6. dūtādivijñānīyōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

వికృతివిజ్ఞానీయాధ్యాయాదనంతరం దూతాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయారంభేఽయం సంబంధః| ఉక్తమాయుఃప్రమాణం స్వస్థాతురాణాం రూపేంద్రియస్వరచ్ఛాయాదివికృతిలక్షణైః ప్రతినియతవిశిష్టవ్యాధిలక్షణైరపి| అయం పునరధ్యాయో దూతాద్యాశ్రయైః శుభాశుభనిమిత్తైః శుభాశుభం సూచయితుమారభ్యతే _

Adhikarana dUtAdivij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో దూతాదివిజ్ఞానీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

దూతః-స్త్రీపురుషాదిర్య ఆతురేణ ప్రేష్యతే స కథ్యతే| దూత ఆదిర్యేషాం తే దూతాదయః| ఆదిగ్రహణాద్వైద్యస్య గృహాన్నిర్గచ్చతః పథి గచ్చతో యావదాతురగృహే ప్రవేశః, ప్రవిష్టస్యాపి యాని శుభా శుభసూచకాని నిమిత్తాని దృశ్యంతే శ్రూయంతే చ, తేషాం పరిగ్రహః| దూతాదీనాం విజ్ఞానం దూతాదివిజ్ఞానం| యథైతే దూతాదయః శుభా ఏతేఽశుభా ఇతి విశిష్టం-నిశ్చితం, జ్ఞానం-అవబోధః, పరిచ్చేద ఇత్యర్థః| తస్మై హితో దూతాదివిజ్ఞానీయః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana pAKaNDAdidUtAnAM SuBASuBasUcakatvam (1) · Śloka 1

పాఖండాశ్రమవర్ణానాం సవర్ణాః కర్మసిద్ధయే| త ఏవ విపరీతాః స్యుర్దూతాః కర్మవిపత్తయే||1||

పాఖండః-షణ్ణవతిభేదభిన్నో వ్రాత్యవిశేషః| ఆశ్రమాః-బ్రహ్మచారిగృహస్థభిక్షువైఖానసభేదేన చత్వారః| వర్ణాః-బ్రాహ్మణక్షత్రియవిట్శూద్రాశ్చత్వారః| తే చ ప్రతిలోమానులోమతో బహవః| తేషాం పాఖండాదీనాం యే సవర్ణాః-సమానవర్ణాస్తుల్యజాతయో, దూతాస్తే చ కర్మసిద్ధయే-కర్మసిధ్ద్యర్థం భవంతి, కర్మసిద్ధిం సూచయంతీత్యర్థః యథా-పాఖండస్య పాఖాండో దూతః, బ్రహ్మచారిణో బ్రహ్మచారీ, గృహస్థస్య గృహస్థో, వానప్రస్థస్య వానప్రస్థో, భిక్షోర్భిక్షుః యావచ్చూద్రస్య శూద్రః శుభ ఇతి| త ఏవ-పాఖండాదయో, విపరీతాః-విజాతీయాః సవర్ణా యే న భవంతి తే, కర్మవిపత్తయే-చికిత్సానైష్ఫల్యాయభవంతి, చికిత్సానైష్ఫల్యం సూచయంతీత్యర్థః|

Adhikarana dInAdidUtA niShiddhAH (2-5) · Śloka 5

దీనం భీతం ద్రుతం త్రస్తం రూక్షామంగలవాదినం| శస్త్రిణం దండినం షంఢం ముండశ్మశ్రుజటాధరం||2|| అమంగలాహ్వయం క్రూరకర్మాణం మలినం స్త్రియం| అనేకం వ్యాధితం వ్యంగం రక్తమాల్యానులేపనం||3|| తైలపంకాంకితం జీర్ణవివర్ణార్ద్రైకవాససం| ఖరోష్ట్రమహిషారూఢం కాష్ఠలోష్టాదిమర్దినం||4|| నానుగచ్చేద్భిషగ్దూతమాహ్వయంతం చ దూరతః| |5|

సవర్ణమపి దూతం దీనభీతాదివిశేషణవిశిష్టం యావత్కాష్ఠలోష్టాదిమర్దినం భిషగ్ దృష్ట్వా నానుగచ్చేచ్చికిత్సానైష్ఫల్యాదితి| రూక్షవాదినం-పరుషభాషిణం| అమంగలవాదినం-మరిష్యత్యసౌ పతిష్యతి న జీవతీత్యాద్యభంగలవాదీ, తం| తథా, షంఢం-నపుంసకం| తథా, ముండం-కృతవపనం, శ్మశ్రు-ముఖవ్యంజనం, యస్య స ఏవం| ముండశ్మశ్రుశ్చాసౌ జటాధరశ్చ తం| తథా, అమంగలః-అకల్యాణః, ఆహ్వయో-నామ, యస్య తం| వ్యంగం-హీనాంగం| తైలపంకాభ్యామంకితం-దిగ్ధం| తథా, జీర్ణాదికం వాసో యస్య తం| తథా, దూరాదాహ్వయంతం-ఆకారయంతం, నానుయాయాత్|

