Adhikarana vidradhivRuddhigulmanidAnAdhyAyaH, vidradhernidAnam, vidradhiH ShaDvidhaH (2-3) · Śloka 3
అతస్తమేవ విద్రధిం లక్షయితుమస్యాధ్యాయస్య ప్రసంగ ఇత్యాహ - - - - అథాతో విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే)||2||
భుక్తైః పర్యుషితాత్యుష్ణరూక్షశుష్కవిదాహిభిః|
జిహ్మశయ్యావిచేష్టాభిస్తైస్తైశ్చాసృక్ప్రదూషణైః||1||
దుష్టత్వఙ్మాంసమేదోస్థిస్నాయ్వసృక్కండరాశ్రయః|
యః శోఫో బహిరంతర్వా మహామూలో మహారుజః||2||
షోఢేత్యుక్తం|
అథ తదేవ షోఢత్వం ప్రతిపాదయితుమాహ - - - - వృత్తః స్యాదాయతో యో వా స్మృతః షోఢా స విద్రధిః|
దోషైః పృథక్సముదితైః శోణితేన క్షతేన చ||3||
View original
अतस्तमेव विद्रधिं लक्षयितुमस्याध्यायस्य प्रसङ्ग इत्याह - - - - अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः|
जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः||१||
दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः|
यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः||२||
षोढेत्युक्तम्|
अथ तदेव षोढत्वं प्रतिपादयितुमाह - - - - वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः|
दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
Adhikarana sa punarbahirantarbhedena dvidhA, bAhyAntarayorlakShaNam (4-5) · Śloka 5
షడ్విధస్యాపి శోఫస్య విద్రధ్యాఖ్యస్యాంతర్బహీరూపతయా ద్విధాత్వమిత్యాహ - - - - బాహ్యోఽత్ర తత్రతత్రాంగే దారుణో గ్రథితోన్నతః|
ఆంతరో దారుణతరో గంభీరో గుల్మవద్ధనః||4||
వల్మీకవత్సముచ్ఛ్రాయీ శీఘ్రఘాత్యగ్నిశస్త్రవత్|
|5|
View original
षड्विधस्यापि शोफस्य विद्रध्याख्यस्यान्तर्बहीरूपतया द्विधात्वमित्याह - - - - बाह्योऽत्र तत्रतत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः|
आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः||४||
वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्|
|५|
Adhikarana vidradheH sthAnAni (5-6) · Śloka 6
|
నాభిబస్తియకృత్ప్లీహక్లోమహృత్కుక్షివంక్షణే||5||
స్యాద్వృక్కయోరపానే చ|
|6|
View original
|
नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे||५||
स्याद्वृक्कयोरपाने च|
|६|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
వాతాత్తత్రాతితీవ్రరుక్|
శ్యావారుణశ్చిరోత్థానపాకో విషమసంస్థితః||6||
వ్యధచ్ఛేదభ్రమానాహస్పందసర్పణశబ్దవాన్|
|7|
View original
वातात्तत्रातितीव्ररुक्|
श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितः||६||
व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्|
|७|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
రక్తతామ్రాసితః పిత్తాత్తృణ్మోహజ్వరదాహవాన్||7||
క్షిప్రోత్థానప్రపాకశ్చ|
|8|
View original
|
रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्||७||
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च|
|८|
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9
పాండుః కండూయుతః కఫాత్|
సోత్క్లేశశీతకస్తంభజృంభారోచకగౌరవః||8||
చిరోత్థానవిపాకశ్చ|
|9|
View original
पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्|
सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः||८||
चिरोत्थानविपाकश्च|
|९|
Adhikarana sannipAtajasya lakShaNam (9) · Śloka 9
సంకీర్ణః సన్నిపాతతః|
|9|
View original
सङ्कीर्णः सन्निपाततः|
|९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
సామర్థ్యాచ్చాత్ర విభజేద్బాహ్యాభ్యంతరలక్షణం||9||
కృష్ణస్ఫోటావృతః శ్యావస్తీవ్రదాహరుజాజ్వరః|
పిత్తలింగోఽసృజా బాహ్యః స్త్రీణామేవ తథాఽఽంతరః||10||
View original
|
सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||९||
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः|
पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथाऽऽन्तरः||१०||
Adhikarana kShatajasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12
అథ క్షతవిద్రధిం లక్షయతి - - - - శస్త్రాద్యైరభిఘాతేన క్షతే వాఽపథ్యకారిణః|
క్షతోష్మా వాయువిక్షిప్తః సరక్తం పిత్తమీరయన్||11||
పిత్తాసృగ్లక్షణం కుర్యాద్విద్రధిం భూర్యుపద్రవం|
|12|
View original
अथ क्षतविद्रधिं लक्षयति - - - - शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः|
क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्||११||
पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्|
|१२|
Adhikarana vidradhInAM sthAnabhedenopadravAH (12-16) · Śloka 16
|
తేషూపద్రవభేదశ్చ స్మృతోఽధిష్ఠానభేదతః||12||
తమేవోపద్రవభేదం దర్శయతి - - - - నాభ్యాం హిధ్మా, భవేద్బస్తౌ మూత్రం కృచ్ఛ్రేణ పూతి చ|
శ్వాసో యకృతి, రోధస్తు ప్లీహ్న్యుచ్ఛ్వాసస్య, తృట్ పునః||13||
గలగ్రహశ్చ క్లోమ్ని, స్యాత్సర్వాంగప్రగ్రహో హృది|
ప్రమోహస్తమకః కాసో హృదయే ఘట్టనం వ్యథా||14||
కుక్షిపార్శ్వాంతరాంసార్తిః కుక్షావాటోపజన్మ చ|
సక్థ్నోర్గ్రహో వంక్షణయోర్వృక్కయోః కటిపృష్ఠయోః||15||
పార్శ్వయోశ్చ వ్యథా పాయౌ పవనస్య నిరోధనం|
|16|
View original
|
तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः||१२||
तमेवोपद्रवभेदं दर्शयति - - - - नाभ्यां हिध्मा, भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च|
श्वासो यकृति, रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य, तृट् पुनः||१३||
गलग्रहश्च क्लोम्नि, स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि|
प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा||१४||
कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च|
सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः||१५||
पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्|
|१६|
Adhikarana vidradhInAM Amapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16
|
ఆమపక్వవిదగ్ధత్వం తేషాం శోఫవదాదిశేత్||16||
View original
|
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
Adhikarana urdhvAdhaHsrAve sthAnavisheShaH (17) · Śloka 17
నాభేరూర్ధ్వం ముఖాత్పక్వాః ప్రస్రవంత్యధరే గుదాత్|
గుదాస్యాన్నాభిజో|17|
View original
नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्|
गुदास्यान्नाभिजो|१७|
Adhikarana vidradhau vraNavaddoShavij~jAnam (17-18) · Śloka 18
|
విద్యాద్దోషం క్లేదాచ్చ విద్రధౌ||17||
యథాస్వం వ్రణవత్|
|18|
View original
|
विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ||१७||
यथास्वं व्रणवत्|
|१८|
Adhikarana vidradhInAM sAdhyAsAdhyatvam (18-19) · Śloka 19
అథైషాం సాధ్యాసాధ్యవిభాగార్థమాహ - - - - తత్ర వివర్జ్యః సన్నిపాతజః|
పక్వో హృన్నాభిబస్తిస్థో భిన్నోఽంతర్బహిరేవ వా||18||
పక్వశ్చాంతః స్రవన్ వక్క్రాత్ క్షీణస్యోపద్రవాన్వితః|
|19|
View original
अथैषां साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः|
पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा||१८||
पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्क्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः|
|१९|
Adhikarana stanavidradherlakShaNam (19-21) · Śloka 21
ఇదానీం స్తనవిద్రధిర్యోషితాం యథా స్యాత్ తథా వక్తి - - - - |
ఏవమేవ స్తనసిరా వివృతాః ప్రాప్య యోషితాం||19||
సూతానాం గర్భిణీనాం వా సంభవేచ్ఛ్వయథుర్ఘనః|
స్తనే సదుగ్ధేఽదుగ్ధే వా బాహ్యవిద్రధిలక్షణః||20||
నాడీనాం సూక్ష్మవక్త్రత్వాత్కన్యానాం న స జాయతే|
|21|
ఇతి విద్రధినిదానం|21|
View original
इदानीं स्तनविद्रधिर्योषितां यथा स्यात् तथा वक्ति - - - - |
एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्||१९||
सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः|
स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः||२०||
नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते|
|२१|
इति विद्रधिनिदानम्|२१|
Adhikarana vRuddheH saMprAptiH (21-22) · Śloka 22
అథ శ్వయథుసామాన్యాదిదానీం వృద్ధిం-వర్ధ్మాపరనామానం వ్యాధిం, వక్తుముపక్రమతే - - - - అథ వృద్ధినిదానం|
|
కృద్ధో రుద్ధగతిర్వాయుః శోఫశూలకరశ్చరన్||21||
ముష్కౌ వంక్షణతః ప్రాప్య ఫలకోశాభివాహినీః|
ప్రపీడ్య ధమనీర్వృద్ధిం కరోతి ఫలకోశయోః||22||
View original
अथ श्वयथुसामान्यादिदानीं वृद्धिं-वर्ध्मापरनामानं व्याधिं, वक्तुमुपक्रमते - - - - अथ वृद्धिनिदानम्|
|
कृद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्||२१||
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः|
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२२||
Adhikarana vRuddhiH saptavidhaH (23) · Śloka 23
అధునాఽస్య వ్యాధేః సంఖ్యాం కుర్వన్నాహ - - - - దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధిః సప్తధా గదః|
మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలం||23||
View original
अधुनाऽस्य व्याधेः सङ्ख्यां कुर्वन्नाह - - - - दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः|
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२३||
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
వాతపూర్ణదృతిస్పర్శో రూక్షో వాతాదహేతురుక్|
|24|
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्|
|२४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (24) · Śloka 24
|
పక్వోదుంబరసంకాశః పిత్తాద్దాహోష్మపాకవాన్||24||
View original
|
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
కఫాచ్ఛితో గురుః స్నిగ్ధః కండూమాన్ కఠినోఽల్పరుక్|
|25|
View original
कफाच्छितो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक्|
|२५|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (25) · Śloka 25
|
కృష్ణస్ఫోటావృతః పిత్తవృద్ధిలింగశ్చ రక్తతః||25||
View original
|
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२५||
Adhikarana medojasya lakShaNam (26) · Śloka 26
కఫవన్మేదసా వృద్ధిర్మృదుస్తాలఫలోపమః|
|26|
View original
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः|
|२६|
Adhikarana mUtrajasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27
|
మూత్రధారణశీలస్య మూత్రజః స తు గచ్ఛతః||26||
అంభోభిః పూర్ణదృతివత్క్షోభం యాతి సరుఙ్మృదుః|
మూత్రకృచ్ఛ్రమధస్తాచ్చ వలయం ఫలకోశయోః||27||
View original
|
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः||२६||
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः|
मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः||२७||
Adhikarana annajasya lakShaNam, annajasyAsAdhyatvam (28-2) · Śloka 2
వాతకోపిభిరాహారైః శీతతోయావగాహనైః|
ధారణేరణభారాధ్వవిషమాంగప్రవర్తనైః||28||
క్షోభణైః క్షుభితోఽన్యైశ్చ క్షుద్రాంత్రావయవం యదా|
పవనో విగుణీకృత్య స్వనివేశాదధో నయేత్||29||
కుర్యాద్వంక్షణసంధిస్థో గ్రంథ్యాభం శ్వయథుం తదా|
ఉపేక్ష్యమాణస్య చ ముష్కవృద్ధి- మాధ్మానరుక్స్తంభవతీం స వాయుః|
ప్రపీడితోఽంతః స్వనవాన్ ప్రయాతి ప్రధ్మాపయన్నేతి పునశ్చ ముక్తః||30||
అంత్రవృద్ధిరసాధ్యోఽయం వాతవృద్ధిసమాకృతిః||31||
ఇతి వృద్ధినిదానం||2||
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः|
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः||२८||
क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा|
