Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3
അതസ്തമേവ വിദ്രധിം ലക്ഷയിതുമസ്യാധ്യായസ്യ പ്രസങ്ഗ ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||
ഭുക്തൈഃ പര്യുഷിതാത്യുഷ്ണരൂക്ഷശുഷ്കവിദാഹിഭിഃ|
ജിഹ്മശയ്യാവിചേഷ്ടാഭിസ്തൈസ്തൈശ്ചാസൃക്പ്രദൂഷണൈഃ||൧||
ദുഷ്ടത്വങ്മാംസമേദോസ്ഥിസ്നായ്വസൃക്കണ്ഡരാശ്രയഃ|
യഃ ശോഫോ ബഹിരന്തര്വാ മഹാമൂലോ മഹാരുജഃ||൨||
ഷോഢേത്യുക്തമ്|
അഥ തദേവ ഷോഢത്വം പ്രതിപാദയിതുമാഹ - - - - വൃത്തഃ സ്യാദായതോ യോ വാ സ്മൃതഃ ഷോഢാ സ വിദ്രധിഃ|
ദോഷൈഃ പൃഥക്സമുദിതൈഃ ശോണിതേന ക്ഷതേന ച||൩||
View original
अतस्तमेव विद्रधिं लक्षयितुमस्याध्यायस्य प्रसङ्ग इत्याह - - - - अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः|
जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः||१||
दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः|
यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः||२||
षोढेत्युक्तम्|
अथ तदेव षोढत्वं प्रतिपादयितुमाह - - - - वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः|
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5
ഷഡ്വിധസ്യാപി ശോഫസ്യ വിദ്രധ്യാഖ്യസ്യാന്തര്ബഹീരൂപതയാ ദ്വിധാത്വമിത്യാഹ - - - - ബാഹ്യോऽത്ര തത്രതത്രാങ്ഗേ ദാരുണോ ഗ്രഥിതോന്നതഃ|
ആന്തരോ ദാരുണതരോ ഗമ്ഭീരോ ഗുല്മവദ്ധനഃ||൪||
വല്മീകവത്സമുച്ഛ്രായീ ശീഘ്രഘാത്യഗ്നിശസ്ത്രവത്|
|൫|
View original
षड्विधस्यापि शोफस्य विद्रध्याख्यस्यान्तर्बहीरूपतया द्विधात्वमित्याह - - - - बाह्योऽत्र तत्रतत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः|
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः||४||
वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्|
|५|
Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6
|
നാഭിബസ്തിയകൃത്പ്ലീഹക്ലോമഹൃത്കുക്ഷിവങ്ക്ഷണേ||൫||
സ്യാദ്വൃക്കയോരപാനേ ച|
|൬|
View original
|
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे||५||
स्याद्वृक्कयोरपाने च|
|६|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
വാതാത്തത്രാതിതീവ്രരുക്|
ശ്യാവാരുണശ്ചിരോത്ഥാനപാകോ വിഷമസംസ്ഥിതഃ||൬||
വ്യധച്ഛേദഭ്രമാനാഹസ്പന്ദസര്പണശബ്ദവാന്|
|൭|
View original
वातात्तत्रातितीव्ररुक्|
श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितः||६||
व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्|
|७|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
രക്തതാമ്രാസിതഃ പിത്താത്തൃണ്മോഹജ്വരദാഹവാന്||൭||
ക്ഷിപ്രോത്ഥാനപ്രപാകശ്ച|
|൮|
View original
|
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्||७||
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च|
|८|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
പാണ്ഡുഃ കണ്ഡൂയുതഃ കഫാത്|
സോത്ക്ലേശശീതകസ്തമ്ഭജൃമ്ഭാരോചകഗൌരവഃ||൮||
ചിരോത്ഥാനവിപാകശ്ച|
|൯|
View original
पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्|
सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः||८||
चिरोत्थानविपाकश्च|
|९|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9
സങ്കീര്ണഃ സന്നിപാതതഃ|
|൯|
View original
सङ्कीर्णः सन्निपाततः|
|९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
സാമര്ഥ്യാച്ചാത്ര വിഭജേദ്ബാഹ്യാഭ്യന്തരലക്ഷണമ്||൯||
കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ ശ്യാവസ്തീവ്രദാഹരുജാജ്വരഃ|
പിത്തലിങ്ഗോऽസൃജാ ബാഹ്യഃ സ്ത്രീണാമേവ തഥാऽऽന്തരഃ||൧൦||
View original
|
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||९||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः|
पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथाऽऽन्तरः||१०||
Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
