11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

പ്രമേഹനിദാനാദനന്തരം വിദ്രധിനിദാനാരമ്ഭഃ, യതോऽനന്തരേऽധ്യായേ പിടികാലക്ഷണാവസരേ "വിദ്രധിര്വക്ഷ്യതേ" (ശ്ലോ. ൩൪) ഇത്യുക്തമ്|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

അതസ്തമേവ വിദ്രധിം ലക്ഷയിതുമസ്യാധ്യായസ്യ പ്രസങ്ഗ ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨|| ഭുക്തൈഃ പര്യുഷിതാത്യുഷ്ണരൂക്ഷശുഷ്കവിദാഹിഭിഃ| ജിഹ്മശയ്യാവിചേഷ്ടാഭിസ്തൈസ്തൈശ്ചാസൃക്പ്രദൂഷണൈഃ||൧|| ദുഷ്ടത്വങ്മാംസമേദോസ്ഥിസ്നായ്വസൃക്കണ്ഡരാശ്രയഃ| യഃ ശോഫോ ബഹിരന്തര്വാ മഹാമൂലോ മഹാരുജഃ||൨|| ഷോഢേത്യുക്തമ്| അഥ തദേവ ഷോഢത്വം പ്രതിപാദയിതുമാഹ - - - - വൃത്തഃ സ്യാദായതോ യോ വാ സ്മൃതഃ ഷോഢാ സ വിദ്രധിഃ| ദോഷൈഃ പൃഥക്സമുദിതൈഃ ശോണിതേന ക്ഷതേന ച||൩||

സ൦-പര്യുഷിതാദിഭിര്ഭുക്തൈഃ, തഥാ ജിഹ്മശയ്യാവിചേഷ്ടാഭിഃ, വിവിധാശ്ചേഷ്ടാ വിചേഷ്ടാഃ, ശയ്യാ ച വിചേഷ്ടാശ്ച ശയ്യാവിചേഷ്ടാഃ, ജിഹ്മാശ്ച താഃ ശയ്യാവിചേഷ്ടാശ്ച, താഭിഃ| ജിഹ്മാഃ കുടിലാ വക്രാ ഇതി പര്യായാഃ| തഥാ തൈസ്തൈഃ-തത്രതത്രാസൃക്പ്രദൂഷണൈശ്ച നിര്ദിഷ്ടൈഃ, യഃ ശോഫോ ജായതേ ദുഷ്ടത്വഗാദ്യാശ്രയോ ബഹിഃ-ബഹിര്ഭാഗേ, അന്തഃ-അന്തര്ഭാഗേ വാ, സ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാച്ഛോഫഃ ഷോഢാ-ഷട്പ്രകാരോ, വിദ്രധിഃ സ്മൃതഃ-അഭിഹിതഃ| ശോഫശബ്ദഃ പൃഷോദരാദിത്വാത്സാധുഃ| ത്വക് ച മാംസം ച മേദശ്ച അസ്ഥി ച സ്നായുശ്ചാസൃക് ച കണ്ഡരാ ച, താ ഏവമ്| "സുമഹാന് സ്നായുസങ്ഘാതഃ കണ്ഡരേത്യഭിധീയതേ|" ദുഷ്ടാഃ-ദോഷൈര്ദൂഷിതാഃ, ത്വങ്മാംസാദയ ആധാരോ യസ്യ സ ദുഷ്ടത്വങ്മാംസമേദോസ്ഥിസ്നായ്വസൃക്കണ്ഡരാശ്രയഃ| തഥാ, മഹമൂലസ്തഥാ മഹാരുജഃ, അനേനാസ്യ ദുരുപക്രമത്വമുക്തമ്| തഥാ, വൃത്തഃ സ്യാത്, അഥവാ ആയതോ-ന വര്തുലഃ, ഇത്യനേനാസ്യ സംസ്ഥാനമുക്തമ്| സ൦-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രയഃ, സമുദിതൈഃ-സന്നിപാതേന ചൈകഃ, തഥാ ശോണിതേന-ദോഷാധിഷ്ഠിതേന, ക്ഷതേന-ശസ്ത്രാദിഘാതാദിനാ, ചേതി|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

ഷഡ്വിധസ്യാപി ശോഫസ്യ വിദ്രധ്യാഖ്യസ്യാന്തര്ബഹീരൂപതയാ ദ്വിധാത്വമിത്യാഹ - - - - ബാഹ്യോऽത്ര തത്രതത്രാങ്ഗേ ദാരുണോ ഗ്രഥിതോന്നതഃ| ആന്തരോ ദാരുണതരോ ഗമ്ഭീരോ ഗുല്മവദ്ധനഃ||൪|| വല്മീകവത്സമുച്ഛ്രായീ ശീഘ്രഘാത്യഗ്നിശസ്ത്രവത്| |൫|

സ൦-അത്ര-അനയോര്ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദഭിന്നയോര്വിദ്രധ്യോര്മധ്യാത്, ബാഹ്യോ വിദ്രധിസ്തത്രതത്ര-നാഭ്യാദാവങ്ഗേ, ജായതേ| തഥാ, ദാരുണോ ഗ്രഥിതോന്നതഃ| ഗ്രഥിത ഇവ ഗ്രഥിതഃ| ഉന്നതഃ-ഉത്തുണ്ഡിതഃ| ശോഫസ്യ സ്വഭാവോന്നതത്വാദുന്നതഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| ആന്തരോ ദാരുണതരഃ തഥാ, ഗമ്ഭീരഃ-അന്തര്നിഗൂഢഃ| തഥാ, ഗുല്മവദ്ധനോ-ഗുല്മേന തുല്യഃ| തഥാ, സമുച്ഛ്രായീ-ഉന്നതോ വല്മീകശിഖരവത്| തഥാ, ശീഘ്രഘാതീ-ബാഹ്യവിദ്രധിതഃ ശീഘ്രവ്യാപാദകഃ| അഗ്നിശസ്ത്രവത്-അഗ്നിശസ്ത്രാഭ്യാം തുല്യഃ|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| നാഭിബസ്തിയകൃത്പ്ലീഹക്ലോമഹൃത്കുക്ഷിവങ്ക്ഷണേ||൫|| സ്യാദ്വൃക്കയോരപാനേ ച| |൬|

സ൦-നാഭ്യാദ്യന്യതമേ ദേശേ ചായം സ്യാത്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

വാതാത്തത്രാതിതീവ്രരുക്| ശ്യാവാരുണശ്ചിരോത്ഥാനപാകോ വിഷമസംസ്ഥിതഃ||൬|| വ്യധച്ഛേദഭ്രമാനാഹസ്പന്ദസര്പണശബ്ദവാന്| |൭|

സ൦-തത്ര-തേഷു വിദ്രധിഷു മധ്യേ, വാതാത്തീവ്രരുഗാദിഃ ശബ്ദവാനിത്യേതദന്തലക്ഷണഃ സ്യാത്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| രക്തതാമ്രാസിതഃ പിത്താത്തൃണ്മോഹജ്വരദാഹവാന്||൭|| ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രപാകശ്ച| |൮|

സ൦-പിത്താദ്രക്തതാമ്രാസിതാദികഃ ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രപാകശ്ചേത്യന്തലക്ഷണഃ സ്യാത്|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

പാണ്ഡുഃ കണ്ഡൂയുതഃ കഫാത്| സോത്ക്ലേശശീതകസ്തമ്ഭജൃമ്ഭാരോചകഗൌരവഃ||൮|| ചിരോത്ഥാനവിപാകശ്ച| |൯|

സ൦-കഫാത് പാണ്ഡുഃ-വര്ണേന| തഥാ, കണ്ഡൂയുത ഇത്യാദിചിരോത്ഥാനവിപാകശ്ചേത്യന്തലക്ഷണഃ സ്യാത്|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

