11. vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ప్రమేహనిదానాదనంతరం విద్రధినిదానారంభః, యతోఽనంతరేఽధ్యాయే పిటికాలక్షణావసరే "విద్రధిర్వక్ష్యతే" (శ్లో. 34) ఇత్యుక్తం|

Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3

అతస్తమేవ విద్రధిం లక్షయితుమస్యాధ్యాయస్య ప్రసంగ ఇత్యాహ - - - - అథాతో విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| భుక్తైః పర్యుషితాత్యుష్ణరూక్షశుష్కవిదాహిభిః| జిహ్మశయ్యావిచేష్టాభిస్తైస్తైశ్చాసృక్ప్రదూషణైః||1|| దుష్టత్వఙ్మాంసమేదోస్థిస్నాయ్వసృక్కండరాశ్రయః| యః శోఫో బహిరంతర్వా మహామూలో మహారుజః||2|| షోఢేత్యుక్తం| అథ తదేవ షోఢత్వం ప్రతిపాదయితుమాహ - - - - వృత్తః స్యాదాయతో యో వా స్మృతః షోఢా స విద్రధిః| దోషైః పృథక్సముదితైః శోణితేన క్షతేన చ||3||

స0-పర్యుషితాదిభిర్భుక్తైః, తథా జిహ్మశయ్యావిచేష్టాభిః, వివిధాశ్చేష్టా విచేష్టాః, శయ్యా చ విచేష్టాశ్చ శయ్యావిచేష్టాః, జిహ్మాశ్చ తాః శయ్యావిచేష్టాశ్చ, తాభిః| జిహ్మాః కుటిలా వక్రా ఇతి పర్యాయాః| తథా తైస్తైః-తత్రతత్రాసృక్ప్రదూషణైశ్చ నిర్దిష్టైః, యః శోఫో జాయతే దుష్టత్వగాద్యాశ్రయో బహిః-బహిర్భాగే, అంతః-అంతర్భాగే వా, స శీఘ్రవిదాహిత్వాచ్ఛోఫః షోఢా-షట్ప్రకారో, విద్రధిః స్మృతః-అభిహితః| శోఫశబ్దః పృషోదరాదిత్వాత్సాధుః| త్వక్ చ మాంసం చ మేదశ్చ అస్థి చ స్నాయుశ్చాసృక్ చ కండరా చ, తా ఏవం| "సుమహాన్ స్నాయుసంఘాతః కండరేత్యభిధీయతే|" దుష్టాః-దోషైర్దూషితాః, త్వఙ్మాంసాదయ ఆధారో యస్య స దుష్టత్వఙ్మాంసమేదోస్థిస్నాయ్వసృక్కండరాశ్రయః| తథా, మహమూలస్తథా మహారుజః, అనేనాస్య దురుపక్రమత్వముక్తం| తథా, వృత్తః స్యాత్, అథవా ఆయతో-న వర్తులః, ఇత్యనేనాస్య సంస్థానముక్తం| స0-పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తకఫైస్త్రయః, సముదితైః-సన్నిపాతేన చైకః, తథా శోణితేన-దోషాధిష్ఠితేన, క్షతేన-శస్త్రాదిఘాతాదినా, చేతి|

Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5

షడ్విధస్యాపి శోఫస్య విద్రధ్యాఖ్యస్యాంతర్బహీరూపతయా ద్విధాత్వమిత్యాహ - - - - బాహ్యోఽత్ర తత్రతత్రాంగే దారుణో గ్రథితోన్నతః| ఆంతరో దారుణతరో గంభీరో గుల్మవద్ధనః||4|| వల్మీకవత్సముచ్ఛ్రాయీ శీఘ్రఘాత్యగ్నిశస్త్రవత్| |5|

స0-అత్ర-అనయోర్బాహ్యాభ్యంతరభేదభిన్నయోర్విద్రధ్యోర్మధ్యాత్, బాహ్యో విద్రధిస్తత్రతత్ర-నాభ్యాదావంగే, జాయతే| తథా, దారుణో గ్రథితోన్నతః| గ్రథిత ఇవ గ్రథితః| ఉన్నతః-ఉత్తుండితః| శోఫస్య స్వభావోన్నతత్వాదున్నతగ్రహణమతిశయార్థం| ఆంతరో దారుణతరః తథా, గంభీరః-అంతర్నిగూఢః| తథా, గుల్మవద్ధనో-గుల్మేన తుల్యః| తథా, సముచ్ఛ్రాయీ-ఉన్నతో వల్మీకశిఖరవత్| తథా, శీఘ్రఘాతీ-బాహ్యవిద్రధితః శీఘ్రవ్యాపాదకః| అగ్నిశస్త్రవత్-అగ్నిశస్త్రాభ్యాం తుల్యః|

Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6

| నాభిబస్తియకృత్ప్లీహక్లోమహృత్కుక్షివంక్షణే||5|| స్యాద్వృక్కయోరపానే చ| |6|

స0-నాభ్యాద్యన్యతమే దేశే చాయం స్యాత్|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

వాతాత్తత్రాతితీవ్రరుక్| శ్యావారుణశ్చిరోత్థానపాకో విషమసంస్థితః||6|| వ్యధచ్ఛేదభ్రమానాహస్పందసర్పణశబ్దవాన్| |7|

స0-తత్ర-తేషు విద్రధిషు మధ్యే, వాతాత్తీవ్రరుగాదిః శబ్దవానిత్యేతదంతలక్షణః స్యాత్|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| రక్తతామ్రాసితః పిత్తాత్తృణ్మోహజ్వరదాహవాన్||7|| క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చ| |8|

స0-పిత్తాద్రక్తతామ్రాసితాదికః క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చేత్యంతలక్షణః స్యాత్|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

పాండుః కండూయుతః కఫాత్| సోత్క్లేశశీతకస్తంభజృంభారోచకగౌరవః||8|| చిరోత్థానవిపాకశ్చ| |9|

స0-కఫాత్ పాండుః-వర్ణేన| తథా, కండూయుత ఇత్యాదిచిరోత్థానవిపాకశ్చేత్యంతలక్షణః స్యాత్|

Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9

సంకీర్ణః సన్నిపాతతః| |9|

స0-సన్నిపాతజో విద్రధిః సంకీర్ణో-వాతాదిదోషవ్యామిశ్రలక్షణః|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| సామర్థ్యాచ్చాత్ర విభజేద్బాహ్యాభ్యంతరలక్షణం||9|| కృష్ణస్ఫోటావృతః శ్యావస్తీవ్రదాహరుజాజ్వరః| పిత్తలింగోఽసృజా బాహ్యః స్త్రీణామేవ తథాఽఽంతరః||10||

స0-అత్ర-విద్రధౌ, పూర్వోక్తాద్దారుణాద్దా(ణదా)రుణతరత్వాదిలక్షణాత్-సామర్థ్యాత్, బాహ్యాభ్యంతరలక్షణం విభజేత్-బాహ్యస్య విద్రధేస్తథాఽఽభ్యంతరస్య చ లక్షణం వదేత్| స0-రక్తేన విద్రధిః కృష్ణస్ఫోటైరావృతః-చితో, యావత్తీవ్రదాహరుజాజ్వరః| తథా పిత్తలింగో-"రక్తతామ్రాసితః" (శ్లో. 7) ఇత్యాదిలక్షణః స చ బాహ్యో-బాహ్య ఏవ నాంతరో నరాణాం, వస్తుస్వాభావ్యాత్| ఆంతరో యో విద్రధిరసృజా జాయతే, స స్త్రీణామేవ-న నరాణాం, వస్తుస్వాభావ్యాత్|

Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

అథ క్షతవిద్రధిం లక్షయతి - - - - శస్త్రాద్యైరభిఘాతేన క్షతే వాఽపథ్యకారిణః| క్షతోష్మా వాయువిక్షిప్తః సరక్తం పిత్తమీరయన్||11|| పిత్తాసృగ్లక్షణం కుర్యాద్విద్రధిం భూర్యుపద్రవం| |12|

స0-శస్త్రలోష్టాద్యైర్యోఽభిఘాతస్తేన హేతునా యః క్షతోష్మా, అథవాఽభిఘాతమంతరేణాపి వ్రణాద్యుద్భవాత్ క్షతే జాతే సత్యపథ్యకారిణః పుంసో యః క్షతోష్మా-అగ్నిః, స వాయునా విక్షిప్తః పిత్తమీరయన్-కోపయన్| కింభూతం పిత్తం ? సరక్తం| తథా, పిత్తాసృగ్భ్యాముత్పన్నయోర్విద్రధ్యోర్యల్లక్షణం తత్సమానలక్షణం విద్రధిం కుర్యాత్| తథా, భూర్యుపద్రవం| ఇయానేవ చాస్య విశేషః, పిత్తాసృగ్విద్రధ్యోః సకాశాత్|

Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16

| తేషూపద్రవభేదశ్చ స్మృతోఽధిష్ఠానభేదతః||12|| తమేవోపద్రవభేదం దర్శయతి - - - - నాభ్యాం హిధ్మా, భవేద్బస్తౌ మూత్రం కృచ్ఛ్రేణ పూతి చ| శ్వాసో యకృతి, రోధస్తు ప్లీహ్న్యుచ్ఛ్వాసస్య, తృట్ పునః||13|| గలగ్రహశ్చ క్లోమ్ని, స్యాత్సర్వాంగప్రగ్రహో హృది| ప్రమోహస్తమకః కాసో హృదయే ఘట్టనం వ్యథా||14|| కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసార్తిః కుక్షావాటోపజన్మ చ| సక్థ్నోర్గ్రహో వంక్షణయోర్వృక్కయోః కటిపృష్ఠయోః||15|| పార్శ్వయోశ్చ వ్యథా పాయౌ పవనస్య నిరోధనం| |16|

స0-తేషు-విద్రధిషు, ఉపద్రవవిశేషోఽధిష్ఠానవిశేషాద్భవతి| స0-నాభ్యాం జాతే విద్రధౌ హిధ్మా విశేషేణ భవేత్| బస్తౌ జాతే మూత్రం పూతి కృచ్ఛ్రేణ చ భవేత్| యకృతి జాతే శ్వాసః స్యాత్| ప్లీహ్ని జాత ఉచ్ఛ్వాసస్య రోధః| క్లోమ్ని జాతే గలగ్రహ ఇవ గలగ్రహో వ్యాధివిశేషః స్యాత్తృష్ణా చ| హృది జాతే సర్వస్యాంగస్య ప్రకర్షేణ గ్రహః స్యాత్| తథా, ప్రమోహాదయః స్యుః| తమకః-శ్వాసవిశేషః| హృదయే ఘట్టనం వ్యథా చ| కుక్షౌ జాతే సతి కుక్షిపార్శ్వయోరంతరేంఽసయోశ్చ పీడా భవతి, తథా కుక్షావాటోపసంభవః| వంక్షణయోర్జాతే సక్థ్నోర్గ్రహో నిశ్చల ఇవ సక్థినీ జాయేతే| వృక్కయోర్జాతే కట్యాః పృష్ఠస్య చ గ్రహః, పీడా చ పార్శ్వయోః స్యాత్| పాయౌ-గుదే జాతే, పవనస్య-అపానాఖ్యస్య వాయోః, నిరోధః స్యాత్|

Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16

| ఆమపక్వవిదగ్ధత్వం తేషాం శోఫవదాదిశేత్||16||

స0-తేషాం-విద్రధీనాం, ఆమత్వం పక్వత్వం విదగ్ధత్వం-పాకాతిక్రాంతత్వం, శోఫవదాదిశేత్| శోఫానామివ శోఫవత్, షష్ఠ్యంతాద్వతిః| తత్ర శోఫస్య శస్త్రకర్మవిధౌ (హృ. సూ. అ. 29|2) - "శోఫోఽల్పోఽల్పోష్మరుక్" ఇత్యాదినా గ్రంథేనామాదిలక్షణముక్తం, తథైవ విద్రధిషు బోధ్యం|

Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17

నాభేరూర్ధ్వం ముఖాత్పక్వాః ప్రస్రవంత్యధరే గుదాత్| గుదాస్యాన్నాభిజో|17|

స0-నాభేరూర్ధ్వం-ఊర్ధ్వప్రదేశేషూత్పన్నాః, పక్వాః సంతో ముఖాత్-ఆస్యాత్, స్రావం స్రవంతి| నాభేరధరే-అధస్తాత్, పక్వాః సంతో గుదాత్ స్రావం స్రవంతి| నాభిజః పునర్విద్రధిరుత్పన్నో గుదాస్యాత్-ఉభయతః, స్రావం స్రవతి| గుదం చాస్యం చ గుదాస్యం, తస్మాత్|

Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18

| విద్యాద్దోషం క్లేదాచ్చ విద్రధౌ||17|| యథాస్వం వ్రణవత్| |18|

స0-విద్రధౌ వ్రణ ఇవ యథాస్వం వాతాదిదోషం క్లేదాద్విద్యాత్| వ్రణప్రతిషేధోక్తయా రీత్యా (హృ. ఉ. అ. 25|6) మస్తుమాంసపులాకాంబుతుల్యతన్వల్పసంస్రత్యాదికయా వాతికం విద్రధిం విద్యాత్| మూత్రకింశుకభస్మాంబుతైలాంభోష్ణబహుస్రుతేత్యాదికయా చ పైత్తికం విద్రధిం విద్యాత్| బహుశ్వేతఘనస్రుత్యాదికయా చ కఫజం విద్రధిం విద్యాత్| చశబ్దాన్న కేవలం పూర్వోక్తాత్ "వాతాత్తత్రాతితీవ్రరుక్" (శ్లో. 6) ఇత్యాదేర్వాతాదిలక్షణాద్వాతాదిదోషవిద్రధిం జానీయత్, క్లేదాచ్చేత్యర్థః| వ్రణవదితి సప్తమ్యంతాద్వతిః, విద్రధావితి సప్తమ్యంతనిర్దేశాత్| తథా చోక్తం భాష్యే-"ఉపమానే యః సంశయః స ఉపమేయాద్బ్యావర్తతే|" ఇతి|

Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19

అథైషాం సాధ్యాసాధ్యవిభాగార్థమాహ - - - - తత్ర వివర్జ్యః సన్నిపాతజః| పక్వో హృన్నాభిబస్తిస్థో భిన్నోఽంతర్బహిరేవ వా||18|| పక్వశ్చాంతః స్రవన్ వక్క్రాత్ క్షీణస్యోపద్రవాన్వితః| |19|

స0-సన్నిపాతజో యో విద్రధిః స వివర్జ్యోఽసాధ్యత్వాత్| తథా, పక్వోఽంతర్బహిరేవ వా భిన్నోఽంతః-అంతర్భిన్నో, బాహ్యో-బహిర్భిన్నో, హృన్నాభిబస్తిస్థో వర్జ్య ఏవ| పక్వశ్చాంతరో హృదాదిభ్యోఽన్యత్రాపి జాతో వక్త్రేణ స్రవన్ క్షీణస్యోపద్రవైః-హిధ్మాదిభిః, యుక్తో వర్జ్య ఏవ|

Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21

ఇదానీం స్తనవిద్రధిర్యోషితాం యథా స్యాత్ తథా వక్తి - - - - | ఏవమేవ స్తనసిరా వివృతాః ప్రాప్య యోషితాం||19|| సూతానాం గర్భిణీనాం వా సంభవేచ్ఛ్వయథుర్ఘనః| స్తనే సదుగ్ధేఽదుగ్ధే వా బాహ్యవిద్రధిలక్షణః||20|| నాడీనాం సూక్ష్మవక్త్రత్వాత్కన్యానాం న స జాయతే| |21| ఇతి విద్రధినిదానం|21|

స0-[ ఏవమేవ- ] యథైవ విద్రధ్యాఖ్యః శ్వయథువిశేషో భుక్తైః పర్యుషితాదిభిస్తైస్తైశ్చాసృక్ప్రదూషణైర్దుష్టత్వఙ్మాంసమేదోస్థిస్నాయ్వసృక్కండరాశ్రయః, తథైవ సూతానాం గర్భిణీనాం వా స్త్రీణాం స్తనే సదుగ్ధేఽథవాఽదుగ్ధే స్తనసిరా వివృతాః ప్రాప్య-ఆక్రమ్య, బాహ్యవిద్రధిలక్షణః-"బాహ్యోఽత్ర తత్రతత్రాంగే" (శ్లో. 4) ఇత్యాదిలక్షణో ఘనో-నిబిడో, యః శ్వయథుః సంభవేత్ స స్తనవిద్రధిసంజ్ఞః| నాడీనాం-స్తనసిరాణాం, సూక్ష్మవక్త్రత్వాత్ స కన్యానాం న జాయతే|

Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22

అథ శ్వయథుసామాన్యాదిదానీం వృద్ధిం-వర్ధ్మాపరనామానం వ్యాధిం, వక్తుముపక్రమతే - - - - అథ వృద్ధినిదానం| | కృద్ధో రుద్ధగతిర్వాయుః శోఫశూలకరశ్చరన్||21|| ముష్కౌ వంక్షణతః ప్రాప్య ఫలకోశాభివాహినీః| ప్రపీడ్య ధమనీర్వృద్ధిం కరోతి ఫలకోశయోః||22||

స0-వాయుః ప్రకుపితో వృద్ధిం కరోతి| కిం ధాతుక్షయాత్ కుపితః ? నేత్యాహ-రుద్ధగతిః| రుద్ధా గతిర్యస్యేతి రుద్ధగతిః, ఆవృతమార్గ ఇత్యర్థః| కింభూతః ? శోఫశూలకరః| తథా, చరన్-దేశాద్దేశాంతరం గచ్ఛన్| వంక్షణతః-తతో దేశాత్, ముష్కౌ-వృషణౌ, యథా ప్రాప్య తథా ఫలకోశాభివాహినీః సిరాః ప్రకర్షేణ పీడయిత్వా| కస్య వృద్ధిం కరోతి ? ఇత్యాహ-ఫలకోశయోః,-వృషణయోః|

Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23

అధునాఽస్య వ్యాధేః సంఖ్యాం కుర్వన్నాహ - - - - దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధిః సప్తధా గదః| మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలం||23||

