6. dūtādivijñānīyōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

વિકૃતિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયાદનન્તરં દૂતાદિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયારમ્ભેઽયં સમ્બન્ધઃ| ઉક્તમાયુઃપ્રમાણં સ્વસ્થાતુરાણાં રૂપેન્દ્રિયસ્વરચ્છાયાદિવિકૃતિલક્ષણૈઃ પ્રતિનિયતવિશિષ્ટવ્યાધિલક્ષણૈરપિ| અયં પુનરધ્યાયો દૂતાદ્યાશ્રયૈઃ શુભાશુભનિમિત્તૈઃ શુભાશુભં સૂચયિતુમારભ્યતે _

Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

દૂતઃ-સ્ત્રીપુરુષાદિર્ય આતુરેણ પ્રેષ્યતે સ કથ્યતે| દૂત આદિર્યેષાં તે દૂતાદયઃ| આદિગ્રહણાદ્વૈદ્યસ્ય ગૃહાન્નિર્ગચ્ચતઃ પથિ ગચ્ચતો યાવદાતુરગૃહે પ્રવેશઃ, પ્રવિષ્ટસ્યાપિ યાનિ શુભા શુભસૂચકાનિ નિમિત્તાનિ દૃશ્યન્તે શ્રૂયન્તે ચ, તેષાં પરિગ્રહઃ| દૂતાદીનાં વિજ્ઞાનં દૂતાદિવિજ્ઞાનમ્| યથૈતે દૂતાદયઃ શુભા એતેઽશુભા ઇતિ વિશિષ્ટં-નિશ્ચિતં, જ્ઞાનં-અવબોધઃ, પરિચ્ચેદ ઇત્યર્થઃ| તસ્મૈ હિતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1

પાખણ્ડાશ્રમવર્ણાનાં સવર્ણાઃ કર્મસિદ્ધયે| ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્દૂતાઃ કર્મવિપત્તયે||૧||

પાખણ્ડઃ-ષણ્ણવતિભેદભિન્નો વ્રાત્યવિશેષઃ| આશ્રમાઃ-બ્રહ્મચારિગૃહસ્થભિક્ષુવૈખાનસભેદેન ચત્વારઃ| વર્ણાઃ-બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રાશ્ચત્વારઃ| તે ચ પ્રતિલોમાનુલોમતો બહવઃ| તેષાં પાખણ્ડાદીનાં યે સવર્ણાઃ-સમાનવર્ણાસ્તુલ્યજાતયો, દૂતાસ્તે ચ કર્મસિદ્ધયે-કર્મસિધ્દ્યર્થં ભવન્તિ, કર્મસિદ્ધિં સૂચયન્તીત્યર્થઃ યથા-પાખણ્ડસ્ય પાખાણ્ડો દૂતઃ, બ્રહ્મચારિણો બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થસ્ય ગૃહસ્થો, વાનપ્રસ્થસ્ય વાનપ્રસ્થો, ભિક્ષોર્ભિક્ષુઃ યાવચ્ચૂદ્રસ્ય શૂદ્રઃ શુભ ઇતિ| ત એવ-પાખણ્ડાદયો, વિપરીતાઃ-વિજાતીયાઃ સવર્ણા યે ન ભવન્તિ તે, કર્મવિપત્તયે-ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાયભવન્તિ, ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યં સૂચયન્તીત્યર્થઃ|

Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5

દીનં ભીતં દ્રુતં ત્રસ્તં રૂક્ષામઙ્ગલવાદિનમ્| શસ્ત્રિણં દણ્ડિનં ષણ્ઢં મુણ્ડશ્મશ્રુજટાધરમ્||૨|| અમઙ્ગલાહ્વયં ક્રૂરકર્માણં મલિનં સ્ત્રિયમ્| અનેકં વ્યાધિતં વ્યઙ્ગં રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્||૩|| તૈલપઙ્કાઙ્કિતં જીર્ણવિવર્ણાર્દ્રૈકવાસસમ્| ખરોષ્ટ્રમહિષારૂઢં કાષ્ઠલોષ્ટાદિમર્દિનમ્||૪|| નાનુગચ્ચેદ્ભિષગ્દૂતમાહ્વયન્તં ચ દૂરતઃ| |૫|

સવર્ણમપિ દૂતં દીનભીતાદિવિશેષણવિશિષ્ટં યાવત્કાષ્ઠલોષ્ટાદિમર્દિનં ભિષગ્ દૃષ્ટ્વા નાનુગચ્ચેચ્ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાદિતિ| રૂક્ષવાદિનં-પરુષભાષિણમ્| અમઙ્ગલવાદિનં-મરિષ્યત્યસૌ પતિષ્યતિ ન જીવતીત્યાદ્યભઙ્ગલવાદી, તમ્| તથા, ષણ્ઢં-નપુંસકમ્| તથા, મુણ્ડં-કૃતવપનં, શ્મશ્રુ-મુખવ્યઞ્જનં, યસ્ય સ એવમ્| મુણ્ડશ્મશ્રુશ્ચાસૌ જટાધરશ્ચ તમ્| તથા, અમઙ્ગલઃ-અકલ્યાણઃ, આહ્વયો-નામ, યસ્ય તમ્| વ્યઙ્ગં-હીનાઙ્ગમ્| તૈલપઙ્કાભ્યામઙ્કિતં-દિગ્ધમ્| તથા, જીર્ણાદિકં વાસો યસ્ય તમ્| તથા, દૂરાદાહ્વયન્તં-આકારયન્તં, નાનુયાયાત્|

Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7

| અશસ્તચિન્તાવચને નગ્ને ચિન્દતિ ભિન્દતિ||૫|| જુહ્વાને પાવકં પિણ્ડાન્ પિત્તૃભ્યો નિર્વપત્યપિ| સુપ્તે મુક્તકચેઽભ્યક્તે રુદત્યપ્રયતે તથા||૬|| વૈદ્યે દૂતા મનુષ્યાણામાગચ્ચન્તિ મુમૂર્ષતામ્| |૭|

ચિન્તા ચ વચનં ચ ચિન્તાવચને, અશસ્તે ચિન્તાવચને યસ્યેતિ મત્વર્થે બહુવ્રીહિઃ| વૈદ્યેઽશસ્તચિન્તાં કુર્વતિ, અશસ્ત વચનં ચોચ્ચારયતિ| મનુષ્યાણાં મુમૂર્ષતાં-આસન્નમૃત્યૂનાં, સમ્બન્ધિનો દૂતા આયાન્તિ| મુમૂર્ષતામિતિ "આશઙ્કાયામુપસઙ્ખ્યાનમ્ (યાં સન્ વક્તવ્યઃ) " ઇતિ સન્| "મ્રિયતેર્લુઙ્હ્લિઙોશ્ચ" ઇતિ નિયમાદાત્મનેપદાભાવઃ| તથા ચ કિમ્ભૂતે ? નગ્ને-વિવસ્ત્રે, ચિન્દતિ ભિન્દતિ કિઞ્ચિત્| તથા, પાવકં-અગ્નિં જુહ્વાને, પિતૃભ્યશ્ચ પિણ્ડાન્ નિર્વપતિ-અનુપ્રયચ્ચતિ, યાવદપ્રયતેઅશુચૌ| મનુષ્યાણામિત્યુપલક્ષણમ્, સ્ત્ર્યાદયોઽપીહ ગૃહ્યન્ત એવ|

Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8

| વિકારસામાન્યગુણે દેશે કાલેઽથવા ભિષક્||૭|| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્| |૮|

વિકારેણ-જ્વરાદિના, સામાન્યઃ-તુલ્યો, ગુણો યસ્યાસૌ વિકારસામાન્યગુણઃ, તસ્મિંસ્તથાવિધે, દેશે કાલે વા દૂતમભ્યાગતં-સમ્મુખમાગચ્ચન્તં, દૃષ્ટ્વા ભિષક્તમાતુરં-દૂતસ્ય પ્રેષકં, નોપચરેત્| યથા,-કફજે જ્વરાદાવામયે ઘૃતોદકાદિદ્રવસમીપે દેશેઽનૂપે વા કાલે વા પ્રત્યુષસ્યાગતો દૂતોઽશુભઃ| પિત્તામયે વહ્ન્યાદિના સન્તપ્તે દેશે કાલે મધ્યાહ્ને દૂતોઽશુભઃ| વારરોગે પરુષરૂક્ષસિકતાપાષાણશર્કરાદિવિશિષ્ટે દેશે કાલે સાયાહ્ને દૂતોઽશુભઃ| વિપરીતસ્તુ શુભઃ| ચર્દિમેહાતીસારાદિષુ સેતુભઙ્ગોઽશુભઃ| એષ્વેવ સેતુવન્ધઃ શુભઃ|

Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11

| સ્પૃશન્તો નાભિનાસાસ્યકેશરોમનખદ્વિજાન્||૮|| ગુહ્યપૃષ્ઠસ્તનગ્રીવાજઠરાનામિકાઙ્ગુલીઃ| કાર્પાસબુસસીસાસ્થિકપાલમુશલોપલમ્||૯|| માર્જનીશૂર્પચૈલાન્તભસ્માઙ્ગારદશાતુષાન્| રજ્જૂપાનત્તુલાપાશમન્યદ્વા ભગ્નવિચ્યુતમ્||૧૦|| તત્પૂર્વદર્શને દૂતા વ્યાહરન્તિ મરિષ્યતામ્| |૧૧|

તદિત્યનેન વૈદ્યઃ પરામૃશ્યતે| તસ્ય પૂર્વદર્શનં-પ્રથમદર્શનં, તસ્મિન્ સતિ તત્કાલ એવ, મરિષ્યતાં-આસન્નમરણાનાં, સમ્બન્ધિનો દૂતા નાભ્યાતિ સ્પૃશન્તો વ્યાહરન્તિ| "લક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયાઃ" ઇતિ હેતાવત્ર શતૃપ્રત્યયઃ| નાભ્યાદિસ્પર્શનં હિ મુમૂર્ષુદૂતવ્યાહરણસ્ય હેતુઃ| મુમૂર્ષોર્વયં દૂતા ઇતિ પ્રતિપાદયન્તીત્યર્થઃ| અનામિકાઙ્ગુલિઃ-કનીયસીનિકટસ્થિતા| દશા-વસ્ત્રવર્તિઃ| ઉપાનત્-ચર્મપાદુકા| તુલા-માનવિશેષઃ| ન કેવલં નાભ્યાદિ સ્પૃશન્તોઽપરમપિ ચ ભગ્નવિચ્યુતં ચ સ્પૃશન્ત ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12

| તથાઽર્ધરાત્રે મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયોઃ પર્વવાસરે||૧૧|| ષષ્ઠીચતુર્થીનવમીરાહુકેતૂદયાદિષુ| ભરણીકૃત્તિકાઽઽશ્લેષાપૂર્વાઽઽર્દ્રાપૈત્ર્યનૈૠતે||૧૨||

નાભ્યાદિકમસ્પૃશન્તોઽપ્યર્ધરાત્રાદિષ્વાગચ્ચન્તો મરિષ્યતાં દૂતા વ્યાહરન્તિ| અર્ધરાત્ર ઇતિ "અહઃસર્વૈકદેશ" ઇત્યત્ર ચકારાદચ્ સમાસાન્તઃ| આગચ્ચન્ત ઇત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| પૈત્ર્યનૈૠત ઇતિ મઘામૂલાખ્યે નક્ષત્રે| આદિશબ્દેનોત્પાતદર્શનકૃષ્ણચતુર્દશ્યાદયો ગૃહ્યન્તે| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શ. અ.૧૨)- "મધ્યાહ્નોભયસન્ધ્યાર્ધરાત્રચતુર્થીષષ્ઠીનવમીપર્વદિનેષુ ગ્રહોપરાગોત્પાતદર્શનભરણીકૃત્તિકાર્દ્રાઽઽશ્લેષામઘામૂલપૂર્વાસુ ચાશુભઃ|" ઇતિ|

Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13

યસ્મિંશ્ચ દૂતે બ્રુવતિ વાક્યમાતુરસંશ્રયમ્| પશ્યેન્નિમિત્તમશુભં તં ચ નાનુવ્રજેદ્ભિષક્||૧૩||

યસ્મિન્ દૂતે આતુરસંશ્રયં-આતુરપ્રતિબદ્ધં, વાક્યં બ્રુવતિ સત્યશુભં નિમિત્તં ભિષક્ પશ્યેત્| તં-દૂતમાતુરચિકિત્સાર્થમાગતં, નાનુવ્રજેત્|

Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16

કિમ્ તદશુભં નિમિત્તમ્ ? ઇત્યાહ તદ્યથા વિકલઃ પ્રેતઃ પ્રેતાલઙ્કાર એવ વા| ચિન્નં દગ્ધં વિનષ્ટં વા તદ્વાદીનિ વચાંસિ વા||૧૪|| રસો વા કટુકસ્તીવ્રો ગન્ધો વા કૌણપો મહાન્| સ્પર્શો વા વિપુલઃ ક્રૂરો યદ્વાઽન્યદપિ તાદૃશમ્||૧૫|| તત્સર્વમભિતો વાક્યં વાક્યકાલેઽથવા પુનઃ| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્||૧૬||

તદ્યથાશબ્દોઽશુભનિમિત્તસંદર્શનસમ્બન્ધાર્થઃ| વિકલઃ-અઙ્ગહીનઃ કાણકુણ્ઠાદિકઃ| પ્રેતો-મૃત એવ| પ્રેતાલઙ્કારો યો મૃતસ્યાનુલેપનવસ્ત્રાદિનાઽલઙ્કારો વિધીયતે| ચિન્નં-રજ્જ્વાદિકમ્| દગ્ધં-વસ્ત્રાદિકમ્| વિનષ્ટં વા-ઘટભાજનાદિકમ્| તદ્વાદીનિ-ચિન્નદગ્ધવિનષ્ટવાચકાનિ, વચાંસિ-વચનાનિ, શ્રોત્રેણ શ્રૂયન્તે| રસો વા કટુકસ્તીવ્ર ઇત્યનેન રસાધારં દ્રવ્યમનાહારપ્રતિબદ્ધમુપલક્ષયતે| રસો હિ રસનેન્દ્રિયગ્રહ્ય એવ| તસ્માત્ કટુકરસાધિષ્ઠિતં દ્રવ્યં મરિચાદિ કટુકરસશબ્દેનેહ ગૃહ્યતે| લોકેઽપિ રસેન દ્રવ્યં વ્યપદિશ્યત એવ| યથા-ઇદં મધુરં દ્રવ્યમિદમમ્લમિતિ| તદેવમુત્કટકટુકરસાધિષ્ઠિતં દ્રવ્યં યદા ચક્ષુષા ગૃહ્યતે વૈદ્યેન, તદા ન શુભમ્| તીવ્રગ્રહણાદતીવ્રસ્ય કુઠેરકાદેર્નિરાસઃ| ગન્ધશ્ચ કૌણપો-મહાન્ દુર્ગન્ધોઽતિશયેન, તત્કાલ એવ ઘ્રાણેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, સ્પર્શો વા વિસ્તીર્ણઃ ક્રૂરઃ-અતિદુઃસહઃ, તત્કાલ એવાગ્ન્યાદિસમ્બન્ધી સ્પર્શનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, સોઽશુભઃ| યદ્વેતિ| અથવાઽપરમપિ યત્તાદૃશંવિકલાદ્યશુભનિમિત્તસદૃશમનિર્દિષ્ટમપિ રક્તકરવીરકુસુમાદિકં, તત્સર્વં વાક્યમભિતઃ-આતુરાશ્રયાદ્વાક્યાદગ્રે, અથવા વાક્યકાલે-આતુરાશ્રયાવાક્યમધ્યે વિકલાદ્યશુભનિમિત્તં તદાનીમપ્યશુભસૂચકત્વાત્ તસ્મિન્ કાલે, દૂતમભ્યાગતં-આભિમુખ્યેન તત્કાલમેવાગતં, દૃષ્ટ્વા યેનાસૌ પ્રેષિતો દૂતસ્તમાતુરં નોપાચરેત્|

Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23

અથાન્યદપ્યશુભં નિમિત્તમાહ હાહાક્રન્દિતમુત્ક્રુષ્ટમાક્રુષ્ટં સ્ખલનં ક્ષુતમ્| વસ્ત્રાતપત્રપાદત્રવ્યસનં વ્યસનીક્ષણમ્||૧૭|| ચૈત્યધ્વજાનાં પાત્રાણાં પૂર્ણાનાં ચ નિમજ્જનમ્| હતાનિષ્ટપ્રવાદાશ્ચ દૂષણં ભસ્મપાંસુભિઃ||૧૮|| પથઃચ્ચેદોઽહિમાર્જારગોધાસરઠવાનરૈઃ| દીપ્તાં પ્રતિ દિશં વાચઃ ક્રૂરાણાં મૃગપક્ષિણામ્||૧૯|| કૃષ્ણધાન્યગુડોદશ્વિલ્લવણાસવચર્મણામ્| સર્ષપાણાં વસાતૈલતૃણપઙ્કેન્ધનસ્ય ચ||૨૦|| ક્લીબક્રૂરશ્વપાકાનાં જાલવાગુરયોરપિ| ચર્દિતસ્ય પુરીષસ્ય પૂતિદુર્દર્શનસ્ય ચ||૨૧|| નિઃસારસ્ય વ્યવાયસ્ય કાર્પાસાદેરરેરપિ| શયનાસનયાનાનામુત્તાનાનાં તુ દર્શનમ્||૨૨|| ન્યુબ્જાનામિતરેષાં ચ પાત્રાદીનામશોભનમ્| |૨૩|

હાહાક્રન્દિતમિત્યાદિકમશોભનમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| હાહેતિ ક્રન્દિતં-રુદિતં ક્વણનં હાહાક્રન્દિતમ્| તથા, ઉત્ક્રુષ્ટં ઉચ્ચૈઃ કૃત્વા ક્રુષ્ટં, આક્રુષ્ટં-આક્રોશઃ| સ્ખલનં-પતનં, વૈદ્યસ્યાઽન્યસ્ય વા| ક્ષુતં-ચિક્કા| વસ્ત્રાદીનાં-વૈદ્યસ્ય સમ્બન્ધિનાં, વ્યસનં-વિનાશઃ| વ્યસનિનાં-આપદ્ગતાનાં, ઈક્ષ્ણં-આલોકનં, ન શોભનમિતિ સર્વત્ર યોજ્યમ્| ચૈત્યાદીનાં નિમજ્જનં-પતનં બ્રુડનં ચ| તથા, હત ઇત્યેવંરુપાણામનિષ્ટાનાં-અમઙ્ગલાનાં, પ્રવાદાઃ-ઉચ્ચૈરુચ્ચરિતાનિ વાક્યાનિ| દૂષણં ભસ્મપાંસુભિઃ-વૈદ્યસ્યૈવ પથિ ગચ્ચતો ભસ્મના પાંસુના વ વિકિરણમશોભનમ્, કર્મસિદ્ધ્યભાવાદાતુરસ્યાપિ મરણસૂચકત્વાત્| એવમન્યત્રાપ્યુભયોરશોભનત્વં યોજ્યમ્| પથઃચ્ચેદ ઇતિ માર્ગસ્ય ચેદઃ| કૈઃ ? સર્પમાર્જારાદિભિઃ| સરઠઃ-સર્પસદૃશી રક્તવર્ણાદિમુખી પ્રાણિજાતિશ્ચક્રલણ્ડ ઇત્યપરપર્યાયઃ| યસ્યાં દિશિ સૂર્યઃ સ્થિતઃ સા દીપ્તા ભણ્યતે| તથા ચોક્તમ્ "અઙ્ગારિણ્યર્કનિર્મુક્તા, દીપ્તા તસ્યાં દિવાકરઃ| પ્રધૂમિતૈષ્યર્સૂર્યા વૈ, શાન્તાઃ પઞ્ચેતરા દિશઃ||" ઇતિ| દીપ્તાં દિશં પ્રતિ યા વાચો-વાણ્યઃ, ક્રૂરાણાં-ક્રવ્યભુજાં, મૃગાણાં-દ્વીપિશૃગાલાદીનાં, પક્ષિણાં-ગૃધ્રશ્યેનાદીનાં, તા અશોભના ઇતિ લિઙ્ગવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| કૃષ્ણધાન્યાદીનાં યદ્દર્શનં વૈદ્યસ્ય પથિ ગચ્છત આતુરગૃહે પ્રવિશતો વા તદશોભનમ્, અશુભસૂચકત્વાત્| ઉદશ્વિત્-તક્રમ્| સર્ષપો-રક્તાભાસઃ| ક્રૂરો-નિષ્ઠ્રુરવાદી| શ્વપાકઃ-ચાણ્દાલઃ| જાલં-આનાયઃ| વાગુરા-મૃગબન્ધની| પૂતિઃ-દુર્ગન્ધિઃ| દુર્દર્શનઃ-કરાલાકૃતિઃ| નિઃસારસ્ય-વ્યપેતસારસ્ય વસ્તુનઃ| વ્યવાયસ્ય-મૈથુનસ્ય| કાર્પાસાદેરિત્યાદિશબ્દેન કાર્પાસબુસસીસાદેર્દૂતચિન્તાનિર્દિષ્ટસ્ય (શ્લો. ૯) ગ્રહણમ્| કાર્પાસાદેઃ પદાર્થસ્ય દર્શનં પથિ ગચ્ચત આતુરગૃહં પ્રવિશતો વાઽશોભનમ્| અરેર્દર્શનમશોભનમ્| પ્રકૃતત્વાદ્વૈસ્દ્યસ્યાત્મશત્રુદર્શનમ્| તથા, શયનાદીનામુત્તાનાનાં-ઊર્ધ્વમુખસ્થિતપાદાનાં દર્શનમ્, તથેતરેષાં-પાત્રાદીનાં ઘટશરાવોદઞ્ચનાદીનામધોમુખાનાં, દર્શનમશોભનમ્|

Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24

| પુંસંજ્ઞાઃ પક્ષિણો વામાઃ સ્ત્રીસંજ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ||૨૩|| પ્રદક્ષિણં ખગમૃગા યન્તો, નૈવં શ્વજમ્બુકાઃ| |૨૪|

પુંસંજ્ઞાઃ-પુંનામાનઃ, પક્ષિણો-વર્તકાદયો, વામસ્થિતાઃ પ્રશસ્તાઃ| સ્ત્રીનામાનો-બલાકાસારિકાદયો, દક્ષિણસ્થિતાઃ શુભાઃ| પ્રદક્ષિણમિતિ વામાદ્દક્ષિણં ગચ્છન્તઃ ખગમૃગાઃ શુભાઃ| ખગાઃ-કાકાપારાવતાદયઃ| મૃગાઃ-હરિણૈણાદયઃ| યાન્તો નૈવં શ્વજમ્બુકાઃ,-કિન્તર્હિ ? દક્ષિણાદ્વામં ગચ્ચન્તઃ શુભા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25

| અયુગ્માશ્ચ મૃગાઃ શસ્તાઃ શસ્તા નિત્યં ચ દર્શને||૨૪|| ચાષભાસભરદ્વાજનકુલચ્ચાગબર્હિણઃ| |૨૫|

અયુગ્માઃ-પઞ્ચસપ્તા પિ(દયો), મૃગાઃ શુભાઃ| ચાષાદયો મયૂરાન્તા નિત્યં દર્શને-વામતો દક્ષિણતો વા, શસ્તાઃ|

Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25

| અશુભં સર્વથોલૂકબિડાલસરઠેક્ષણમ્||૨૫||

સર્વથા-સર્વેણ પ્રકારેણ વામતો દક્ષિણતો વા યુગ્માનામ યુગ્માનાં વા, ઉલૂકાદીનાં દર્શનમશુભમ્| કીર્તને તુ પ્રશસ્તા ઇત્યેકે|

Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26

પ્રશસ્તાઃ કીર્તને કોલગોધાહિશશજાહકાઃ| ન દર્શને ન વિરુતે, વાનરર્ક્ષાવતોઽન્યથા||૨૬||

Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27

ધનુરૈન્દ્રં ચ લાલાટમશુભં, શુભમન્યતઃ| અગ્નિપૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિશિખાનિ ચ||૨૭||