സങ്കീര്ണഃ സന്നിപാതതഃ| |൯|

സ൦-സന്നിപാതജോ വിദ്രധിഃ സങ്കീര്ണോ-വാതാദിദോഷവ്യാമിശ്രലക്ഷണഃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| സാമര്ഥ്യാച്ചാത്ര വിഭജേദ്ബാഹ്യാഭ്യന്തരലക്ഷണമ്||൯|| കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ ശ്യാവസ്തീവ്രദാഹരുജാജ്വരഃ| പിത്തലിങ്ഗോऽസൃജാ ബാഹ്യഃ സ്ത്രീണാമേവ തഥാऽऽന്തരഃ||൧൦||

സ൦-അത്ര-വിദ്രധൌ, പൂര്വോക്താദ്ദാരുണാദ്ദാ(ണദാ)രുണതരത്വാദിലക്ഷണാത്-സാമര്ഥ്യാത്, ബാഹ്യാഭ്യന്തരലക്ഷണം വിഭജേത്-ബാഹ്യസ്യ വിദ്രധേസ്തഥാऽऽഭ്യന്തരസ്യ ച ലക്ഷണം വദേത്| സ൦-രക്തേന വിദ്രധിഃ കൃഷ്ണസ്ഫോടൈരാവൃതഃ-ചിതോ, യാവത്തീവ്രദാഹരുജാജ്വരഃ| തഥാ പിത്തലിങ്ഗോ-"രക്തതാമ്രാസിതഃ" (ശ്ലോ. ൭) ഇത്യാദിലക്ഷണഃ സ ച ബാഹ്യോ-ബാഹ്യ ഏവ നാന്തരോ നരാണാമ്, വസ്തുസ്വാഭാവ്യാത്| ആന്തരോ യോ വിദ്രധിരസൃജാ ജായതേ, സ സ്ത്രീണാമേവ-ന നരാണാമ്, വസ്തുസ്വാഭാവ്യാത്|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

അഥ ക്ഷതവിദ്രധിം ലക്ഷയതി - - - - ശസ്ത്രാദ്യൈരഭിഘാതേന ക്ഷതേ വാऽപഥ്യകാരിണഃ| ക്ഷതോഷ്മാ വായുവിക്ഷിപ്തഃ സരക്തം പിത്തമീരയന്||൧൧|| പിത്താസൃഗ്ലക്ഷണം കുര്യാദ്വിദ്രധിം ഭൂര്യുപദ്രവമ്| |൧൨|

സ൦-ശസ്ത്രലോഷ്ടാദ്യൈര്യോऽഭിഘാതസ്തേന ഹേതുനാ യഃ ക്ഷതോഷ്മാ, അഥവാऽഭിഘാതമന്തരേണാപി വ്രണാദ്യുദ്ഭവാത് ക്ഷതേ ജാതേ സത്യപഥ്യകാരിണഃ പുംസോ യഃ ക്ഷതോഷ്മാ-അഗ്നിഃ, സ വായുനാ വിക്ഷിപ്തഃ പിത്തമീരയന്-കോപയന്| കിമ്ഭൂതം പിത്തമ് ? സരക്തമ്| തഥാ, പിത്താസൃഗ്ഭ്യാമുത്പന്നയോര്വിദ്രധ്യോര്യല്ലക്ഷണം തത്സമാനലക്ഷണം വിദ്രധിം കുര്യാത്| തഥാ, ഭൂര്യുപദ്രവമ്| ഇയാനേവ ചാസ്യ വിശേഷഃ, പിത്താസൃഗ്വിദ്രധ്യോഃ സകാശാത്|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| തേഷൂപദ്രവഭേദശ്ച സ്മൃതോऽധിഷ്ഠാനഭേദതഃ||൧൨|| തമേവോപദ്രവഭേദം ദര്ശയതി - - - - നാഭ്യാം ഹിധ്മാ, ഭവേദ്ബസ്തൌ മൂത്രം കൃച്ഛ്രേണ പൂതി ച| ശ്വാസോ യകൃതി, രോധസ്തു പ്ലീഹ്ന്യുച്ഛ്വാസസ്യ, തൃട് പുനഃ||൧൩|| ഗലഗ്രഹശ്ച ക്ലോമ്നി, സ്യാത്സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹോ ഹൃദി| പ്രമോഹസ്തമകഃ കാസോ ഹൃദയേ ഘട്ടനം വ്യഥാ||൧൪|| കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരാംസാര്തിഃ കുക്ഷാവാടോപജന്മ ച| സക്ഥ്നോര്ഗ്രഹോ വങ്ക്ഷണയോര്വൃക്കയോഃ കടിപൃഷ്ഠയോഃ||൧൫|| പാര്ശ്വയോശ്ച വ്യഥാ പായൌ പവനസ്യ നിരോധനമ്| |൧൬|

സ൦-തേഷു-വിദ്രധിഷു, ഉപദ്രവവിശേഷോऽധിഷ്ഠാനവിശേഷാദ്ഭവതി| സ൦-നാഭ്യാം ജാതേ വിദ്രധൌ ഹിധ്മാ വിശേഷേണ ഭവേത്| ബസ്തൌ ജാതേ മൂത്രം പൂതി കൃച്ഛ്രേണ ച ഭവേത്| യകൃതി ജാതേ ശ്വാസഃ സ്യാത്| പ്ലീഹ്നി ജാത ഉച്ഛ്വാസസ്യ രോധഃ| ക്ലോമ്നി ജാതേ ഗലഗ്രഹ ഇവ ഗലഗ്രഹോ വ്യാധിവിശേഷഃ സ്യാത്തൃഷ്ണാ ച| ഹൃദി ജാതേ സര്വസ്യാങ്ഗസ്യ പ്രകര്ഷേണ ഗ്രഹഃ സ്യാത്| തഥാ, പ്രമോഹാദയഃ സ്യുഃ| തമകഃ-ശ്വാസവിശേഷഃ| ഹൃദയേ ഘട്ടനം വ്യഥാ ച| കുക്ഷൌ ജാതേ സതി കുക്ഷിപാര്ശ്വയോരന്തരേംऽസയോശ്ച പീഡാ ഭവതി, തഥാ കുക്ഷാവാടോപസമ്ഭവഃ| വങ്ക്ഷണയോര്ജാതേ സക്ഥ്നോര്ഗ്രഹോ നിശ്ചല ഇവ സക്ഥിനീ ജായേതേ| വൃക്കയോര്ജാതേ കട്യാഃ പൃഷ്ഠസ്യ ച ഗ്രഹഃ, പീഡാ ച പാര്ശ്വയോഃ സ്യാത്| പായൌ-ഗുദേ ജാതേ, പവനസ്യ-അപാനാഖ്യസ്യ വായോഃ, നിരോധഃ സ്യാത്|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| ആമപക്വവിദഗ്ധത്വം തേഷാം ശോഫവദാദിശേത്||൧൬||

സ൦-തേഷാം-വിദ്രധീനാം, ആമത്വം പക്വത്വം വിദഗ്ധത്വം-പാകാതിക്രാന്തത്വം, ശോഫവദാദിശേത്| ശോഫാനാമിവ ശോഫവത്, ഷഷ്ഠ്യന്താദ്വതിഃ| തത്ര ശോഫസ്യ ശസ്ത്രകര്മവിധൌ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൯|൨) - "ശോഫോऽല്പോऽല്പോഷ്മരുക്" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനാമാദിലക്ഷണമുക്തമ്, തഥൈവ വിദ്രധിഷു ബോധ്യമ്|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

