6. dūtādivijñānīyōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

വികൃതിവിജ്ഞാനീയാധ്യായാദനന്തരം ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| ഉക്തമായുഃപ്രമാണം സ്വസ്ഥാതുരാണാം രൂപേന്ദ്രിയസ്വരച്ഛായാദിവികൃതിലക്ഷണൈഃ പ്രതിനിയതവിശിഷ്ടവ്യാധിലക്ഷണൈരപി| അയം പുനരധ്യായോ ദൂതാദ്യാശ്രയൈഃ ശുഭാശുഭനിമിത്തൈഃ ശുഭാശുഭം സൂചയിതുമാരഭ്യതേ _

Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

ദൂതഃ-സ്ത്രീപുരുഷാദിര്യ ആതുരേണ പ്രേഷ്യതേ സ കഥ്യതേ| ദൂത ആദിര്യേഷാം തേ ദൂതാദയഃ| ആദിഗ്രഹണാദ്വൈദ്യസ്യ ഗൃഹാന്നിര്ഗച്ചതഃ പഥി ഗച്ചതോ യാവദാതുരഗൃഹേ പ്രവേശഃ, പ്രവിഷ്ടസ്യാപി യാനി ശുഭാ ശുഭസൂചകാനി നിമിത്താനി ദൃശ്യന്തേ ശ്രൂയന്തേ ച, തേഷാം പരിഗ്രഹഃ| ദൂതാദീനാം വിജ്ഞാനം ദൂതാദിവിജ്ഞാനമ്| യഥൈതേ ദൂതാദയഃ ശുഭാ ഏതേऽശുഭാ ഇതി വിശിഷ്ടം-നിശ്ചിതം, ജ്ഞാനം-അവബോധഃ, പരിച്ചേദ ഇത്യര്ഥഃ| തസ്മൈ ഹിതോ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1

പാഖണ്ഡാശ്രമവര്ണാനാം സവര്ണാഃ കര്മസിദ്ധയേ| ത ഏവ വിപരീതാഃ സ്യുര്ദൂതാഃ കര്മവിപത്തയേ||൧||

പാഖണ്ഡഃ-ഷണ്ണവതിഭേദഭിന്നോ വ്രാത്യവിശേഷഃ| ആശ്രമാഃ-ബ്രഹ്മചാരിഗൃഹസ്ഥഭിക്ഷുവൈഖാനസഭേദേന ചത്വാരഃ| വര്ണാഃ-ബ്രാഹ്മണക്ഷത്രിയവിട്ശൂദ്രാശ്ചത്വാരഃ| തേ ച പ്രതിലോമാനുലോമതോ ബഹവഃ| തേഷാം പാഖണ്ഡാദീനാം യേ സവര്ണാഃ-സമാനവര്ണാസ്തുല്യജാതയോ, ദൂതാസ്തേ ച കര്മസിദ്ധയേ-കര്മസിധ്ദ്യര്ഥം ഭവന്തി, കര്മസിദ്ധിം സൂചയന്തീത്യര്ഥഃ യഥാ-പാഖണ്ഡസ്യ പാഖാണ്ഡോ ദൂതഃ, ബ്രഹ്മചാരിണോ ബ്രഹ്മചാരീ, ഗൃഹസ്ഥസ്യ ഗൃഹസ്ഥോ, വാനപ്രസ്ഥസ്യ വാനപ്രസ്ഥോ, ഭിക്ഷോര്ഭിക്ഷുഃ യാവച്ചൂദ്രസ്യ ശൂദ്രഃ ശുഭ ഇതി| ത ഏവ-പാഖണ്ഡാദയോ, വിപരീതാഃ-വിജാതീയാഃ സവര്ണാ യേ ന ഭവന്തി തേ, കര്മവിപത്തയേ-ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യായഭവന്തി, ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യം സൂചയന്തീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5

ദീനം ഭീതം ദ്രുതം ത്രസ്തം രൂക്ഷാമങ്ഗലവാദിനമ്| ശസ്ത്രിണം ദണ്ഡിനം ഷണ്ഢം മുണ്ഡശ്മശ്രുജടാധരമ്||൨|| അമങ്ഗലാഹ്വയം ക്രൂരകര്മാണം മലിനം സ്ത്രിയമ്| അനേകം വ്യാധിതം വ്യങ്ഗം രക്തമാല്യാനുലേപനമ്||൩|| തൈലപങ്കാങ്കിതം ജീര്ണവിവര്ണാര്ദ്രൈകവാസസമ്| ഖരോഷ്ട്രമഹിഷാരൂഢം കാഷ്ഠലോഷ്ടാദിമര്ദിനമ്||൪|| നാനുഗച്ചേദ്ഭിഷഗ്ദൂതമാഹ്വയന്തം ച ദൂരതഃ| |൫|

സവര്ണമപി ദൂതം ദീനഭീതാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടം യാവത്കാഷ്ഠലോഷ്ടാദിമര്ദിനം ഭിഷഗ് ദൃഷ്ട്വാ നാനുഗച്ചേച്ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യാദിതി| രൂക്ഷവാദിനം-പരുഷഭാഷിണമ്| അമങ്ഗലവാദിനം-മരിഷ്യത്യസൌ പതിഷ്യതി ന ജീവതീത്യാദ്യഭങ്ഗലവാദീ, തമ്| തഥാ, ഷണ്ഢം-നപുംസകമ്| തഥാ, മുണ്ഡം-കൃതവപനം, ശ്മശ്രു-മുഖവ്യഞ്ജനം, യസ്യ സ ഏവമ്| മുണ്ഡശ്മശ്രുശ്ചാസൌ ജടാധരശ്ച തമ്| തഥാ, അമങ്ഗലഃ-അകല്യാണഃ, ആഹ്വയോ-നാമ, യസ്യ തമ്| വ്യങ്ഗം-ഹീനാങ്ഗമ്| തൈലപങ്കാഭ്യാമങ്കിതം-ദിഗ്ധമ്| തഥാ, ജീര്ണാദികം വാസോ യസ്യ തമ്| തഥാ, ദൂരാദാഹ്വയന്തം-ആകാരയന്തം, നാനുയായാത്|

Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7

| അശസ്തചിന്താവചനേ നഗ്നേ ചിന്ദതി ഭിന്ദതി||൫|| ജുഹ്വാനേ പാവകം പിണ്ഡാന് പിത്തൃഭ്യോ നിര്വപത്യപി| സുപ്തേ മുക്തകചേऽഭ്യക്തേ രുദത്യപ്രയതേ തഥാ||൬|| വൈദ്യേ ദൂതാ മനുഷ്യാണാമാഗച്ചന്തി മുമൂര്ഷതാമ്| |൭|

ചിന്താ ച വചനം ച ചിന്താവചനേ, അശസ്തേ ചിന്താവചനേ യസ്യേതി മത്വര്ഥേ ബഹുവ്രീഹിഃ| വൈദ്യേऽശസ്തചിന്താം കുര്വതി, അശസ്ത വചനം ചോച്ചാരയതി| മനുഷ്യാണാം മുമൂര്ഷതാം-ആസന്നമൃത്യൂനാം, സമ്ബന്ധിനോ ദൂതാ ആയാന്തി| മുമൂര്ഷതാമിതി "ആശങ്കായാമുപസങ്ഖ്യാനമ് (യാം സന് വക്തവ്യഃ) " ഇതി സന്| "മ്രിയതേര്ലുങ്ഹ്ലിങോശ്ച" ഇതി നിയമാദാത്മനേപദാഭാവഃ| തഥാ ച കിമ്ഭൂതേ ? നഗ്നേ-വിവസ്ത്രേ, ചിന്ദതി ഭിന്ദതി കിഞ്ചിത്| തഥാ, പാവകം-അഗ്നിം ജുഹ്വാനേ, പിതൃഭ്യശ്ച പിണ്ഡാന് നിര്വപതി-അനുപ്രയച്ചതി, യാവദപ്രയതേഅശുചൌ| മനുഷ്യാണാമിത്യുപലക്ഷണമ്, സ്ത്ര്യാദയോऽപീഹ ഗൃഹ്യന്ത ഏവ|

Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8

| വികാരസാമാന്യഗുണേ ദേശേ കാലേऽഥവാ ഭിഷക്||൭|| ദൂതമഭ്യാഗതം ദൃഷ്ട്വാ നാതുരം തമുപാചരേത്| |൮|

വികാരേണ-ജ്വരാദിനാ, സാമാന്യഃ-തുല്യോ, ഗുണോ യസ്യാസൌ വികാരസാമാന്യഗുണഃ, തസ്മിംസ്തഥാവിധേ, ദേശേ കാലേ വാ ദൂതമഭ്യാഗതം-സമ്മുഖമാഗച്ചന്തം, ദൃഷ്ട്വാ ഭിഷക്തമാതുരം-ദൂതസ്യ പ്രേഷകം, നോപചരേത്| യഥാ,-കഫജേ ജ്വരാദാവാമയേ ഘൃതോദകാദിദ്രവസമീപേ ദേശേऽനൂപേ വാ കാലേ വാ പ്രത്യുഷസ്യാഗതോ ദൂതോऽശുഭഃ| പിത്താമയേ വഹ്ന്യാദിനാ സന്തപ്തേ ദേശേ കാലേ മധ്യാഹ്നേ ദൂതോऽശുഭഃ| വാരരോഗേ പരുഷരൂക്ഷസികതാപാഷാണശര്കരാദിവിശിഷ്ടേ ദേശേ കാലേ സായാഹ്നേ ദൂതോऽശുഭഃ| വിപരീതസ്തു ശുഭഃ| ചര്ദിമേഹാതീസാരാദിഷു സേതുഭങ്ഗോऽശുഭഃ| ഏഷ്വേവ സേതുവന്ധഃ ശുഭഃ|

Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11

| സ്പൃശന്തോ നാഭിനാസാസ്യകേശരോമനഖദ്വിജാന്||൮|| ഗുഹ്യപൃഷ്ഠസ്തനഗ്രീവാജഠരാനാമികാങ്ഗുലീഃ| കാര്പാസബുസസീസാസ്ഥികപാലമുശലോപലമ്||൯|| മാര്ജനീശൂര്പചൈലാന്തഭസ്മാങ്ഗാരദശാതുഷാന്| രജ്ജൂപാനത്തുലാപാശമന്യദ്വാ ഭഗ്നവിച്യുതമ്||൧൦|| തത്പൂര്വദര്ശനേ ദൂതാ വ്യാഹരന്തി മരിഷ്യതാമ്| |൧൧|

തദിത്യനേന വൈദ്യഃ പരാമൃശ്യതേ| തസ്യ പൂര്വദര്ശനം-പ്രഥമദര്ശനം, തസ്മിന് സതി തത്കാല ഏവ, മരിഷ്യതാം-ആസന്നമരണാനാം, സമ്ബന്ധിനോ ദൂതാ നാഭ്യാതി സ്പൃശന്തോ വ്യാഹരന്തി| "ലക്ഷണഹേത്വോഃ ക്രിയായാഃ" ഇതി ഹേതാവത്ര ശതൃപ്രത്യയഃ| നാഭ്യാദിസ്പര്ശനം ഹി മുമൂര്ഷുദൂതവ്യാഹരണസ്യ ഹേതുഃ| മുമൂര്ഷോര്വയം ദൂതാ ഇതി പ്രതിപാദയന്തീത്യര്ഥഃ| അനാമികാങ്ഗുലിഃ-കനീയസീനികടസ്ഥിതാ| ദശാ-വസ്ത്രവര്തിഃ| ഉപാനത്-ചര്മപാദുകാ| തുലാ-മാനവിശേഷഃ| ന കേവലം നാഭ്യാദി സ്പൃശന്തോऽപരമപി ച ഭഗ്നവിച്യുതം ച സ്പൃശന്ത ഇതി യോജ്യമ്|

Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12

| തഥാऽര്ധരാത്രേ മധ്യാഹ്നേ സന്ധ്യയോഃ പര്വവാസരേ||൧൧|| ഷഷ്ഠീചതുര്ഥീനവമീരാഹുകേതൂദയാദിഷു| ഭരണീകൃത്തികാऽऽശ്ലേഷാപൂര്വാऽऽര്ദ്രാപൈത്ര്യനൈൠതേ||൧൨||

നാഭ്യാദികമസ്പൃശന്തോऽപ്യര്ധരാത്രാദിഷ്വാഗച്ചന്തോ മരിഷ്യതാം ദൂതാ വ്യാഹരന്തി| അര്ധരാത്ര ഇതി "അഹഃസര്വൈകദേശ" ഇത്യത്ര ചകാരാദച് സമാസാന്തഃ| ആഗച്ചന്ത ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| പൈത്ര്യനൈൠത ഇതി മഘാമൂലാഖ്യേ നക്ഷത്രേ| ആദിശബ്ദേനോത്പാതദര്ശനകൃഷ്ണചതുര്ദശ്യാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശ. അ.൧൨)- "മധ്യാഹ്നോഭയസന്ധ്യാര്ധരാത്രചതുര്ഥീഷഷ്ഠീനവമീപര്വദിനേഷു ഗ്രഹോപരാഗോത്പാതദര്ശനഭരണീകൃത്തികാര്ദ്രാऽऽശ്ലേഷാമഘാമൂലപൂര്വാസു ചാശുഭഃ|" ഇതി|

Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13

യസ്മിംശ്ച ദൂതേ ബ്രുവതി വാക്യമാതുരസംശ്രയമ്| പശ്യേന്നിമിത്തമശുഭം തം ച നാനുവ്രജേദ്ഭിഷക്||൧൩||

യസ്മിന് ദൂതേ ആതുരസംശ്രയം-ആതുരപ്രതിബദ്ധം, വാക്യം ബ്രുവതി സത്യശുഭം നിമിത്തം ഭിഷക് പശ്യേത്| തം-ദൂതമാതുരചികിത്സാര്ഥമാഗതം, നാനുവ്രജേത്|

Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16

കിമ് തദശുഭം നിമിത്തമ് ? ഇത്യാഹ തദ്യഥാ വികലഃ പ്രേതഃ പ്രേതാലങ്കാര ഏവ വാ| ചിന്നം ദഗ്ധം വിനഷ്ടം വാ തദ്വാദീനി വചാംസി വാ||൧൪|| രസോ വാ കടുകസ്തീവ്രോ ഗന്ധോ വാ കൌണപോ മഹാന്| സ്പര്ശോ വാ വിപുലഃ ക്രൂരോ യദ്വാऽന്യദപി താദൃശമ്||൧൫|| തത്സര്വമഭിതോ വാക്യം വാക്യകാലേऽഥവാ പുനഃ| ദൂതമഭ്യാഗതം ദൃഷ്ട്വാ നാതുരം തമുപാചരേത്||൧൬||

തദ്യഥാശബ്ദോऽശുഭനിമിത്തസംദര്ശനസമ്ബന്ധാര്ഥഃ| വികലഃ-അങ്ഗഹീനഃ കാണകുണ്ഠാദികഃ| പ്രേതോ-മൃത ഏവ| പ്രേതാലങ്കാരോ യോ മൃതസ്യാനുലേപനവസ്ത്രാദിനാऽലങ്കാരോ വിധീയതേ| ചിന്നം-രജ്ജ്വാദികമ്| ദഗ്ധം-വസ്ത്രാദികമ്| വിനഷ്ടം വാ-ഘടഭാജനാദികമ്| തദ്വാദീനി-ചിന്നദഗ്ധവിനഷ്ടവാചകാനി, വചാംസി-വചനാനി, ശ്രോത്രേണ ശ്രൂയന്തേ| രസോ വാ കടുകസ്തീവ്ര ഇത്യനേന രസാധാരം ദ്രവ്യമനാഹാരപ്രതിബദ്ധമുപലക്ഷയതേ| രസോ ഹി രസനേന്ദ്രിയഗ്രഹ്യ ഏവ| തസ്മാത് കടുകരസാധിഷ്ഠിതം ദ്രവ്യം മരിചാദി കടുകരസശബ്ദേനേഹ ഗൃഹ്യതേ| ലോകേऽപി രസേന ദ്രവ്യം വ്യപദിശ്യത ഏവ| യഥാ-ഇദം മധുരം ദ്രവ്യമിദമമ്ലമിതി| തദേവമുത്കടകടുകരസാധിഷ്ഠിതം ദ്രവ്യം യദാ ചക്ഷുഷാ ഗൃഹ്യതേ വൈദ്യേന, തദാ ന ശുഭമ്| തീവ്രഗ്രഹണാദതീവ്രസ്യ കുഠേരകാദേര്നിരാസഃ| ഗന്ധശ്ച കൌണപോ-മഹാന് ദുര്ഗന്ധോऽതിശയേന, തത്കാല ഏവ ഘ്രാണേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, സ്പര്ശോ വാ വിസ്തീര്ണഃ ക്രൂരഃ-അതിദുഃസഹഃ, തത്കാല ഏവാഗ്ന്യാദിസമ്ബന്ധീ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, സോऽശുഭഃ| യദ്വേതി| അഥവാऽപരമപി യത്താദൃശംവികലാദ്യശുഭനിമിത്തസദൃശമനിര്ദിഷ്ടമപി രക്തകരവീരകുസുമാദികം, തത്സര്വം വാക്യമഭിതഃ-ആതുരാശ്രയാദ്വാക്യാദഗ്രേ, അഥവാ വാക്യകാലേ-ആതുരാശ്രയാവാക്യമധ്യേ വികലാദ്യശുഭനിമിത്തം തദാനീമപ്യശുഭസൂചകത്വാത് തസ്മിന് കാലേ, ദൂതമഭ്യാഗതം-ആഭിമുഖ്യേന തത്കാലമേവാഗതം, ദൃഷ്ട്വാ യേനാസൌ പ്രേഷിതോ ദൂതസ്തമാതുരം നോപാചരേത്|

Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23

അഥാന്യദപ്യശുഭം നിമിത്തമാഹ ഹാഹാക്രന്ദിതമുത്ക്രുഷ്ടമാക്രുഷ്ടം സ്ഖലനം ക്ഷുതമ്| വസ്ത്രാതപത്രപാദത്രവ്യസനം വ്യസനീക്ഷണമ്||൧൭|| ചൈത്യധ്വജാനാം പാത്രാണാം പൂര്ണാനാം ച നിമജ്ജനമ്| ഹതാനിഷ്ടപ്രവാദാശ്ച ദൂഷണം ഭസ്മപാംസുഭിഃ||൧൮|| പഥഃച്ചേദോऽഹിമാര്ജാരഗോധാസരഠവാനരൈഃ| ദീപ്താം പ്രതി ദിശം വാചഃ ക്രൂരാണാം മൃഗപക്ഷിണാമ്||൧൯|| കൃഷ്ണധാന്യഗുഡോദശ്വില്ലവണാസവചര്മണാമ്| സര്ഷപാണാം വസാതൈലതൃണപങ്കേന്ധനസ്യ ച||൨൦|| ക്ലീബക്രൂരശ്വപാകാനാം ജാലവാഗുരയോരപി| ചര്ദിതസ്യ പുരീഷസ്യ പൂതിദുര്ദര്ശനസ്യ ച||൨൧|| നിഃസാരസ്യ വ്യവായസ്യ കാര്പാസാദേരരേരപി| ശയനാസനയാനാനാമുത്താനാനാം തു ദര്ശനമ്||൨൨|| ന്യുബ്ജാനാമിതരേഷാം ച പാത്രാദീനാമശോഭനമ്| |൨൩|

ഹാഹാക്രന്ദിതമിത്യാദികമശോഭനമിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| ഹാഹേതി ക്രന്ദിതം-രുദിതം ക്വണനം ഹാഹാക്രന്ദിതമ്| തഥാ, ഉത്ക്രുഷ്ടം ഉച്ചൈഃ കൃത്വാ ക്രുഷ്ടം, ആക്രുഷ്ടം-ആക്രോശഃ| സ്ഖലനം-പതനം, വൈദ്യസ്യാऽന്യസ്യ വാ| ക്ഷുതം-ചിക്കാ| വസ്ത്രാദീനാം-വൈദ്യസ്യ സമ്ബന്ധിനാം, വ്യസനം-വിനാശഃ| വ്യസനിനാം-ആപദ്ഗതാനാം, ഈക്ഷ്ണം-ആലോകനം, ന ശോഭനമിതി സര്വത്ര യോജ്യമ്| ചൈത്യാദീനാം നിമജ്ജനം-പതനം ബ്രുഡനം ച| തഥാ, ഹത ഇത്യേവംരുപാണാമനിഷ്ടാനാം-അമങ്ഗലാനാം, പ്രവാദാഃ-ഉച്ചൈരുച്ചരിതാനി വാക്യാനി| ദൂഷണം ഭസ്മപാംസുഭിഃ-വൈദ്യസ്യൈവ പഥി ഗച്ചതോ ഭസ്മനാ പാംസുനാ വ വികിരണമശോഭനമ്, കര്മസിദ്ധ്യഭാവാദാതുരസ്യാപി മരണസൂചകത്വാത്| ഏവമന്യത്രാപ്യുഭയോരശോഭനത്വം യോജ്യമ്| പഥഃച്ചേദ ഇതി മാര്ഗസ്യ ചേദഃ| കൈഃ ? സര്പമാര്ജാരാദിഭിഃ| സരഠഃ-സര്പസദൃശീ രക്തവര്ണാദിമുഖീ പ്രാണിജാതിശ്ചക്രലണ്ഡ ഇത്യപരപര്യായഃ| യസ്യാം ദിശി സൂര്യഃ സ്ഥിതഃ സാ ദീപ്താ ഭണ്യതേ| തഥാ ചോക്തമ് "അങ്ഗാരിണ്യര്കനിര്മുക്താ, ദീപ്താ തസ്യാം ദിവാകരഃ| പ്രധൂമിതൈഷ്യര്സൂര്യാ വൈ, ശാന്താഃ പഞ്ചേതരാ ദിശഃ||" ഇതി| ദീപ്താം ദിശം പ്രതി യാ വാചോ-വാണ്യഃ, ക്രൂരാണാം-ക്രവ്യഭുജാം, മൃഗാണാം-ദ്വീപിശൃഗാലാദീനാം, പക്ഷിണാം-ഗൃധ്രശ്യേനാദീനാം, താ അശോഭനാ ഇതി ലിങ്ഗവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| കൃഷ്ണധാന്യാദീനാം യദ്ദര്ശനം വൈദ്യസ്യ പഥി ഗച്ഛത ആതുരഗൃഹേ പ്രവിശതോ വാ തദശോഭനമ്, അശുഭസൂചകത്വാത്| ഉദശ്വിത്-തക്രമ്| സര്ഷപോ-രക്താഭാസഃ| ക്രൂരോ-നിഷ്ഠ്രുരവാദീ| ശ്വപാകഃ-ചാണ്ദാലഃ| ജാലം-ആനായഃ| വാഗുരാ-മൃഗബന്ധനീ| പൂതിഃ-ദുര്ഗന്ധിഃ| ദുര്ദര്ശനഃ-കരാലാകൃതിഃ| നിഃസാരസ്യ-വ്യപേതസാരസ്യ വസ്തുനഃ| വ്യവായസ്യ-മൈഥുനസ്യ| കാര്പാസാദേരിത്യാദിശബ്ദേന കാര്പാസബുസസീസാദേര്ദൂതചിന്താനിര്ദിഷ്ടസ്യ (ശ്ലോ. ൯) ഗ്രഹണമ്| കാര്പാസാദേഃ പദാര്ഥസ്യ ദര്ശനം പഥി ഗച്ചത ആതുരഗൃഹം പ്രവിശതോ വാऽശോഭനമ്| അരേര്ദര്ശനമശോഭനമ്| പ്രകൃതത്വാദ്വൈസ്ദ്യസ്യാത്മശത്രുദര്ശനമ്| തഥാ, ശയനാദീനാമുത്താനാനാം-ഊര്ധ്വമുഖസ്ഥിതപാദാനാം ദര്ശനമ്, തഥേതരേഷാം-പാത്രാദീനാം ഘടശരാവോദഞ്ചനാദീനാമധോമുഖാനാം, ദര്ശനമശോഭനമ്|

Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24

| പുംസംജ്ഞാഃ പക്ഷിണോ വാമാഃ സ്ത്രീസംജ്ഞാ ദക്ഷിണാഃ ശുഭാഃ||൨൩|| പ്രദക്ഷിണം ഖഗമൃഗാ യന്തോ, നൈവം ശ്വജമ്ബുകാഃ| |൨൪|

പുംസംജ്ഞാഃ-പുംനാമാനഃ, പക്ഷിണോ-വര്തകാദയോ, വാമസ്ഥിതാഃ പ്രശസ്താഃ| സ്ത്രീനാമാനോ-ബലാകാസാരികാദയോ, ദക്ഷിണസ്ഥിതാഃ ശുഭാഃ| പ്രദക്ഷിണമിതി വാമാദ്ദക്ഷിണം ഗച്ഛന്തഃ ഖഗമൃഗാഃ ശുഭാഃ| ഖഗാഃ-കാകാപാരാവതാദയഃ| മൃഗാഃ-ഹരിണൈണാദയഃ| യാന്തോ നൈവം ശ്വജമ്ബുകാഃ,-കിന്തര്ഹി ? ദക്ഷിണാദ്വാമം ഗച്ചന്തഃ ശുഭാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25

| അയുഗ്മാശ്ച മൃഗാഃ ശസ്താഃ ശസ്താ നിത്യം ച ദര്ശനേ||൨൪|| ചാഷഭാസഭരദ്വാജനകുലച്ചാഗബര്ഹിണഃ| |൨൫|

അയുഗ്മാഃ-പഞ്ചസപ്താ പി(ദയോ), മൃഗാഃ ശുഭാഃ| ചാഷാദയോ മയൂരാന്താ നിത്യം ദര്ശനേ-വാമതോ ദക്ഷിണതോ വാ, ശസ്താഃ|

Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25

| അശുഭം സര്വഥോലൂകബിഡാലസരഠേക്ഷണമ്||൨൫||

സര്വഥാ-സര്വേണ പ്രകാരേണ വാമതോ ദക്ഷിണതോ വാ യുഗ്മാനാമ യുഗ്മാനാം വാ, ഉലൂകാദീനാം ദര്ശനമശുഭമ്| കീര്തനേ തു പ്രശസ്താ ഇത്യേകേ|

Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26

പ്രശസ്താഃ കീര്തനേ കോലഗോധാഹിശശജാഹകാഃ| ന ദര്ശനേ ന വിരുതേ, വാനരര്ക്ഷാവതോऽന്യഥാ||൨൬||

Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27

ധനുരൈന്ദ്രം ച ലാലാടമശുഭം, ശുഭമന്യതഃ| അഗ്നിപൂര്ണാനി പാത്രാണി ഭിന്നാനി വിശിഖാനി ച||൨൭||

