ત્રૈઃ સ વૃદ્ધિઃ સપ્તધા ગદઃ| મૂત્રાન્ત્રજાવપ્યનિલાદ્ધેતુભેદસ્તુ કેવલમ્||૨૩||

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શો રૂક્ષો વાતાદહેતુરુક્| |૨૪|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ પિત્તાદ્દાહોષ્મપાકવાન્||૨૪||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

કફાચ્છિતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ કઠિનોઽલ્પરુક્| |૨૫|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ પિત્તવૃદ્ધિલિઙ્ગશ્ચ રક્તતઃ||૨૫||

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

કફવન્મેદસા વૃદ્ધિર્મૃદુસ્તાલફલોપમઃ| |૨૬|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| મૂત્રધારણશીલસ્ય મૂત્રજઃ સ તુ ગચ્છતઃ||૨૬|| અમ્ભોભિઃ પૂર્ણદૃતિવત્ક્ષોભં યાતિ સરુઙ્મૃદુઃ| મૂત્રકૃચ્છ્રમધસ્તાચ્ચ વલયં ફલકોશયોઃ||૨૭||

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

વાતકોપિભિરાહારૈઃ શીતતોયાવગાહનૈઃ| ધારણેરણભારાધ્વવિષમાઙ્ગપ્રવર્તનૈઃ||૨૮|| ક્ષોભણૈઃ ક્ષુભિતોઽન્યૈશ્ચ ક્ષુદ્રાન્ત્રાવયવં યદા| પવનો વિગુણીકૃત્ય સ્વનિવેશાદધો નયેત્||૨૯|| કુર્યાદ્વઙ્ક્ષણસન્ધિસ્થો ગ્રન્થ્યાભં શ્વયથું તદા| ઉપેક્ષ્યમાણસ્ય ચ મુષ્કવૃદ્ધિ- માધ્માનરુક્સ્તમ્ભવતીં સ વાયુઃ| પ્રપીડિતોઽન્તઃ સ્વનવાન્ પ્રયાતિ પ્રધ્માપયન્નેતિ પુનશ્ચ મુક્તઃ||૩૦|| અન્ત્રવૃદ્ધિરસાધ્યોઽયં વાતવૃદ્ધિસમાકૃતિઃ||૩૧|| ઇતિ વૃદ્ધિનિદાનમ્||૨||

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

વૃધ્યાખ્યસ્ય વ્યાધેરનન્તરં શોફસામાન્યાત્ ગુલ્મસ્યાવસરઃ, ઇતિ તં લક્ષયિતુમાહ - - - - અથ ગુલ્મનિદાનમ્| રૂક્ષકૃષ્ણારુણસિરાતન્તુજાલગવાક્ષિતઃ| ગુલ્મોઽષ્ટધા પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈર્નિચયં ગતૈઃ||૩૨|| આર્તવસ્ય ચ દોષેણ નારીણાં જાયતેઽષ્ટમઃ| |૩૩|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| જ્વરચ્છર્દ્યતિસારાદ્યૈર્વમનાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ||૩૩|| કર્શિતો વાતલાન્યત્તિ શીતં વાઽમ્બુ બુભુક્ષિતઃ| યઃ પિબત્યનુ ચાન્નાનિ લઙ્ઘનપ્લવનાદિકમ્||૩૪|| સેવતે દેહસઙ્ક્ષોભિ છર્દિં વા સમુદીરયેત્| અનુદીર્ણામુદીર્ણાન્વા વાતાદીન્ન વિમુઞ્ચતિ||૩૫|| સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય શોધનં વા નિષેવતે| શુદ્ધો વાઽઽશુવિદાહીનિ ભજતે સ્યન્દનાનિ વા||૩૬|| વાતોલ્બણાસ્તસ્ય મલાઃ પૃથક્ ક્રુદ્ધા દ્વિશોઽથવા| સર્વે વા રક્તયુક્તા વા મહાસ્રોતોનુશાયિનઃ||૩૭|| ઊર્ધ્વાધોમાર્ગમાવૃત્ય કુર્વતે શૂલપૂર્વકમ્| સ્પર્શોપલભ્યં ગુલ્માખ્યમુત્પ્લુતં ગ્રન્થિરૂપિણમ્||૩૮||

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

અધુના વાતગુલ્મં લક્ષયતિ - - - - કર્શનાત્કફવિટ્પિત્તૈર્માર્ગસ્યાવરણેન વા| વાયુઃ કૃતાશ્રયઃ કોષ્ઠે રૌક્ષ્યાત્કાઠિન્યમાગતઃ||૩૯|| સ્વતન્ત્રઃ સ્વાશ્રયે દુષ્ટઃ પરતન્ત્રઃ પરાશ્રયે| પિણ્ડિતત્વાદમૂર્તોઽપિ મૂર્તત્વમિવ સંશ્રિતઃ||૪૦|| ગુલ્મ ઇત્યુચ્યતે બસ્તિનાભિહૃત્પાર્શ્વસંશ્રયઃ| |૪૧|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| વાતાન્મન્યાશિરઃશૂલં જ્વરપ્લીહાન્ત્રકૂજનમ્||૪૧|| વ્યધઃ સૂચ્યેવ વિટ્સઙ્ગઃ કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં મુહુઃ| સ્તમ્ભો ગાત્રે મુખે શોષઃ કાર્શ્યં વિષમવહ્નિતા||૪૨|| રૂક્ષકૃષ્ણત્વગાદિત્વં ચલત્વાદનિલસ્ય ચ| અનિરૂપિતસંસ્થાનસ્થાનવૃદ્ધિક્ષયવ્યથઃ||૪૩|| પિપીલિકાવ્યાપ્ત ઇવ ગુલ્મઃ સ્ફુરતિ તુદ્યતે| |૪૪|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| પિત્તાદ્દાહોઽમ્લકો મૂર્ચ્છાવિડ્ભેદસ્વેદતૃડૂજ્વરાઃ||૪૪|| હારિદ્રત્વં ત્વગાદ્યેષુ ગુલ્મશ્ચ સ્પર્શનાસહઃ| દૂયતે દીપ્યતે સોષ્મા સ્વસ્થાનં દહતીવ ચ||૪૫||