നാഭേരൂര്ധ്വം മുഖാത്പക്വാഃ പ്രസ്രവന്ത്യധരേ ഗുദാത്| ഗുദാസ്യാന്നാഭിജോ|൧൭|

സ൦-നാഭേരൂര്ധ്വം-ഊര്ധ്വപ്രദേശേഷൂത്പന്നാഃ, പക്വാഃ സന്തോ മുഖാത്-ആസ്യാത്, സ്രാവം സ്രവന്തി| നാഭേരധരേ-അധസ്താത്, പക്വാഃ സന്തോ ഗുദാത് സ്രാവം സ്രവന്തി| നാഭിജഃ പുനര്വിദ്രധിരുത്പന്നോ ഗുദാസ്യാത്-ഉഭയതഃ, സ്രാവം സ്രവതി| ഗുദം ചാസ്യം ച ഗുദാസ്യമ്, തസ്മാത്|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| വിദ്യാദ്ദോഷം ക്ലേദാച്ച വിദ്രധൌ||൧൭|| യഥാസ്വം വ്രണവത്| |൧൮|

സ൦-വിദ്രധൌ വ്രണ ഇവ യഥാസ്വം വാതാദിദോഷം ക്ലേദാദ്വിദ്യാത്| വ്രണപ്രതിഷേധോക്തയാ രീത്യാ (ഹൃ. ഉ. അ. ൨൫|൬) മസ്തുമാംസപുലാകാമ്ബുതുല്യതന്വല്പസംസ്രത്യാദികയാ വാതികം വിദ്രധിം വിദ്യാത്| മൂത്രകിംശുകഭസ്മാമ്ബുതൈലാമ്ഭോഷ്ണബഹുസ്രുതേത്യാദികയാ ച പൈത്തികം വിദ്രധിം വിദ്യാത്| ബഹുശ്വേതഘനസ്രുത്യാദികയാ ച കഫജം വിദ്രധിം വിദ്യാത്| ചശബ്ദാന്ന കേവലം പൂര്വോക്താത് "വാതാത്തത്രാതിതീവ്രരുക്" (ശ്ലോ. ൬) ഇത്യാദേര്വാതാദിലക്ഷണാദ്വാതാദിദോഷവിദ്രധിം ജാനീയത്, ക്ലേദാച്ചേത്യര്ഥഃ| വ്രണവദിതി സപ്തമ്യന്താദ്വതിഃ, വിദ്രധാവിതി സപ്തമ്യന്തനിര്ദേശാത്| തഥാ ചോക്തം ഭാഷ്യേ-"ഉപമാനേ യഃ സംശയഃ സ ഉപമേയാദ്ബ്യാവര്തതേ|" ഇതി|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

അഥൈഷാം സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗാര്ഥമാഹ - - - - തത്ര വിവര്ജ്യഃ സന്നിപാതജഃ| പക്വോ ഹൃന്നാഭിബസ്തിസ്ഥോ ഭിന്നോऽന്തര്ബഹിരേവ വാ||൧൮|| പക്വശ്ചാന്തഃ സ്രവന് വക്ക്രാത് ക്ഷീണസ്യോപദ്രവാന്വിതഃ| |൧൯|

സ൦-സന്നിപാതജോ യോ വിദ്രധിഃ സ വിവര്ജ്യോऽസാധ്യത്വാത്| തഥാ, പക്വോऽന്തര്ബഹിരേവ വാ ഭിന്നോऽന്തഃ-അന്തര്ഭിന്നോ, ബാഹ്യോ-ബഹിര്ഭിന്നോ, ഹൃന്നാഭിബസ്തിസ്ഥോ വര്ജ്യ ഏവ| പക്വശ്ചാന്തരോ ഹൃദാദിഭ്യോऽന്യത്രാപി ജാതോ വക്ത്രേണ സ്രവന് ക്ഷീണസ്യോപദ്രവൈഃ-ഹിധ്മാദിഭിഃ, യുക്തോ വര്ജ്യ ഏവ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ഇദാനീം സ്തനവിദ്രധിര്യോഷിതാം യഥാ സ്യാത് തഥാ വക്തി - - - - | ഏവമേവ സ്തനസിരാ വിവൃതാഃ പ്രാപ്യ യോഷിതാമ്||൧൯|| സൂതാനാം ഗര്ഭിണീനാം വാ സമ്ഭവേച്ഛ്വയഥുര്ഘനഃ| സ്തനേ സദുഗ്ധേऽദുഗ്ധേ വാ ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണഃ||൨൦|| നാഡീനാം സൂക്ഷ്മവക്ത്രത്വാത്കന്യാനാം ന സ ജായതേ| |൨൧| ഇതി വിദ്രധിനിദാനമ്|൨൧|

സ൦-[ ഏവമേവ- ] യഥൈവ വിദ്രധ്യാഖ്യഃ ശ്വയഥുവിശേഷോ ഭുക്തൈഃ പര്യുഷിതാദിഭിസ്തൈസ്തൈശ്ചാസൃക്പ്രദൂഷണൈര്ദുഷ്ടത്വങ്മാംസമേദോസ്ഥിസ്നായ്വസൃക്കണ്ഡരാശ്രയഃ, തഥൈവ സൂതാനാം ഗര്ഭിണീനാം വാ സ്ത്രീണാം സ്തനേ സദുഗ്ധേऽഥവാऽദുഗ്ധേ സ്തനസിരാ വിവൃതാഃ പ്രാപ്യ-ആക്രമ്യ, ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണഃ-"ബാഹ്യോऽത്ര തത്രതത്രാങ്ഗേ" (ശ്ലോ. ൪) ഇത്യാദിലക്ഷണോ ഘനോ-നിബിഡോ, യഃ ശ്വയഥുഃ സമ്ഭവേത് സ സ്തനവിദ്രധിസംജ്ഞഃ| നാഡീനാം-സ്തനസിരാണാം, സൂക്ഷ്മവക്ത്രത്വാത് സ കന്യാനാം ന ജായതേ|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

അഥ ശ്വയഥുസാമാന്യാദിദാനീം വൃദ്ധിം-വര്ധ്മാപരനാമാനം വ്യാധിം, വക്തുമുപക്രമതേ - - - - അഥ വൃദ്ധിനിദാനമ്| | കൃദ്ധോ രുദ്ധഗതിര്വായുഃ ശോഫശൂലകരശ്ചരന്||൨൧|| മുഷ്കൌ വങ്ക്ഷണതഃ പ്രാപ്യ ഫലകോശാഭിവാഹിനീഃ| പ്രപീഡ്യ ധമനീര്വൃദ്ധിം കരോതി ഫലകോശയോഃ||൨൨||

സ൦-വായുഃ പ്രകുപിതോ വൃദ്ധിം കരോതി| കിം ധാതുക്ഷയാത് കുപിതഃ ? നേത്യാഹ-രുദ്ധഗതിഃ| രുദ്ധാ ഗതിര്യസ്യേതി രുദ്ധഗതിഃ, ആവൃതമാര്ഗ ഇത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? ശോഫശൂലകരഃ| തഥാ, ചരന്-ദേശാദ്ദേശാന്തരം ഗച്ഛന്| വങ്ക്ഷണതഃ-തതോ ദേശാത്, മുഷ്കൌ-വൃഷണൌ, യഥാ പ്രാപ്യ തഥാ ഫലകോശാഭിവാഹിനീഃ സിരാഃ പ്രകര്ഷേണ പീഡയിത്വാ| കസ്യ വൃദ്ധിം കരോതി ? ഇത്യാഹ-ഫലകോശയോഃ,-വൃഷണയോഃ|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

അധുനാऽസ്യ വ്യാധേഃ സങ്ഖ്യാം കുര്വന്നാഹ - - - - ദോഷാസ്രമേദോമൂത്രാന്ത്രൈഃ സ വൃദ്ധിഃ സപ്തധാ ഗദഃ| മൂത്രാന്ത്രജാവപ്യനിലാദ്ധേതുഭേദസ്തു കേവലമ്||൨൩||