ഏന്ദ്രം ധനുര്ലാലാടം-അഭിമുഖം, അശുഭമ്| അന്യതഃ-പുരഃസ്ഥിതം സമ്മുഖം വര്ജയിത്വാ തിര്യക് പൃഷ്ഠതോ വാ സ്ഥിതം, ശുഭമ്| ലാലാടമിതി ഭവാര്ഥേ അണ്| ലാലാടശബ്ദേനേഹ ലലാടസമീപോ ദേശോ ലക്ഷ്യതേ, സമ്മുഖമിത്യര്ഥഃ| പാത്രാണ്യഗ്നിപൂര്ണാന്യശോഭനാനി| തഥാ ബിന്നാനി-ഭഗ്നാനി| തഥാ, വിശിഖാനി-അന്തഃശൂന്യാനി| ന ശുഭാനീതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28

വൈദ്യസ്യാതുരഗൃഹപ്രവേശേ ശുഭാശുഭസൂചകാനി നിമിത്താന്യാഹ ദധ്യക്ഷതാദി നിര്ഗച്ഛദ്വക്ഷ്യമാണം ച മങ്ഗലമ്| വൈദ്യോ മരിഷ്യതാം വേശ്മ പ്രവിശന്നേവ പശ്യതി||൨൮||

ആദിശബ്ദേനേക്ഷുനിഷ്പാവാദിപരിഗ്രഹഃ| ദധ്യക്ഷതാവാദീ (താ ആദയോ) യസ്യ മങ്ഗലസ്യ തദേവമ്| വൈദ്യഃ പ്രവിശന്നേവ-തത്കാല ഏവ, ആതുരഗൃഹാദ്ദധ്യക്ഷതാദി-യദ്വക്ഷ്യമാണം, തന്നിര്ഗച്ചത്-നിഃസരത്, മരിഷ്യതാം-ആസന്നമരണാനാം, പശ്യതി|

Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29

ദൂതാദ്യസാധു ദൃഷ്ട്വൈവം ത്യജേദാര്തമതോऽന്യഥാ| കരുണാശുദ്ധസന്താനോ യത്നതസ്തമുപാചരേത്||൨൯||

ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, ദൂതാദ്യസാധു-അശുഭം പൂര്വനിര്ദിഷ്ടം, ദൃഷ്ട്വാ ആര്തം-ആതുരം, ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| ആദിശബ്ദേന ശകുനാദേര്ഗ്രഹണമ്| അതോऽന്യഥേതി ദൂതാദി ശുഭം ദൃഷ്ട്വാ, തം ആതുരം, വൈദ്യോ യത്നേന സമുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതഃ ? കരുണായാ ശുദ്ധം നിര്മലം, സന്താനം-ചേതോ, യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്|

Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39

അഥ തദേവ ദധ്യക്ഷതാദ്യാഹ ദധ്യക്ഷതേക്ഷുനിഷ്പാവപ്രിയങ്ഗുമധുസര്പിഷാമ്| യാവകാഞ്ജനഭൃങ്ഗാരഘണ്ടാദീപസരോരുഹാമ്||൩൦|| ദൂര്വാര്ദ്രമത്സ്യമാംസാനാം ലാജാനാം ഫലഭക്ഷയോഃ| രത്നേഭപൂര്ണകുമ്ഭാനാം കന്യായാഃ സ്യന്ദനസ്യ ച||൩൧|| നരസ്യ വര്ധമാനസ്യ ദേവതാനാം നൃപസ്യ ച| ശുക്ലാനാം സുമനോവാലചാമരാമ്ബരവാജിനാമ്||൩൨|| ശങ്ഖസാധുദ്വിജോഷ്ണീഷതോരണസ്വസ്തികസ്യ ച| ഭൂമേഃ സമുദ്ധതായാശ്ച വഹ്നേഃ പ്രജ്വലിതസ്യ ച||൩൩|| മനോജ്ഞസ്യാന്നപാനസ്യ പൂര്ണസ്യ ശകടസ്യ ച| നൃഭിര്ധേന്വാഃ സവത്സായാ വഡാവായാഃ സ്ത്രിയാ അപി||൩൪|| ജീവഞ്ജീവകസാരങ്ഗസാരസപ്രിയവാദിനാമ്| ഹംസാനാം ശതപത്രാണാം ബദ്ധസ്യൈകപശോസ്തഥാ||൩൫|| രുചകാദര്ശസിദ്ധാര്ഥരോചനാനാം ച ദര്ശനമ്| ഗന്ധഃ സുസുരഭിര്വര്ണഃ സുശുക്ലോ മധുരോ രസഃ||൩൬|| ഗോപതേരനുകൂലസ്യ സ്വനസ്തദ്വദ്ഗവാമപി| മൃഗപക്ഷിനരാണാം ച ശോഭിനാം ശോഭനാ ഗിരഃ||൩൭|| ഛത്രധ്വജപതാകാനാമുത്ക്ഷേപണമഭിഷ്ടുതിഃ| ഭേരീമൃദങ്ഗശങ്ഖാനാം ശബ്ദാഃ പുണ്യാഹനിഃസ്വനാഃ||൩൮|| വേദാധ്യയനശബ്ദാശ്ച സുഖോ വായുഃ പ്രദക്ഷിണഃ| പഥി വേശ്മപ്രവേശേ ച വിദ്യാദാരോഗ്യലക്ഷണമ്||൩൯||

ദധ്യക്ഷതാദീനാം ദര്ശനം 'പഥി വേശ്മപ്രവേശേ ച വിദ്യാദാരോഗ്യലക്ഷണമ്|' ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| അക്ഷതാഃ-യവാഃ, അഖണ്ഡിതാസ്തണ്ഡുലാ ഇത്യന്യേ, ധാന്യമേവാഖണ്ഡിതമക്ഷതശബ്ദവാച്യമിത്യപരേ| യാവകം-അലക്തകഃ| ഭൃങ്ഗാരഃ-കനകാലുകാ| അര്ദ്രമത്സ്യാഃ, ആര്ദ്രമാംസമ്| ആര്ദ്രഗ്രഹണമത്ര ശുഷ്കപരിഹാരാര്ഥമ്| ഭക്ഷംമോദകാദി| പദ്മരാഗാദികം-രത്നമ്| ഇഭോ-ഹസ്തീ| നരസ്യേതി ശൌര്യത്യാഗപ്രജ്ഞാരാജസത്കാരാദിഭിര്വധമാനഃ-പ്രതിദിനമുപചയം ഗതഃ, തഥാവിധസ്യ പുരുഷസ്യ ദര്ശനം ശുഭമ്| ശുക്ലാനാം സുമനഃപ്രഭൃതീനാം ദര്ശനം ശുഭമ്| ബാലചാമരം-കേശപ്രകീര്ണകമ്| വാജീ-തുരങ്ഗഃ| ഉഷ്ണീഷം-ശിരോവേഷ്ടനമ്| മനോജ്ഞസ്യ-ഹൃദയഹാരിണോऽന്നപാനസ്യ| ശകടസ്യ-രഥസ്യ, നൃഭിഃ-നരൈഃ, പൂര്ണസ്യ-സമ്ഭൃതസ്യ| ധേന്വാ ഇത്യാദി| സ്ത്രിയാ അപീത്യപിശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| യഥാ ധേന്വാഃ സവത്സായാ ദര്ശനമേവം വഡവായാഃ സ്ത്രിയാശ്ച സവത്സായാഃ-സാപത്യായാ ഇതി| രുചികോ-വലയഃ, ആഭരണവിശേഷഃ| സിദ്ധാര്ഥോ-ഗൌരസര്ഷപഃ| ഗന്ധഃ-സുഷ്ഠു സുരഭിഃ| വര്ണഃ സുഷ്ഠു ശുക്ലഃ-സിതഃ| രസോ മധുരഃ| ഗോപതേഃ-വൃഷഭസ്യ, അനുകൂലസ്യ-അകുപിതസ്യ, സ്വനഃശബ്ദഃ| തദ്വത്-ഗോപതിനാ തുല്യോ, ഗവാമപ്യനുകൂലാനാം ശബ്ദ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശോഭിനാം-പ്രശസ്താനാം മൃഗാദീനാം, പ്രശസ്താ ഗിരഃ| വിദ്യാദാരോഗ്യലക്ഷണമിതി യോജ്യമ്| മൃഗപക്ഷിനരാ ഹ്യശോഭിനോऽപി ശൃഗാലോലൂകപുല്കസചാണ്ഡാലാദയഃ സന്തി, തഡ്യവച്ചേദനാര്ഥം ശോഭിനാമിതി വിശേഷണമ്| ശോഭിനാമപി മൃഗാദീനാം ക്ഷാമരോഗാര്താമിഹതാനാമശോഭനാ വാചഃ സ്യുഃ തത്ത്യാഗാര്ഥം ശോഭനാ ഇതി വിശേഷണമ്| ചത്രാദീനാമുത്ക്ഷേപണം-ഉത്ഥാപനമ്| പതാകാ-വൈജയന്തീ| അഭിഷ്ടുതിഃ-പ്രയാണകാലേ ജനേന സ്തുതിര്ജയജയേത്യാദിശബ്ദപൂര്വാऽഭിമുഖമുച്ചാരിതാ| തഥാ, ഭേര്യാദീനാം ശബ്ദാഃ, പുണ്യാഹനിഃസ്വനാഃ-പ്രശസ്തശബ്ദാ| അരോഗ്യായ, ന ത്വപ്രശസ്തനിഃസ്വനാഃ പ്രേതപടഹാദിജാഃ| വേദാധ്യയനസ്യ-വേദപാഠസ്യ, യേ ശബ്ദാസ്തേ ച ശുഭാഃ| പ്രദക്ഷിണഃ-അനുകൂലോ, വായുഃ സുഖഃ-സുഖാവഹഃ| പഥി വേശ്മപ്രവേശേ ചൈതദാരോഗ്യലക്ഷണം വിദ്യാത്|

Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40

ഇത്യുക്തം ദൂതശകുനം സ്വപ്നാനൂര്ധ്വം പ്രചക്ഷതേ| |൪൦|

ഇത്യേവമര്ഥേ പരിസമാപ്തൌ വാ| ദൂതഃ-സ്ത്രീപുരുഷാദിഃ, ഇത്യാദി പ്രാഗുക്തമ്| തഥാ, ചേതനാചേതനരൂപഃ ശുഭാശുഭസൂചകോ ദൂതവര്ജിതോ ലോകപ്രസിദ്ധഃ-ശകുന ഉക്തഃ| യഥാ (ശ്ലോ. ൧൭)-"ഹാഹാക്രന്ദിതം" ഇത്യാദി| ഇതി-ഏവം, ഉക്തം-അഭിഹിതമ്| അതോ ദൂതശകുനാദൂര്ധ്വം-അനന്തരം, സ്വപ്നാന് പ്രചക്ഷതേ-സമ്യഗ് ഭണിഷ്യതി, തന്ത്രകാര ഇതി ശേഷഃ| സ്വപ്നലക്ഷണമഷ്ടങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ കഥിതമ്| യഥാ (സൂ. അ. ൯)- "സര്വേന്ദ്രിയവ്യുപരതൌ മനോऽനുപരതം യദാ| വിഷയേഭ്യസ്തദാ സ്വപ്നം നാനാരൂപം പ്രപശ്യതി||" ഇതി| തഥാ (സം. സൂ. അ. ൯)- "ശ്ലേഷ്മാവൃതേഷു സ്രോതഃസു ശ്രമാദുപരതേഷു ച| ഇന്ദ്രിയേഷു സ്വകര്മഭ്യോ നിദ്രാऽऽവിശതി ദേഹിനമ്||" ഇതി നിദ്രാലക്ഷണമ്|

Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41

| സ്വപ്നേ മദ്യം സഹ പ്രേതൈര്യഃ വിപന് കൃഷ്യതേ ശുനാ||൪൦|| സ മര്ത്യൌ മൃത്യുനാ ശീഘ്രം ജ്വരരൂപേണ നീയതേ| |൪൧|

യോ മര്ത്യഃ-പുരുഷഃ, സ്വപ്നേ-സ്വപ്നാവസ്ഥായാം, പ്രേതൈഃ സഹ മദ്യം പിബന് ശുനാ കൃഷ്യതേ-ആക്രമ്യതേ, സ മൃത്യുനാ ജ്വരരൂപേണ ശീഘ്രം അഹിരാത് കതിപയൈരേവ ദിവസൈഃ, നീയതേ, ലികാന്തരമിതി ശേഷഃ|

Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42

| രക്തമാല്യവപുര്വസ്ത്രോ യോ ഹസന് ഹ്രിയതേ സ്ത്രിയാ||൪൧|| സോऽസ്രപിത്തേന| |൪൨|

രക്തമാല്യോ രക്തവപൂ രക്തവസ്ത്രശ്ച യോ മര്ത്യോ ഹസന് സ്ത്രിയാ സ്വപ്നേ ഹ്രിയതേ-ആകൃഷ്യത ആക്രമ്യതേ, സോऽസ്രപിത്തേന മൃത്യുനാ ശീഘ്രം നീയതേ|

Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42

മഹിഷശ്വരാഹോഷ്ട്രഗര്ദഭൈഃ| യഃ പ്രയാതി ദിശം യാമ്യാം മരണം തസ്യ യക്ഷ്മണാ||൪൨||

യോ മഹിഷാദിഭിഃ കരണഭൂതൈര്യാമ്യാം ദക്ഷിണാം ദിശം, സ്വപ്നേ പ്രയാതി, തസ്യ യക്ഷ്മണാ മരണം ഭവതി|

Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43

ലതാ കണ്ടകിനീ വംശസ്താലോ വാ ഹൃദി ജായതേ| യസ്യ തസ്യാശു ഗുല്മേന|൪൩|

മര്ത്യ ഇതി പ്രഥമാന്തോऽപീഹാര്ഥവശാത് ഷഷ്ഠ്യന്തഃ സമ്ബധ്യതേ| യസ്യ മര്ത്യസ്യ സ്വപ്നേ കണ്ടകയുക്താ ലതാ ഹൃദയേ ജായതേ, വംശോ വാ-അഥവാ താലഃ, തസ്യ ശീഘ്രം ഗുല്മേന മരണം ഭവേത്| സങ്ഗ്രഹേത്വേവമുക്തമ് (ശാ. അ. ൧൨)- "യസ്യ കണ്ടകിനീ ലതാ വംശ സ്താലോ വാ ഹൃദി ജായതേ സ ഗുല്മേന| യസ്യ തു ശിരസി സ ശിരോരോഗേണ ശസ്ത്രേണ വാ ശിരഃച്ചേദനേന|" ഇതി|

Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44

| യസ്യ വഹ്നിമനര്ചിഷമ്||൪൩|| ജുഹ്നതോ ഘൃതസിക്തസ്യ നഗ്നസ്യോരസി ജായതേ| പദ്മം സ നശ്യേത്കുഷ്ഠേന|൪൪|

യസ്യ മര്ത്യസ്യ നഗ്നസ്യാജ്യാഭ്യക്തസ്യ വഹ്നിമനര്ചിഷം-ജ്വാലാരഹിതം, ജുഹ്നത ഉരസി പദ്മം സ്വപ്നേ ജായതേ, സ നരഃ കുഷ്ഠേന നശ്യേത്|

Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45

| ചണ്ഡാലൈഃ സഹ യഃ പിബേത്||൪൪|| സ്നേഹം ബഹുവിധം സ്വപ്നേ സ പ്രമേഹേണ നശ്യതി| |൪൫|

ചണ്ഡാലൈഃ സഹ ബഹുവിധം-അനേകപ്രകാരം, സ്നേഹം-ഘൃതതൈലാദികം, യോ മര്ത്യഃ സ്വപ്നേ പിബേത്, സ പ്രമേഹേണ നശ്യതി| സ്വപ്നേ പ്രകൃതേऽപി പുനഃ സ്വപ്നഗ്രഹണം കൃതം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്|

Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45

| ഉന്മാദേന ജലേ മജ്ജേദ്യോ നൃത്യന് രാക്ഷസൈഃ സഹ||൪൫||

ഉന്മാദേന സ നശ്യതി, യോ രാക്ഷസൈഃ സഹ നൃത്യന് ജലേ മജ്ജേത്|

Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46

അപസ്മാരേണ യോ മര്ത്യോ നൃത്യന് പ്രേതേന നീയതേ| |൪൬|

സ മര്ഥ്യോऽപസ്മാരേണ നശ്യതി, യോ നൃത്യന് പ്രേതേന സ്വപ്നേ നീയതേ|

Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47

| യാനം ഖരോഷ്ട്രമാര്ജാരകപിശാര്ദൂലസൂകരൈഃ||൪൬|| യസ്യ പ്രേതൈഃ ശൃഗാലൈര്വാ സ മൃത്യോര്വര്തതേ മുഖേ| |൪൭|

യസ്യ നരസ്യ സ്വപ്നേ ഖരാദിഭിര്യാനം ഭവതി, സ മൃത്യോര്മുഖാഭ്യന്തരേ വര്തതേ, അത്യാസന്നവിനാശത്വാത്|

Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48

| അപൂപശഷ്കുലീര്ജഗ്ധ്വാ വിബുദ്ധസ്തദ്വിധം വമന്||൪൭|| ന ജീവതി| |൪൮|

അപൂപാന് ശഷ്കുലീര്വാ ജഗ്ധ്വാ-ഭക്ഷയിത്വൈവം സ്വപ്നേ ദൃഷ്ട്വാ, വിബുദ്ധഃ സന് തദ്വിധം-അപൂപശഷ്കുലിപ്രായമേവ, വമേത്-ഉദ്ഗിരേത്, സ ന ജീവതി|

Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48

അക്ഷിരോഗായ സൂര്യന്ദുഗ്രഹണേക്ഷണമ്| |൪൮|

സൂര്യചന്ദ്രയോര്ഗ്രഹണദര്ശനമക്ഷിരോഗായ|

Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48

| സൂര്യാചന്ദ്രമസോഃ പാതദര്ശനം ദൃഗ്വിനാശനമ്||൪൮||

സ്വപ്നേ സൂര്യാചന്ദ്രമസോഃ പതനദര്ശനം മര്ത്യസ്യ ദൃഷ്ടിവിനാശനമ്| സൂര്യാചന്ദ്രമസോരിതി "ദേവതാദ്വന്ദ്വേ ച" ഇത്യാനങാദേശഃ|

Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58

മൂര്ധ്നി വംശലതാദീനാം സമ്ഭവോ വയസാം തഥാ| നിലയോ മുണ്ഡതാ കാകഗൃധ്രാദ്യൈഃ പരിവാരണമ്||൪൯|| തഥാ പ്രേതപിശാചസ്ത്രീദ്രവിഡാന്ധ്രഗവാശനൈഃ| സങ്ഗോ വേത്രലതാവംശതൃണകണ്ടകസങ്കടേ||൫൦|| ശ്വഭ്രശ്മശാനശയനം പതനം പാംസുഭസ്മനോഃ| മജ്ജനം ജലപങ്കാദൌ ശീഘ്രേണ സ്രോതസാ ഹൃതിഃ||൫൧|| നൃത്വവാദിത്രഗീതാനി രക്തസ്രഗ്വസ്ത്രധാരണമ്| വയോങ്ഗവൃദ്ധിരഭ്യങ്ഗോ വിവാഹഃ ശ്മശ്രുകര്മ ച||൫൨|| പക്വാന്നസ്നേഹമദ്യാശഃ പ്രച്ചര്ദനവിരേചനേ| ഹിരണ്യലോഹയോര്ലാഭഃ കലിര്ബന്ധപരാജയൌ||൫൩|| ഉപാനദ്യുഗനാശശ്ച പ്രപാതഃ പാദചര്മണോഃ| ഹര്ഷോ ഭൃശം പ്രകുപിതൈഃ പിതൃഭിശ്ചാവഭര്ത്സനമ്||൫൪|| പ്രദീപഗ്രഹനക്ഷത്രദന്തദൈവതചക്ഷുഷാമ്| പതനം വാ വിനാശോ വാ, ഭേദനം പര്വതസ്യ ച||൫൫|| കാനനേ രക്തകുസുമേ പാപകര്മനിവേശനേ| ചിതാന്ധകാരസമ്ബാധേ ജനന്യാം ച പ്രവേശനമ്||൫൬|| പാതഃ പ്രാസാദശൈലാദേര്മത്സ്യേന ഗ്രസനം തഥാ| കാഷായിണാമസോമ്യാനാം നഗ്നാനാം ദണ്ഡധാരിണാം||൫൭|| രക്താക്ഷാണാം ച കൃഷ്ണാനാം ദര്ശനം ജാതു നേഷ്യതേ| |൫൮|

ജാതു നേഷ്യത ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| വംശലതാദീനാം മൂര്ധ്നി-ശിരസി, സമ്ഭവോ-ജന്മ, ജാതു നേഷ്യതേ| ഏവമഗ്രേऽപി യോജ്യമ്| തഥാ, വയസാം-പക്ഷിണാം, മൂര്ധ്നി നിലയോ-നിലയനമ്| തഥാ, മുണ്ഡതാ-കൃതമുണ്ഡനത്വമ്| കാകാദ്യൈഃ പരിവാരണം-പരിവൃതത്വമ്| ന കേവലം കാകാദ്യൈഃ, പ്രേതാദ്യൈശ്ചേതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ഗവാശനാഃ ഗോമാംസഭക്ഷാഃ, തൈഃ| വേത്രാദിസങ്കടേ-സംവൃതേ, സങ്ഗഃ-ദ്വാരാലാഭഃ, തത്രൈവ നിഃസാരമപശ്യതഃ| ശ്വഭ്രേ ശ്മശാനേ ച ശയനം-സ്വപനമ്| പാംസൌ ഭസ്മനി ച പതനമ്| ജലപങ്കാദികേ മജ്ജനം-ബൃഡനമ്| ആദിശബ്ദേന കൂപകലുഷോദകാദി ഗൃഹ്യതേ| സ്രോതസാ ശീഘ്രേണ ഹൃതിഃ-ഹരണമ്| നൃത്യം ച വാദിത്രം ച ഗീതം ച താനി| തഥാ, സ്രക് ച വസ്ത്രം ച സ്രഗ്വസ്ത്രേ, രക്തേ ച തേ സ്രഗ്വസ്ത്രേ ച, തയോര്ധാരണമ്| വയശ്ചാങ്ഗം ച, തയോര്വൃദ്ധിഃ| അഭ്യങ്ഗഃ-അഭ്യഞ്ജനമ്| വിവാഹഃ-പരിണയഃ| ശ്മശ്രുകര്മ-മുഖവ്യഞ്ജനമുണ്ഡനമ്| പക്വാന്നം-മണ്ഡകാദിഃ, സ്നേഹഃ-തൈലാദിഃ, മദ്യം-സീധ്വാദി, തേഷാമാശോ-ഭക്ഷണമ്| പ്രച്ചര്ദനം-വമിഃ| വിരേചനം-വിരേകഃ| ഹിരണ്യസ്യ-രുക്മാദേഃ, ലോഹസ്യ ച ലാഭഃ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൧൨)- "ലഭതേ വാ ഹിരണ്യലോഹലവണ" ഇതി| കലിഃ-അനര്ഥഃ| ബന്ധോ-ബന്ധനമ്| പരാജയഃ-പരിഭവഃ| ഉപാനദ്യുഗസ്യ നാശഃ| പാദസ്യ ചര്മണശ്ച പ്രകര്ഷേണ പതനമ്| ഭൃശം-അതിശയേന, ഹര്ഷഃ| പിതൃഭിഃ പ്രകുപിതൈരവഭര്ത്സന-സന്തര്ജനമ്| പ്രദീപാദീനാം പതനമഥവാ വിനാശഃ| പര്വതസ്യ ച ഭേദനമ്| കാനനേ-വനേ, രക്തപുഷ്പേ പ്രവേശനമിതി സമ്ബന്ധഃ| പാപകര്മാണാം-പാപിനാം, നിവേശനേ-ഗൃഹേ, പ്രവേശനമ്| ചിന്തായാമന്ധകാരസമ്ബാധേ-തമഃസങ്കടേ, ജനന്യാംമാതരി, ച പ്രവേശനമ്| പ്രാസാദാത് പര്വതാദ്വാ പാതഃ-പതനമ്, ആദിശബ്ദേന വൃക്ഷഗൃഹാദേര്ഗ്രഹണമ്| മത്സ്യേന ഗ്രസനം-നിഗരണമ്| കഷായേണ രക്തം വസ്ത്രം-കാഷായമ്, തദ്വിദ്യതേ യേഷാമിതീനിഃ| തേഷാം കാഷായിണാം-കാശായവസ്ത്രാവൃതാനാം, തഥാ അസൌമ്യാനാം-ദുര്ദര്ശാനാം, തഥാ നഗ്നാനാം-വിവസ്ത്രാണാം, തഥാ ദണ്ഡധാരിണാം-ദണ്ഡിനാം, തഥാ രക്തയനാനാം കൃഷ്ണവര്ണാനാം ച നൃണാം ജാതു-കദാചിത്, ന ദര്ശനമിഷ്യതേ, സ്വപ്നേऽശുഭഹേതുത്വാത്|

Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59

| കൃഷ്ണാ പാപാനനാചാരാ ദീര്ഘകേശനഖസ്തനീ||൫൮|| വിരാഗമാല്യവസനാ സ്വപ്നേ കാലനിശാ മതാ| |൫൯|

ഏവംവിധാ സ്ത്രീ സ്വപ്നേ കാലനിശാ-തദ്വിധാ, മതാ| കൃഷ്ണാകൃഷ്ണവര്ണാ| തഥാ, പാപമാനനമാചാരശ്ച യസ്യാഃ സാ| തഥാ, ദീര്ഘാഃ കേശാ നഖാഃ സ്തനൌ ച യസ്യാഃ സൈവമ്| "സ്വാങ്ഗാച്ചോപസര്ജനാത്" ഇതി ങീപ്| മാല്യം ച വസനം ച മാല്യവസനമ്| വിഗതോ രാഗോ യസ്യ മാല്യവസനസ്യ തദേവംഭൂതം മാല്യവസനം യസ്യാഃ സൈവമ്|

Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60

| മനോവഹാനാം പൂര്ണത്വാത്സ്രോതസാം പ്രബലൈര്മലൈഃ||൫൯|| ദൃശ്യന്തേ ദാരുണാഃ സ്വപ്നാ രോഗീ യൈര്യാതി പഞ്ചതാമ്| അരോഗഃ സംശയം പ്രാപ്യ കശ്ചിദേവ വിമുച്യതേ||൬൦||

മനഃ-ചേതോ, വഹന്തി യാനി വിശേഷേണ ഹൃദാശ്രിതാനി സ്രോതാംസി താനി മനോവഹാനി, തേഷാം മനോവഹാനാം പ്രബലൈഃ-അതിബലവദ്ഭിഃ, മലൈഃ-മലിനീകരണസ്വഭവൈര്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, പുര്ണത്വാത് ദാരുണാഃ-ഘോരാ അപ്രശസ്താഃ, സ്പപ്നാ ദൃശ്യന്തേ-അനുഭൂയന്തേ| യൈഃസ്വപ്നൈര്ദൃഷ്ടൈഃ, രോഗീ-ആതുരഃ, പഞ്ചതാം യാതി-മരണം പ്രാപ്നോതി, തഥാ സ്വഭാവത്വാദൈഷാം സ്വപ്നാനാമ്| അരോഗ ഇത്യാദി| സ്വസ്ഥോ നരഃ സംശയം-ജീവിതസംദേഹം, പ്രാപ്യ കശ്ചിദേവ-ബഹൂനാം മധ്യാത്പുണ്യവാന്നിയതായുരേവ, വിമുച്യതേ, മരണാദിതി, ശേഷഃ| സ്വപ്നഭേദാനിദാനീമാഹ-

Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61

ദൃഷ്ടഃ ശ്രുതോऽനുഭൂതശ്ച പ്രാര്ഥിതഃ കല്പിതസ്തഥാ| ഭാവികോ ദോഷജശ്ചേതി സ്വപ്നഃ സപ്തവിധോ മതഃ||൬൧||

ചഃ സമുച്ചയേ| ഇതിഃ പ്രകാരേ| ദൃഷ്ടാദിനാ പ്രകാരേണ സ്വപ്നഃ സപ്തവിധോ മതഃ,-സപ്ത സ്വപ്നാ ഇത്യര്ഥഃ| ദൃഷ്ടഃ സ ഉച്യതേ,-യശ്ചക്ഷുഷാ ജാഗ്രദവസ്ഥായാം കിഞ്ചിദ്വസ്തുജാതം ദൃഷ്ട്വാ തദാനീം സുപ്താവസ്ഥായാം താദൃശം വസ്തുജാതം സംവിത്തിരൂപതയാऽനുഭുയതേ| ൧| യശ്ച ശബ്ദമാത്രേണ ബസ്തുജാതം ശ്രോത്രേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ തദാനീം സുപ്താവസ്ഥായം താദ്രുക്സംവിത്തിരൂപതയാऽനുഭൂയതേ, സ ശ്രുത ഉച്യതേ| ൨| യസ്തു ജാഗ്രദവസ്ഥായാം യഥായഥമിന്ദ്രിയൈരനുഭൂയതേ സുപ്താവസ്ഥായാം താദൃഗന്തഃസംവിത്തിരൂപതയാऽനുഭൂയതേ, സോऽനുഭൂത ഉച്യതേ| ൩| യസ്മിന് ദൃഷ്ടേ ശ്രുതേऽനുഭൂതേ വാ യത്പൂര്വം ജാഗ്രദവസ്ഥായാം വസ്തുജാതം മനസാऽഭ്യര്ഥ്യതേ തഥൈവ ച സുപ്താവസ്ഥായാമന്തഃസംവിത്തിരൂപതയാऽനുഭൂയതേ, സ പ്രാര്ഥിത ഉച്യതേ| ൪| യസ്തു ഷഡ്ഭിഃ പ്രത്യക്ഷാനുമാനാദിഭിര്ന ദൃഷ്ടോ നാപി ശ്രുതോ നാപ്യനുഭൂതോ ദൃഷ്ടശ്രുതാനുഭൂതത്വാഭാവാദത ഏവ ന പ്രാര്ഥിതഃ, അപി തു കേവലം മനസാ യഥേച്ചമുത്പ്രേക്ഷ്യ യത്കിഞ്ചനരൂപാഭിഃ കല്പനാഭിസ്താഭിസ്താഭിഃ കല്പിതോ ജാഗ്രദവസ്ഥായാം വസ്തുജാതോऽന്തഃസംവിത്താവുപാരുഢഃ, തദാനീം സുപ്താവസ്ഥായാം താദൃഗനുഭൂയതേ, സ കല്പിത ഉച്യതേ| ൫| യശ്ച ദൃഷ്ടശ്രുതാദിഭ്യഃ സ്വപ്നേഭ്യോऽന്യോ വിലക്ഷണസ്വപ്നോ യഥാ ദൃശ്യതേ സുപ്താവസ്ഥായാമുത്തരകാലം തഥൈവ തത്സ്വപ്നദര്ശിനാ നരേണ തന്മുഖാവഗതതദര്ഥൈരന്യൈരപി പ്രത്യക്ഷതോ ദൃശ്യതേ, സ ഭാവികഃ| ൬| ദോഷജഃ സ സ്വപ്നഃ-യോ വാതജഃ പിത്തജഃ കഫജോ വാ യഥായഥം ദോഷഗുണാനുരൂപോऽന്തഃസംവിത്താവനുഭൂയത ഇതി| ൭|

Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62

തേഷ്വാദ്യാ നിഷ്ഫലാഃ പഞ്ഹ്ച യഥാസ്വപ്രകൃതിര്ദിവാ| വിസ്മൃതോ ദീര്ഘഹ്രസ്വോऽതി|൬൨|

തേഷു സ്വപ്നേഷുമധ്യാദ്യേ പഞ്ചാദ്യാഃ-ആദൌ പഠിതാ ദൃഷ്ടാദയഃ തേ നിഷ്ഫലാഃ-ന തേ യഥാനുരൂപം ഫലം ശുഭമശുഭം വാ ദദതി| യഥാസ്വപ്രകൃതിഃ-യഥാദോഷജോ, യഃ സ്വപ്നഃ സോऽപി നിഷ്ഫലഃ-നാസൌ യഥാനുരൂപം ശുഭാശുഭലക്ഷണം ഫലം ദദാതി| വാതപ്രകൃതേര്വാതപ്രകൃത്യനുരൂപതഃ സ്വപ്നോ യാവദ്ദ്വന്ദ്വപ്രകൃതേര്ദ്വേന്ദ്വപ്രകൃത്യനരൂപതഃ സന്നിപാതരൂപതോ വാऽഫലഃ| തഥാ ദിവാ ദൃഷ്ടോ യഃ സ്വപ്നഃ, തഥാ വിസ്മൃതഃ, തഥാऽതിദീര്ഘോऽതിഹ്രസ്വോ വാ യഃ സ്വപ്നഃ, സ പഞ്ചവിധവ്യതിരിക്തോऽപ്യഫലഃ|

Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63

| പൂര്വരാത്രേ ചിരാത്ഫലമ്||൬൨|| ദൃഷ്ടഃ കരോതി തുച്ചം ച| |൬൩|

പൂര്വരാത്രേ ദൃഷ്ടഃ സ്വപ്നശ്ചിരാത്-ചിരേണ കാലേന, ഫലം തുച്ചം-അല്പം, ന യഥാപരിഭാഷിതം, വിദധാതി| കേചിത്ത്വാഹുഃ,-ചേതി വികല്പാര്ഥേ, ചിരേണ കാലേന തുച്ചം വേത്യര്ഥഃ| പൂര്വരാത്ര ഇതി "അഹഃ സര്വൈകദേശ" ഇതി സമാസാന്തഃ|

Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63

ഗോസര്ഗേ തദഹര്മഹത്| നിദ്രയാ വാऽനുപഹതഃ പ്രതീപൈര്വചനൈസ്തഥാ||൬൩||

ഗോസര്ഗേ-ഗവാം മോക്ഷകാലേ, യോ ദൃഷ്ടഃ സ്വപ്നഃ സ തദഹഃ-തസ്മിന്നേവാഹനി, ഫലം മഹത്കരോതീതി യോജ്യമ്| തദഹരിത്യഹഃശബ്ദഃ സപ്തമ്യര്ഥവൃത്തിരവ്യയഃ| ശുഭഃ സ്വപ്നോ ദൃഷ്ടോ രാത്രിശേഷേ നിദ്രയാ വാ യദ്യനുപഹതോ-യസ്മിന്സ്വപ്നേ ദൃഷ്ടേऽനന്തരം ന സുപ്യതേ, സ സ്വപ്നോ മഹത് ഫലം കരോതി| അന്യഥാ സ്വല്പമ്| പ്രതീപൈഃ-അനനുകൂലൈര്വചനൈശ്ച, അനുപഹതഃ-അനഭ്യാഹതഃ, ശുഭഃ സ്വപ്നോ ദൃഷ്ടോ മഹത് ഫലം കരോതി|

Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64

ഏവം ശുഭം സ്വപ്നം പ്രത്യുക്ത്വാऽശുഭം സ്വപ്നം പ്രത്യാഹ യാതി പാപോऽല്പഫലതാം ദാനഹോമജപാദിഭിഃ| |൬൪|

പാപഃ-അശുഭഃ സ്വപ്നഃ, അല്പഫലതാം യാതി| കൈഃ ? ദാനാദിഭിഃ| ആദിഗ്രഹണാത് ധ്യാനനിയമാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65

| അകല്യാണമപി സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ തത്രൈവ യഃ പുനഃ||൬൪|| പശ്യേത്സൌമ്യം ശുഭം തസ്യ ശുഭമേവ ഫലം ഭവേത്| |൬൫|