Adhikarana aSastacintAvacanAdau vaidye dUtAgamanaM mRutyusUcakam (5-7) · Śloka 7

| అశస్తచింతావచనే నగ్నే చిందతి భిందతి||5|| జుహ్వానే పావకం పిండాన్ పిత్తృభ్యో నిర్వపత్యపి| సుప్తే ముక్తకచేఽభ్యక్తే రుదత్యప్రయతే తథా||6|| వైద్యే దూతా మనుష్యాణామాగచ్చంతి ముమూర్షతాం| |7|

చింతా చ వచనం చ చింతావచనే, అశస్తే చింతావచనే యస్యేతి మత్వర్థే బహువ్రీహిః| వైద్యేఽశస్తచింతాం కుర్వతి, అశస్త వచనం చోచ్చారయతి| మనుష్యాణాం ముమూర్షతాం-ఆసన్నమృత్యూనాం, సంబంధినో దూతా ఆయాంతి| ముమూర్షతామితి "ఆశంకాయాముపసంఖ్యానం (యాం సన్ వక్తవ్యః) " ఇతి సన్| "మ్రియతేర్లుఙ్హ్లిఙోశ్చ" ఇతి నియమాదాత్మనేపదాభావః| తథా చ కింభూతే ? నగ్నే-వివస్త్రే, చిందతి భిందతి కించిత్| తథా, పావకం-అగ్నిం జుహ్వానే, పితృభ్యశ్చ పిండాన్ నిర్వపతి-అనుప్రయచ్చతి, యావదప్రయతేశుచౌ| మనుష్యాణామిత్యుపలక్షణం, స్త్ర్యాదయోఽపీహ గృహ్యంత ఏవ|

Adhikarana deSaviSeShAdAvagato dUto~aSuBaH (7-8) · Śloka 8

| వికారసామాన్యగుణే దేశే కాలేఽథవా భిషక్||7|| దూతమభ్యాగతం దృష్ట్వా నాతురం తముపాచరేత్| |8|

వికారేణ-జ్వరాదినా, సామాన్యః-తుల్యో, గుణో యస్యాసౌ వికారసామాన్యగుణః, తస్మింస్తథావిధే, దేశే కాలే వా దూతమభ్యాగతం-సమ్ముఖమాగచ్చంతం, దృష్ట్వా భిషక్తమాతురం-దూతస్య ప్రేషకం, నోపచరేత్| యథా,-కఫజే జ్వరాదావామయే ఘృతోదకాదిద్రవసమీపే దేశేఽనూపే వా కాలే వా ప్రత్యుషస్యాగతో దూతోఽశుభః| పిత్తామయే వహ్న్యాదినా సంతప్తే దేశే కాలే మధ్యాహ్నే దూతోఽశుభః| వారరోగే పరుషరూక్షసికతాపాషాణశర్కరాదివిశిష్టే దేశే కాలే సాయాహ్నే దూతోఽశుభః| విపరీతస్తు శుభః| చర్దిమేహాతీసారాదిషు సేతుభంగోఽశుభః| ఏష్వేవ సేతువంధః శుభః|

Adhikarana vaidyasya pUrvadarSane mariShyato dUtAnAM vyApArAH (8-11) · Śloka 11

| స్పృశంతో నాభినాసాస్యకేశరోమనఖద్విజాన్||8|| గుహ్యపృష్ఠస్తనగ్రీవాజఠరానామికాంగులీః| కార్పాసబుససీసాస్థికపాలముశలోపలం||9|| మార్జనీశూర్పచైలాంతభస్మాంగారదశాతుషాన్| రజ్జూపానత్తులాపాశమన్యద్వా భగ్నవిచ్యుతం||10|| తత్పూర్వదర్శనే దూతా వ్యాహరంతి మరిష్యతాం| |11|

తదిత్యనేన వైద్యః పరామృశ్యతే| తస్య పూర్వదర్శనం-ప్రథమదర్శనం, తస్మిన్ సతి తత్కాల ఏవ, మరిష్యతాం-ఆసన్నమరణానాం, సంబంధినో దూతా నాభ్యాతి స్పృశంతో వ్యాహరంతి| "లక్షణహేత్వోః క్రియాయాః" ఇతి హేతావత్ర శతృప్రత్యయః| నాభ్యాదిస్పర్శనం హి ముమూర్షుదూతవ్యాహరణస్య హేతుః| ముమూర్షోర్వయం దూతా ఇతి ప్రతిపాదయంతీత్యర్థః| అనామికాంగులిః-కనీయసీనికటస్థితా| దశా-వస్త్రవర్తిః| ఉపానత్-చర్మపాదుకా| తులా-మానవిశేషః| న కేవలం నాభ్యాది స్పృశంతోఽపరమపి చ భగ్నవిచ్యుతం చ స్పృశంత ఇతి యోజ్యం|

Adhikarana ardharAtrAdAgacCanto~aSuBAH (11-12) · Śloka 12

| తథాఽర్ధరాత్రే మధ్యాహ్నే సంధ్యయోః పర్వవాసరే||11|| షష్ఠీచతుర్థీనవమీరాహుకేతూదయాదిషు| భరణీకృత్తికాఽఽశ్లేషాపూర్వాఽఽర్ద్రాపైత్ర్యనైౠతే||12||