സ൦-പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈര്ദോഷൈസ്തഥാऽസ്രേണ മേദസാ മൂത്രേണ ച തഥാऽऽന്ത്രേണ ച, ഏവം ദോഷാസ്രമേദോമൂത്രാന്ത്രൈഃ സ വൃദ്ധ്യാഖ്യോ ഗദഃ സപ്തധാ-സപ്തപ്രകാരോ, മതഃ| ന കേവലം [ വാത ] വൃദ്ധാഖ്യോ യോ ഗദഃ സ ഏവാനിലജോ യാവന്മൂത്രാന്ത്രജാവപി യൌ വൃദ്ധ്യാഖ്യൌ ഗദൌ താവപ്യനിലജൌ| നനു, ഏവം പൃഥങ്നിര്ദേശോ മൂത്രാന്ത്രജയോഃ കര്തും ന യുക്തോऽനിലജത്വാത്, ഇത്യാഹ-ഹേതുഭേദസ്തു കേവലമ്| സത്യമ്| മൂത്രാന്ത്രജാവപ്യനിലാജ്ജായേതേ| കിന്തു കാരണഭേദാന്മൂത്രാന്ത്രജാവിതി നിര്ദിഷ്ടൌ| യതോ മൂത്രാന്ത്രേऽധിഷ്ഠായ വായുര്മൂത്രാന്ത്രജൌ ഗദൌ വൃദ്ധ്യാഖ്യൌ കരോതി| ഏവം തൌ പരമാര്ഥതോ വാതജാവപി മൂത്രാന്ത്രജാവുച്യതേ, തഥാരൂപാദ്ധേതുഭൂതാദുത്പന്നത്വാത്| ഏതച്ചോപലക്ഷണമാത്രമ്| മേദോരക്തജാവപി വൃദ്ധിഗദൌ ദോഷജാവേവ, കഫപിത്താഭ്യാം ദൂഷ്യസംജ്ഞകേ മേദോരക്തേऽധിഷ്ഠായ കൃതത്വാത്| തസ്മാന്മേദോരക്തഹേതുവശാന്മേദോരക്തജാവിതി സംജ്ഞയാ താവുക്തൌ| ഏവമന്യേऽപ്യേവംരൂപാ വ്യാധയോ ബോധ്യാഃ|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശോ രൂക്ഷോ വാതാദഹേതുരുക്| |൨൪|

സ൦-തത്ര വാതാദ്വൃദ്ധിര്വാതേന പൂരിതാ യാ ദൃതിഃ-ഭസ്രാ, തസ്യാ ഇവ സ്പര്ശോ യസ്യ സ ഏവംഭൂതോ ഭവതി| തഥാ, രൂക്ഷഃ| തഥാ, അഹേതുഃ-നിമിത്തം വിനാ, രുക്-പീഡാ, യസ്മിന് സ ഏവമ്|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശഃ പിത്താദ്ദാഹോഷ്മപാകവാന്||൨൪||

സ൦-പിത്താദ്വൃദ്ധിഃ പക്വോദുമ്ബരഫലതുല്യോ ദാഹാദിമാംശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

കഫാച്ഛിതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ കണ്ഡൂമാന് കഠിനോऽല്പരുക്| |൨൫|

സ൦-കഫാദ്വൃദ്ധിഃ ശീതാദിയുക്തഃ സ്യാത്|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ പിത്തവൃദ്ധിലിങ്ഗശ്ച രക്തതഃ||൨൫||

സ൦-രക്താദ്വൃദ്ധിഃ കൃഷ്ണസ്ഫോടൈശ്ചിതഃ പിത്തവൃദ്ധിലിങ്ഗശ്ച| പിത്തവൃദ്ധിലിങ്ഗാനീവ ലിങ്ഗാനി യസ്യ സ ഏവമ്| സപ്തമ്യുപമാനപൂര്വസ്യേത്യാദിനോത്തരപദലോപീ സമാസഃ|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

കഫവന്മേദസാ വൃദ്ധിര്മൃദുസ്താലഫലോപമഃ| |൨൬|

സ൦-മേദസാ വൃദ്ധിഃ കഫവദിതി കാര്യേ കാരണോപചാരാത്കഫകാര്യോ രോഗഃ കഫ ഉക്തഃ| വിശേഷമത്രാഹ-മൃദുസ്താലഫലോപമ ഇതി|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| മൂത്രധാരണശീലസ്യ മൂത്രജഃ സ തു ഗച്ഛതഃ||൨൬|| അമ്ഭോഭിഃ പൂര്ണദൃതിവത്ക്ഷോഭം യാതി സരുങ്മൃദുഃ| മൂത്രകൃച്ഛ്രമധസ്താച്ച വലയം ഫലകോശയോഃ||൨൭||

സ൦-മൂത്രജോ വൃദ്ധിര്മൂത്രധാരണശീലസ്യ ജലപൂര്ണഭസ്ത്രേവ സ്യാത്| സ തു-മൂത്രജോ വൃദ്ധിഃ, ഗച്ഛതോ-വ്രജതഃ, ക്ഷോഭം യാതി സരുക് മൃദുശ്ച സ്യാത്| തഥാ, മൂത്രകൃച്ഛ്രം സ്യാത്| ഫലകോശയോരധസ്താച്ച വലയം-കടകം, സ്യാത്|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

വാതകോപിഭിരാഹാരൈഃ ശീതതോയാവഗാഹനൈഃ| ധാരണേരണഭാരാധ്വവിഷമാങ്ഗപ്രവര്തനൈഃ||൨൮|| ക്ഷോഭണൈഃ ക്ഷുഭിതോऽന്യൈശ്ച ക്ഷുദ്രാന്ത്രാവയവം യദാ| പവനോ വിഗുണീകൃത്യ സ്വനിവേശാദധോ നയേത്||൨൯|| കുര്യാദ്വങ്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥോ ഗ്രന്ഥ്യാഭം ശ്വയഥും തദാ| ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യ ച മുഷ്കവൃദ്ധി- മാധ്മാനരുക്സ്തമ്ഭവതീം സ വായുഃ| പ്രപീഡിതോऽന്തഃ സ്വനവാന് പ്രയാതി പ്രധ്മാപയന്നേതി പുനശ്ച മുക്തഃ||൩൦|| അന്ത്രവൃദ്ധിരസാധ്യോऽയം വാതവൃദ്ധിസമാകൃതിഃ||൩൧|| ഇതി വൃദ്ധിനിദാനമ്||൨||

സ൦-വാതകോപ്യാഹാരാദിഭിരന്യൈശ്ച പൂര്വോക്തൈഃ ക്ഷോഭണൈഃ-കോപനൈഃ, ക്ഷുഭിതഃ-കുപിതോ, യദാऽല്പസ്യാന്ത്രസ്യാവയവഃ-ഏകദേശഃ, തം സ്വനിവേശാത്-സ്വസ്ഥാനാത്, വിഗുണീകൃത്യാധോ നയേത് തദാ പവനോ വങ്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥോ ഗ്രന്ഥ്യാഭം ശ്വയഥും കുര്യാത്| ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യേത്യാദി| ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യ-അചികിത്സ്യമാനസ്യ വൃദ്ധ്യാഖ്യഗദസ്യ, സ പൂര്വനിര്ദിഷ്ടോ വായുര്മുഷ്കയോര്വൃദ്ധിം-വര്ദ്ധനം, കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? ആധ്മാനരുക്ऽऽസ്തമ്ഭവതീമ്| തഥാ, പ്രപീഡിതോ ബാഹ്യാദന്തഃ സ്വനവാന്-സശബ്ദഃ, പ്രയാതി| മുക്തഃ-അപ്രപീഡിതഃ, പ്രധ്മാപയന് പുനരേതി-ആഗച്ഛതി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| അയം-ഏവംലക്ഷണഃ, അന്ത്രവൃദ്ധിരസാധ്യോ ന പുനഃ സര്വ ഏവേത്യയംശബ്ദേന ദ്യോതയതി| കിമസ്യ ലക്ഷണമ് ? ഇത്യാഹ-വാതവൃദ്ധിസമാകൃതിഃ,-"വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശ" (ശ്ലോ. ൨൪) ഇത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതഃ|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