స0-పృథగ్వాతపిత్తకఫైర్దోషైస్తథాఽస్రేణ మేదసా మూత్రేణ చ తథాఽఽంత్రేణ చ, ఏవం దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధ్యాఖ్యో గదః సప్తధా-సప్తప్రకారో, మతః| న కేవలం [ వాత ] వృద్ధాఖ్యో యో గదః స ఏవానిలజో యావన్మూత్రాంత్రజావపి యౌ వృద్ధ్యాఖ్యౌ గదౌ తావప్యనిలజౌ| నను, ఏవం పృథఙ్నిర్దేశో మూత్రాంత్రజయోః కర్తుం న యుక్తోఽనిలజత్వాత్, ఇత్యాహ-హేతుభేదస్తు కేవలం| సత్యం| మూత్రాంత్రజావప్యనిలాజ్జాయేతే| కింతు కారణభేదాన్మూత్రాంత్రజావితి నిర్దిష్టౌ| యతో మూత్రాంత్రేఽధిష్ఠాయ వాయుర్మూత్రాంత్రజౌ గదౌ వృద్ధ్యాఖ్యౌ కరోతి| ఏవం తౌ పరమార్థతో వాతజావపి మూత్రాంత్రజావుచ్యతే, తథారూపాద్ధేతుభూతాదుత్పన్నత్వాత్| ఏతచ్చోపలక్షణమాత్రం| మేదోరక్తజావపి వృద్ధిగదౌ దోషజావేవ, కఫపిత్తాభ్యాం దూష్యసంజ్ఞకే మేదోరక్తేఽధిష్ఠాయ కృతత్వాత్| తస్మాన్మేదోరక్తహేతువశాన్మేదోరక్తజావితి సంజ్ఞయా తావుక్తౌ| ఏవమన్యేఽప్యేవంరూపా వ్యాధయో బోధ్యాః|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

వాతపూర్ణదృతిస్పర్శో రూక్షో వాతాదహేతురుక్| |24|

స0-తత్ర వాతాద్వృద్ధిర్వాతేన పూరితా యా దృతిః-భస్రా, తస్యా ఇవ స్పర్శో యస్య స ఏవంభూతో భవతి| తథా, రూక్షః| తథా, అహేతుః-నిమిత్తం వినా, రుక్-పీడా, యస్మిన్ స ఏవం|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24

| పక్వోదుంబరసంకాశః పిత్తాద్దాహోష్మపాకవాన్||24||

స0-పిత్తాద్వృద్ధిః పక్వోదుంబరఫలతుల్యో దాహాదిమాంశ్చ స్యాత్|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

కఫాచ్ఛితో గురుః స్నిగ్ధః కండూమాన్ కఠినోఽల్పరుక్| |25|

స0-కఫాద్వృద్ధిః శీతాదియుక్తః స్యాత్|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25

| కృష్ణస్ఫోటావృతః పిత్తవృద్ధిలింగశ్చ రక్తతః||25||

స0-రక్తాద్వృద్ధిః కృష్ణస్ఫోటైశ్చితః పిత్తవృద్ధిలింగశ్చ| పిత్తవృద్ధిలింగానీవ లింగాని యస్య స ఏవం| సప్తమ్యుపమానపూర్వస్యేత్యాదినోత్తరపదలోపీ సమాసః|

Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26

కఫవన్మేదసా వృద్ధిర్మృదుస్తాలఫలోపమః| |26|

స0-మేదసా వృద్ధిః కఫవదితి కార్యే కారణోపచారాత్కఫకార్యో రోగః కఫ ఉక్తః| విశేషమత్రాహ-మృదుస్తాలఫలోపమ ఇతి|

Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

| మూత్రధారణశీలస్య మూత్రజః స తు గచ్ఛతః||26|| అంభోభిః పూర్ణదృతివత్క్షోభం యాతి సరుఙ్మృదుః| మూత్రకృచ్ఛ్రమధస్తాచ్చ వలయం ఫలకోశయోః||27||

స0-మూత్రజో వృద్ధిర్మూత్రధారణశీలస్య జలపూర్ణభస్త్రేవ స్యాత్| స తు-మూత్రజో వృద్ధిః, గచ్ఛతో-వ్రజతః, క్షోభం యాతి సరుక్ మృదుశ్చ స్యాత్| తథా, మూత్రకృచ్ఛ్రం స్యాత్| ఫలకోశయోరధస్తాచ్చ వలయం-కటకం, స్యాత్|

Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2

వాతకోపిభిరాహారైః శీతతోయావగాహనైః| ధారణేరణభారాధ్వవిషమాంగప్రవర్తనైః||28|| క్షోభణైః క్షుభితోఽన్యైశ్చ క్షుద్రాంత్రావయవం యదా| పవనో విగుణీకృత్య స్వనివేశాదధో నయేత్||29|| కుర్యాద్వంక్షణసంధిస్థో గ్రంథ్యాభం శ్వయథుం తదా| ఉపేక్ష్యమాణస్య చ ముష్కవృద్ధి- మాధ్మానరుక్స్తంభవతీం స వాయుః| ప్రపీడితోఽంతః స్వనవాన్ ప్రయాతి ప్రధ్మాపయన్నేతి పునశ్చ ముక్తః||30|| అంత్రవృద్ధిరసాధ్యోఽయం వాతవృద్ధిసమాకృతిః||31|| ఇతి వృద్ధినిదానం||2||

స0-వాతకోప్యాహారాదిభిరన్యైశ్చ పూర్వోక్తైః క్షోభణైః-కోపనైః, క్షుభితః-కుపితో, యదాఽల్పస్యాంత్రస్యావయవః-ఏకదేశః, తం స్వనివేశాత్-స్వస్థానాత్, విగుణీకృత్యాధో నయేత్ తదా పవనో వంక్షణసంధిస్థో గ్రంథ్యాభం శ్వయథుం కుర్యాత్| ఉపేక్ష్యమాణస్యేత్యాది| ఉపేక్ష్యమాణస్య-అచికిత్స్యమానస్య వృద్ధ్యాఖ్యగదస్య, స పూర్వనిర్దిష్టో వాయుర్ముష్కయోర్వృద్ధిం-వర్ద్ధనం, కుర్యాత్| కింభూతాం ? ఆధ్మానరుక్ఽఽస్తంభవతీం| తథా, ప్రపీడితో బాహ్యాదంతః స్వనవాన్-సశబ్దః, ప్రయాతి| ముక్తః-అప్రపీడితః, ప్రధ్మాపయన్ పునరేతి-ఆగచ్ఛతి| ఉపజాతివృత్తం| అయం-ఏవంలక్షణః, అంత్రవృద్ధిరసాధ్యో న పునః సర్వ ఏవేత్యయంశబ్దేన ద్యోతయతి| కిమస్య లక్షణం ? ఇత్యాహ-వాతవృద్ధిసమాకృతిః,-"వాతపూర్ణదృతిస్పర్శ" (శ్లో. 24) ఇత్యాదిలక్షణలక్షితః|

Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33

వృధ్యాఖ్యస్య వ్యాధేరనంతరం శోఫసామాన్యాత్ గుల్మస్యావసరః, ఇతి తం లక్షయితుమాహ - - - - అథ గుల్మనిదానం| రూక్షకృష్ణారుణసిరాతంతుజాలగవాక్షితః| గుల్మోఽష్టధా పృథగ్దోషైః సంసృష్టైర్నిచయం గతైః||32|| ఆర్తవస్య చ దోషేణ నారీణాం జాయతేఽష్టమః| |33|

స0-సర్వగుల్మానాం సామాన్యలక్షణం రూక్షకృష్ణేత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టం| గవాక్షితో-నిరంతరమాక్రాంతః| గుల్మోఽష్టధేతి సంఖ్యారూపా సంప్రాప్తిః| తదేవాష్టధాత్వం ప్రతిపాదయితుమాహ-పృథగ్దోషైః-వాతపిత్తకఫైః, త్రయః| తథా, సంసృష్టైః-సంసర్గేణ, త్రయః| నిచయం గతైః-సన్నిపాతేన, ఏకః| తథా, అష్టమో నారీణాం చార్తవస్య దోషేణ-దుష్టతయా, స్యాత్|

Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38

| జ్వరచ్ఛర్ద్యతిసారాద్యైర్వమనాద్యైశ్చ కర్మభిః||33|| కర్శితో వాతలాన్యత్తి శీతం వాఽంబు బుభుక్షితః| యః పిబత్యను చాన్నాని లంఘనప్లవనాదికం||34|| సేవతే దేహసంక్షోభి ఛర్దిం వా సముదీరయేత్| అనుదీర్ణాముదీర్ణాన్వా వాతాదీన్న విముంచతి||35|| స్నేహస్వేదావనభ్యస్య శోధనం వా నిషేవతే| శుద్ధో వాఽఽశువిదాహీని భజతే స్యందనాని వా||36|| వాతోల్బణాస్తస్య మలాః పృథక్ క్రుద్ధా ద్విశోఽథవా| సర్వే వా రక్తయుక్తా వా మహాస్రోతోనుశాయినః||37|| ఊర్ధ్వాధోమార్గమావృత్య కుర్వతే శూలపూర్వకం| స్పర్శోపలభ్యం గుల్మాఖ్యముత్ప్లుతం గ్రంథిరూపిణం||38||

స0-"జ్వరచ్ఛర్ది" ఇత్యాది యావత్ "భజతే స్యందనాని వా" ఇతి నిదానం| అతిసారాద్యైరిత్యాదిశబ్దేన గ్రహణ్యాదయో గృహ్యంతే, వమనాద్యైరిత్యత్ర చ విరేచనాస్థాపనాదయః| జ్వరాదిభిర్వ్యాధిభిర్వమనాదిభిశ్చ కర్శితో యో వాతలాన్యన్నాని భుంక్తే| అథవా, బుభుక్షితో-భోజనం వినైవ, శీతం-అపక్వమంబు, యః పిబతి| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ. అ. 6)- "అనవస్థితదోషాగ్నేర్వ్యాధిక్షీణబలస్య చ| నాల్పమప్యామముదకం హితం, తద్ధి త్రిదోషకృత్||" ఇతి| అను చాన్నాని-భోజనాదనంతరం, లంఘనాదికం యత్కర్మ దేహసంక్షోభి-శరీరసంరంభోత్పాదకం, తత్సేవతే| ఛర్దిం వా యోఽనుదీర్ణాం-అనుత్క్లిష్టాం, సముదీరయేత్-సమంతాదూర్ధ్వం నయేత్| ఉదీర్ణాన్ వాతాదీన్-వాతమూత్రపురీషాదీనాగతాన్, న విముంచతి| తథా యః కశ్చన స్నేహస్వేదావనభ్యస్య-పునఃపునరకృత్వా, శోధనం-వమనవిరేచనాది, నిషేవతే| అథవా, శుద్ధః-కృతవమనవిరేచనః, ఆశు-సమనంతరమేవ, విదాహీన్యన్నపానాని భజతే-సంతాపనాన్యన్నపానాని భుంక్తే| పచ్యమానాన్యన్నపానాని యాని విదాహావస్థాం ప్రాప్తాన్యామాశయ ఏవ చిరమవతిష్ఠంతే తాని విదాహీన్యుచ్యంతే| అథవా, కృతవమనవిరేచనోఽనంతరమేవ స్యందనాని-స్రుతిరూపశ్లేష్మకారీణ్యన్నపానాని, భజతే| తస్య మలాః-వాతాదయో, గుల్మసంజ్ఞం వ్యాధిం కుర్వతే| కీదృశాః ? వాతోల్బణాః-వాతకారణాః| న హి పవనకారణమంతరేణ శ్లేష్మపిత్తరక్తానాం సంఘట్టనా ఘటతే| తస్మాత్ పిత్తాదీనాముత్పత్తికారణానాం వాతస్య చ పిత్తాదిగుల్మేషు గుల్మనిష్పాదనం ప్రతి తుల్యకక్షతామనేన విశేషణేన ప్రతిపాదయత్యాచార్యః| యది పునరుల్బణః-అధికః, ఇతి వ్యాఖ్యాయతే| తదానీం పిత్తగుల్మేఽప్యధికత్వం వాతస్యేతి వాతగుల్మపిత్తగుల్మాదీనాం విషయవిభాగో న స్యాత్| తస్మాద్వాతకారణత్వం వాతోల్బణా ఇత్యనేన వివక్షితమితి వేద్యం| కింభూతా దోషాః ? క్రుద్ధాః-కుపితాః| కథం ? పృథక్-ప్రత్యేకం కృత్వా| అథవా, ద్విశో-ద్వౌ ద్వౌ కృత్వా, సంసర్గస్థా ఇత్యర్థః| సర్వే వా-సమస్తా రక్తయుక్తా వేతి| వాశబ్దః సముచ్చయే, రక్తయుక్తాశ్చేత్యర్థః| తథా చ ఖరనాదేఽభిహితం-"వాయుః, క్రుద్ధః కఫం రక్తం పిత్తం చాదాయ పిండితం| గుల్మం కుర్యాత్" ఇత్యాది యావత్ "రక్తపిత్తకఫా వాతపిండితా గుల్మ ఉచ్యతే|" ఇతి| తథా మహాస్రోతోనుశాయినః| మహాస్రోతః-ఆమపక్వాశయస్థానం, తదనుశేరతే యే తే మహాస్రోతోనుశాయినః| కిం కృత్వా గుల్మం నిష్పాదయంతి ? ఇత్యాహ-ఊర్ధ్వాధ ఇత్యాది| ఊర్ధ్వాధోమార్గమావృత్య-ఆపూర్య, అనేనాస్య సంప్రాప్తిరుక్తా| శూలం పూర్వం యస్మిన్ స ఏవం తం శూలపూర్వకం,-పూర్వం శూలం కృత్వా పశ్చాద్దోషా గుల్మం కుర్వంతి, అనేనాస్య ప్రాగ్రూపముక్తం| తథా స్పర్శోపలభ్యం-అశ్మాదిసదృశం, తథా ఉత్ప్లుతం-ఊర్ధ్వం గతం| తథా గ్రంథిరూపిణం-గ్రంథ్యాకారం, ఇత్యనేనాస్య సంస్థానముక్తం|

Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41

అధునా వాతగుల్మం లక్షయతి - - - - కర్శనాత్కఫవిట్పిత్తైర్మార్గస్యావరణేన వా| వాయుః కృతాశ్రయః కోష్ఠే రౌక్ష్యాత్కాఠిన్యమాగతః||39|| స్వతంత్రః స్వాశ్రయే దుష్టః పరతంత్రః పరాశ్రయే| పిండితత్వాదమూర్తోఽపి మూర్తత్వమివ సంశ్రితః||40|| గుల్మ ఇత్యుచ్యతే బస్తినాభిహృత్పార్శ్వసంశ్రయః| |41|

స0-కర్శనాత్-ధాతుక్షయాత్, వాయుర్దుష్టః కదాచిత్ కఫవిట్పిత్తైః కృతేన మార్గస్యావరణేన-రోధేన, కోష్ఠే-ఆమపక్వాశయాఖ్యే, కృతాశ్రయో-గృహీతాస్పదః, తథా రౌక్ష్యాత్కారణాత్ కాఠిన్యమాగతః-పిండితత్వం ప్రాప్తః, స్వాశ్రయే-పక్వాశయస్థానే, దుష్టః స్వతంత్రః, పరాశ్రయే-ఆమాశయస్థానే, దుష్టః పరతంత్రః పిత్తకఫయోరాయత్తః, పిండితత్వాత్కారణాత్ స్పర్శోపలభ్యః సన్, అమూర్తోఽపి-అకఠినోఽపి, మూర్తత్వమివ-కాఠిన్యమివ, సంశ్రితః-సంపన్నో, గుల్మ ఇత్యభిధీయతే, తంత్రకృద్భిరితి శేషః| బస్తినాభిహృత్పార్శ్వసంశ్రయః, బస్త్యాదిః సంశ్రయః-ఆధారో, యస్య స ఏవం|

Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44

| వాతాన్మన్యాశిరఃశూలం జ్వరప్లీహాంత్రకూజనం||41|| వ్యధః సూచ్యేవ విట్సంగః కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసనం ముహుః| స్తంభో గాత్రే ముఖే శోషః కార్శ్యం విషమవహ్నితా||42|| రూక్షకృష్ణత్వగాదిత్వం చలత్వాదనిలస్య చ| అనిరూపితసంస్థానస్థానవృద్ధిక్షయవ్యథః||43|| పిపీలికావ్యాప్త ఇవ గుల్మః స్ఫురతి తుద్యతే| |44|

స0-వాతాద్గుల్మే సతి మన్యాశూలాదయో భవంతి| తథా, చలత్వాచ్చ వాయోర్గుల్మోఽనిరూపితసంస్థానస్థానవృద్ధిక్షయవ్యథః స్యాత్| అనిరూపితాః సంస్థానాదయో యస్య స ఏవం| సంస్థానం-ఆకారః| స్థానం-ఆశ్రయః| తథా, పిపీలికాభిర్వ్యాప్తః-చిత ఇవ, గుల్మః స్ఫురతి తుద్యతే చ| తుద్యత ఇతి కర్మకర్తరి|

Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45

| పిత్తాద్దాహోఽమ్లకో మూర్చ్ఛావిడ్భేదస్వేదతృడూజ్వరాః||44|| హారిద్రత్వం త్వగాద్యేషు గుల్మశ్చ స్పర్శనాసహః| దూయతే దీప్యతే సోష్మా స్వస్థానం దహతీవ చ||45||

స0-పిత్తాద్గుల్మే దాహాదయః స్యుః| తథా త్వఙ్నఖాదిషు హారిద్రో వర్ణః స్యాత్| గుల్మశ్చ స్పర్శనం న సహతే-స్పర్శనాసహః, స్యాత్| తథా, దూయతే-ఉపతప్యతే, దీప్యతే-జ్వలతీవ| సోష్మా చ స్యాత్| స చ స్వస్థానం-గుల్మాశ్రితమాస్పదం, దహతీవ-తప్తాయఃపిండ ఇవ| దూయత ఇతి "దూడ్ పరితాపే" దివాదిః|

Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47

కఫాత్స్తైమిత్యమరుచిః సదనం శిశిరజ్వరః| పీనసాలస్యహృల్లాసకాసశుక్లత్వగాదితాః||46|| గుల్మోఽవగాఢః కఠినో గురుః సుప్తః స్థిరోఽల్పరుక్| |47|