నాభ్యాదికమస్పృశంతోఽప్యర్ధరాత్రాదిష్వాగచ్చంతో మరిష్యతాం దూతా వ్యాహరంతి| అర్ధరాత్ర ఇతి "అహఃసర్వైకదేశ" ఇత్యత్ర చకారాదచ్ సమాసాంతః| ఆగచ్చంత ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| పైత్ర్యనైౠత ఇతి మఘామూలాఖ్యే నక్షత్రే| ఆదిశబ్దేనోత్పాతదర్శనకృష్ణచతుర్దశ్యాదయో గృహ్యంతే| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (శ. అ.12)- "మధ్యాహ్నోభయసంధ్యార్ధరాత్రచతుర్థీషష్ఠీనవమీపర్వదినేషు గ్రహోపరాగోత్పాతదర్శనభరణీకృత్తికార్ద్రాఽఽశ్లేషామఘామూలపూర్వాసు చాశుభః|" ఇతి|

Adhikarana pratibaddhaM bruvati dUte nimitte cASuBe taM vaidyo nAnuvrajet (13) · Śloka 13

యస్మింశ్చ దూతే బ్రువతి వాక్యమాతురసంశ్రయం| పశ్యేన్నిమిత్తమశుభం తం చ నానువ్రజేద్భిషక్||13||

యస్మిన్ దూతే ఆతురసంశ్రయం-ఆతురప్రతిబద్ధం, వాక్యం బ్రువతి సత్యశుభం నిమిత్తం భిషక్ పశ్యేత్| తం-దూతమాతురచికిత్సార్థమాగతం, నానువ్రజేత్|

Adhikarana aSuBAni nimittAni (14-16) · Śloka 16

కిం తదశుభం నిమిత్తం ? ఇత్యాహ తద్యథా వికలః ప్రేతః ప్రేతాలంకార ఏవ వా| చిన్నం దగ్ధం వినష్టం వా తద్వాదీని వచాంసి వా||14|| రసో వా కటుకస్తీవ్రో గంధో వా కౌణపో మహాన్| స్పర్శో వా విపులః క్రూరో యద్వాఽన్యదపి తాదృశం||15|| తత్సర్వమభితో వాక్యం వాక్యకాలేఽథవా పునః| దూతమభ్యాగతం దృష్ట్వా నాతురం తముపాచరేత్||16||

తద్యథాశబ్దోఽశుభనిమిత్తసందర్శనసంబంధార్థః| వికలః-అంగహీనః కాణకుంఠాదికః| ప్రేతో-మృత ఏవ| ప్రేతాలంకారో యో మృతస్యానులేపనవస్త్రాదినాఽలంకారో విధీయతే| చిన్నం-రజ్జ్వాదికం| దగ్ధం-వస్త్రాదికం| వినష్టం వా-ఘటభాజనాదికం| తద్వాదీని-చిన్నదగ్ధవినష్టవాచకాని, వచాంసి-వచనాని, శ్రోత్రేణ శ్రూయంతే| రసో వా కటుకస్తీవ్ర ఇత్యనేన రసాధారం ద్రవ్యమనాహారప్రతిబద్ధముపలక్షయతే| రసో హి రసనేంద్రియగ్రహ్య ఏవ| తస్మాత్ కటుకరసాధిష్ఠితం ద్రవ్యం మరిచాది కటుకరసశబ్దేనేహ గృహ్యతే| లోకేఽపి రసేన ద్రవ్యం వ్యపదిశ్యత ఏవ| యథా-ఇదం మధురం ద్రవ్యమిదమమ్లమితి| తదేవముత్కటకటుకరసాధిష్ఠితం ద్రవ్యం యదా చక్షుషా గృహ్యతే వైద్యేన, తదా న శుభం| తీవ్రగ్రహణాదతీవ్రస్య కుఠేరకాదేర్నిరాసః| గంధశ్చ కౌణపో-మహాన్ దుర్గంధోఽతిశయేన, తత్కాల ఏవ ఘ్రాణేంద్రియేణ గృహ్యతే, స్పర్శో వా విస్తీర్ణః క్రూరః-అతిదుఃసహః, తత్కాల ఏవాగ్న్యాదిసంబంధీ స్పర్శనేంద్రియేణ గృహ్యతే, సోఽశుభః| యద్వేతి| అథవాఽపరమపి యత్తాదృశంవికలాద్యశుభనిమిత్తసదృశమనిర్దిష్టమపి రక్తకరవీరకుసుమాదికం, తత్సర్వం వాక్యమభితః-ఆతురాశ్రయాద్వాక్యాదగ్రే, అథవా వాక్యకాలే-ఆతురాశ్రయావాక్యమధ్యే వికలాద్యశుభనిమిత్తం తదానీమప్యశుభసూచకత్వాత్ తస్మిన్ కాలే, దూతమభ్యాగతం-ఆభిముఖ్యేన తత్కాలమేవాగతం, దృష్ట్వా యేనాసౌ ప్రేషితో దూతస్తమాతురం నోపాచరేత్|