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्||२९||
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा|
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि- माध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः|
प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः||३०||
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः||३१||
इति वृद्धिनिदानम्||२||
Adhikarana gulmo~aShTavidhaH (32-33) · Śloka 33
వృధ్యాఖ్యస్య వ్యాధేరనంతరం శోఫసామాన్యాత్ గుల్మస్యావసరః, ఇతి తం లక్షయితుమాహ - - - - అథ గుల్మనిదానం|
రూక్షకృష్ణారుణసిరాతంతుజాలగవాక్షితః|
గుల్మోఽష్టధా పృథగ్దోషైః సంసృష్టైర్నిచయం గతైః||32||
ఆర్తవస్య చ దోషేణ నారీణాం జాయతేఽష్టమః|
|33|
View original
वृध्याख्यस्य व्याधेरनन्तरं शोफसामान्यात् गुल्मस्यावसरः, इति तं लक्षयितुमाह - - - - अथ गुल्मनिदानम्|
रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः|
गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः||३२||
आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः|
|३३|
Adhikarana gulmasya nidAnam, gulmasya saMprAptiH (33-38) · Śloka 38
|
జ్వరచ్ఛర్ద్యతిసారాద్యైర్వమనాద్యైశ్చ కర్మభిః||33||
కర్శితో వాతలాన్యత్తి శీతం వాఽంబు బుభుక్షితః|
యః పిబత్యను చాన్నాని లంఘనప్లవనాదికం||34||
సేవతే దేహసంక్షోభి ఛర్దిం వా సముదీరయేత్|
అనుదీర్ణాముదీర్ణాన్వా వాతాదీన్న విముంచతి||35||
స్నేహస్వేదావనభ్యస్య శోధనం వా నిషేవతే|
శుద్ధో వాఽఽశువిదాహీని భజతే స్యందనాని వా||36||
వాతోల్బణాస్తస్య మలాః పృథక్ క్రుద్ధా ద్విశోఽథవా|
సర్వే వా రక్తయుక్తా వా మహాస్రోతోనుశాయినః||37||
ఊర్ధ్వాధోమార్గమావృత్య కుర్వతే శూలపూర్వకం|
స్పర్శోపలభ్యం గుల్మాఖ్యముత్ప్లుతం గ్రంథిరూపిణం||38||
View original
|
ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर्वमनाद्यैश्च कर्मभिः||३३||
कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाऽम्बु बुभुक्षितः|
यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम्||३४||
सेवते देहसङ्क्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्|
अनुदीर्णामुदीर्णान्वा वातादीन्न विमुञ्चति||३५||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते|
शुद्धो वाऽऽशुविदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा||३६||
वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशोऽथवा|
सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोनुशायिनः||३७||
ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम्|
स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यमुत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम्||३८||
Adhikarana gulmasya utpattiH (39-41) · Śloka 41
అధునా వాతగుల్మం లక్షయతి - - - - కర్శనాత్కఫవిట్పిత్తైర్మార్గస్యావరణేన వా|
వాయుః కృతాశ్రయః కోష్ఠే రౌక్ష్యాత్కాఠిన్యమాగతః||39||
స్వతంత్రః స్వాశ్రయే దుష్టః పరతంత్రః పరాశ్రయే|
పిండితత్వాదమూర్తోఽపి మూర్తత్వమివ సంశ్రితః||40||
గుల్మ ఇత్యుచ్యతే బస్తినాభిహృత్పార్శ్వసంశ్రయః|
|41|
View original
अधुना वातगुल्मं लक्षयति - - - - कर्शनात्कफविट्पित्तैर्मार्गस्यावरणेन वा|
वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः||३९||
स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये|
पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्तत्वमिव संश्रितः||४०||
गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः|
|४१|
Adhikarana vAtajasya lakShaNam (41-44) · Śloka 44
|
వాతాన్మన్యాశిరఃశూలం జ్వరప్లీహాంత్రకూజనం||41||
వ్యధః సూచ్యేవ విట్సంగః కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసనం ముహుః|