അഥ ക്ഷതവിദ്രധിം ലക്ഷയതി - - - - ശസ്ത്രാദ്യൈരഭിഘാതേന ക്ഷതേ വാऽപഥ്യകാരിണഃ|
ക്ഷതോഷ്മാ വായുവിക്ഷിപ്തഃ സരക്തം പിത്തമീരയന്||൧൧||
പിത്താസൃഗ്ലക്ഷണം കുര്യാദ്വിദ്രധിം ഭൂര്യുപദ്രവമ്|
|൧൨|
View original
अथ क्षतविद्रधिं लक्षयति - - - - शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः|
क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्||११||
पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्|
|१२|
Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16
|
തേഷൂപദ്രവഭേദശ്ച സ്മൃതോऽധിഷ്ഠാനഭേദതഃ||൧൨||
തമേവോപദ്രവഭേദം ദര്ശയതി - - - - നാഭ്യാം ഹിധ്മാ, ഭവേദ്ബസ്തൌ മൂത്രം കൃച്ഛ്രേണ പൂതി ച|
ശ്വാസോ യകൃതി, രോധസ്തു പ്ലീഹ്ന്യുച്ഛ്വാസസ്യ, തൃട് പുനഃ||൧൩||
ഗലഗ്രഹശ്ച ക്ലോമ്നി, സ്യാത്സര്വാങ്ഗപ്രഗ്രഹോ ഹൃദി|
പ്രമോഹസ്തമകഃ കാസോ ഹൃദയേ ഘട്ടനം വ്യഥാ||൧൪||
കുക്ഷിപാര്ശ്വാന്തരാംസാര്തിഃ കുക്ഷാവാടോപജന്മ ച|
സക്ഥ്നോര്ഗ്രഹോ വങ്ക്ഷണയോര്വൃക്കയോഃ കടിപൃഷ്ഠയോഃ||൧൫||
പാര്ശ്വയോശ്ച വ്യഥാ പായൌ പവനസ്യ നിരോധനമ്|
|൧൬|
View original
|
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः||१२||
तमेवोपद्रवभेदं दर्शयति - - - - नाभ्यां हिध्मा, भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च|
श्वासो यकृति, रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य, तृट् पुनः||१३||
गलग्रहश्च क्लोम्नि, स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि|
प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा||१४||
कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च|
सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः||१५||
पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्|
|१६|
Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16
|
ആമപക്വവിദഗ്ധത്വം തേഷാം ശോഫവദാദിശേത്||൧൬||
View original
|
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17
നാഭേരൂര്ധ്വം മുഖാത്പക്വാഃ പ്രസ്രവന്ത്യധരേ ഗുദാത്|
ഗുദാസ്യാന്നാഭിജോ|൧൭|
View original
नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्|
गुदास्यान्नाभिजो|१७|
Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18
|
വിദ്യാദ്ദോഷം ക്ലേദാച്ച വിദ്രധൌ||൧൭||
യഥാസ്വം വ്രണവത്|
|൧൮|
View original
|
विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ||१७||
यथास्वं व्रणवत्|
|१८|
Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19
അഥൈഷാം സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗാര്ഥമാഹ - - - - തത്ര വിവര്ജ്യഃ സന്നിപാതജഃ|
പക്വോ ഹൃന്നാഭിബസ്തിസ്ഥോ ഭിന്നോऽന്തര്ബഹിരേവ വാ||൧൮||
പക്വശ്ചാന്തഃ സ്രവന് വക്ക്രാത് ക്ഷീണസ്യോപദ്രവാന്വിതഃ|
|൧൯|
View original
अथैषां साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः|
पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा||१८||
पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्क्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः|
|१९|
Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21
ഇദാനീം സ്തനവിദ്രധിര്യോഷിതാം യഥാ സ്യാത് തഥാ വക്തി - - - - |
ഏവമേവ സ്തനസിരാ വിവൃതാഃ പ്രാപ്യ യോഷിതാമ്||൧൯||
സൂതാനാം ഗര്ഭിണീനാം വാ സമ്ഭവേച്ഛ്വയഥുര്ഘനഃ|
സ്തനേ സദുഗ്ധേऽദുഗ്ധേ വാ ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണഃ||൨൦||
നാഡീനാം സൂക്ഷ്മവക്ത്രത്വാത്കന്യാനാം ന സ ജായതേ|
|൨൧|
ഇതി വിദ്രധിനിദാനമ്|൨൧|
View original
इदानीं स्तनविद्रधिर्योषितां यथा स्यात् तथा वक्ति - - - - |
एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्||१९||
सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः|
स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः||२०||
नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते|
|२१|
इति विद्रधिनिदानम्|२१|
Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22
അഥ ശ്വയഥുസാമാന്യാദിദാനീം വൃദ്ധിം-വര്ധ്മാപരനാമാനം വ്യാധിം, വക്തുമുപക്രമതേ - - - - അഥ വൃദ്ധിനിദാനമ്|
|
കൃദ്ധോ രുദ്ധഗതിര്വായുഃ ശോഫശൂലകരശ്ചരന്||൨൧||
മുഷ്കൌ വങ്ക്ഷണതഃ പ്രാപ്യ ഫലകോശാഭിവാഹിനീഃ|
പ്രപീഡ്യ ധമനീര്വൃദ്ധിം കരോതി ഫലകോശയോഃ||൨൨||
View original
अथ श्वयथुसामान्यादिदानीं वृद्धिं-वर्ध्मापरनामानं व्याधिं, वक्तुमुपक्रमते - - - - अथ वृद्धिनिदानम्|
|
कृद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्||२१||
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः|
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२२||
Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23
അധുനാऽസ്യ വ്യാധേഃ സങ്ഖ്യാം കുര്വന്നാഹ - - - - ദോഷാസ്രമേദോമൂത്രാന്ത്രൈഃ സ വൃദ്ധിഃ സപ്തധാ ഗദഃ|
മൂത്രാന്ത്രജാവപ്യനിലാദ്ധേതുഭേദസ്തു കേവലമ്||൨൩||
View original
अधुनाऽस्य व्याधेः सङ्ख्यां कुर्वन्नाह - - - - दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः|
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२३||
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശോ രൂക്ഷോ വാതാദഹേതുരുക്|
|൨൪|
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्|
|२४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
|
പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശഃ പിത്താദ്ദാഹോഷ്മപാകവാന്||൨൪||
View original
|
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
കഫാച്ഛിതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ കണ്ഡൂമാന് കഠിനോऽല്പരുക്|
|൨൫|
View original
कफाच्छितो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक्|
|२५|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
|
കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ പിത്തവൃദ്ധിലിങ്ഗശ്ച രക്തതഃ||൨൫||
View original
|
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२५||
Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26
കഫവന്മേദസാ വൃദ്ധിര്മൃദുസ്താലഫലോപമഃ|
|൨൬|
View original
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः|
|२६|
Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
മൂത്രധാരണശീലസ്യ മൂത്രജഃ സ തു ഗച്ഛതഃ||൨൬||
അമ്ഭോഭിഃ പൂര്ണദൃതിവത്ക്ഷോഭം യാതി സരുങ്മൃദുഃ|
മൂത്രകൃച്ഛ്രമധസ്താച്ച വലയം ഫലകോശയോഃ||൨൭||
View original
|
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः||२६||
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः|
मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः||२७||
Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2
വാതകോപിഭിരാഹാരൈഃ ശീതതോയാവഗാഹനൈഃ|
ധാരണേരണഭാരാധ്വവിഷമാങ്ഗപ്രവര്തനൈഃ||൨൮||
ക്ഷോഭണൈഃ ക്ഷുഭിതോऽന്യൈശ്ച ക്ഷുദ്രാന്ത്രാവയവം യദാ|
പവനോ വിഗുണീകൃത്യ സ്വനിവേശാദധോ നയേത്||൨൯||
കുര്യാദ്വങ്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥോ ഗ്രന്ഥ്യാഭം ശ്വയഥും തദാ|
ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യ ച മുഷ്കവൃദ്ധി- മാധ്മാനരുക്സ്തമ്ഭവതീം സ വായുഃ|
പ്രപീഡിതോऽന്തഃ സ്വനവാന് പ്രയാതി പ്രധ്മാപയന്നേതി പുനശ്ച മുക്തഃ||൩൦||
അന്ത്രവൃദ്ധിരസാധ്യോऽയം വാതവൃദ്ധിസമാകൃതിഃ||൩൧||
ഇതി വൃദ്ധിനിദാനമ്||൨||
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः|
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः||२८||
क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा|
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्||२९||
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा|