Adhikarana anyAnyapyaSuBAni nimittAni (17-23) · Śloka 23

అథాన్యదప్యశుభం నిమిత్తమాహ హాహాక్రందితముత్క్రుష్టమాక్రుష్టం స్ఖలనం క్షుతం| వస్త్రాతపత్రపాదత్రవ్యసనం వ్యసనీక్షణం||17|| చైత్యధ్వజానాం పాత్రాణాం పూర్ణానాం చ నిమజ్జనం| హతానిష్టప్రవాదాశ్చ దూషణం భస్మపాంసుభిః||18|| పథఃచ్చేదోఽహిమార్జారగోధాసరఠవానరైః| దీప్తాం ప్రతి దిశం వాచః క్రూరాణాం మృగపక్షిణాం||19|| కృష్ణధాన్యగుడోదశ్విల్లవణాసవచర్మణాం| సర్షపాణాం వసాతైలతృణపంకేంధనస్య చ||20|| క్లీబక్రూరశ్వపాకానాం జాలవాగురయోరపి| చర్దితస్య పురీషస్య పూతిదుర్దర్శనస్య చ||21|| నిఃసారస్య వ్యవాయస్య కార్పాసాదేరరేరపి| శయనాసనయానానాముత్తానానాం తు దర్శనం||22|| న్యుబ్జానామితరేషాం చ పాత్రాదీనామశోభనం| |23|

హాహాక్రందితమిత్యాదికమశోభనమితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| హాహేతి క్రందితం-రుదితం క్వణనం హాహాక్రందితం| తథా, ఉత్క్రుష్టం ఉచ్చైః కృత్వా క్రుష్టం, ఆక్రుష్టం-ఆక్రోశః| స్ఖలనం-పతనం, వైద్యస్యాఽన్యస్య వా| క్షుతం-చిక్కా| వస్త్రాదీనాం-వైద్యస్య సంబంధినాం, వ్యసనం-వినాశః| వ్యసనినాం-ఆపద్గతానాం, ఈక్ష్ణం-ఆలోకనం, న శోభనమితి సర్వత్ర యోజ్యం| చైత్యాదీనాం నిమజ్జనం-పతనం బ్రుడనం చ| తథా, హత ఇత్యేవంరుపాణామనిష్టానాం-అమంగలానాం, ప్రవాదాః-ఉచ్చైరుచ్చరితాని వాక్యాని| దూషణం భస్మపాంసుభిః-వైద్యస్యైవ పథి గచ్చతో భస్మనా పాంసునా వ వికిరణమశోభనం, కర్మసిద్ధ్యభావాదాతురస్యాపి మరణసూచకత్వాత్| ఏవమన్యత్రాప్యుభయోరశోభనత్వం యోజ్యం| పథఃచ్చేద ఇతి మార్గస్య చేదః| కైః ? సర్పమార్జారాదిభిః| సరఠః-సర్పసదృశీ రక్తవర్ణాదిముఖీ ప్రాణిజాతిశ్చక్రలండ ఇత్యపరపర్Yఆయః| యస్యాం దిశి సూర్యః స్థితః సా దీప్తా భణ్యతే| తథా చోక్తం "అంగారిణ్యర్కనిర్ముక్తా, దీప్తా తస్యాం దివాకరః| ప్రధూమితైష్యర్సూర్యా వై, శాంతాః పంచేతరా దిశః||" ఇతి| దీప్తాం దిశం ప్రతి యా వాచో-వాణ్యః, క్రూరాణాం-క్రవ్యభుజాం, మృగాణాం-ద్వీపిశృగాలాదీనాం, పక్షిణాం-గృధ్రశ్యేనాదీనాం, తా అశోభనా ఇతి లింగవిపరిణామేన సంబంధః| కృష్ణధాన్యాదీనాం యద్దర్శనం వైద్యస్య పథి గచ్ఛత ఆతురగృహే ప్రవిశతో వా తదశోభనం, అశుభసూచకత్వాత్| ఉదశ్విత్-తక్రం| సర్షపో-రక్తాభాసః| క్రూరో-నిష్ఠ్రురవాదీ| శ్వపాకః-చాందాలః| జాలం-ఆనాయః| వాగురా-మృగబంధనీ| పూతిః-దుర్గంధిః| దుర్దర్శనః-కరాలాకృతిః| నిఃసారస్య-వ్యపేతసారస్య వస్తునః| వ్యవాయస్య-మైథునస్య| కార్పాసాదేరిత్యాదిశబ్దేన కార్పాసబుససీసాదేర్దూతచింతానిర్దిష్టస్య (శ్లో. 9) గ్రహణం| కార్పాసాదేః పదార్థస్య దర్శనం పథి గచ్చత ఆతురగృహం ప్రవిశతో వాఽశోభనం| అరేర్దర్శనమశోభనం| ప్రకృతత్వాద్వైస్ద్యస్యాత్మశత్రుదర్శనం| తథా, శయనాదీనాముత్తానానాం-ఊర్ధ్వముఖస్థితపాదానాం దర్శనం, తథేతరేషాం-పాత్రాదీనాం ఘటశరావోదంచనాదీనామధోముఖానాం, దర్శనమశోభనం|