એન્દ્રં ધનુર્લાલાટં-અભિમુખં, અશુભમ્| અન્યતઃ-પુરઃસ્થિતં સમ્મુખં વર્જયિત્વા તિર્યક્ પૃષ્ઠતો વા સ્થિતં, શુભમ્| લાલાટમિતિ ભવાર્થે અણ્| લાલાટશબ્દેનેહ લલાટસમીપો દેશો લક્ષ્યતે, સમ્મુખમિત્યર્થઃ| પાત્રાણ્યગ્નિપૂર્ણાન્યશોભનાનિ| તથા બિન્નાનિ-ભગ્નાનિ| તથા, વિશિખાનિ-અન્તઃશૂન્યાનિ| ન શુભાનીતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28

વૈદ્યસ્યાતુરગૃહપ્રવેશે શુભાશુભસૂચકાનિ નિમિત્તાન્યાહ દધ્યક્ષતાદિ નિર્ગચ્છદ્વક્ષ્યમાણં ચ મઙ્ગલમ્| વૈદ્યો મરિષ્યતાં વેશ્મ પ્રવિશન્નેવ પશ્યતિ||૨૮||

આદિશબ્દેનેક્ષુનિષ્પાવાદિપરિગ્રહઃ| દધ્યક્ષતાવાદી (તા આદયો) યસ્ય મઙ્ગલસ્ય તદેવમ્| વૈદ્યઃ પ્રવિશન્નેવ-તત્કાલ એવ, આતુરગૃહાદ્દધ્યક્ષતાદિ-યદ્વક્ષ્યમાણં, તન્નિર્ગચ્ચત્-નિઃસરત્, મરિષ્યતાં-આસન્નમરણાનાં, પશ્યતિ|

Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29

દૂતાદ્યસાધુ દૃષ્ટ્વૈવં ત્યજેદાર્તમતોઽન્યથા| કરુણાશુદ્ધસન્તાનો યત્નતસ્તમુપાચરેત્||૨૯||

એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, દૂતાદ્યસાધુ-અશુભં પૂર્વનિર્દિષ્ટં, દૃષ્ટ્વા આર્તં-આતુરં, ત્યજેત્-ન ચિકિત્સેત્| આદિશબ્દેન શકુનાદેર્ગ્રહણમ્| અતોઽન્યથેતિ દૂતાદિ શુભં દૃષ્ટ્વા, તં આતુરં, વૈદ્યો યત્નેન સમુપાચરેત્| કિમ્ભૂતઃ ? કરુણાયા શુદ્ધં નિર્મલં, સન્તાનં-ચેતો, યસ્ય સ એવંભૂતઃ સન્|

Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39

અથ તદેવ દધ્યક્ષતાદ્યાહ દધ્યક્ષતેક્ષુનિષ્પાવપ્રિયઙ્ગુમધુસર્પિષામ્| યાવકાઞ્જનભૃઙ્ગારઘણ્ટાદીપસરોરુહામ્||૩૦|| દૂર્વાર્દ્રમત્સ્યમાંસાનાં લાજાનાં ફલભક્ષયોઃ| રત્નેભપૂર્ણકુમ્ભાનાં કન્યાયાઃ સ્યન્દનસ્ય ચ||૩૧|| નરસ્ય વર્ધમાનસ્ય દેવતાનાં નૃપસ્ય ચ| શુક્લાનાં સુમનોવાલચામરામ્બરવાજિનામ્||૩૨|| શઙ્ખસાધુદ્વિજોષ્ણીષતોરણસ્વસ્તિકસ્ય ચ| ભૂમેઃ સમુદ્ધતાયાશ્ચ વહ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્ય ચ||૩૩|| મનોજ્ઞસ્યાન્નપાનસ્ય પૂર્ણસ્ય શકટસ્ય ચ| નૃભિર્ધેન્વાઃ સવત્સાયા વડાવાયાઃ સ્ત્રિયા અપિ||૩૪|| જીવઞ્જીવકસારઙ્ગસારસપ્રિયવાદિનામ્| હંસાનાં શતપત્રાણાં બદ્ધસ્યૈકપશોસ્તથા||૩૫|| રુચકાદર્શસિદ્ધાર્થરોચનાનાં ચ દર્શનમ્| ગન્ધઃ સુસુરભિર્વર્ણઃ સુશુક્લો મધુરો રસઃ||૩૬|| ગોપતેરનુકૂલસ્ય સ્વનસ્તદ્વદ્ગવામપિ| મૃગપક્ષિનરાણાં ચ શોભિનાં શોભના ગિરઃ||૩૭|| છત્રધ્વજપતાકાનામુત્ક્ષેપણમભિષ્ટુતિઃ| ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં શબ્દાઃ પુણ્યાહનિઃસ્વનાઃ||૩૮|| વેદાધ્યયનશબ્દાશ્ચ સુખો વાયુઃ પ્રદક્ષિણઃ| પથિ વેશ્મપ્રવેશે ચ વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમ્||૩૯||

દધ્યક્ષતાદીનાં દર્શનં 'પથિ વેશ્મપ્રવેશે ચ વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમ્|' ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| અક્ષતાઃ-યવાઃ, અખણ્ડિતાસ્તણ્ડુલા ઇત્યન્યે, ધાન્યમેવાખણ્ડિતમક્ષતશબ્દવાચ્યમિત્યપરે| યાવકં-અલક્તકઃ| ભૃઙ્ગારઃ-કનકાલુકા| અર્દ્રમત્સ્યાઃ, આર્દ્રમાંસમ્| આર્દ્રગ્રહણમત્ર શુષ્કપરિહારાર્થમ્| ભક્ષંમોદકાદિ| પદ્મરાગાદિકં-રત્નમ્| ઇભો-હસ્તી| નરસ્યેતિ શૌર્યત્યાગપ્રજ્ઞારાજસત્કારાદિભિર્વધમાનઃ-પ્રતિદિનમુપચયં ગતઃ, તથાવિધસ્ય પુરુષસ્ય દર્શનં શુભમ્| શુક્લાનાં સુમનઃપ્રભૃતીનાં દર્શનં શુભમ્| બાલચામરં-કેશપ્રકીર્ણકમ્| વાજી-તુરઙ્ગઃ| ઉષ્ણીષં-શિરોવેષ્ટનમ્| મનોજ્ઞસ્ય-હૃદયહારિણોઽન્નપાનસ્ય| શકટસ્ય-રથસ્ય, નૃભિઃ-નરૈઃ, પૂર્ણસ્ય-સમ્ભૃતસ્ય| ધેન્વા ઇત્યાદિ| સ્ત્રિયા અપીત્યપિશબ્દઃ સમુચ્ચયે| યથા ધેન્વાઃ સવત્સાયા દર્શનમેવં વડવાયાઃ સ્ત્રિયાશ્ચ સવત્સાયાઃ-સાપત્યાયા ઇતિ| રુચિકો-વલયઃ, આભરણવિશેષઃ| સિદ્ધાર્થો-ગૌરસર્ષપઃ| ગન્ધઃ-સુષ્ઠુ સુરભિઃ| વર્ણઃ સુષ્ઠુ શુક્લઃ-સિતઃ| રસો મધુરઃ| ગોપતેઃ-વૃષભસ્ય, અનુકૂલસ્ય-અકુપિતસ્ય, સ્વનઃશબ્દઃ| તદ્વત્-ગોપતિના તુલ્યો, ગવામપ્યનુકૂલાનાં શબ્દ ઇત્યર્થઃ| તથા, શોભિનાં-પ્રશસ્તાનાં મૃગાદીનાં, પ્રશસ્તા ગિરઃ| વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમિતિ યોજ્યમ્| મૃગપક્ષિનરા હ્યશોભિનોઽપિ શૃગાલોલૂકપુલ્કસચાણ્ડાલાદયઃ સન્તિ, તડ્યવચ્ચેદનાર્થં શોભિનામિતિ વિશેષણમ્| શોભિનામપિ મૃગાદીનાં ક્ષામરોગાર્તામિહતાનામશોભના વાચઃ સ્યુઃ તત્ત્યાગાર્થં શોભના ઇતિ વિશેષણમ્| ચત્રાદીનામુત્ક્ષેપણં-ઉત્થાપનમ્| પતાકા-વૈજયન્તી| અભિષ્ટુતિઃ-પ્રયાણકાલે જનેન સ્તુતિર્જયજયેત્યાદિશબ્દપૂર્વાઽભિમુખમુચ્ચારિતા| તથા, ભેર્યાદીનાં શબ્દાઃ, પુણ્યાહનિઃસ્વનાઃ-પ્રશસ્તશબ્દા| અરોગ્યાય, ન ત્વપ્રશસ્તનિઃસ્વનાઃ પ્રેતપટહાદિજાઃ| વેદાધ્યયનસ્ય-વેદપાઠસ્ય, યે શબ્દાસ્તે ચ શુભાઃ| પ્રદક્ષિણઃ-અનુકૂલો, વાયુઃ સુખઃ-સુખાવહઃ| પથિ વેશ્મપ્રવેશે ચૈતદારોગ્યલક્ષણં વિદ્યાત્|

Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40

ઇત્યુક્તં દૂતશકુનં સ્વપ્નાનૂર્ધ્વં પ્રચક્ષતે| |૪૦|

ઇત્યેવમર્થે પરિસમાપ્તૌ વા| દૂતઃ-સ્ત્રીપુરુષાદિઃ, ઇત્યાદિ પ્રાગુક્તમ્| તથા, ચેતનાચેતનરૂપઃ શુભાશુભસૂચકો દૂતવર્જિતો લોકપ્રસિદ્ધઃ-શકુન ઉક્તઃ| યથા (શ્લો. ૧૭)-"હાહાક્રન્દિતં" ઇત્યાદિ| ઇતિ-એવં, ઉક્તં-અભિહિતમ્| અતો દૂતશકુનાદૂર્ધ્વં-અનન્તરં, સ્વપ્નાન્ પ્રચક્ષતે-સમ્યગ્ ભણિષ્યતિ, તન્ત્રકાર ઇતિ શેષઃ| સ્વપ્નલક્ષણમષ્ટઙ્ગસઙ્ગ્રહે કથિતમ્| યથા (સૂ. અ. ૯)- "સર્વેન્દ્રિયવ્યુપરતૌ મનોઽનુપરતં યદા| વિષયેભ્યસ્તદા સ્વપ્નં નાનારૂપં પ્રપશ્યતિ||" ઇતિ| તથા (સં. સૂ. અ. ૯)- "શ્લેષ્માવૃતેષુ સ્રોતઃસુ શ્રમાદુપરતેષુ ચ| ઇન્દ્રિયેષુ સ્વકર્મભ્યો નિદ્રાઽઽવિશતિ દેહિનમ્||" ઇતિ નિદ્રાલક્ષણમ્|

Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41

| સ્વપ્ને મદ્યં સહ પ્રેતૈર્યઃ વિપન્ કૃષ્યતે શુના||૪૦|| સ મર્ત્યૌ મૃત્યુના શીઘ્રં જ્વરરૂપેણ નીયતે| |૪૧|

યો મર્ત્યઃ-પુરુષઃ, સ્વપ્ને-સ્વપ્નાવસ્થાયાં, પ્રેતૈઃ સહ મદ્યં પિબન્ શુના કૃષ્યતે-આક્રમ્યતે, સ મૃત્યુના જ્વરરૂપેણ શીઘ્રં અહિરાત્ કતિપયૈરેવ દિવસૈઃ, નીયતે, લિકાન્તરમિતિ શેષઃ|

Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42

| રક્તમાલ્યવપુર્વસ્ત્રો યો હસન્ હ્રિયતે સ્ત્રિયા||૪૧|| સોઽસ્રપિત્તેન| |૪૨|

રક્તમાલ્યો રક્તવપૂ રક્તવસ્ત્રશ્ચ યો મર્ત્યો હસન્ સ્ત્રિયા સ્વપ્ને હ્રિયતે-આકૃષ્યત આક્રમ્યતે, સોઽસ્રપિત્તેન મૃત્યુના શીઘ્રં નીયતે|

Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42

મહિષશ્વરાહોષ્ટ્રગર્દભૈઃ| યઃ પ્રયાતિ દિશં યામ્યાં મરણં તસ્ય યક્ષ્મણા||૪૨||

યો મહિષાદિભિઃ કરણભૂતૈર્યામ્યાં દક્ષિણાં દિશં, સ્વપ્ને પ્રયાતિ, તસ્ય યક્ષ્મણા મરણં ભવતિ|

Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43

લતા કણ્ટકિની વંશસ્તાલો વા હૃદિ જાયતે| યસ્ય તસ્યાશુ ગુલ્મેન|૪૩|

મર્ત્ય ઇતિ પ્રથમાન્તોઽપીહાર્થવશાત્ ષષ્ઠ્યન્તઃ સમ્બધ્યતે| યસ્ય મર્ત્યસ્ય સ્વપ્ને કણ્ટકયુક્તા લતા હૃદયે જાયતે, વંશો વા-અથવા તાલઃ, તસ્ય શીઘ્રં ગુલ્મેન મરણં ભવેત્| સઙ્ગ્રહેત્વેવમુક્તમ્ (શા. અ. ૧૨)- "યસ્ય કણ્ટકિની લતા વંશ સ્તાલો વા હૃદિ જાયતે સ ગુલ્મેન| યસ્ય તુ શિરસિ સ શિરોરોગેણ શસ્ત્રેણ વા શિરઃચ્ચેદનેન|" ઇતિ|

Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44

| યસ્ય વહ્નિમનર્ચિષમ્||૪૩|| જુહ્નતો ઘૃતસિક્તસ્ય નગ્નસ્યોરસિ જાયતે| પદ્મં સ નશ્યેત્કુષ્ઠેન|૪૪|

યસ્ય મર્ત્યસ્ય નગ્નસ્યાજ્યાભ્યક્તસ્ય વહ્નિમનર્ચિષં-જ્વાલારહિતં, જુહ્નત ઉરસિ પદ્મં સ્વપ્ને જાયતે, સ નરઃ કુષ્ઠેન નશ્યેત્|

Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45

| ચણ્ડાલૈઃ સહ યઃ પિબેત્||૪૪|| સ્નેહં બહુવિધં સ્વપ્ને સ પ્રમેહેણ નશ્યતિ| |૪૫|

ચણ્ડાલૈઃ સહ બહુવિધં-અનેકપ્રકારં, સ્નેહં-ઘૃતતૈલાદિકં, યો મર્ત્યઃ સ્વપ્ને પિબેત્, સ પ્રમેહેણ નશ્યતિ| સ્વપ્ને પ્રકૃતેઽપિ પુનઃ સ્વપ્નગ્રહણં કૃતં સ્પષ્ટાર્થમ્|

Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45

| ઉન્માદેન જલે મજ્જેદ્યો નૃત્યન્ રાક્ષસૈઃ સહ||૪૫||

ઉન્માદેન સ નશ્યતિ, યો રાક્ષસૈઃ સહ નૃત્યન્ જલે મજ્જેત્|

Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46

અપસ્મારેણ યો મર્ત્યો નૃત્યન્ પ્રેતેન નીયતે| |૪૬|

સ મર્થ્યોઽપસ્મારેણ નશ્યતિ, યો નૃત્યન્ પ્રેતેન સ્વપ્ને નીયતે|

Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47

| યાનં ખરોષ્ટ્રમાર્જારકપિશાર્દૂલસૂકરૈઃ||૪૬|| યસ્ય પ્રેતૈઃ શૃગાલૈર્વા સ મૃત્યોર્વર્તતે મુખે| |૪૭|

યસ્ય નરસ્ય સ્વપ્ને ખરાદિભિર્યાનં ભવતિ, સ મૃત્યોર્મુખાભ્યન્તરે વર્તતે, અત્યાસન્નવિનાશત્વાત્|

Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48

| અપૂપશષ્કુલીર્જગ્ધ્વા વિબુદ્ધસ્તદ્વિધં વમન્||૪૭|| ન જીવતિ| |૪૮|

અપૂપાન્ શષ્કુલીર્વા જગ્ધ્વા-ભક્ષયિત્વૈવં સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા, વિબુદ્ધઃ સન્ તદ્વિધં-અપૂપશષ્કુલિપ્રાયમેવ, વમેત્-ઉદ્ગિરેત્, સ ન જીવતિ|

Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48

અક્ષિરોગાય સૂર્યન્દુગ્રહણેક્ષણમ્| |૪૮|

સૂર્યચન્દ્રયોર્ગ્રહણદર્શનમક્ષિરોગાય|

Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48

| સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પાતદર્શનં દૃગ્વિનાશનમ્||૪૮||