స0-కఫాద్గుల్మే సతి స్తైమిత్యాదయః స్యుః| గుల్మోఽవగాఢాదియుక్తః స్యాత్|

Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48

| స్వదోషస్థానధామానః స్వే స్వే కాలే చ రుక్కరాః||47|| ప్రాయః| |48|

స0-తే చ గుల్మాః స్వదోషస్థానధామానో దోషస్య-వాతాదేః, స్థానం-పక్వాశయాది స్వమాత్మీయమాత్మీయం, దోషస్థానం తద్ధామ-స్థానం, యేషాం-వాతపిత్తకఫగుల్మానాం, తే ప్రాయో-బాహుల్యేన, స్వదోషస్థానధామానః| తథా స్వే స్వే కాలే-ఆత్మీయే వయోహోరాత్రిభుక్తానామంతమధ్యాదిలక్షణే, యథాసంఖ్యం వాతపిత్తకఫగుల్మాక్కరాః-శూలకరాః, భవంతి|

Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49

త్రయస్తు ద్వంద్వోత్థా గుల్మాః సంసృష్టలక్షణాః| సర్వజస్తీవ్రరుగ్దాహః శీఘ్రపాకీ ఘనోన్నతః||48|| సోఽసాధ్యో| |49|

స0-ద్వంద్వోత్థాః-సంసర్గజా గుల్మాస్త్రయః,సంసృష్టలక్షణాః స్యుః| స0-సర్వజస్త్రిదోషజో గుల్మస్తీవ్రరుగాదియుక్తః| స చాసాధ్యః|

Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54

రక్తగుల్మస్తు స్త్రియా ఏవ ప్రజాయతే| అత్రైవోపపత్తిమాహ - - - - ఋతౌ వా నవసూతా వా యది వా యోనిరోగిణీ||49|| సేవతే వాతలాని స్త్రీ క్రుద్ధస్తస్యాః సమీరణః| నిరుణద్ధ్యార్తవం యోన్యాం ప్రతిమాసమవస్థితం||50|| కుక్షిం కరోతి తద్గర్భలింగమావిష్కరోతి చ| హృల్లాసదౌహృదస్తన్యదర్శనక్షామతాదికం||51|| క్రమేణ వాయుసంసర్గాత్పిత్తయోనితయా చ తత్| శోణితం కురుతే తస్యా వాతపిత్తోత్థుగుల్మజాన్||52|| రుక్స్తంభదాహాతీసారతృడ్జ్వరాదీనుపద్రవాన్| గర్భాశయే చ సుతరాం శూలం దుష్టాసృగాశ్రయే||53|| యోన్యాశ్చ స్రావదౌర్గంధ్యతోదస్పందనవేదనాః| |54|

స0-రక్తగుల్మః పునః స్త్రియా ఏవ ప్రజాయతే| స0-ఋతౌ-ఆర్తవకాలే, నవప్రసూతా వా యోనిరోగిణీ వా స్త్రీ వాతలాన్యన్నపానాని యది సేవతే తస్యాః-స్త్రియాః సమీరణః-పవనః, కుపితో యోన్యాం ప్రతిమాసం యదవస్థితమార్తవం తదుపరుణద్ధి| తత్-ఆర్తవం, కుక్షిం కరోతి, గర్భలింగం చావిష్కరోతి-ప్రకటయతి| గర్భలింగమివ లింగం యస్యేతి "సప్తమ్యుపమానపూర్వస్య" ఇతి బహుబ్రీహిరుత్తరపదలోపశ్చ| అథ తదేవ గర్భలింగమాహ-హృల్లాసేత్యాది| మునిస్తు రక్తగుల్మే (చ. ని. అ. 3|14)- "పాదయోః శ్వయథుర్భవతి|" ఇత్యూచే| ఆదిశబ్దేన మూర్చ్ఛాదీనాం గ్రహణం| స0-క్రమేణ-అనంతరం, వాయుసంసర్గాత్-మరుత్సంశ్లేషాత్, తథా పిత్తయోనితయా చ-పిత్తస్య కారణత్వేన, తచ్ఛోణితం వాతపిత్తోత్థగుల్మజానుపద్రవాన్ కురుతే రుక్స్తంభదాహాతీసారతృడ్జ్వరాదీన్| అనయా చ భంగ్యా వాతపిత్తగుల్మయోరుపద్రవా అప్యుక్తా భవంతి| గర్భాశయ ఇత్యాది| గుల్మశ్చ గర్భాశయే సుతరాం శూలం కరోతి| కింభూతే ? దుష్టస్యాసృజ ఆశ్రయే-ఆధారభూతే| యోన్యాశ్చ స్రావాదీన్ కురుతే|

Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55

గర్భలక్షణాద్రక్తగుల్మస్య విలక్షణం లక్షణమాహ - - - - | న చాంగైర్గర్భవద్గుల్మః స్ఫురత్యపి తు శూలవాన్||54|| పిండీభూతః స ఏవాస్యాః కదాచిత్స్పందతే చిరాత్| న చాస్యా వర్ద్ధతే కుక్షిగుల్మ ఏవ తు వర్ద్ధతే||55||

స0-న చ గర్భ ఇవాంగైః-పాణ్యాదిభిరవయవైః, స్ఫురతి-నిఃస్పందతే గుల్మోఽంగాభావాత్, అపి తు శూలవాన్| స ఏవ-గుల్మః, పిండీభూతః కదాచిచ్చిరేణాస్యాః స్పందతే-న గర్భవచ్ఛీఘ్రం| తథా, గర్భేఽంతఃస్థితే కుక్షిరస్యా వర్ధతే| గుల్మే త్వంతఃస్థితే స ఏవ వర్ధతే గుల్మో, న కుక్షిః| ఇతి గర్భరక్తగుల్మయోర్లక్షణభేదః|

Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57

అథ గుల్మవిద్రధ్యోర్లక్షణభేదం కథయతి - - - - స్వదోషసంశ్రయో గుల్మః సర్వో భవతి తేన సః| పాకం చిరేణ భజతే నైవ వా, విద్రధిః పునః||56|| పచ్యతే శీఘ్రమత్యర్థం దుష్టరక్తాశ్రయత్వతః| అతః శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధిః సోఽభిధీయతే||57||