Adhikarana pakShiNaH SuBASuBAH (23-24) · Śloka 24

| పుంసంజ్ఞాః పక్షిణో వామాః స్త్రీసంజ్ఞా దక్షిణాః శుభాః||23|| ప్రదక్షిణం ఖగమృగా యంతో, నైవం శ్వజంబుకాః| |24|

పుంసంజ్ఞాః-పుంనామానః, పక్షిణో-వర్తకాదయో, వామస్థితాః ప్రశస్తాః| స్త్రీనామానో-బలాకాసారికాదయో, దక్షిణస్థితాః శుభాః| ప్రదక్షిణమితి వామాద్దక్షిణం గచ్ఛంతః ఖగమృగాః శుభాః| ఖగాః-కాకాపారావతాదయః| మృగాః-హరిణైణాదయః| యాంతో నైవం శ్వజంబుకాః,-కింతర్హి ? దక్షిణాద్వామం గచ్చంతః శుభా ఇత్యర్థః|

Adhikarana KagamRugAdayaH SuBASuBAH (24-25) · Śloka 25

| అయుగ్మాశ్చ మృగాః శస్తాః శస్తా నిత్యం చ దర్శనే||24|| చాషభాసభరద్వాజనకులచ్చాగబర్హిణః| |25|

అయుగ్మాః-పంచసప్తా పి(దయో), మృగాః శుభాః| చాషాదయో మయూరాంతా నిత్యం దర్శనే-వామతో దక్షిణతో వా, శస్తాః|

Adhikarana ulUkAdayo darSane~aSuBAH (25) · Śloka 25

| అశుభం సర్వథోలూకబిడాలసరఠేక్షణం||25||

సర్వథా-సర్వేణ ప్రకారేణ వామతో దక్షిణతో వా యుగ్మానామ యుగ్మానాం వా, ఉలూకాదీనాం దర్శనమశుభం| కీర్తనే తు ప్రశస్తా ఇత్యేకే|

Adhikarana kolAdayaH kIrtane SuBAH darSane virute cASuBAH,vAnararkShAvato~anyathA (26) · Śloka 26

ప్రశస్తాః కీర్తనే కోలగోధాహిశశజాహకాః| న దర్శనే న విరుతే, వానరర్క్షావతోఽన్యథా||26||

Adhikarana aindraM dhanuraBimuKamaSuBamanyataH SuBam ,agnipUrNAdIni pAtrANyaSuBAni (27) · Śloka 27

ధనురైంద్రం చ లాలాటమశుభం, శుభమన్యతః| అగ్నిపూర్ణాని పాత్రాణి భిన్నాని విశిఖాని చ||27||

ఏంద్రం ధనుర్లాలాటం-అభిముఖం, అశుభం| అన్యతః-పురఃస్థితం సమ్ముఖం వర్జయిత్వా తిర్యక్ పృష్ఠతో వా స్థితం, శుభం| లాలాటమితి భవార్థే అణ్| లాలాటశబ్దేనేహ లలాటసమీపో దేశో లక్ష్యతే, సమ్ముఖమిత్యర్థః| పాత్రాణ్యగ్నిపూర్ణాన్యశోభనాని| తథా బిన్నాని-భగ్నాని| తథా, విశిఖాని-అంతఃశూన్యాని| న శుభానీతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః|

Adhikarana AturagRuhAnnirgacCaddadhyakShatAdima~ggalamaSuBam (28) · Śloka 28

వైద్యస్యాతురగృహప్రవేశే శుభాశుభసూచకాని నిమిత్తాన్యాహ దధ్యక్షతాది నిర్గచ్ఛద్వక్ష్యమాణం చ మంగలం| వైద్యో మరిష్యతాం వేశ్మ ప్రవిశన్నేవ పశ్యతి||28||

ఆదిశబ్దేనేక్షునిష్పావాదిపరిగ్రహః| దధ్యక్షతావాదీ (తా ఆదయో) యస్య మంగలస్య తదేవం| వైద్యః ప్రవిశన్నేవ-తత్కాల ఏవ, ఆతురగృహాద్దధ్యక్షతాది-యద్వక్ష్యమాణం, తన్నిర్గచ్చత్-నిఃసరత్, మరిష్యతాం-ఆసన్నమరణానాం, పశ్యతి|

Adhikarana evaM dUtAdyaSuBaM dRuShTvA~a~aturaM na cikitsayet anyathA yatnataH karuNASuddha manasA ca cikitset (29) · Śloka 29

దూతాద్యసాధు దృష్ట్వైవం త్యజేదార్తమతోఽన్యథా| కరుణాశుద్ధసంతానో యత్నతస్తముపాచరేత్||29||

ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, దూతాద్యసాధు-అశుభం పూర్వనిర్దిష్టం, దృష్ట్వా ఆర్తం-ఆతురం, త్యజేత్-న చికిత్సేత్| ఆదిశబ్దేన శకునాదేర్గ్రహణం| అతోఽన్యథేతి దూతాది శుభం దృష్ట్వా, తం ఆతురం, వైద్యో యత్నేన సముపాచరేత్| కింభూతః ? కరుణాయా శుద్ధం నిర్మలం, సంతానం-చేతో, యస్య స ఏవంభూతః సన్|