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि- माध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः|
प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः||३०||
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः||३१||
इति वृद्धिनिदानम्||२||
Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33
വൃധ്യാഖ്യസ്യ വ്യാധേരനന്തരം ശോഫസാമാന്യാത് ഗുല്മസ്യാവസരഃ, ഇതി തം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - അഥ ഗുല്മനിദാനമ്|
രൂക്ഷകൃഷ്ണാരുണസിരാതന്തുജാലഗവാക്ഷിതഃ|
ഗുല്മോऽഷ്ടധാ പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സംസൃഷ്ടൈര്നിചയം ഗതൈഃ||൩൨||
ആര്തവസ്യ ച ദോഷേണ നാരീണാം ജായതേऽഷ്ടമഃ|
|൩൩|
View original
वृध्याख्यस्य व्याधेरनन्तरं शोफसामान्यात् गुल्मस्यावसरः, इति तं लक्षयितुमाह - - - - अथ गुल्मनिदानम्|
रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः|
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः||३२||
आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः|
|३३|
Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38
|
ജ്വരച്ഛര്ദ്യതിസാരാദ്യൈര്വമനാദ്യൈശ്ച കര്മഭിഃ||൩൩||
കര്ശിതോ വാതലാന്യത്തി ശീതം വാऽമ്ബു ബുഭുക്ഷിതഃ|
യഃ പിബത്യനു ചാന്നാനി ലങ്ഘനപ്ലവനാദികമ്||൩൪||
സേവതേ ദേഹസങ്ക്ഷോഭി ഛര്ദിം വാ സമുദീരയേത്|
അനുദീര്ണാമുദീര്ണാന്വാ വാതാദീന്ന വിമുഞ്ചതി||൩൫||
സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ ശോധനം വാ നിഷേവതേ|
ശുദ്ധോ വാऽऽശുവിദാഹീനി ഭജതേ സ്യന്ദനാനി വാ||൩൬||
വാതോല്ബണാസ്തസ്യ മലാഃ പൃഥക് ക്രുദ്ധാ ദ്വിശോऽഥവാ|
സര്വേ വാ രക്തയുക്താ വാ മഹാസ്രോതോനുശായിനഃ||൩൭||
ഊര്ധ്വാധോമാര്ഗമാവൃത്യ കുര്വതേ ശൂലപൂര്വകമ്|
സ്പര്ശോപലഭ്യം ഗുല്മാഖ്യമുത്പ്ലുതം ഗ്രന്ഥിരൂപിണമ്||൩൮||
View original
|
ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर्वमनाद्यैश्च कर्मभिः||३३||
कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाऽम्बु बुभुक्षितः|
यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम्||३४||
सेवते देहसङ्क्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्|
अनुदीर्णामुदीर्णान्वा वातादीन्न विमुञ्चति||३५||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते|
शुद्धो वाऽऽशुविदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा||३६||
वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशोऽथवा|
सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोनुशायिनः||३७||
ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम्|
स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यमुत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम्||३८||
Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41
അധുനാ വാതഗുല്മം ലക്ഷയതി - - - - കര്ശനാത്കഫവിട്പിത്തൈര്മാര്ഗസ്യാവരണേന വാ|
വായുഃ കൃതാശ്രയഃ കോഷ്ഠേ രൌക്ഷ്യാത്കാഠിന്യമാഗതഃ||൩൯||
സ്വതന്ത്രഃ സ്വാശ്രയേ ദുഷ്ടഃ പരതന്ത്രഃ പരാശ്രയേ|
പിണ്ഡിതത്വാദമൂര്തോऽപി മൂര്തത്വമിവ സംശ്രിതഃ||൪൦||
ഗുല്മ ഇത്യുച്യതേ ബസ്തിനാഭിഹൃത്പാര്ശ്വസംശ്രയഃ|
|൪൧|
View original
अधुना वातगुल्मं लक्षयति - - - - कर्शनात्कफविट्पित्तैर्मार्गस्यावरणेन वा|
वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः||३९||
स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये|
पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्तत्वमिव संश्रितः||४०||
गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः|
|४१|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44
|
വാതാന്മന്യാശിരഃശൂലം ജ്വരപ്ലീഹാന്ത്രകൂജനമ്||൪൧||
വ്യധഃ സൂച്യേവ വിട്സങ്ഗഃ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനം മുഹുഃ|