വൃധ്യാഖ്യസ്യ വ്യാധേരനന്തരം ശോഫസാമാന്യാത് ഗുല്മസ്യാവസരഃ, ഇതി തം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - അഥ ഗുല്മനിദാനമ്| രൂക്ഷകൃഷ്ണാരുണസിരാതന്തുജാലഗവാക്ഷിതഃ| ഗുല്മോऽഷ്ടധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സംസൃഷ്ടൈര്നിചയം ഗതൈഃ||൩൨|| ആര്തവസ്യ ച ദോഷേണ നാരീണാം ജായതേऽഷ്ടമഃ| |൩൩|

സ൦-സര്വഗുല്മാനാം സാമാന്യലക്ഷണം രൂക്ഷകൃഷ്ണേത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടമ്| ഗവാക്ഷിതോ-നിരന്തരമാക്രാന്തഃ| ഗുല്മോऽഷ്ടധേതി സങ്ഖ്യാരൂപാ സമ്പ്രാപ്തിഃ| തദേവാഷ്ടധാത്വം പ്രതിപാദയിതുമാഹ-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, ത്രയഃ| തഥാ, സംസൃഷ്ടൈഃ-സംസര്ഗേണ, ത്രയഃ| നിചയം ഗതൈഃ-സന്നിപാതേന, ഏകഃ| തഥാ, അഷ്ടമോ നാരീണാം ചാര്തവസ്യ ദോഷേണ-ദുഷ്ടതയാ, സ്യാത്|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| ജ്വരച്ഛര്ദ്യതിസാരാദ്യൈര്വമനാദ്യൈശ്ച കര്മഭിഃ||൩൩|| കര്ശിതോ വാതലാന്യത്തി ശീതം വാऽമ്ബു ബുഭുക്ഷിതഃ| യഃ പിബത്യനു ചാന്നാനി ലങ്ഘനപ്ലവനാദികമ്||൩൪|| സേവതേ ദേഹസങ്ക്ഷോഭി ഛര്ദിം വാ സമുദീരയേത്| അനുദീര്ണാമുദീര്ണാന്വാ വാതാദീന്ന വിമുഞ്ചതി||൩൫|| സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ ശോധനം വാ നിഷേവതേ| ശുദ്ധോ വാऽऽശുവിദാഹീനി ഭജതേ സ്യന്ദനാനി വാ||൩൬|| വാതോല്ബണാസ്തസ്യ മലാഃ പൃഥക് ക്രുദ്ധാ ദ്വിശോऽഥവാ| സര്വേ വാ രക്തയുക്താ വാ മഹാസ്രോതോനുശായിനഃ||൩൭|| ഊര്ധ്വാധോമാര്ഗമാവൃത്യ കുര്വതേ ശൂലപൂര്വകമ്| സ്പര്ശോപലഭ്യം ഗുല്മാഖ്യമുത്പ്ലുതം ഗ്രന്ഥിരൂപിണമ്||൩൮||

സ൦-"ജ്വരച്ഛര്ദി" ഇത്യാദി യാവത് "ഭജതേ സ്യന്ദനാനി വാ" ഇതി നിദാനമ്| അതിസാരാദ്യൈരിത്യാദിശബ്ദേന ഗ്രഹണ്യാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, വമനാദ്യൈരിത്യത്ര ച വിരേചനാസ്ഥാപനാദയഃ| ജ്വരാദിഭിര്വ്യാധിഭിര്വമനാദിഭിശ്ച കര്ശിതോ യോ വാതലാന്യന്നാനി ഭുങ്ക്തേ| അഥവാ, ബുഭുക്ഷിതോ-ഭോജനം വിനൈവ, ശീതം-അപക്വമമ്ബു, യഃ പിബതി| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൬)- "അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്വ്യാധിക്ഷീണബലസ്യ ച| നാല്പമപ്യാമമുദകം ഹിതം, തദ്ധി ത്രിദോഷകൃത്||" ഇതി| അനു ചാന്നാനി-ഭോജനാദനന്തരം, ലങ്ഘനാദികം യത്കര്മ ദേഹസങ്ക്ഷോഭി-ശരീരസംരമ്ഭോത്പാദകം, തത്സേവതേ| ഛര്ദിം വാ യോऽനുദീര്ണാം-അനുത്ക്ലിഷ്ടാം, സമുദീരയേത്-സമന്താദൂര്ധ്വം നയേത്| ഉദീര്ണാന് വാതാദീന്-വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാഗതാന്, ന വിമുഞ്ചതി| തഥാ യഃ കശ്ചന സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ-പുനഃപുനരകൃത്വാ, ശോധനം-വമനവിരേചനാദി, നിഷേവതേ| അഥവാ, ശുദ്ധഃ-കൃതവമനവിരേചനഃ, ആശു-സമനന്തരമേവ, വിദാഹീന്യന്നപാനാനി ഭജതേ-സന്താപനാന്യന്നപാനാനി ഭുങ്ക്തേ| പച്യമാനാന്യന്നപാനാനി യാനി വിദാഹാവസ്ഥാം പ്രാപ്താന്യാമാശയ ഏവ ചിരമവതിഷ്ഠന്തേ താനി വിദാഹീന്യുച്യന്തേ| അഥവാ, കൃതവമനവിരേചനോऽനന്തരമേവ സ്യന്ദനാനി-സ്രുതിരൂപശ്ലേഷ്മകാരീണ്യന്നപാനാനി, ഭജതേ| തസ്യ മലാഃ-വാതാദയോ, ഗുല്മസംജ്ഞം വ്യാധിം കുര്വതേ| കീദൃശാഃ ? വാതോല്ബണാഃ-വാതകാരണാഃ| ന ഹി പവനകാരണമന്തരേണ ശ്ലേഷ്മപിത്തരക്താനാം സംഘട്ടനാ ഘടതേ| തസ്മാത് പിത്താദീനാമുത്പത്തികാരണാനാം വാതസ്യ ച പിത്താദിഗുല്മേഷു ഗുല്മനിഷ്പാദനം പ്രതി തുല്യകക്ഷതാമനേന വിശേഷണേന പ്രതിപാദയത്യാചാര്യഃ| യദി പുനരുല്ബണഃ-അധികഃ, ഇതി വ്യാഖ്യായതേ| തദാനീം പിത്തഗുല്മേऽപ്യധികത്വം വാതസ്യേതി വാതഗുല്മപിത്തഗുല്മാദീനാം വിഷയവിഭാഗോ ന സ്യാത്| തസ്മാദ്വാതകാരണത്വം വാതോല്ബണാ ഇത്യനേന വിവക്ഷിതമിതി വേദ്യമ്| കിമ്ഭൂതാ ദോഷാഃ ? ക്രുദ്ധാഃ-കുപിതാഃ| കഥമ് ? പൃഥക്-പ്രത്യേകം കൃത്വാ| അഥവാ, ദ്വിശോ-ദ്വൌ ദ്വൌ കൃത്വാ, സംസര്ഗസ്ഥാ ഇത്യര്ഥഃ| സര്വേ വാ-സമസ്താ രക്തയുക്താ വേതി| വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ, രക്തയുക്താശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ ച ഖരനാദേऽഭിഹിതമ്-"വായുഃ, ക്രുദ്ധഃ കഫം രക്തം പിത്തം ചാദായ പിണ്ഡിതമ്| ഗുല്മം കുര്യാത്" ഇത്യാദി യാവത് "രക്തപിത്തകഫാ വാതപിണ്ഡിതാ ഗുല്മ ഉച്യതേ|" ഇതി| തഥാ മഹാസ്രോതോനുശായിനഃ| മഹാസ്രോതഃ-ആമപക്വാശയസ്ഥാനം, തദനുശേരതേ യേ തേ മഹാസ്രോതോനുശായിനഃ| കിം കൃത്വാ ഗുല്മം നിഷ്പാദയന്തി ? ഇത്യാഹ-ഊര്ധ്വാധ ഇത്യാദി| ഊര്ധ്വാധോമാര്ഗമാവൃത്യ-ആപൂര്യ, അനേനാസ്യ സമ്പ്രാപ്തിരുക്താ| ശൂലം പൂര്വം യസ്മിന് സ ഏവം തം ശൂലപൂര്വകമ്,-പൂര്വം ശൂലം കൃത്വാ പശ്ചാദ്ദോഷാ ഗുല്മം കുര്വന്തി, അനേനാസ്യ പ്രാഗ്രൂപമുക്തമ്| തഥാ സ്പര്ശോപലഭ്യം-അശ്മാദിസദൃശമ്, തഥാ ഉത്പ്ലുതം-ഊര്ധ്വം ഗതമ്| തഥാ ഗ്രന്ഥിരൂപിണം-ഗ്രന്ഥ്യാകാരമ്, ഇത്യനേനാസ്യ സംസ്ഥാനമുക്തമ്|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