Adhikarana dadhyakShatAdi ma~ggalam etat pathi veSmapraveSe ca SuBam (30-39) · Śloka 39

అథ తదేవ దధ్యక్షతాద్యాహ దధ్యక్షతేక్షునిష్పావప్రియంగుమధుసర్పిషాం| యావకాంజనభృంగారఘంటాదీపసరోరుహాం||30|| దూర్వార్ద్రమత్స్యమాంసానాం లాజానాం ఫలభక్షయోః| రత్నేభపూర్ణకుంభానాం కన్యాయాః స్యందనస్య చ||31|| నరస్య వర్ధమానస్య దేవతానాం నృపస్య చ| శుక్లానాం సుమనోవాలచామరాంబరవాజినాం||32|| శంఖసాధుద్విజోష్ణీషతోరణస్వస్తికస్య చ| భూమేః సముద్ధతాయాశ్చ వహ్నేః ప్రజ్వలితస్య చ||33|| మనోజ్ఞస్యాన్నపానస్య పూర్ణస్య శకటస్య చ| నృభిర్ధేన్వాః సవత్సాయా వడావాYఆః స్త్రియా అపి||34|| జీవంజీవకసారంగసారసప్రియవాదినాం| హంసానాం శతపత్రాణాం బద్ధస్యైకపశోస్తథా||35|| రుచకాదర్శసిద్ధార్థరోచనానాం చ దర్శనం| గంధః సుసురభిర్వర్ణః సుశుక్లో మధురో రసః||36|| గోపతేరనుకూలస్య స్వనస్తద్వద్గవామపి| మృగపక్షినరాణాం చ శోభినాం శోభనా గిరః||37|| ఛత్రధ్వజపతాకానాముత్క్షేపణమభిష్టుతిః| భేరీమృదంగశంఖానాం శబ్దాః పుణ్Yఆహనిఃస్వనాః||38|| వేదాధ్యయనశబ్దాశ్చ సుఖో వాయుః ప్రదక్షిణః| పథి వేశ్మప్రవేశే చ విద్యాదారోగ్యలక్షణం||39||

దధ్యక్షతాదీనాం దర్శనం 'పథి వేశ్మప్రవేశే చ విద్యాదారోగ్యలక్షణం|' ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| అక్షతాః-యవాః, అఖండితాస్తండులా ఇత్యన్యే, ధాన్యమేవాఖండితమక్షతశబ్దవాచ్యమిత్యపరే| యావకం-అలక్తకః| భృంగారః-కనకాలుకా| అర్ద్రమత్స్యాః, ఆర్ద్రమాంసం| ఆర్ద్రగ్రహణమత్ర శుష్కపరిహారార్థం| భక్షంమోదకాది| పద్మరాగాదికం-రత్నం| ఇభో-హస్తీ| నరస్యేతి శౌర్యత్యాగప్రజ్ఞారాజసత్కారాదిభిర్వధమానః-ప్రతిదినముపచయం గతః, తథావిధస్య పురుషస్య దర్శనం శుభం| శుక్లానాం సుమనఃప్రభృతీనాం దర్శనం శుభం| బాలచామరం-కేశప్రకీర్ణకం| వాజీ-తురంగః| ఉష్ణీషం-శిరోవేష్టనం| మనోజ్ఞస్య-హృదయహారిణోఽన్నపానస్య| శకటస్య-రథస్య, నృభిః-నరైః, పూర్ణస్య-సంభృతస్య| ధేన్వా ఇత్యాది| స్త్రియా అపీత్యపిశబ్దః సముచ్చయే| యథా ధేన్వాః సవత్సాయా దర్శనమేవం వడవాయాః స్త్రియాశ్చ సవత్సాయాః-సాపత్యాయా ఇతి| రుచికో-వలయః, ఆభరణవిశేషః| సిద్ధార్థో-గౌరసర్షపః| గంధః-సుష్ఠు సురభిః| వర్ణః సుష్ఠు శుక్లః-సితః| రసో మధురః| గోపతేః-వృషభస్య, అనుకూలస్య-అకుపితస్య, స్వనఃశబ్దః| తద్వత్-గోపతినా తుల్యో, గవామప్యనుకూలానాం శబ్ద ఇత్యర్థః| తథా, శోభినాం-ప్రశస్తానాం మృగాదీనాం, ప్రశస్తా గిరః| విద్యాదారోగ్యలక్షణమితి యోజ్యం| మృగపక్షినరా హ్యశోభినోఽపి శృగాలోలూకపుల్కసచాండాలాదయః సంతి, తడ్యవచ్చేదనార్థం శోభినామితి విశేషణం| శోభినామపి మృగాదీనాం క్షామరోగార్తామిహతానామశోభనా వాచః స్యుః తత్త్యాగార్థం శోభనా ఇతి విశేషణం| చత్రాదీనాముత్క్షేపణం-ఉత్థాపనం| పతాకా-వైజయంతీ| అభిష్టుతిః-ప్రయాణకాలే జనేన స్తుతిర్జయజయేత్యాదిశబ్దపూర్వాఽభిముఖముచ్చారితా| తథా, భేర్యాదీనాం శబ్దాః, పుణ్యాహనిఃస్వనాః-ప్రశస్తశబ్దా| అరోగ్యాయ, న త్వప్రశస్తనిఃస్వనాః ప్రేతపటహాదిజాః| వేదాధ్యయనస్య-వేదపాఠస్య, యే శబ్దాస్తే చ శుభాః| ప్రదక్షిణః-అనుకూలో, వాయుః సుఖః-సుఖావహః| పథి వేశ్మప్రవేశే చైతదారోగ్యలక్షణం విద్యాత్|