സ്തമ്ഭോ ഗാത്രേ മുഖേ ശോഷഃ കാര്ശ്യം വിഷമവഹ്നിതാ||൪൨||
രൂക്ഷകൃഷ്ണത്വഗാദിത്വം ചലത്വാദനിലസ്യ ച|
അനിരൂപിതസംസ്ഥാനസ്ഥാനവൃദ്ധിക്ഷയവ്യഥഃ||൪൩||
പിപീലികാവ്യാപ്ത ഇവ ഗുല്മഃ സ്ഫുരതി തുദ്യതേ|
|൪൪|
View original
|
वातान्मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम्||४१||
व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्रादुच्छ्वसनं मुहुः|
स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता||४२||
रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्य च|
अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः||४३||
पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते|
|४४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45
|
പിത്താദ്ദാഹോऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാവിഡ്ഭേദസ്വേദതൃഡൂജ്വരാഃ||൪൪||
ഹാരിദ്രത്വം ത്വഗാദ്യേഷു ഗുല്മശ്ച സ്പര്ശനാസഹഃ|
ദൂയതേ ദീപ്യതേ സോഷ്മാ സ്വസ്ഥാനം ദഹതീവ ച||൪൫||
View original
|
पित्ताद्दाहोऽम्लको मूर्च्छाविड्भेदस्वेदतृडूज्वराः||४४||
हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः|
दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च||४५||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47
കഫാത്സ്തൈമിത്യമരുചിഃ സദനം ശിശിരജ്വരഃ|
പീനസാലസ്യഹൃല്ലാസകാസശുക്ലത്വഗാദിതാഃ||൪൬||
ഗുല്മോऽവഗാഢഃ കഠിനോ ഗുരുഃ സുപ്തഃ സ്ഥിരോऽല്പരുക്|
|൪൭|
View original
कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिशिरज्वरः|
पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः||४६||
गुल्मोऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परुक्|
|४७|
Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
സ്വദോഷസ്ഥാനധാമാനഃ സ്വേ സ്വേ കാലേ ച രുക്കരാഃ||൪൭||
പ്രായഃ|
|൪൮|
View original
|
स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः||४७||
प्रायः|
|४८|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
ത്രയസ്തു ദ്വന്ദ്വോത്ഥാ ഗുല്മാഃ സംസൃഷ്ടലക്ഷണാഃ|
സര്വജസ്തീവ്രരുഗ്ദാഹഃ ശീഘ്രപാകീ ഘനോന്നതഃ||൪൮||
സോऽസാധ്യോ|
|൪൯|
View original
त्रयस्तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः|
सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः||४८||
सोऽसाध्यो|
|४९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54
രക്തഗുല്മസ്തു സ്ത്രിയാ ഏവ പ്രജായതേ|
അത്രൈവോപപത്തിമാഹ - - - - ഋതൌ വാ നവസൂതാ വാ യദി വാ യോനിരോഗിണീ||൪൯||
സേവതേ വാതലാനി സ്ത്രീ ക്രുദ്ധസ്തസ്യാഃ സമീരണഃ|
നിരുണദ്ധ്യാര്തവം യോന്യാം പ്രതിമാസമവസ്ഥിതമ്||൫൦||
കുക്ഷിം കരോതി തദ്ഗര്ഭലിങ്ഗമാവിഷ്കരോതി ച|
ഹൃല്ലാസദൌഹൃദസ്തന്യദര്ശനക്ഷാമതാദികമ്||൫൧||
ക്രമേണ വായുസംസര്ഗാത്പിത്തയോനിതയാ ച തത്|
ശോണിതം കുരുതേ തസ്യാ വാതപിത്തോത്ഥുഗുല്മജാന്||൫൨||
രുക്സ്തമ്ഭദാഹാതീസാരതൃഡ്ജ്വരാദീനുപദ്രവാന്|
ഗര്ഭാശയേ ച സുതരാം ശൂലം ദുഷ്ടാസൃഗാശ്രയേ||൫൩||
യോന്യാശ്ച സ്രാവദൌര്ഗന്ധ്യതോദസ്പന്ദനവേദനാഃ|
|൫൪|
View original
रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते|
अत्रैवोपपत्तिमाह - - - - ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी||४९||
सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः|
निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम्||५०||
कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च|
हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम्||५१||
क्रमेण वायुसंसर्गात्पित्तयोनितया च तत्|
शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थुगुल्मजान्||५२||
रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान्|
गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये||५३||
योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः|