સ્વપ્ને સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પતનદર્શનં મર્ત્યસ્ય દૃષ્ટિવિનાશનમ્| સૂર્યાચન્દ્રમસોરિતિ "દેવતાદ્વન્દ્વે ચ" ઇત્યાનઙાદેશઃ|

Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58

મૂર્ધ્નિ વંશલતાદીનાં સમ્ભવો વયસાં તથા| નિલયો મુણ્ડતા કાકગૃધ્રાદ્યૈઃ પરિવારણમ્||૪૯|| તથા પ્રેતપિશાચસ્ત્રીદ્રવિડાન્ધ્રગવાશનૈઃ| સઙ્ગો વેત્રલતાવંશતૃણકણ્ટકસઙ્કટે||૫૦|| શ્વભ્રશ્મશાનશયનં પતનં પાંસુભસ્મનોઃ| મજ્જનં જલપઙ્કાદૌ શીઘ્રેણ સ્રોતસા હૃતિઃ||૫૧|| નૃત્વવાદિત્રગીતાનિ રક્તસ્રગ્વસ્ત્રધારણમ્| વયોઙ્ગવૃદ્ધિરભ્યઙ્ગો વિવાહઃ શ્મશ્રુકર્મ ચ||૫૨|| પક્વાન્નસ્નેહમદ્યાશઃ પ્રચ્ચર્દનવિરેચને| હિરણ્યલોહયોર્લાભઃ કલિર્બન્ધપરાજયૌ||૫૩|| ઉપાનદ્યુગનાશશ્ચ પ્રપાતઃ પાદચર્મણોઃ| હર્ષો ભૃશં પ્રકુપિતૈઃ પિતૃભિશ્ચાવભર્ત્સનમ્||૫૪|| પ્રદીપગ્રહનક્ષત્રદન્તદૈવતચક્ષુષામ્| પતનં વા વિનાશો વા, ભેદનં પર્વતસ્ય ચ||૫૫|| કાનને રક્તકુસુમે પાપકર્મનિવેશને| ચિતાન્ધકારસમ્બાધે જનન્યાં ચ પ્રવેશનમ્||૫૬|| પાતઃ પ્રાસાદશૈલાદેર્મત્સ્યેન ગ્રસનં તથા| કાષાયિણામસોમ્યાનાં નગ્નાનાં દણ્ડધારિણાં||૫૭|| રક્તાક્ષાણાં ચ કૃષ્ણાનાં દર્શનં જાતુ નેષ્યતે| |૫૮|

જાતુ નેષ્યત ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| વંશલતાદીનાં મૂર્ધ્નિ-શિરસિ, સમ્ભવો-જન્મ, જાતુ નેષ્યતે| એવમગ્રેઽપિ યોજ્યમ્| તથા, વયસાં-પક્ષિણાં, મૂર્ધ્નિ નિલયો-નિલયનમ્| તથા, મુણ્ડતા-કૃતમુણ્ડનત્વમ્| કાકાદ્યૈઃ પરિવારણં-પરિવૃતત્વમ્| ન કેવલં કાકાદ્યૈઃ, પ્રેતાદ્યૈશ્ચેતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ| ગવાશનાઃ ગોમાંસભક્ષાઃ, તૈઃ| વેત્રાદિસઙ્કટે-સંવૃતે, સઙ્ગઃ-દ્વારાલાભઃ, તત્રૈવ નિઃસારમપશ્યતઃ| શ્વભ્રે શ્મશાને ચ શયનં-સ્વપનમ્| પાંસૌ ભસ્મનિ ચ પતનમ્| જલપઙ્કાદિકે મજ્જનં-બૃડનમ્| આદિશબ્દેન કૂપકલુષોદકાદિ ગૃહ્યતે| સ્રોતસા શીઘ્રેણ હૃતિઃ-હરણમ્| નૃત્યં ચ વાદિત્રં ચ ગીતં ચ તાનિ| તથા, સ્રક્ ચ વસ્ત્રં ચ સ્રગ્વસ્ત્રે, રક્તે ચ તે સ્રગ્વસ્ત્રે ચ, તયોર્ધારણમ્| વયશ્ચાઙ્ગં ચ, તયોર્વૃદ્ધિઃ| અભ્યઙ્ગઃ-અભ્યઞ્જનમ્| વિવાહઃ-પરિણયઃ| શ્મશ્રુકર્મ-મુખવ્યઞ્જનમુણ્ડનમ્| પક્વાન્નં-મણ્ડકાદિઃ, સ્નેહઃ-તૈલાદિઃ, મદ્યં-સીધ્વાદિ, તેષામાશો-ભક્ષણમ્| પ્રચ્ચર્દનં-વમિઃ| વિરેચનં-વિરેકઃ| હિરણ્યસ્ય-રુક્માદેઃ, લોહસ્ય ચ લાભઃ| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૧૨)- "લભતે વા હિરણ્યલોહલવણ" ઇતિ| કલિઃ-અનર્થઃ| બન્ધો-બન્ધનમ્| પરાજયઃ-પરિભવઃ| ઉપાનદ્યુગસ્ય નાશઃ| પાદસ્ય ચર્મણશ્ચ પ્રકર્ષેણ પતનમ્| ભૃશં-અતિશયેન, હર્ષઃ| પિતૃભિઃ પ્રકુપિતૈરવભર્ત્સન-સન્તર્જનમ્| પ્રદીપાદીનાં પતનમથવા વિનાશઃ| પર્વતસ્ય ચ ભેદનમ્| કાનને-વને, રક્તપુષ્પે પ્રવેશનમિતિ સમ્બન્ધઃ| પાપકર્માણાં-પાપિનાં, નિવેશને-ગૃહે, પ્રવેશનમ્| ચિન્તાયામન્ધકારસમ્બાધે-તમઃસઙ્કટે, જનન્યાંમાતરિ, ચ પ્રવેશનમ્| પ્રાસાદાત્ પર્વતાદ્વા પાતઃ-પતનમ્, આદિશબ્દેન વૃક્ષગૃહાદેર્ગ્રહણમ્| મત્સ્યેન ગ્રસનં-નિગરણમ્| કષાયેણ રક્તં વસ્ત્રં-કાષાયમ્, તદ્વિદ્યતે યેષામિતીનિઃ| તેષાં કાષાયિણાં-કાશાયવસ્ત્રાવૃતાનાં, તથા અસૌમ્યાનાં-દુર્દર્શાનાં, તથા નગ્નાનાં-વિવસ્ત્રાણાં, તથા દણ્ડધારિણાં-દણ્ડિનાં, તથા રક્તયનાનાં કૃષ્ણવર્ણાનાં ચ નૃણાં જાતુ-કદાચિત્, ન દર્શનમિષ્યતે, સ્વપ્નેઽશુભહેતુત્વાત્|

Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59

| કૃષ્ણા પાપાનનાચારા દીર્ઘકેશનખસ્તની||૫૮|| વિરાગમાલ્યવસના સ્વપ્ને કાલનિશા મતા| |૫૯|

એવંવિધા સ્ત્રી સ્વપ્ને કાલનિશા-તદ્વિધા, મતા| કૃષ્ણાકૃષ્ણવર્ણા| તથા, પાપમાનનમાચારશ્ચ યસ્યાઃ સા| તથા, દીર્ઘાઃ કેશા નખાઃ સ્તનૌ ચ યસ્યાઃ સૈવમ્| "સ્વાઙ્ગાચ્ચોપસર્જનાત્" ઇતિ ઙીપ્| માલ્યં ચ વસનં ચ માલ્યવસનમ્| વિગતો રાગો યસ્ય માલ્યવસનસ્ય તદેવંભૂતં માલ્યવસનં યસ્યાઃ સૈવમ્|

Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60

| મનોવહાનાં પૂર્ણત્વાત્સ્રોતસાં પ્રબલૈર્મલૈઃ||૫૯|| દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના રોગી યૈર્યાતિ પઞ્ચતામ્| અરોગઃ સંશયં પ્રાપ્ય કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે||૬૦||