Adhikarana evaM dUtaSakunakathanAnantaraM svapna kathanam (40) · Śloka 40

ఇత్యుక్తం దూతశకునం స్వప్నానూర్ధ్వం ప్రచక్షతే| |40|

ఇత్యేవమర్థే పరిసమాప్తౌ వా| దూతః-స్త్రీపురుషాదిః, ఇత్యాది ప్రాగుక్తం| తథా, చేతనాచేతనరూపః శుభాశుభసూచకో దూతవర్జితో లోకప్రసిద్ధః-శకున ఉక్తః| యథా (శ్లో. 17)-"హాహాక్రందితం" ఇత్యాది| ఇతి-ఏవం, ఉక్తం-అభిహితం| అతో దూతశకునాదూర్ధ్వం-అనంతరం, స్వప్నాన్ ప్రచక్షతే-సమ్యగ్ భణిష్యతి, తంత్రకార ఇతి శేషః| స్వప్నలక్షణమష్టంగసంగ్రహే కథితం| యథా (సూ. అ. 9)- "సర్వేంద్రియవ్యుపరతౌ మనోఽనుపరతం యదా| విషయేభ్యస్తదా స్వప్నం నానారూపం ప్రపశ్యతి||" ఇతి| తథా (సం. సూ. అ. 9)- "శ్లేష్మావృతేషు స్రోతఃసు శ్రమాదుపరతేషు చ| ఇంద్రియేషు స్వకర్మభ్యో నిద్రాఽఽవిశతి దేహినం||" ఇతి నిద్రాలక్షణం|

Adhikarana jvareNa SIGraM mariShyataH svapnaH (40-41) · Śloka 41

| స్వప్నే మద్యం సహ ప్రేతైర్యః విపన్ కృష్యతే శునా||40|| స మర్త్యౌ మృత్యునా శీఘ్రం జ్వరరూపేణ నీయతే| |41|

యో మర్త్యః-పురుషః, స్వప్నే-స్వప్నావస్థాయాం, ప్రేతైః సహ మద్యం పిబన్ శునా కృష్యతే-ఆక్రమ్యతే, స మృత్యునా జ్వరరూపేణ శీఘ్రం అహిరాత్ కతిపయైరేవ దివసైః, నీయతే, లికాంతరమితి శేషః|

Adhikarana raktapittena SIGraM mariShyataH svapnaH (41-42) · Śloka 42

| రక్తమాల్యవపుర్వస్త్రో యో హసన్ హ్రియతే స్త్రియా||41|| సోఽస్రపిత్తేన| |42|

రక్తమాల్యో రక్తవపూ రక్తవస్త్రశ్చ యో మర్త్యో హసన్ స్త్రియా స్వప్నే హ్రియతే-ఆకృష్యత ఆక్రమ్యతే, సోఽస్రపిత్తేన మృత్యునా శీఘ్రం నీయతే|

Adhikarana rAjayakShmaNA SIGraM mariShyataH svapnaH (42) · Śloka 42

మహిషశ్వరాహోష్ట్రగర్దభైః| యః ప్రయాతి దిశం యామ్యాం మరణం తస్య యక్ష్మణా||42||

యో మహిషాదిభిః కరణభూతైర్యామ్యాం దక్షిణాం దిశం, స్వప్నే ప్రయాతి, తస్య యక్ష్మణా మరణం భవతి|

Adhikarana gulmenaSIGraM mariShyataH svapnaH (43) · Śloka 43

లతా కంటకినీ వంశస్తాలో వా హృది జాయతే| యస్య తస్యాశు గుల్మేన|43|

మర్త్య ఇతి ప్రథమాంతోఽపీహార్థవశాత్ షష్ఠ్యంతః సంబధ్యతే| యస్య మర్త్యస్య స్వప్నే కంటకయుక్తా లతా హృదయే జాయతే, వంశో వా-అథవా తాలః, తస్య శీఘ్రం గుల్మేన మరణం భవేత్| సంగ్రహేత్వేవముక్తం (శా. అ. 12)- "యస్య కంటకినీ లతా వంశ స్తాలో వా హృది జాయతే స గుల్మేన| యస్య తు శిరసి స శిరోరోగేణ శస్త్రేణ వా శిరఃచ్చేదనేన|" ఇతి|

Adhikarana kuShTena SIGraM mariShyataH svapnaH (43-44) · Śloka 44

| యస్య వహ్నిమనర్చిషం||43|| జుహ్నతో ఘృతసిక్తస్య నగ్నస్యోరసి జాయతే| పద్మం స నశ్యేత్కుష్ఠేన|44|