അധുനാ വാതഗുല്മം ലക്ഷയതി - - - - കര്ശനാത്കഫവിട്പിത്തൈര്മാര്ഗസ്യാവരണേന വാ| വായുഃ കൃതാശ്രയഃ കോഷ്ഠേ രൌക്ഷ്യാത്കാഠിന്യമാഗതഃ||൩൯|| സ്വതന്ത്രഃ സ്വാശ്രയേ ദുഷ്ടഃ പരതന്ത്രഃ പരാശ്രയേ| പിണ്ഡിതത്വാദമൂര്തോऽപി മൂര്തത്വമിവ സംശ്രിതഃ||൪൦|| ഗുല്മ ഇത്യുച്യതേ ബസ്തിനാഭിഹൃത്പാര്ശ്വസംശ്രയഃ| |൪൧|

സ൦-കര്ശനാത്-ധാതുക്ഷയാത്, വായുര്ദുഷ്ടഃ കദാചിത് കഫവിട്പിത്തൈഃ കൃതേന മാര്ഗസ്യാവരണേന-രോധേന, കോഷ്ഠേ-ആമപക്വാശയാഖ്യേ, കൃതാശ്രയോ-ഗൃഹീതാസ്പദഃ, തഥാ രൌക്ഷ്യാത്കാരണാത് കാഠിന്യമാഗതഃ-പിണ്ഡിതത്വം പ്രാപ്തഃ, സ്വാശ്രയേ-പക്വാശയസ്ഥാനേ, ദുഷ്ടഃ സ്വതന്ത്രഃ, പരാശ്രയേ-ആമാശയസ്ഥാനേ, ദുഷ്ടഃ പരതന്ത്രഃ പിത്തകഫയോരായത്തഃ, പിണ്ഡിതത്വാത്കാരണാത് സ്പര്ശോപലഭ്യഃ സന്, അമൂര്തോऽപി-അകഠിനോऽപി, മൂര്തത്വമിവ-കാഠിന്യമിവ, സംശ്രിതഃ-സമ്പന്നോ, ഗുല്മ ഇത്യഭിധീയതേ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ| ബസ്തിനാഭിഹൃത്പാര്ശ്വസംശ്രയഃ, ബസ്ത്യാദിഃ സംശ്രയഃ-ആധാരോ, യസ്യ സ ഏവമ്|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| വാതാന്മന്യാശിരഃശൂലം ജ്വരപ്ലീഹാന്ത്രകൂജനമ്||൪൧|| വ്യധഃ സൂച്യേവ വിട്സങ്ഗഃ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനം മുഹുഃ| സ്തമ്ഭോ ഗാത്രേ മുഖേ ശോഷഃ കാര്ശ്യം വിഷമവഹ്നിതാ||൪൨|| രൂക്ഷകൃഷ്ണത്വഗാദിത്വം ചലത്വാദനിലസ്യ ച| അനിരൂപിതസംസ്ഥാനസ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയവ്യഥഃ||൪൩|| പിപീലികാവ്യാപ്ത ഇവ ഗുല്മഃ സ്ഫുരതി തുദ്യതേ| |൪൪|

സ൦-വാതാദ്ഗുല്മേ സതി മന്യാശൂലാദയോ ഭവന്തി| തഥാ, ചലത്വാച്ച വായോര്ഗുല്മോऽനിരൂപിതസംസ്ഥാനസ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയവ്യഥഃ സ്യാത്| അനിരൂപിതാഃ സംസ്ഥാനാദയോ യസ്യ സ ഏവമ്| സംസ്ഥാനം-ആകാരഃ| സ്ഥാനം-ആശ്രയഃ| തഥാ, പിപീലികാഭിര്വ്യാപ്തഃ-ചിത ഇവ, ഗുല്മഃ സ്ഫുരതി തുദ്യതേ ച| തുദ്യത ഇതി കര്മകര്തരി|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| പിത്താദ്ദാഹോऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാവിഡ്ഭേദസ്വേദതൃഡൂജ്വരാഃ||൪൪|| ഹാരിദ്രത്വം ത്വഗാദ്യേഷു ഗുല്മശ്ച സ്പര്ശനാസഹഃ| ദൂയതേ ദീപ്യതേ സോഷ്മാ സ്വസ്ഥാനം ദഹതീവ ച||൪൫||

സ൦-പിത്താദ്ഗുല്മേ ദാഹാദയഃ സ്യുഃ| തഥാ ത്വങ്നഖാദിഷു ഹാരിദ്രോ വര്ണഃ സ്യാത്| ഗുല്മശ്ച സ്പര്ശനം ന സഹതേ-സ്പര്ശനാസഹഃ, സ്യാത്| തഥാ, ദൂയതേ-ഉപതപ്യതേ, ദീപ്യതേ-ജ്വലതീവ| സോഷ്മാ ച സ്യാത്| സ ച സ്വസ്ഥാനം-ഗുല്മാശ്രിതമാസ്പദം, ദഹതീവ-തപ്തായഃപിണ്ഡ ഇവ| ദൂയത ഇതി "ദൂഡ് പരിതാപേ" ദിവാദിഃ|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

കഫാത്സ്തൈമിത്യമരുചിഃ സദനം ശിശിരജ്വരഃ| പീനസാലസ്യഹൃല്ലാസകാസശുക്ലത്വഗാദിതാഃ||൪൬|| ഗുല്മോऽവഗാഢഃ കഠിനോ ഗുരുഃ സുപ്തഃ സ്ഥിരോऽല്പരുക്| |൪൭|

സ൦-കഫാദ്ഗുല്മേ സതി സ്തൈമിത്യാദയഃ സ്യുഃ| ഗുല്മോऽവഗാഢാദിയുക്തഃ സ്യാത്|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| സ്വദോഷസ്ഥാനധാമാനഃ സ്വേ സ്വേ കാലേ ച രുക്കരാഃ||൪൭|| പ്രായഃ| |൪൮|