મનઃ-ચેતો, વહન્તિ યાનિ વિશેષેણ હૃદાશ્રિતાનિ સ્રોતાંસિ તાનિ મનોવહાનિ, તેષાં મનોવહાનાં પ્રબલૈઃ-અતિબલવદ્ભિઃ, મલૈઃ-મલિનીકરણસ્વભવૈર્વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ, પુર્ણત્વાત્ દારુણાઃ-ઘોરા અપ્રશસ્તાઃ, સ્પપ્ના દૃશ્યન્તે-અનુભૂયન્તે| યૈઃસ્વપ્નૈર્દૃષ્ટૈઃ, રોગી-આતુરઃ, પઞ્ચતાં યાતિ-મરણં પ્રાપ્નોતિ, તથા સ્વભાવત્વાદૈષાં સ્વપ્નાનામ્| અરોગ ઇત્યાદિ| સ્વસ્થો નરઃ સંશયં-જીવિતસંદેહં, પ્રાપ્ય કશ્ચિદેવ-બહૂનાં મધ્યાત્પુણ્યવાન્નિયતાયુરેવ, વિમુચ્યતે, મરણાદિતિ, શેષઃ| સ્વપ્નભેદાનિદાનીમાહ-

Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61

દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽનુભૂતશ્ચ પ્રાર્થિતઃ કલ્પિતસ્તથા| ભાવિકો દોષજશ્ચેતિ સ્વપ્નઃ સપ્તવિધો મતઃ||૬૧||

ચઃ સમુચ્ચયે| ઇતિઃ પ્રકારે| દૃષ્ટાદિના પ્રકારેણ સ્વપ્નઃ સપ્તવિધો મતઃ,-સપ્ત સ્વપ્ના ઇત્યર્થઃ| દૃષ્ટઃ સ ઉચ્યતે,-યશ્ચક્ષુષા જાગ્રદવસ્થાયાં કિઞ્ચિદ્વસ્તુજાતં દૃષ્ટ્વા તદાનીં સુપ્તાવસ્થાયાં તાદૃશં વસ્તુજાતં સંવિત્તિરૂપતયાઽનુભુયતે| ૧| યશ્ચ શબ્દમાત્રેણ બસ્તુજાતં શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે તદાનીં સુપ્તાવસ્થાયં તાદ્રુક્સંવિત્તિરૂપતયાઽનુભૂયતે, સ શ્રુત ઉચ્યતે| ૨| યસ્તુ જાગ્રદવસ્થાયાં યથાયથમિન્દ્રિયૈરનુભૂયતે સુપ્તાવસ્થાયાં તાદૃગન્તઃસંવિત્તિરૂપતયાઽનુભૂયતે, સોઽનુભૂત ઉચ્યતે| ૩| યસ્મિન્ દૃષ્ટે શ્રુતેઽનુભૂતે વા યત્પૂર્વં જાગ્રદવસ્થાયાં વસ્તુજાતં મનસાઽભ્યર્થ્યતે તથૈવ ચ સુપ્તાવસ્થાયામન્તઃસંવિત્તિરૂપતયાઽનુભૂયતે, સ પ્રાર્થિત ઉચ્યતે| ૪| યસ્તુ ષડ્ભિઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિભિર્ન દૃષ્ટો નાપિ શ્રુતો નાપ્યનુભૂતો દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતત્વાભાવાદત એવ ન પ્રાર્થિતઃ, અપિ તુ કેવલં મનસા યથેચ્ચમુત્પ્રેક્ષ્ય યત્કિઞ્ચનરૂપાભિઃ કલ્પનાભિસ્તાભિસ્તાભિઃ કલ્પિતો જાગ્રદવસ્થાયાં વસ્તુજાતોઽન્તઃસંવિત્તાવુપારુઢઃ, તદાનીં સુપ્તાવસ્થાયાં તાદૃગનુભૂયતે, સ કલ્પિત ઉચ્યતે| ૫| યશ્ચ દૃષ્ટશ્રુતાદિભ્યઃ સ્વપ્નેભ્યોઽન્યો વિલક્ષણસ્વપ્નો યથા દૃશ્યતે સુપ્તાવસ્થાયામુત્તરકાલં તથૈવ તત્સ્વપ્નદર્શિના નરેણ તન્મુખાવગતતદર્થૈરન્યૈરપિ પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યતે, સ ભાવિકઃ| ૬| દોષજઃ સ સ્વપ્નઃ-યો વાતજઃ પિત્તજઃ કફજો વા યથાયથં દોષગુણાનુરૂપોઽન્તઃસંવિત્તાવનુભૂયત ઇતિ| ૭|

Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62

તેષ્વાદ્યા નિષ્ફલાઃ પઞ્હ્ચ યથાસ્વપ્રકૃતિર્દિવા| વિસ્મૃતો દીર્ઘહ્રસ્વોઽતિ|૬૨|

તેષુ સ્વપ્નેષુમધ્યાદ્યે પઞ્ચાદ્યાઃ-આદૌ પઠિતા દૃષ્ટાદયઃ તે નિષ્ફલાઃ-ન તે યથાનુરૂપં ફલં શુભમશુભં વા દદતિ| યથાસ્વપ્રકૃતિઃ-યથાદોષજો, યઃ સ્વપ્નઃ સોઽપિ નિષ્ફલઃ-નાસૌ યથાનુરૂપં શુભાશુભલક્ષણં ફલં દદાતિ| વાતપ્રકૃતેર્વાતપ્રકૃત્યનુરૂપતઃ સ્વપ્નો યાવદ્દ્વન્દ્વપ્રકૃતેર્દ્વેન્દ્વપ્રકૃત્યનરૂપતઃ સન્નિપાતરૂપતો વાઽફલઃ| તથા દિવા દૃષ્ટો યઃ સ્વપ્નઃ, તથા વિસ્મૃતઃ, તથાઽતિદીર્ઘોઽતિહ્રસ્વો વા યઃ સ્વપ્નઃ, સ પઞ્ચવિધવ્યતિરિક્તોઽપ્યફલઃ|

Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63

| પૂર્વરાત્રે ચિરાત્ફલમ્||૬૨|| દૃષ્ટઃ કરોતિ તુચ્ચં ચ| |૬૩|

પૂર્વરાત્રે દૃષ્ટઃ સ્વપ્નશ્ચિરાત્-ચિરેણ કાલેન, ફલં તુચ્ચં-અલ્પં, ન યથાપરિભાષિતં, વિદધાતિ| કેચિત્ત્વાહુઃ,-ચેતિ વિકલ્પાર્થે, ચિરેણ કાલેન તુચ્ચં વેત્યર્થઃ| પૂર્વરાત્ર ઇતિ "અહઃ સર્વૈકદેશ" ઇતિ સમાસાન્તઃ|

Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63

ગોસર્ગે તદહર્મહત્| નિદ્રયા વાઽનુપહતઃ પ્રતીપૈર્વચનૈસ્તથા||૬૩||

ગોસર્ગે-ગવાં મોક્ષકાલે, યો દૃષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સ તદહઃ-તસ્મિન્નેવાહનિ, ફલં મહત્કરોતીતિ યોજ્યમ્| તદહરિત્યહઃશબ્દઃ સપ્તમ્યર્થવૃત્તિરવ્યયઃ| શુભઃ સ્વપ્નો દૃષ્ટો રાત્રિશેષે નિદ્રયા વા યદ્યનુપહતો-યસ્મિન્સ્વપ્ને દૃષ્ટેઽનન્તરં ન સુપ્યતે, સ સ્વપ્નો મહત્ ફલં કરોતિ| અન્યથા સ્વલ્પમ્| પ્રતીપૈઃ-અનનુકૂલૈર્વચનૈશ્ચ, અનુપહતઃ-અનભ્યાહતઃ, શુભઃ સ્વપ્નો દૃષ્ટો મહત્ ફલં કરોતિ|

Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64

એવં શુભં સ્વપ્નં પ્રત્યુક્ત્વાઽશુભં સ્વપ્નં પ્રત્યાહ યાતિ પાપોઽલ્પફલતાં દાનહોમજપાદિભિઃ| |૬૪|

પાપઃ-અશુભઃ સ્વપ્નઃ, અલ્પફલતાં યાતિ| કૈઃ ? દાનાદિભિઃ| આદિગ્રહણાત્ ધ્યાનનિયમાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65

| અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ||૬૪|| પશ્યેત્સૌમ્યં શુભં તસ્ય શુભમેવ ફલં ભવેત્| |૬૫|