స0-సర్వో గుల్మః స్వదోషః సంశ్రయో యస్య స ఏవం| యేన యేన దోషేణ వాతాద్యన్యతమేనాథవా ద్వంద్వస్వరూపేణ సన్నిపాతేనాన్యేన వా గుల్మో జాయతే స దోషస్తస్య గుల్మస్యాశ్రయః| తదేవం వాతగుల్మస్య వాత ఏవాశ్రయో, న తస్య పిత్తాదయః| పిత్తాదికృతానాం త ఏవాశ్రయాః, న పవన ఆశ్రయః| ఏవం స్వదోషసంశ్రయో గుల్మః సర్వో భవతి| తేన-స్వదోషసంశ్రయాఖ్యేన కారణేన, గుల్మశ్చిరేణ కాలేన పాకం భజతే| ఏతచ్చ పిత్తగుల్మం ప్రతి ప్రాయేణ తథైకీయమతేనోక్తం| అత ఏవాహ-నైవ వేతి| అథవా గుల్మః పాకం న భజత ఏవ| విద్రధిస్తు శీఘ్రం-అచిరేణైవ కాలేన, పాకం భజతే, అత్యర్థం దుష్టరక్తాశ్రయత్వాత్| అతః శీఘ్రవిదాహిత్వాత్ కారణాదసౌ విద్రధిరభిధీయతే| తథా చాగమః (సుశ్రుతే ని. అ. 9|32)- "మాంసశోణిభూయస్త్వాత్ పాకం గచ్ఛతి విద్రధిః| మాంసశోణితహీనత్వాద్గుల్మః పాకం న గచ్ఛతి||" ఇతి| తథా ప్రాయేణ వాతాత్మకః సర్వో గుల్మో జాయతే| వాత ఏవామూర్తోఽపి మూర్తత్వమివ సంశ్రితో గుల్మ ఇత్యుచ్యతే| అత ఏవ వాతస్యైవ సర్వగుల్మేకారణం ప్రతి ప్రాధాన్యం| తస్మాద్గుల్మస్య పాకానుపపత్తిః|

Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3

అథ గుల్మస్య బాహ్యాభ్యంతరలక్షణమాహ - - - - గుల్మేఽంతరాశ్రయే బస్తికుక్షిహృత్ప్లీహవేదనాః| అగ్నివర్ణబలభ్రంశో వేగానాం చాప్రవర్తనం||58|| అతో విపర్యయో బాహ్యే కోష్ఠాంగేషు తు నాతిరుక్| వైవర్ణ్యమవకాశస్య బహిరున్నతతాఽధికం||59|| ఇతి గుల్మనిదానం||3||

స0-గుల్మేఽంతరాశ్రయే-ఆభ్యంతరే, బస్త్యాదివేదనాదయః స్యుః| తథా, అగ్న్యాదిభ్రంశో-వినాశో, వేగానాం చ ప్రవర్తనం న భవతి| అతః-అస్మాద్బాహ్యే, విపర్యయో-వైపరీత్యం| యథా,-అగ్న్యాదిభ్రంశాభావో వేగానాం చ ప్రవర్తనం భవతి| తథా, బస్తిహృదయాదిషు కోష్ఠాంగేష్వతిరుఙ్న భవతి| యథాఽంతరే తథాఽవకాశస్య గుల్మప్రదేశస్య వైవర్ణ్యం-శరీరాదన్యవర్ణత్వం| బహిః-బాహ్యభాగే, ఉన్నతత్వమధికం భవతి|

Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60

గుల్మానామానాహభూయిష్ఠత్వాదానాహలక్షణమాహ - - - - సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మానముదరే భృశం| ఊర్ధ్వాధోవాతరోధేన తమానాహం ప్రచక్షతే||60||

స0-ఊర్ధ్వాధోవాతరోధేన కారణభూతేనోదరే భృశమాధ్మానం యత్ తమానాహం ప్రచక్షతే, మునయః ఇతి శేషః| కింభూతం ? సాటోపం-సశబ్దం, తథాఽత్యుగ్రా రుక్-పీడా, యత్ర తదేవం| సుశ్రుతేన ప్రత్యాధ్మానస్యాపి లక్షణమభ్యధాయి (ని. అ. 1|89) - "విముక్తపార్శ్వహృదయం తదేవామాశయోత్థితం| ప్రత్యాధ్మానం విజానీయాత్ కఫవ్యాకులితానిలం||" ఇతి|

Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61

ఘనోఽష్ఠీలోపమో గ్రంథిరష్ఠీలోర్ధ్వం సమున్నతః| ఆనాహలింగస్తిర్యక్తు ప్రత్యష్ఠీలా తదాకృతిః||61||

స0-[ ఘనో- ]నిబిడో, యో గ్రంథిరష్ఠీలయోపమీయతే తథోర్ధ్వం సమున్నతః-నాధస్తాత్, స గ్రంథిరానాహలింగోఽష్ఠీలా భణ్యతే| తిర్యక్ చ (పునః) యో గ్రంథిః-నోర్ధ్వం సమున్నతః, తదాకృతిః-అష్ఠీలాసదృశః, స గ్రంథిః ప్రత్యష్ఠీలోచ్యతే|

Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62

తూనీప్రతూన్యౌ లక్షయతి - - - - పక్వాశయాద్గుదోపస్థం వాయుస్తీవ్రరుజః ప్రయాన్| తూనీ, ప్రతూనీ తు భవేత్స ఏవాతో విపర్యయే||62||

స0-గుదం చోపస్థం చ గుదోపస్థం| పక్వాశయాత్-తతో దేశాత్, వాయుస్తీవ్రరుజః సన్ గుదోపస్థం ప్రయాన్-గచ్ఛన్, తూనీత్యుచ్యతే| స ఏవ-వాయుః, అతో విపర్యయే-గుదోపస్థాత్పక్వాశయం గచ్ఛన్, తీవ్రరుజః సన్ ప్రతూనీతి గద్యతే|

Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11

ఉద్గారబాహుల్యపురీషబంధ- తృప్త్యక్షమత్వాంత్రవికూజనాని| ఆటోపమాధ్మానమపక్తిశక్తి- మాసన్నగుల్మస్య వదంతి చిహ్నం||63|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||

స0-ఉద్గారబాహుల్యాదీన్యాసన్నగుల్మస్య చిహ్నం-ప్రాగ్రూపం, వదంతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం నామైకాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 11||