സ൦-തേ ച ഗുല്മാഃ സ്വദോഷസ്ഥാനധാമാനോ ദോഷസ്യ-വാതാദേഃ, സ്ഥാനം-പക്വാശയാദി സ്വമാത്മീയമാത്മീയം, ദോഷസ്ഥാനം തദ്ധാമ-സ്ഥാനം, യേഷാം-വാതപിത്തകഫഗുല്മാനാം, തേ പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, സ്വദോഷസ്ഥാനധാമാനഃ| തഥാ സ്വേ സ്വേ കാലേ-ആത്മീയേ വയോഹോരാത്രിഭുക്താനാമന്തമധ്യാദിലക്ഷണേ, യഥാസങ്ഖ്യം വാതപിത്തകഫഗുല്മാക്കരാഃ-ശൂലകരാഃ, ഭവന്തി|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

ത്രയസ്തു ദ്വന്ദ്വോത്ഥാ ഗുല്മാഃ സംസൃഷ്ടലക്ഷണാഃ| സര്വജസ്തീവ്രരുഗ്ദാഹഃ ശീഘ്രപാകീ ഘനോന്നതഃ||൪൮|| സോऽസാധ്യോ| |൪൯|

സ൦-ദ്വന്ദ്വോത്ഥാഃ-സംസര്ഗജാ ഗുല്മാസ്ത്രയഃ,സംസൃഷ്ടലക്ഷണാഃ സ്യുഃ| സ൦-സര്വജസ്ത്രിദോഷജോ ഗുല്മസ്തീവ്രരുഗാദിയുക്തഃ| സ ചാസാധ്യഃ|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

രക്തഗുല്മസ്തു സ്ത്രിയാ ഏവ പ്രജായതേ| അത്രൈവോപപത്തിമാഹ - - - - ഋതൌ വാ നവസൂതാ വാ യദി വാ യോനിരോഗിണീ||൪൯|| സേവതേ വാതലാനി സ്ത്രീ ക്രുദ്ധസ്തസ്യാഃ സമീരണഃ| നിരുണദ്ധ്യാര്തവം യോന്യാം പ്രതിമാസമവസ്ഥിതമ്||൫൦|| കുക്ഷിം കരോതി തദ്ഗര്ഭലിങ്ഗമാവിഷ്കരോതി ച| ഹൃല്ലാസദൌഹൃദസ്തന്യദര്ശനക്ഷാമതാദികമ്||൫൧|| ക്രമേണ വായുസംസര്ഗാത്പിത്തയോനിതയാ ച തത്| ശോണിതം കുരുതേ തസ്യാ വാതപിത്തോത്ഥുഗുല്മജാന്||൫൨|| രുക്സ്തമ്ഭദാഹാതീസാരതൃഡ്ജ്വരാദീനുപദ്രവാന്| ഗര്ഭാശയേ ച സുതരാം ശൂലം ദുഷ്ടാസൃഗാശ്രയേ||൫൩|| യോന്യാശ്ച സ്രാവദൌര്ഗന്ധ്യതോദസ്പന്ദനവേദനാഃ| |൫൪|

സ൦-രക്തഗുല്മഃ പുനഃ സ്ത്രിയാ ഏവ പ്രജായതേ| സ൦-ഋതൌ-ആര്തവകാലേ, നവപ്രസൂതാ വാ യോനിരോഗിണീ വാ സ്ത്രീ വാതലാന്യന്നപാനാനി യദി സേവതേ തസ്യാഃ-സ്ത്രിയാഃ സമീരണഃ-പവനഃ, കുപിതോ യോന്യാം പ്രതിമാസം യദവസ്ഥിതമാര്തവം തദുപരുണദ്ധി| തത്-ആര്തവം, കുക്ഷിം കരോതി, ഗര്ഭലിങ്ഗം ചാവിഷ്കരോതി-പ്രകടയതി| ഗര്ഭലിങ്ഗമിവ ലിങ്ഗം യസ്യേതി "സപ്തമ്യുപമാനപൂര്വസ്യ" ഇതി ബഹുബ്രീഹിരുത്തരപദലോപശ്ച| അഥ തദേവ ഗര്ഭലിങ്ഗമാഹ-ഹൃല്ലാസേത്യാദി| മുനിസ്തു രക്തഗുല്മേ (ച. നി. അ. ൩|൧൪)- "പാദയോഃ ശ്വയഥുര്ഭവതി|" ഇത്യൂചേ| ആദിശബ്ദേന മൂര്ച്ഛാദീനാം ഗ്രഹണമ്| സ൦-ക്രമേണ-അനന്തരം, വായുസംസര്ഗാത്-മരുത്സംശ്ലേഷാത്, തഥാ പിത്തയോനിതയാ ച-പിത്തസ്യ കാരണത്വേന, തച്ഛോണിതം വാതപിത്തോത്ഥഗുല്മജാനുപദ്രവാന് കുരുതേ രുക്സ്തമ്ഭദാഹാതീസാരതൃഡ്ജ്വരാദീന്| അനയാ ച ഭങ്ഗ്യാ വാതപിത്തഗുല്മയോരുപദ്രവാ അപ്യുക്താ ഭവന്തി| ഗര്ഭാശയ ഇത്യാദി| ഗുല്മശ്ച ഗര്ഭാശയേ സുതരാം ശൂലം കരോതി| കിമ്ഭൂതേ ? ദുഷ്ടസ്യാസൃജ ആശ്രയേ-ആധാരഭൂതേ| യോന്യാശ്ച സ്രാവാദീന് കുരുതേ|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

ഗര്ഭലക്ഷണാദ്രക്തഗുല്മസ്യ വിലക്ഷണം ലക്ഷണമാഹ - - - - | ന ചാങ്ഗൈര്ഗര്ഭവദ്ഗുല്മഃ സ്ഫുരത്യപി തു ശൂലവാന്||൫൪|| പിണ്ഡീഭൂതഃ സ ഏവാസ്യാഃ കദാചിത്സ്പന്ദതേ ചിരാത്| ന ചാസ്യാ വര്ദ്ധതേ കുക്ഷിഗുല്മ ഏവ തു വര്ദ്ധതേ||൫൫||

സ൦-ന ച ഗര്ഭ ഇവാങ്ഗൈഃ-പാണ്യാദിഭിരവയവൈഃ, സ്ഫുരതി-നിഃസ്പന്ദതേ ഗുല്മോऽങ്ഗാഭാവാത്, അപി തു ശൂലവാന്| സ ഏവ-ഗുല്മഃ, പിണ്ഡീഭൂതഃ കദാചിച്ചിരേണാസ്യാഃ സ്പന്ദതേ-ന ഗര്ഭവച്ഛീഘ്രമ്| തഥാ, ഗര്ഭേऽന്തഃസ്ഥിതേ കുക്ഷിരസ്യാ വര്ധതേ| ഗുല്മേ ത്വന്തഃസ്ഥിതേ സ ഏവ വര്ധതേ ഗുല്മോ, ന കുക്ഷിഃ| ഇതി ഗര്ഭരക്തഗുല്മയോര്ലക്ഷണഭേദഃ|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

അഥ ഗുല്മവിദ്രധ്യോര്ലക്ഷണഭേദം കഥയതി - - - - സ്വദോഷസംശ്രയോ ഗുല്മഃ സര്വോ ഭവതി തേന സഃ| പാകം ചിരേണ ഭജതേ നൈവ വാ, വിദ്രധിഃ പുനഃ||൫൬|| പച്യതേ ശീഘ്രമത്യര്ഥം ദുഷ്ടരക്താശ്രയത്വതഃ| അതഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധിഃ സോऽഭിധീയതേ||൫൭||