અકલ્યાણમપિ-અશુભસૂચકત્વાદશુભં [અપિ], સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ-તસ્મિન્નેવાવસરેઽશુભસ્વપ્નદર્શનસમનન્તરે કાલે, સૌમ્યકરંશુભસૂચકત્વાચ્ચુભં સ્વપ્નં યઃ પશ્યેત્તસ્ય જન્તોસ્તસ્ય વા સ્વપ્નસ્ય શુભમેવ-કલ્યાણરૂપમેવ, ફલં ભવેત્, ન પૂર્વદૃષ્ટમશુભમિત્યેવશબ્દાર્થઃ| અપિશબ્દાત્ કલ્યાણં સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા યસ્તત્રૈવ વા સ્વપ્નમધ્યે સુપ્તોઽશુભં ચ સ્વપ્નં પશ્યેત્, તસ્યાશુભમેવ ફલં ભવેત્, ન પૂર્વદૃષ્ટં શુભમિતિ બોધ્યમ્| નનુ, એવં સતિ સ્વપ્નાનામનિશ્ચતફલત્વં પ્રાપ્નોતિ| તતશ્ચ "સ્વપ્ને મદ્યં સહ પ્રેતૈઃ" (શ્લો.૪૦) ઇત્યાદિના યદુક્તં તદન્યથાઽપિ સ્યાત્| યતોઽશુભલક્ષણોઽપ્યેવં દાનાદિભિશ્ચાન્યથા સમ્પદ્યતે| તતશ્ચાનિશ્ચિતફલત્વાન્મરણં પ્રતિ નાસૌ નિશ્ચિતો હેતુઃ| એવમન્યેઽપિ યે સ્વપ્નાઃ પ્રતિનિયતા રક્તપિત્તાદીનાં વ્યાધીનાં હેતવો નિર્દિષ્ટાઃ, તેઽપિ તથૈવ બોદ્ધવ્યાઃ| અત્રાચક્ષ્મહે| નિશ્ચિતાનિશ્ચિતફલસ્વભાવત્વાત્ સ્વપ્નાનામદોષઃ| તથા હિ-કેચિત્સ્વપ્ના નિશ્ચિતફલસ્વભાવા નિર્દિષ્ટાઃ| યથા-"સ્વપ્ને મદ્યં સહ પ્રેતૈઃ" ઇત્યાદયઃ| કેચિદનિશ્ચિતફલસ્વભાવાઃ| યથા-"મૂર્ધ્નિ વંશલતાદીનાં" (શ્લો-૪૯) ઇત્યારભ્ય યાવત્ "રક્તાક્ષાણાં ચ કૃષ્ણાનાં દર્શનં જાતુ નેષ્યતે" ઇત્યેવમન્તેન ગ્રન્થેન યે નિર્દિષ્ટાઃ| તત્ર યે નિશ્ચિતફલસ્વભાવાસ્તેષાં ન કથઞ્ચિદપ્યન્યથા કર્તું પાર્યતે| પ્રાક્તનસ્ય કર્મણસ્તથારૂપસ્ય બલબત્ત્વાત્| યે ત્વનિશ્ચિતફલસ્વભાવાઃ "મૂર્ધ્નિ વંશલતાદીનાં" ઇત્યાદયઃ| તેષાં સ્પપ્નાન્તરદર્શનાદિભિરન્યથા સદ્ભાવઃ સમ્ભાવ્યત ઇતિ| "પશ્યેત્સૌમ્યં" ઇત્યુક્તમ્| અત્સ્તાનેવ સૌમ્યાન્ સ્વપ્નાન્ દર્શયિતુમાહ-

Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71

| દેવાન્ દ્વિજાન્ ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્||૬૫|| સાધૂન્ યશસ્વિનો વહ્નિમિદ્ધં સ્વચ્ચાન્ જલાશયાન્| કન્યાઃ કુમારકાન્ ગૌરાન્ શુક્લવસ્ત્રાન્સુતેજસઃ||૬૬|| નરાશનં દીપ્તતનું સમન્તાદ્રુધિરોક્ષિતમ્| યઃ પશ્યેલ્લભતે યો વા ચત્રાદર્શવિષામિષમ્||૬૭|| શુક્લાઃ સુમનસો વસ્ત્રમમેધ્યાલેપનં ફલમ્| શૈલપ્રાસાદસફલવૃક્ષસિંહનરદ્વિપાન્||૬૮|| આરોહેદ્ગોશ્વયાનં ચ, તરેન્નદહદોદધીન્| પૂર્વોત્તરેણ ગમનમગમ્યાગમનં મૃતમ્||૬૯|| સમ્બાધાન્નિઃસૃતિર્દેવૈઃ પિતૃભિશ્ચાભિનન્દનમ્| રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્||૭૦|| યસ્ય સ્યાદાયુરારોગ્યં વિત્તં બહુ ચ સોઽશ્નુતે| |૭૧|

કુમારકા-બાલકાઃ| વિષં-વત્સનાભાદિ| આમિષં-માંસમ્| સુમનસઃ-પુષ્પાણિ| શુક્લશબ્દો વસ્ત્રમિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે, અર્થવશાચ્ચાસ્ય નપુંસકત્વમેકત્વં ચ બોધ્યમ્| દેવાદીન્ યઃ પશ્યેત્, યો વા ચત્રાદીન્ લભતે, યશ્ચ શૈલાદીન્ સમારોહેત્, યશ્ચ નદાદીંસ્તરેત્, યસ્ય વા પૂર્વોત્તરગમનાદિકં સ્યાત્, સ પુરુષ આયુરાદીનશ્નુતે-પ્રાપ્નોતિ|

Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73

"આરોગ્યમશ્નુતે" ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તદેવારોગ્યં લક્ષયિતુમાહ | મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ પરિવારસ્તથાઽઽતુરઃ||૭૧|| શ્રદ્ધધાનોઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| સત્ત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ||૭૨|| ચિકિત્સાયામનિર્વેદસ્તદારોગ્યસ્ય લક્ષણમ્| |૭૩|

"પ્રશસ્તાચરણં નિત્યમપ્રશસ્તવિસર્જનમ્| એતદ્ધિ મઙ્ગલં પ્રોક્તમૃષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ||". આચરણં-આચારઃ સદ્દૃત્તાનુષ્ઠાનમ્| મઙ્ગલાચારાભ્યાં સમ્પન્નો-યુક્તઃ| કઃ ? પરિવારઃ| તથા, આતુરઃ| શ્રદ્ધધાનઃ-અવશ્યં મે વ્યાધિરયમનેન ભેષજેન નશ્યતીત્યેવં મન્યમાનઃ| તથા ચ, પરિવારોઽનુકૂલઃ-દક્ષિણઃ| તથા, પ્રભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ-સઙ્ગ્રહણમ્| તથા, સત્ત્વલક્ષણયોઃ સંયોગો, વૈદ્યાદિષુ ભક્તિઃ, ચિકિત્સાયાં-ઉપક્રમે, અનિર્વેદઃ-સોત્સાહતા, તત્-એતત્, આરોગ્યલક્ષણમ્|

Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6

કસ્માદિદં સ્થાનં શારીરમુચ્યતે ? ઇત્યસ્ય નિરુક્તિમાહ | ઇત્યત્ર જન્મમરણં યતઃ સમ્યગુદાહૃતમ્||૭૩|| શરીરસ્ય તતઃ સ્થાનં શારીરમિદમુચ્યતે| ૭૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને દૂતાદિવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ| અત્ર-અસ્મિન્સ્થાને, યતો-યસ્માત્, શરીરસ્ય જન્મ સમ્યક્-અવિપરીતં ગર્ભાવક્રાન્ત્યાદિભિશ્ચતુર્ભિરધ્યાયૈઃ પ્રસક્તાનુપ્રસક્તિકયા, ઉદહૃતમ્| મરણં-વિકૃતિવિજ્ઞાનીયાખ્યેન તથા દૂતાદિવિજ્ઞાનીયાખ્યેન ચ| તતઃ-શરીરસ્ય જન્મમરણોદાહરણાત્ કારણાત્, ઇદં સ્થાનં શારીરમુચ્યતે| યદ્યપિ સર્વ આયુર્વેદાખ્યો ગ્રન્થઃ શરીરમધિકૃત્ય પ્રવૃત્તઃ, તથાઽપીદં સ્થાનં સાક્ષાજ્જન્મમરણચિન્તનાચ્ચરીરસ્ય પ્રાધાન્યેન શારીરં સ્થાનમુચ્યત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિત્તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને દૂતા- દિવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||