6. dūtādivijñānīyōdhyāyaḥ

Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો દૂતાદિવિજ્ઞાનીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1

પાખણ્ડાશ્રમવર્ણાનાં સવર્ણાઃ કર્મસિદ્ધયે| ત એવ વિપરીતાઃ સ્યુર્દૂતાઃ કર્મવિપત્તયે||૧||

Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5

દીનં ભીતં દ્રુતં ત્રસ્તં રૂક્ષામઙ્ગલવાદિનમ્| શસ્ત્રિણં દણ્ડિનં ષણ્ઢં મુણ્ડશ્મશ્રુજટાધરમ્||૨|| અમઙ્ગલાહ્વયં ક્રૂરકર્માણં મલિનં સ્ત્રિયમ્| અનેકં વ્યાધિતં વ્યઙ્ગં રક્તમાલ્યાનુલેપનમ્||૩|| તૈલપઙ્કાઙ્કિતં જીર્ણવિવર્ણાર્દ્રૈકવાસસમ્| ખરોષ્ટ્રમહિષારૂઢં કાષ્ઠલોષ્ટાદિમર્દિનમ્||૪|| નાનુગચ્ચેદ્ભિષગ્દૂતમાહ્વયન્તં ચ દૂરતઃ| |૫|

Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7

| અશસ્તચિન્તાવચને નગ્ને ચિન્દતિ ભિન્દતિ||૫|| જુહ્વાને પાવકં પિણ્ડાન્ પિત્તૃભ્યો નિર્વપત્યપિ| સુપ્તે મુક્તકચેઽભ્યક્તે રુદત્યપ્રયતે તથા||૬|| વૈદ્યે દૂતા મનુષ્યાણામાગચ્ચન્તિ મુમૂર્ષતામ્| |૭|

Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8

| વિકારસામાન્યગુણે દેશે કાલેઽથવા ભિષક્||૭|| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્| |૮|

Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11

| સ્પૃશન્તો નાભિનાસાસ્યકેશરોમનખદ્વિજાન્||૮|| ગુહ્યપૃષ્ઠસ્તનગ્રીવાજઠરાનામિકાઙ્ગુલીઃ| કાર્પાસબુસસીસાસ્થિકપાલમુશલોપલમ્||૯|| માર્જનીશૂર્પચૈલાન્તભસ્માઙ્ગારદશાતુષાન્| રજ્જૂપાનત્તુલાપાશમન્યદ્વા ભગ્નવિચ્યુતમ્||૧૦|| તત્પૂર્વદર્શને દૂતા વ્યાહરન્તિ મરિષ્યતામ્| |૧૧|

Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12

| તથાઽર્ધરાત્રે મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયોઃ પર્વવાસરે||૧૧|| ષષ્ઠીચતુર્થીનવમીરાહુકેતૂદયાદિષુ| ભરણીકૃત્તિકાઽઽશ્લેષાપૂર્વાઽઽર્દ્રાપૈત્ર્યનૈૠતે||૧૨||

Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13

યસ્મિંશ્ચ દૂતે બ્રુવતિ વાક્યમાતુરસંશ્રયમ્| પશ્યેન્નિમિત્તમશુભં તં ચ નાનુવ્રજેદ્ભિષક્||૧૩||

Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16

કિમ્ તદશુભં નિમિત્તમ્ ? ઇત્યાહ તદ્યથા વિકલઃ પ્રેતઃ પ્રેતાલઙ્કાર એવ વા| ચિન્નં દગ્ધં વિનષ્ટં વા તદ્વાદીનિ વચાંસિ વા||૧૪|| રસો વા કટુકસ્તીવ્રો ગન્ધો વા કૌણપો મહાન્| સ્પર્શો વા વિપુલઃ ક્રૂરો યદ્વાઽન્યદપિ તાદૃશમ્||૧૫|| તત્સર્વમભિતો વાક્યં વાક્યકાલેઽથવા પુનઃ| દૂતમભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા નાતુરં તમુપાચરેત્||૧૬||

Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23

અથાન્યદપ્યશુભં નિમિત્તમાહ હાહાક્રન્દિતમુત્ક્રુષ્ટમાક્રુષ્ટં સ્ખલનં ક્ષુતમ્| વસ્ત્રાતપત્રપાદત્રવ્યસનં વ્યસનીક્ષણમ્||૧૭|| ચૈત્યધ્વજાનાં પાત્રાણાં પૂર્ણાનાં ચ નિમજ્જનમ્| હતાનિષ્ટપ્રવાદાશ્ચ દૂષણં ભસ્મપાંસુભિઃ||૧૮|| પથઃચ્ચેદોઽહિમાર્જારગોધાસરઠવાનરૈઃ| દીપ્તાં પ્રતિ દિશં વાચઃ ક્રૂરાણાં મૃગપક્ષિણામ્||૧૯|| કૃષ્ણધાન્યગુડોદશ્વિલ્લવણાસવચર્મણામ્| સર્ષપાણાં વસાતૈલતૃણપઙ્કેન્ધનસ્ય ચ||૨૦|| ક્લીબક્રૂરશ્વપાકાનાં જાલવાગુરયોરપિ| ચર્દિતસ્ય પુરીષસ્ય પૂતિદુર્દર્શનસ્ય ચ||૨૧|| નિઃસારસ્ય વ્યવાયસ્ય કાર્પાસાદેરરેરપિ| શયનાસનયાનાનામુત્તાનાનાં તુ દર્શનમ્||૨૨|| ન્યુબ્જાનામિતરેષાં ચ પાત્રાદીનામશોભનમ્| |૨૩|

Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24

| પુંસંજ્ઞાઃ પક્ષિણો વામાઃ સ્ત્રીસંજ્ઞા દક્ષિણાઃ શુભાઃ||૨૩|| પ્રદક્ષિણં ખગમૃગા યન્તો, નૈવં શ્વજમ્બુકાઃ| |૨૪|

Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25

| અયુગ્માશ્ચ મૃગાઃ શસ્તાઃ શસ્તા નિત્યં ચ દર્શને||૨૪|| ચાષભાસભરદ્વાજનકુલચ્ચાગબર્હિણઃ| |૨૫|

Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25

| અશુભં સર્વથોલૂકબિડાલસરઠેક્ષણમ્||૨૫||

Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26

પ્રશસ્તાઃ કીર્તને કોલગોધાહિશશજાહકાઃ| ન દર્શને ન વિરુતે, વાનરર્ક્ષાવતોઽન્યથા||૨૬||

Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27

ધનુરૈન્દ્રં ચ લાલાટમશુભં, શુભમન્યતઃ| અગ્નિપૂર્ણાનિ પાત્રાણિ ભિન્નાનિ વિશિખાનિ ચ||૨૭||

Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28

વૈદ્યસ્યાતુરગૃહપ્રવેશે શુભાશુભસૂચકાનિ નિમિત્તાન્યાહ દધ્યક્ષતાદિ નિર્ગચ્છદ્વક્ષ્યમાણં ચ મઙ્ગલમ્| વૈદ્યો મરિષ્યતાં વેશ્મ પ્રવિશન્નેવ પશ્યતિ||૨૮||

Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29

દૂતાદ્યસાધુ દૃષ્ટ્વૈવં ત્યજેદાર્તમતોઽન્યથા| કરુણાશુદ્ધસન્તાનો યત્નતસ્તમુપાચરેત્||૨૯||

Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39

અથ તદેવ દધ્યક્ષતાદ્યાહ દધ્યક્ષતેક્ષુનિષ્પાવપ્રિયઙ્ગુમધુસર્પિષામ્| યાવકાઞ્જનભૃઙ્ગારઘણ્ટાદીપસરોરુહામ્||૩૦|| દૂર્વાર્દ્રમત્સ્યમાંસાનાં લાજાનાં ફલભક્ષયોઃ| રત્નેભપૂર્ણકુમ્ભાનાં કન્યાયાઃ સ્યન્દનસ્ય ચ||૩૧|| નરસ્ય વર્ધમાનસ્ય દેવતાનાં નૃપસ્ય ચ| શુક્લાનાં સુમનોવાલચામરામ્બરવાજિનામ્||૩૨|| શઙ્ખસાધુદ્વિજોષ્ણીષતોરણસ્વસ્તિકસ્ય ચ| ભૂમેઃ સમુદ્ધતાયાશ્ચ વહ્નેઃ પ્રજ્વલિતસ્ય ચ||૩૩|| મનોજ્ઞસ્યાન્નપાનસ્ય પૂર્ણસ્ય શકટસ્ય ચ| નૃભિર્ધેન્વાઃ સવત્સાયા વડાવાયાઃ સ્ત્રિયા અપિ||૩૪|| જીવઞ્જીવકસારઙ્ગસારસપ્રિયવાદિનામ્| હંસાનાં શતપત્રાણાં બદ્ધસ્યૈકપશોસ્તથા||૩૫|| રુચકાદર્શસિદ્ધાર્થરોચનાનાં ચ દર્શનમ્| ગન્ધઃ સુસુરભિર્વર્ણઃ સુશુક્લો મધુરો રસઃ||૩૬|| ગોપતેરનુકૂલસ્ય સ્વનસ્તદ્વદ્ગવામપિ| મૃગપક્ષિનરાણાં ચ શોભિનાં શોભના ગિરઃ||૩૭|| છત્રધ્વજપતાકાનામુત્ક્ષેપણમભિષ્ટુતિઃ| ભેરીમૃદઙ્ગશઙ્ખાનાં શબ્દાઃ પુણ્યાહનિઃસ્વનાઃ||૩૮|| વેદાધ્યયનશબ્દાશ્ચ સુખો વાયુઃ પ્રદક્ષિણઃ| પથિ વેશ્મપ્રવેશે ચ વિદ્યાદારોગ્યલક્ષણમ્||૩૯||

Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40

ઇત્યુક્તં દૂતશકુનં સ્વપ્નાનૂર્ધ્વં પ્રચક્ષતે| |૪૦|

Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41

| સ્વપ્ને મદ્યં સહ પ્રેતૈર્યઃ વિપન્ કૃષ્યતે શુના||૪૦|| સ મર્ત્યૌ મૃત્યુના શીઘ્રં જ્વરરૂપેણ નીયતે| |૪૧|

Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42

| રક્તમાલ્યવપુર્વસ્ત્રો યો હસન્ હ્રિયતે સ્ત્રિયા||૪૧|| સોઽસ્રપિત્તેન| |૪૨|

Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42

મહિષશ્વરાહોષ્ટ્રગર્દભૈઃ| યઃ પ્રયાતિ દિશં યામ્યાં મરણં તસ્ય યક્ષ્મણા||૪૨||

Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43

લતા કણ્ટકિની વંશસ્તાલો વા હૃદિ જાયતે| યસ્ય તસ્યાશુ ગુલ્મેન|૪૩|

Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44

| યસ્ય વહ્નિમનર્ચિષમ્||૪૩|| જુહ્નતો ઘૃતસિક્તસ્ય નગ્નસ્યોરસિ જાયતે| પદ્મં સ નશ્યેત્કુષ્ઠેન|૪૪|

Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45

| ચણ્ડાલૈઃ સહ યઃ પિબેત્||૪૪|| સ્નેહં બહુવિધં સ્વપ્ને સ પ્રમેહેણ નશ્યતિ| |૪૫|

Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45

| ઉન્માદેન જલે મજ્જેદ્યો નૃત્યન્ રાક્ષસૈઃ સહ||૪૫||

Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46

અપસ્મારેણ યો મર્ત્યો નૃત્યન્ પ્રેતેન નીયતે| |૪૬|

Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47

| યાનં ખરોષ્ટ્રમાર્જારકપિશાર્દૂલસૂકરૈઃ||૪૬|| યસ્ય પ્રેતૈઃ શૃગાલૈર્વા સ મૃત્યોર્વર્તતે મુખે| |૪૭|

Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48

| અપૂપશષ્કુલીર્જગ્ધ્વા વિબુદ્ધસ્તદ્વિધં વમન્||૪૭|| ન જીવતિ| |૪૮|

Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48

અક્ષિરોગાય સૂર્યન્દુગ્રહણેક્ષણમ્| |૪૮|

Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48

| સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ પાતદર્શનં દૃગ્વિનાશનમ્||૪૮||

Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58

મૂર્ધ્નિ વંશલતાદીનાં સમ્ભવો વયસાં તથા| નિલયો મુણ્ડતા કાકગૃધ્રાદ્યૈઃ પરિવારણમ્||૪૯|| તથા પ્રેતપિશાચસ્ત્રીદ્રવિડાન્ધ્રગવાશનૈઃ| સઙ્ગો વેત્રલતાવંશતૃણકણ્ટકસઙ્કટે||૫૦|| શ્વભ્રશ્મશાનશયનં પતનં પાંસુભસ્મનોઃ| મજ્જનં જલપઙ્કાદૌ શીઘ્રેણ સ્રોતસા હૃતિઃ||૫૧|| નૃત્વવાદિત્રગીતાનિ રક્તસ્રગ્વસ્ત્રધારણમ્| વયોઙ્ગવૃદ્ધિરભ્યઙ્ગો વિવાહઃ શ્મશ્રુકર્મ ચ||૫૨|| પક્વાન્નસ્નેહમદ્યાશઃ પ્રચ્ચર્દનવિરેચને| હિરણ્યલોહયોર્લાભઃ કલિર્બન્ધપરાજયૌ||૫૩|| ઉપાનદ્યુગનાશશ્ચ પ્રપાતઃ પાદચર્મણોઃ| હર્ષો ભૃશં પ્રકુપિતૈઃ પિતૃભિશ્ચાવભર્ત્સનમ્||૫૪|| પ્રદીપગ્રહનક્ષત્રદન્તદૈવતચક્ષુષામ્| પતનં વા વિનાશો વા, ભેદનં પર્વતસ્ય ચ||૫૫|| કાનને રક્તકુસુમે પાપકર્મનિવેશને| ચિતાન્ધકારસમ્બાધે જનન્યાં ચ પ્રવેશનમ્||૫૬|| પાતઃ પ્રાસાદશૈલાદેર્મત્સ્યેન ગ્રસનં તથા| કાષાયિણામસોમ્યાનાં નગ્નાનાં દણ્ડધારિણાં||૫૭|| રક્તાક્ષાણાં ચ કૃષ્ણાનાં દર્શનં જાતુ નેષ્યતે| |૫૮|

Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59

| કૃષ્ણા પાપાનનાચારા દીર્ઘકેશનખસ્તની||૫૮|| વિરાગમાલ્યવસના સ્વપ્ને કાલનિશા મતા| |૫૯|

Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60

| મનોવહાનાં પૂર્ણત્વાત્સ્રોતસાં પ્રબલૈર્મલૈઃ||૫૯|| દૃશ્યન્તે દારુણાઃ સ્વપ્ના રોગી યૈર્યાતિ પઞ્ચતામ્| અરોગઃ સંશયં પ્રાપ્ય કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે||૬૦||

Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61

દૃષ્ટઃ શ્રુતોઽનુભૂતશ્ચ પ્રાર્થિતઃ કલ્પિતસ્તથા| ભાવિકો દોષજશ્ચેતિ સ્વપ્નઃ સપ્તવિધો મતઃ||૬૧||

Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62

તેષ્વાદ્યા નિષ્ફલાઃ પઞ્હ્ચ યથાસ્વપ્રકૃતિર્દિવા| વિસ્મૃતો દીર્ઘહ્રસ્વોઽતિ|૬૨|

Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63

| પૂર્વરાત્રે ચિરાત્ફલમ્||૬૨|| દૃષ્ટઃ કરોતિ તુચ્ચં ચ| |૬૩|

Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63

ગોસર્ગે તદહર્મહત્| નિદ્રયા વાઽનુપહતઃ પ્રતીપૈર્વચનૈસ્તથા||૬૩||

Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64

એવં શુભં સ્વપ્નં પ્રત્યુક્ત્વાઽશુભં સ્વપ્નં પ્રત્યાહ યાતિ પાપોઽલ્પફલતાં દાનહોમજપાદિભિઃ| |૬૪|

Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65

| અકલ્યાણમપિ સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વા તત્રૈવ યઃ પુનઃ||૬૪|| પશ્યેત્સૌમ્યં શુભં તસ્ય શુભમેવ ફલં ભવેત્| |૬૫|

Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71

| દેવાન્ દ્વિજાન્ ગોવૃષભાન્ જીવતઃ સુહૃદો નૃપાન્||૬૫|| સાધૂન્ યશસ્વિનો વહ્નિમિદ્ધં સ્વચ્ચાન્ જલાશયાન્| કન્યાઃ કુમારકાન્ ગૌરાન્ શુક્લવસ્ત્રાન્સુતેજસઃ||૬૬|| નરાશનં દીપ્તતનું સમન્તાદ્રુધિરોક્ષિતમ્| યઃ પશ્યેલ્લભતે યો વા ચત્રાદર્શવિષામિષમ્||૬૭|| શુક્લાઃ સુમનસો વસ્ત્રમમેધ્યાલેપનં ફલમ્| શૈલપ્રાસાદસફલવૃક્ષસિંહનરદ્વિપાન્||૬૮|| આરોહેદ્ગોશ્વયાનં ચ, તરેન્નદહદોદધીન્| પૂર્વોત્તરેણ ગમનમગમ્યાગમનં મૃતમ્||૬૯|| સમ્બાધાન્નિઃસૃતિર્દેવૈઃ પિતૃભિશ્ચાભિનન્દનમ્| રોદનં પતિતોત્થાનં દ્વિષતાં ચાવમર્દનમ્||૭૦|| યસ્ય સ્યાદાયુરારોગ્યં વિત્તં બહુ ચ સોઽશ્નુતે| |૭૧|

Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73

"આરોગ્યમશ્નુતે" ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તદેવારોગ્યં લક્ષયિતુમાહ | મઙ્ગલાચારસમ્પન્નઃ પરિવારસ્તથાઽઽતુરઃ||૭૧|| શ્રદ્ધધાનોઽનુકૂલશ્ચ પ્રભૂતદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| સત્ત્વલક્ષણસંયોગો ભક્તિર્વૈદ્યદ્વિજાતિષુ||૭૨|| ચિકિત્સાયામનિર્વેદસ્તદારોગ્યસ્ય લક્ષણમ્| |૭૩|

Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6

કસ્માદિદં સ્થાનં શારીરમુચ્યતે ? ઇત્યસ્ય નિરુક્તિમાહ | ઇત્યત્ર જન્મમરણં યતઃ સમ્યગુદાહૃતમ્||૭૩|| શરીરસ્ય તતઃ સ્થાનં શારીરમિદમુચ્યતે| ૭૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને દૂતાદિવિજ્ઞાનીયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||