അകല്യാണമപി-അശുഭസൂചകത്വാദശുഭം [അപി], സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ തത്രൈവ-തസ്മിന്നേവാവസരേऽശുഭസ്വപ്നദര്ശനസമനന്തരേ കാലേ, സൌമ്യകരംശുഭസൂചകത്വാച്ചുഭം സ്വപ്നം യഃ പശ്യേത്തസ്യ ജന്തോസ്തസ്യ വാ സ്വപ്നസ്യ ശുഭമേവ-കല്യാണരൂപമേവ, ഫലം ഭവേത്, ന പൂര്വദൃഷ്ടമശുഭമിത്യേവശബ്ദാര്ഥഃ| അപിശബ്ദാത് കല്യാണം സ്വപ്നം ദൃഷ്ട്വാ യസ്തത്രൈവ വാ സ്വപ്നമധ്യേ സുപ്തോऽശുഭം ച സ്വപ്നം പശ്യേത്, തസ്യാശുഭമേവ ഫലം ഭവേത്, ന പൂര്വദൃഷ്ടം ശുഭമിതി ബോധ്യമ്| നനു, ഏവം സതി സ്വപ്നാനാമനിശ്ചതഫലത്വം പ്രാപ്നോതി| തതശ്ച "സ്വപ്നേ മദ്യം സഹ പ്രേതൈഃ" (ശ്ലോ.൪൦) ഇത്യാദിനാ യദുക്തം തദന്യഥാऽപി സ്യാത്| യതോऽശുഭലക്ഷണോऽപ്യേവം ദാനാദിഭിശ്ചാന്യഥാ സമ്പദ്യതേ| തതശ്ചാനിശ്ചിതഫലത്വാന്മരണം പ്രതി നാസൌ നിശ്ചിതോ ഹേതുഃ| ഏവമന്യേऽപി യേ സ്വപ്നാഃ പ്രതിനിയതാ രക്തപിത്താദീനാം വ്യാധീനാം ഹേതവോ നിര്ദിഷ്ടാഃ, തേऽപി തഥൈവ ബോദ്ധവ്യാഃ| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| നിശ്ചിതാനിശ്ചിതഫലസ്വഭാവത്വാത് സ്വപ്നാനാമദോഷഃ| തഥാ ഹി-കേചിത്സ്വപ്നാ നിശ്ചിതഫലസ്വഭാവാ നിര്ദിഷ്ടാഃ| യഥാ-"സ്വപ്നേ മദ്യം സഹ പ്രേതൈഃ" ഇത്യാദയഃ| കേചിദനിശ്ചിതഫലസ്വഭാവാഃ| യഥാ-"മൂര്ധ്നി വംശലതാദീനാം" (ശ്ലോ-൪൯) ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "രക്താക്ഷാണാം ച കൃഷ്ണാനാം ദര്ശനം ജാതു നേഷ്യതേ" ഇത്യേവമന്തേന ഗ്രന്ഥേന യേ നിര്ദിഷ്ടാഃ| തത്ര യേ നിശ്ചിതഫലസ്വഭാവാസ്തേഷാം ന കഥഞ്ചിദപ്യന്യഥാ കര്തും പാര്യതേ| പ്രാക്തനസ്യ കര്മണസ്തഥാരൂപസ്യ ബലബത്ത്വാത്| യേ ത്വനിശ്ചിതഫലസ്വഭാവാഃ "മൂര്ധ്നി വംശലതാദീനാം" ഇത്യാദയഃ| തേഷാം സ്പപ്നാന്തരദര്ശനാദിഭിരന്യഥാ സദ്ഭാവഃ സമ്ഭാവ്യത ഇതി| "പശ്യേത്സൌമ്യം" ഇത്യുക്തമ്| അത്സ്താനേവ സൌമ്യാന് സ്വപ്നാന് ദര്ശയിതുമാഹ-

Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71

| ദേവാന് ദ്വിജാന് ഗോവൃഷഭാന് ജീവതഃ സുഹൃദോ നൃപാന്||൬൫|| സാധൂന് യശസ്വിനോ വഹ്നിമിദ്ധം സ്വച്ചാന് ജലാശയാന്| കന്യാഃ കുമാരകാന് ഗൌരാന് ശുക്ലവസ്ത്രാന്സുതേജസഃ||൬൬|| നരാശനം ദീപ്തതനും സമന്താദ്രുധിരോക്ഷിതമ്| യഃ പശ്യേല്ലഭതേ യോ വാ ചത്രാദര്ശവിഷാമിഷമ്||൬൭|| ശുക്ലാഃ സുമനസോ വസ്ത്രമമേധ്യാലേപനം ഫലമ്| ശൈലപ്രാസാദസഫലവൃക്ഷസിംഹനരദ്വിപാന്||൬൮|| ആരോഹേദ്ഗോശ്വയാനം ച, തരേന്നദഹദോദധീന്| പൂര്വോത്തരേണ ഗമനമഗമ്യാഗമനം മൃതമ്||൬൯|| സമ്ബാധാന്നിഃസൃതിര്ദേവൈഃ പിതൃഭിശ്ചാഭിനന്ദനമ്| രോദനം പതിതോത്ഥാനം ദ്വിഷതാം ചാവമര്ദനമ്||൭൦|| യസ്യ സ്യാദായുരാരോഗ്യം വിത്തം ബഹു ച സോऽശ്നുതേ| |൭൧|

കുമാരകാ-ബാലകാഃ| വിഷം-വത്സനാഭാദി| ആമിഷം-മാംസമ്| സുമനസഃ-പുഷ്പാണി| ശുക്ലശബ്ദോ വസ്ത്രമിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ, അര്ഥവശാച്ചാസ്യ നപുംസകത്വമേകത്വം ച ബോധ്യമ്| ദേവാദീന് യഃ പശ്യേത്, യോ വാ ചത്രാദീന് ലഭതേ, യശ്ച ശൈലാദീന് സമാരോഹേത്, യശ്ച നദാദീംസ്തരേത്, യസ്യ വാ പൂര്വോത്തരഗമനാദികം സ്യാത്, സ പുരുഷ ആയുരാദീനശ്നുതേ-പ്രാപ്നോതി|

Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73

"ആരോഗ്യമശ്നുതേ" ഇത്യുക്തമ്| അതസ്തദേവാരോഗ്യം ലക്ഷയിതുമാഹ | മങ്ഗലാചാരസമ്പന്നഃ പരിവാരസ്തഥാऽऽതുരഃ||൭൧|| ശ്രദ്ധധാനോऽനുകൂലശ്ച പ്രഭൂതദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| സത്ത്വലക്ഷണസംയോഗോ ഭക്തിര്വൈദ്യദ്വിജാതിഷു||൭൨|| ചികിത്സായാമനിര്വേദസ്തദാരോഗ്യസ്യ ലക്ഷണമ്| |൭൩|

"പ്രശസ്താചരണം നിത്യമപ്രശസ്തവിസര്ജനമ്| ഏതദ്ധി മങ്ഗലം പ്രോക്തമൃഷിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ||". ആചരണം-ആചാരഃ സദ്ദൃത്താനുഷ്ഠാനമ്| മങ്ഗലാചാരാഭ്യാം സമ്പന്നോ-യുക്തഃ| കഃ ? പരിവാരഃ| തഥാ, ആതുരഃ| ശ്രദ്ധധാനഃ-അവശ്യം മേ വ്യാധിരയമനേന ഭേഷജേന നശ്യതീത്യേവം മന്യമാനഃ| തഥാ ച, പരിവാരോऽനുകൂലഃ-ദക്ഷിണഃ| തഥാ, പ്രഭൂതസ്യ ദ്രവ്യസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ-സങ്ഗ്രഹണമ്| തഥാ, സത്ത്വലക്ഷണയോഃ സംയോഗോ, വൈദ്യാദിഷു ഭക്തിഃ, ചികിത്സായാം-ഉപക്രമേ, അനിര്വേദഃ-സോത്സാഹതാ, തത്-ഏതത്, ആരോഗ്യലക്ഷണമ്|

Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6

കസ്മാദിദം സ്ഥാനം ശാരീരമുച്യതേ ? ഇത്യസ്യ നിരുക്തിമാഹ | ഇത്യത്ര ജന്മമരണം യതഃ സമ്യഗുദാഹൃതമ്||൭൩|| ശരീരസ്യ തതഃ സ്ഥാനം ശാരീരമിദമുച്യതേ| ൭൩ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

ഇതി-പരിസമാപ്തൌ| അത്ര-അസ്മിന്സ്ഥാനേ, യതോ-യസ്മാത്, ശരീരസ്യ ജന്മ സമ്യക്-അവിപരീതം ഗര്ഭാവക്രാന്ത്യാദിഭിശ്ചതുര്ഭിരധ്യായൈഃ പ്രസക്താനുപ്രസക്തികയാ, ഉദഹൃതമ്| മരണം-വികൃതിവിജ്ഞാനീയാഖ്യേന തഥാ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയാഖ്യേന ച| തതഃ-ശരീരസ്യ ജന്മമരണോദാഹരണാത് കാരണാത്, ഇദം സ്ഥാനം ശാരീരമുച്യതേ| യദ്യപി സര്വ ആയുര്വേദാഖ്യോ ഗ്രന്ഥഃ ശരീരമധികൃത്യ പ്രവൃത്തഃ, തഥാऽപീദം സ്ഥാനം സാക്ഷാജ്ജന്മമരണചിന്തനാച്ചരീരസ്യ പ്രാധാന്യേന ശാരീരം സ്ഥാനമുച്യത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിത്തായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ദൂതാ- ദിവിജ്ഞാനീയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||