സ൦-സര്വോ ഗുല്മഃ സ്വദോഷഃ സംശ്രയോ യസ്യ സ ഏവമ്| യേന യേന ദോഷേണ വാതാദ്യന്യതമേനാഥവാ ദ്വന്ദ്വസ്വരൂപേണ സന്നിപാതേനാന്യേന വാ ഗുല്മോ ജായതേ സ ദോഷസ്തസ്യ ഗുല്മസ്യാശ്രയഃ| തദേവം വാതഗുല്മസ്യ വാത ഏവാശ്രയോ, ന തസ്യ പിത്താദയഃ| പിത്താദികൃതാനാം ത ഏവാശ്രയാഃ, ന പവന ആശ്രയഃ| ഏവം സ്വദോഷസംശ്രയോ ഗുല്മഃ സര്വോ ഭവതി| തേന-സ്വദോഷസംശ്രയാഖ്യേന കാരണേന, ഗുല്മശ്ചിരേണ കാലേന പാകം ഭജതേ| ഏതച്ച പിത്തഗുല്മം പ്രതി പ്രായേണ തഥൈകീയമതേനോക്തമ്| അത ഏവാഹ-നൈവ വേതി| അഥവാ ഗുല്മഃ പാകം ന ഭജത ഏവ| വിദ്രധിസ്തു ശീഘ്രം-അചിരേണൈവ കാലേന, പാകം ഭജതേ, അത്യര്ഥം ദുഷ്ടരക്താശ്രയത്വാത്| അതഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാത് കാരണാദസൌ വിദ്രധിരഭിധീയതേ| തഥാ ചാഗമഃ (സുശ്രുതേ നി. അ. ൯|൩൨)- "മാംസശോണിഭൂയസ്ത്വാത് പാകം ഗച്ഛതി വിദ്രധിഃ| മാംസശോണിതഹീനത്വാദ്ഗുല്മഃ പാകം ന ഗച്ഛതി||" ഇതി| തഥാ പ്രായേണ വാതാത്മകഃ സര്വോ ഗുല്മോ ജായതേ| വാത ഏവാമൂര്തോऽപി മൂര്തത്വമിവ സംശ്രിതോ ഗുല്മ ഇത്യുച്യതേ| അത ഏവ വാതസ്യൈവ സര്വഗുല്മേകാരണം പ്രതി പ്രാധാന്യമ്| തസ്മാദ്ഗുല്മസ്യ പാകാനുപപത്തിഃ|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

അഥ ഗുല്മസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരലക്ഷണമാഹ - - - - ഗുല്മേऽന്തരാശ്രയേ ബസ്തികുക്ഷിഹൃത്പ്ലീഹവേദനാഃ| അഗ്നിവര്ണബലഭ്രംശോ വേഗാനാം ചാപ്രവര്തനമ്||൫൮|| അതോ വിപര്യയോ ബാഹ്യേ കോഷ്ഠാങ്ഗേഷു തു നാതിരുക്| വൈവര്ണ്യമവകാശസ്യ ബഹിരുന്നതതാऽധികമ്||൫൯|| ഇതി ഗുല്മനിദാനമ്||൩||

സ൦-ഗുല്മേऽന്തരാശ്രയേ-ആഭ്യന്തരേ, ബസ്ത്യാദിവേദനാദയഃ സ്യുഃ| തഥാ, അഗ്ന്യാദിഭ്രംശോ-വിനാശോ, വേഗാനാം ച പ്രവര്തനം ന ഭവതി| അതഃ-അസ്മാദ്ബാഹ്യേ, വിപര്യയോ-വൈപരീത്യമ്| യഥാ,-അഗ്ന്യാദിഭ്രംശാഭാവോ വേഗാനാം ച പ്രവര്തനം ഭവതി| തഥാ, ബസ്തിഹൃദയാദിഷു കോഷ്ഠാങ്ഗേഷ്വതിരുങ്ന ഭവതി| യഥാऽന്തരേ തഥാऽവകാശസ്യ ഗുല്മപ്രദേശസ്യ വൈവര്ണ്യം-ശരീരാദന്യവര്ണത്വമ്| ബഹിഃ-ബാഹ്യഭാഗേ, ഉന്നതത്വമധികം ഭവതി|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

ഗുല്മാനാമാനാഹഭൂയിഷ്ഠത്വാദാനാഹലക്ഷണമാഹ - - - - സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാനമുദരേ ഭൃശമ്| ഊര്ധ്വാധോവാതരോധേന തമാനാഹം പ്രചക്ഷതേ||൬൦||

സ൦-ഊര്ധ്വാധോവാതരോധേന കാരണഭൂതേനോദരേ ഭൃശമാധ്മാനം യത് തമാനാഹം പ്രചക്ഷതേ, മുനയഃ ഇതി ശേഷഃ| കിമ്ഭൂതമ് ? സാടോപം-സശബ്ദമ്, തഥാऽത്യുഗ്രാ രുക്-പീഡാ, യത്ര തദേവമ്| സുശ്രുതേന പ്രത്യാധ്മാനസ്യാപി ലക്ഷണമഭ്യധായി (നി. അ. ൧|൮൯) - "വിമുക്തപാര്ശ്വഹൃദയം തദേവാമാശയോത്ഥിതമ്| പ്രത്യാധ്മാനം വിജാനീയാത് കഫവ്യാകുലിതാനിലമ്||" ഇതി|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ഘനോऽഷ്ഠീലോപമോ ഗ്രന്ഥിരഷ്ഠീലോര്ധ്വം സമുന്നതഃ| ആനാഹലിങ്ഗസ്തിര്യക്തു പ്രത്യഷ്ഠീലാ തദാകൃതിഃ||൬൧||

സ൦-[ ഘനോ- ]നിബിഡോ, യോ ഗ്രന്ഥിരഷ്ഠീലയോപമീയതേ തഥോര്ധ്വം സമുന്നതഃ-നാധസ്താത്, സ ഗ്രന്ഥിരാനാഹലിങ്ഗോऽഷ്ഠീലാ ഭണ്യതേ| തിര്യക് ച (പുനഃ) യോ ഗ്രന്ഥിഃ-നോര്ധ്വം സമുന്നതഃ, തദാകൃതിഃ-അഷ്ഠീലാസദൃശഃ, സ ഗ്രന്ഥിഃ പ്രത്യഷ്ഠീലോച്യതേ|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

തൂനീപ്രതൂന്യൌ ലക്ഷയതി - - - - പക്വാശയാദ്ഗുദോപസ്ഥം വായുസ്തീവ്രരുജഃ പ്രയാന്| തൂനീ, പ്രതൂനീ തു ഭവേത്സ ഏവാതോ വിപര്യയേ||൬൨||

സ൦-ഗുദം ചോപസ്ഥം ച ഗുദോപസ്ഥമ്| പക്വാശയാത്-തതോ ദേശാത്, വായുസ്തീവ്രരുജഃ സന് ഗുദോപസ്ഥം പ്രയാന്-ഗച്ഛന്, തൂനീത്യുച്യതേ| സ ഏവ-വായുഃ, അതോ വിപര്യയേ-ഗുദോപസ്ഥാത്പക്വാശയം ഗച്ഛന്, തീവ്രരുജഃ സന് പ്രതൂനീതി ഗദ്യതേ|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ഉദ്ഗാരബാഹുല്യപുരീഷബന്ധ- തൃപ്ത്യക്ഷമത്വാന്ത്രവികൂജനാനി| ആടോപമാധ്മാനമപക്തിശക്തി- മാസന്നഗുല്മസ്യ വദന്തി ചിഹ്നമ്||൬൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||

സ൦-ഉദ്ഗാരബാഹുല്യാദീന്യാസന്നഗുല്മസ്യ ചിഹ്നം-പ്രാഗ്രൂപം, വദന്തി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൧||