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

કફાત્સ્તૈમિત્યમરુચિઃ સદનં શિશિરજ્વરઃ| પીનસાલસ્યહૃલ્લાસકાસશુક્લત્વગાદિતાઃ||૪૬|| ગુલ્મોઽવગાઢઃ કઠિનો ગુરુઃ સુપ્તઃ સ્થિરોઽલ્પરુક્| |૪૭|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| સ્વદોષસ્થાનધામાનઃ સ્વે સ્વે કાલે ચ રુક્કરાઃ||૪૭|| પ્રાયઃ| |૪૮|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ત્રયસ્તુ દ્વન્દ્વોત્થા ગુલ્માઃ સંસૃષ્ટલક્ષણાઃ| સર્વજસ્તીવ્રરુગ્દાહઃ શીઘ્રપાકી ઘનોન્નતઃ||૪૮|| સોઽસાધ્યો| |૪૯|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

રક્તગુલ્મસ્તુ સ્ત્રિયા એવ પ્રજાયતે| અત્રૈવોપપત્તિમાહ - - - - ઋતૌ વા નવસૂતા વા યદિ વા યોનિરોગિણી||૪૯|| સેવતે વાતલાનિ સ્ત્રી ક્રુદ્ધસ્તસ્યાઃ સમીરણઃ| નિરુણદ્ધ્યાર્તવં યોન્યાં પ્રતિમાસમવસ્થિતમ્||૫૦|| કુક્ષિં કરોતિ તદ્ગર્ભલિઙ્ગમાવિષ્કરોતિ ચ| હૃલ્લાસદૌહૃદસ્તન્યદર્શનક્ષામતાદિકમ્||૫૧|| ક્રમેણ વાયુસંસર્ગાત્પિત્તયોનિતયા ચ તત્| શોણિતં કુરુતે તસ્યા વાતપિત્તોત્થુગુલ્મજાન્||૫૨|| રુક્સ્તમ્ભદાહાતીસારતૃડ્જ્વરાદીનુપદ્રવાન્| ગર્ભાશયે ચ સુતરાં શૂલં દુષ્ટાસૃગાશ્રયે||૫૩|| યોન્યાશ્ચ સ્રાવદૌર્ગન્ધ્યતોદસ્પન્દનવેદનાઃ| |૫૪|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

ગર્ભલક્ષણાદ્રક્તગુલ્મસ્ય વિલક્ષણં લક્ષણમાહ - - - - | ન ચાઙ્ગૈર્ગર્ભવદ્ગુલ્મઃ સ્ફુરત્યપિ તુ શૂલવાન્||૫૪|| પિણ્ડીભૂતઃ સ એવાસ્યાઃ કદાચિત્સ્પન્દતે ચિરાત્| ન ચાસ્યા વર્દ્ધતે કુક્ષિગુલ્મ એવ તુ વર્દ્ધતે||૫૫||

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

અથ ગુલ્મવિદ્રધ્યોર્લક્ષણભેદં કથયતિ - - - - સ્વદોષસંશ્રયો ગુલ્મઃ સર્વો ભવતિ તેન સઃ| પાકં ચિરેણ ભજતે નૈવ વા, વિદ્રધિઃ પુનઃ||૫૬|| પચ્યતે શીઘ્રમત્યર્થં દુષ્ટરક્તાશ્રયત્વતઃ| અતઃ શીઘ્રવિદાહિત્વાદ્વિદ્રધિઃ સોઽભિધીયતે||૫૭||

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

અથ ગુલ્મસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરલક્ષણમાહ - - - - ગુલ્મેઽન્તરાશ્રયે બસ્તિકુક્ષિહૃત્પ્લીહવેદનાઃ| અગ્નિવર્ણબલભ્રંશો વેગાનાં ચાપ્રવર્તનમ્||૫૮|| અતો વિપર્યયો બાહ્યે કોષ્ઠાઙ્ગેષુ તુ નાતિરુક્| વૈવર્ણ્યમવકાશસ્ય બહિરુન્નતતાઽધિકમ્||૫૯|| ઇતિ ગુલ્મનિદાનમ્||૩||

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ગુલ્માનામાનાહભૂયિષ્ઠત્વાદાનાહલક્ષણમાહ - - - - સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્| ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે||૬૦||

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ઘનોઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ઠીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ| આનાહલિઙ્ગસ્તિર્યક્તુ પ્રત્યષ્ઠીલા તદાકૃતિઃ||૬૧||

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

તૂનીપ્રતૂન્યૌ લક્ષયતિ - - - - પક્વાશયાદ્ગુદોપસ્થં વાયુસ્તીવ્રરુજઃ પ્રયાન્| તૂની, પ્રતૂની તુ ભવેત્સ એવાતો વિપર્યયે||૬૨||

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ઉદ્ગારબાહુલ્યપુરીષબન્ધ- તૃપ્ત્યક્ષમત્વાન્ત્રવિકૂજનાનિ| આટોપમાધ્માનમપક્તિશક્તિ- માસન્નગુલ્મસ્ય વદન્તિ ચિહ્નમ્||૬૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં તૃતીયે નિદાનસ્થાને વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||