స్తంభో గాత్రే ముఖే శోషః కార్శ్యం విషమవహ్నితా||42||
రూక్షకృష్ణత్వగాదిత్వం చలత్వాదనిలస్య చ|
అనిరూపితసంస్థానస్థానవృద్ధిక్షయవ్యథః||43||
పిపీలికావ్యాప్త ఇవ గుల్మః స్ఫురతి తుద్యతే|
|44|
View original
|
वातान्मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम्||४१||
व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्रादुच्छ्वसनं मुहुः|
स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता||४२||
रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्य च|
अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः||४३||
पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते|
|४४|
Adhikarana pittajasya lakShaNam (44-45) · Śloka 45
|
పిత్తాద్దాహోఽమ్లకో మూర్చ్ఛావిడ్భేదస్వేదతృడూజ్వరాః||44||
హారిద్రత్వం త్వగాద్యేషు గుల్మశ్చ స్పర్శనాసహః|
దూయతే దీప్యతే సోష్మా స్వస్థానం దహతీవ చ||45||
View original
|
पित्ताद्दाहोऽम्लको मूर्च्छाविड्भेदस्वेदतृडूज्वराः||४४||
हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः|
दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च||४५||
Adhikarana kaphajasya lakShaNam (46-47) · Śloka 47
కఫాత్స్తైమిత్యమరుచిః సదనం శిశిరజ్వరః|
పీనసాలస్యహృల్లాసకాసశుక్లత్వగాదితాః||46||
గుల్మోఽవగాఢః కఠినో గురుః సుప్తః స్థిరోఽల్పరుక్|
|47|
View original
कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिशिरज्वरः|
पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः||४६||
गुल्मोऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परुक्|
|४७|
Adhikarana dvidoShajAnAM lakShaNam (47-48) · Śloka 48
|
స్వదోషస్థానధామానః స్వే స్వే కాలే చ రుక్కరాః||47||
ప్రాయః|
|48|
View original
|
स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः||४७||
प्रायः|
|४८|
Adhikarana tridoShajasya lakShaNam (48-49) · Śloka 49
త్రయస్తు ద్వంద్వోత్థా గుల్మాః సంసృష్టలక్షణాః|
సర్వజస్తీవ్రరుగ్దాహః శీఘ్రపాకీ ఘనోన్నతః||48||
సోఽసాధ్యో|
|49|
View original
त्रयस्तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः|
सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः||४८||
सोऽसाध्यो|
|४९|
Adhikarana raktajasya lakShaNam (49-54) · Śloka 54
రక్తగుల్మస్తు స్త్రియా ఏవ ప్రజాయతే|
అత్రైవోపపత్తిమాహ - - - - ఋతౌ వా నవసూతా వా యది వా యోనిరోగిణీ||49||
సేవతే వాతలాని స్త్రీ క్రుద్ధస్తస్యాః సమీరణః|
నిరుణద్ధ్యార్తవం యోన్యాం ప్రతిమాసమవస్థితం||50||
కుక్షిం కరోతి తద్గర్భలింగమావిష్కరోతి చ|
హృల్లాసదౌహృదస్తన్యదర్శనక్షామతాదికం||51||
క్రమేణ వాయుసంసర్గాత్పిత్తయోనితయా చ తత్|
శోణితం కురుతే తస్యా వాతపిత్తోత్థుగుల్మజాన్||52||
రుక్స్తంభదాహాతీసారతృడ్జ్వరాదీనుపద్రవాన్|
గర్భాశయే చ సుతరాం శూలం దుష్టాసృగాశ్రయే||53||
యోన్యాశ్చ స్రావదౌర్గంధ్యతోదస్పందనవేదనాః|
|54|
View original
रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते|
अत्रैवोपपत्तिमाह - - - - ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी||४९||
सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः|
निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम्||५०||
कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च|
हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम्||५१||
क्रमेण वायुसंसर्गात्पित्तयोनितया च तत्|
शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थुगुल्मजान्||५२||
रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान्|
गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये||५३||
योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः|