|५४|
Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55
ഗര്ഭലക്ഷണാദ്രക്തഗുല്മസ്യ വിലക്ഷണം ലക്ഷണമാഹ - - - - |
ന ചാങ്ഗൈര്ഗര്ഭവദ്ഗുല്മഃ സ്ഫുരത്യപി തു ശൂലവാന്||൫൪||
പിണ്ഡീഭൂതഃ സ ഏവാസ്യാഃ കദാചിത്സ്പന്ദതേ ചിരാത്|
ന ചാസ്യാ വര്ദ്ധതേ കുക്ഷിഗുല്മ ഏവ തു വര്ദ്ധതേ||൫൫||
View original
गर्भलक्षणाद्रक्तगुल्मस्य विलक्षणं लक्षणमाह - - - - |
न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान्||५४||
पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित्स्पन्दते चिरात्|
न चास्या वर्द्धते कुक्षिगुल्म एव तु वर्द्धते||५५||
Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57
അഥ ഗുല്മവിദ്രധ്യോര്ലക്ഷണഭേദം കഥയതി - - - - സ്വദോഷസംശ്രയോ ഗുല്മഃ സര്വോ ഭവതി തേന സഃ|
പാകം ചിരേണ ഭജതേ നൈവ വാ, വിദ്രധിഃ പുനഃ||൫൬||
പച്യതേ ശീഘ്രമത്യര്ഥം ദുഷ്ടരക്താശ്രയത്വതഃ|
അതഃ ശീഘ്രവിദാഹിത്വാദ്വിദ്രധിഃ സോऽഭിധീയതേ||൫൭||
View original
अथ गुल्मविद्रध्योर्लक्षणभेदं कथयति - - - - स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः|
पाकं चिरेण भजते नैव वा, विद्रधिः पुनः||५६||
पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः|
अतः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते||५७||
Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3
അഥ ഗുല്മസ്യ ബാഹ്യാഭ്യന്തരലക്ഷണമാഹ - - - - ഗുല്മേऽന്തരാശ്രയേ ബസ്തികുക്ഷിഹൃത്പ്ലീഹവേദനാഃ|
അഗ്നിവര്ണബലഭ്രംശോ വേഗാനാം ചാപ്രവര്തനമ്||൫൮||
അതോ വിപര്യയോ ബാഹ്യേ കോഷ്ഠാങ്ഗേഷു തു നാതിരുക്|
വൈവര്ണ്യമവകാശസ്യ ബഹിരുന്നതതാऽധികമ്||൫൯||
ഇതി ഗുല്മനിദാനമ്||൩||
View original
अथ गुल्मस्य बाह्याभ्यन्तरलक्षणमाह - - - - गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः|
अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्||५८||
अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्|
वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताऽधिकम्||५९||
इति गुल्मनिदानम्||३||
Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60
ഗുല്മാനാമാനാഹഭൂയിഷ്ഠത്വാദാനാഹലക്ഷണമാഹ - - - - സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാനമുദരേ ഭൃശമ്|
ഊര്ധ്വാധോവാതരോധേന തമാനാഹം പ്രചക്ഷതേ||൬൦||
View original
गुल्मानामानाहभूयिष्ठत्वादानाहलक्षणमाह - - - - साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्|
ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||६०||
Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61
ഘനോऽഷ്ഠീലോപമോ ഗ്രന്ഥിരഷ്ഠീലോര്ധ്വം സമുന്നതഃ|
ആനാഹലിങ്ഗസ്തിര്യക്തു പ്രത്യഷ്ഠീലാ തദാകൃതിഃ||൬൧||
View original
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः|
आनाहलिङ्गस्तिर्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||६१||
Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62
തൂനീപ്രതൂന്യൌ ലക്ഷയതി - - - - പക്വാശയാദ്ഗുദോപസ്ഥം വായുസ്തീവ്രരുജഃ പ്രയാന്|
തൂനീ, പ്രതൂനീ തു ഭവേത്സ ഏവാതോ വിപര്യയേ||൬൨||
View original
तूनीप्रतून्यौ लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजः प्रयान्|
तूनी, प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्यये||६२||
Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11
ഉദ്ഗാരബാഹുല്യപുരീഷബന്ധ- തൃപ്ത്യക്ഷമത്വാന്ത്രവികൂജനാനി|
ആടോപമാധ്മാനമപക്തിശക്തി- മാസന്നഗുല്മസ്യ വദന്തി ചിഹ്നമ്||൬൩||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||
View original
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि|
आटोपमाध्मानमपक्तिशक्ति- मासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्||६३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||