|५४|
Adhikarana garbhalakShaNaraktajalakShaNayorbhedaH (54-55) · Śloka 55
గర్భలక్షణాద్రక్తగుల్మస్య విలక్షణం లక్షణమాహ - - - - |
న చాంగైర్గర్భవద్గుల్మః స్ఫురత్యపి తు శూలవాన్||54||
పిండీభూతః స ఏవాస్యాః కదాచిత్స్పందతే చిరాత్|
న చాస్యా వర్ద్ధతే కుక్షిగుల్మ ఏవ తు వర్ద్ధతే||55||
View original
गर्भलक्षणाद्रक्तगुल्मस्य विलक्षणं लक्षणमाह - - - - |
न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान्||५४||
पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित्स्पन्दते चिरात्|
न चास्या वर्द्धते कुक्षिगुल्म एव तु वर्द्धते||५५||
Adhikarana gulmavidradhyorbhedaH (56-57) · Śloka 57
అథ గుల్మవిద్రధ్యోర్లక్షణభేదం కథయతి - - - - స్వదోషసంశ్రయో గుల్మః సర్వో భవతి తేన సః|
పాకం చిరేణ భజతే నైవ వా, విద్రధిః పునః||56||
పచ్యతే శీఘ్రమత్యర్థం దుష్టరక్తాశ్రయత్వతః|
అతః శీఘ్రవిదాహిత్వాద్విద్రధిః సోఽభిధీయతే||57||
View original
अथ गुल्मविद्रध्योर्लक्षणभेदं कथयति - - - - स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः|
पाकं चिरेण भजते नैव वा, विद्रधिः पुनः||५६||
पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः|
अतः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते||५७||
Adhikarana bAhyAbhyantarayorlakShaNam (58-3) · Śloka 3
అథ గుల్మస్య బాహ్యాభ్యంతరలక్షణమాహ - - - - గుల్మేఽంతరాశ్రయే బస్తికుక్షిహృత్ప్లీహవేదనాః|
అగ్నివర్ణబలభ్రంశో వేగానాం చాప్రవర్తనం||58||
అతో విపర్యయో బాహ్యే కోష్ఠాంగేషు తు నాతిరుక్|
వైవర్ణ్యమవకాశస్య బహిరున్నతతాఽధికం||59||
ఇతి గుల్మనిదానం||3||
View original
अथ गुल्मस्य बाह्याभ्यन्तरलक्षणमाह - - - - गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः|
अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्||५८||
अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्|
वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताऽधिकम्||५९||
इति गुल्मनिदानम्||३||
Adhikarana AnAhasya lakShaNam (60) · Śloka 60
గుల్మానామానాహభూయిష్ఠత్వాదానాహలక్షణమాహ - - - - సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మానముదరే భృశం|
ఊర్ధ్వాధోవాతరోధేన తమానాహం ప్రచక్షతే||60||
View original
गुल्मानामानाहभूयिष्ठत्वादानाहलक्षणमाह - - - - साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्|
ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||६०||
Adhikarana aShThIlAyAH lakShaNam, pratyaShThIlAyAH lakShaNam (61) · Śloka 61
ఘనోఽష్ఠీలోపమో గ్రంథిరష్ఠీలోర్ధ్వం సమున్నతః|
ఆనాహలింగస్తిర్యక్తు ప్రత్యష్ఠీలా తదాకృతిః||61||
View original
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः|
आनाहलिङ्गस्तिर्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||६१||
Adhikarana tUnIpratUnyoH lakShaNam (62) · Śloka 62
తూనీప్రతూన్యౌ లక్షయతి - - - - పక్వాశయాద్గుదోపస్థం వాయుస్తీవ్రరుజః ప్రయాన్|
తూనీ, ప్రతూనీ తు భవేత్స ఏవాతో విపర్యయే||62||
View original
तूनीप्रतून्यौ लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजः प्रयान्|
तूनी, प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्यये||६२||
Adhikarana gulmasya pUrvarUpam (11) · Śloka 11
ఉద్గారబాహుల్యపురీషబంధ- తృప్త్యక్షమత్వాంత్రవికూజనాని|
ఆటోపమాధ్మానమపక్తిశక్తి- మాసన్నగుల్మస్య వదంతి చిహ్నం||63||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
View original
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि|
आटोपमाध्मानमपक्तिशक्ति- मासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्||६३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||