యస్య మర్త్యస్య నగ్నస్యాజ్యాభ్యక్తస్య వహ్నిమనర్చిషం-జ్వాలారహితం, జుహ్నత ఉరసి పద్మం స్వప్నే జాయతే, స నరః కుష్ఠేన నశ్యేత్|

Adhikarana prameheNa SIGraM mariShyataH svapnaH (44-45) · Śloka 45

| చండాలైః సహ యః పిబేత్||44|| స్నేహం బహువిధం స్వప్నే స ప్రమేహేణ నశ్యతి| |45|

చండాలైః సహ బహువిధం-అనేకప్రకారం, స్నేహం-ఘృతతైలాదికం, యో మర్త్యః స్వప్నే పిబేత్, స ప్రమేహేణ నశ్యతి| స్వప్నే ప్రకృతేఽపి పునః స్వప్నగ్రహణం కృతం స్పష్టార్థం|

Adhikarana unmAdenaSIGraM mariShyataH svapnaH (45) · Śloka 45

| ఉన్మాదేన జలే మజ్జేద్యో నృత్యన్ రాక్షసైః సహ||45||

ఉన్మాదేన స నశ్యతి, యో రాక్షసైః సహ నృత్యన్ జలే మజ్జేత్|

Adhikarana apasmAreNa SIGraM mariShyataH svapnaH (46) · Śloka 46

అపస్మారేణ యో మర్త్యో నృత్యన్ ప్రేతేన నీయతే| |46|

స మర్థ్యోఽపస్మారేణ నశ్యతి, యో నృత్యన్ ప్రేతేన స్వప్నే నీయతే|

Adhikarana svapne KarAdiBiryAnaM mRutyukArakam (46-47) · Śloka 47

| యానం ఖరోష్ట్రమార్జారకపిశార్దూలసూకరైః||46|| యస్య ప్రేతైః శృగాలైర్వా స మృత్యోర్వర్తతే ముఖే| |47|

యస్య నరస్య స్వప్నే ఖరాదిభిర్యానం భవతి, స మృత్యోర్ముఖాభ్యంతరే వర్తతే, అత్యాసన్నవినాశత్వాత్|

Adhikarana apUpAdiBakShaNam mRutyukArakam (47-48) · Śloka 48

| అపూపశష్కులీర్జగ్ధ్వా విబుద్ధస్తద్విధం వమన్||47|| న జీవతి| |48|

అపూపాన్ శష్కులీర్వా జగ్ధ్వా-భక్షయిత్వైవం స్వప్నే దృష్ట్వా, విబుద్ధః సన్ తద్విధం-అపూపశష్కులిప్రాయమేవ, వమేత్-ఉద్గిరేత్, స న జీవతి|

Adhikarana akShirogakArakaH svapnaH (48) · Śloka 48

అక్షిరోగాయ సూర్యందుగ్రహణేక్షణం| |48|

సూర్యచంద్రయోర్గ్రహణదర్శనమక్షిరోగాయ|

Adhikarana drUgvinASakaH svapnaH (48) · Śloka 48

| సూర్యాచంద్రమసోః పాతదర్శనం దృగ్వినాశనం||48||

స్వప్నే సూర్యాచంద్రమసోః పతనదర్శనం మర్త్యస్య దృష్టివినాశనం| సూర్యాచంద్రమసోరితి "దేవతాద్వంద్వే చ" ఇత్యానఙాదేశః|

Adhikarana anye~aSuBAH svapnAH (49-58) · Śloka 58

మూర్ధ్ని వంశలతాదీనాం సంభవో వయసాం తథా| నిలయో ముండతా కాకగృధ్రాద్యైః పరివారణం||49|| తథా ప్రేతపిశాచస్త్రీద్రవిడాంధ్రగవాశనైః| సంగో వేత్రలతావంశతృణకంటకసంకటే||50|| శ్వభ్రశ్మశానశయనం పతనం పాంసుభస్మనోః| మజ్జనం జలపంకాదౌ శీఘ్రేణ స్రోతసా హృతిః||51|| నృత్వవాదిత్రగీతాని రక్తస్రగ్వస్త్రధారణం| వయోంగవృద్ధిరభ్యంగో వివాహః శ్మశ్రుకర్మ చ||52|| పక్వాన్నస్నేహమద్యాశః ప్రచ్చర్దనవిరేచనే| హిరణ్యలోహయోర్లాభః కలిర్బంధపరాజయౌ||53|| ఉపానద్యుగనాశశ్చ ప్రపాతః పాదచర్మణోః| హర్షో భృశం ప్రకుపితైః పితృభిశ్చావభర్త్సనం||54|| ప్రదీపగ్రహనక్షత్రదంతదైవతచక్షుషాం| పతనం వా వినాశో వా, భేదనం పర్వతస్య చ||55|| కాననే రక్తకుసుమే పాపకర్మనివేశనే| చితాంధకారసంబాధే జనన్యాం చ ప్రవేశనం||56|| పాతః ప్రాసాదశైలాదేర్మత్స్యేన గ్రసనం తథా| కాషాయిణామసోమ్యానాం నగ్నానాం దండధారిణాం||57|| రక్తాక్షాణాం చ కృష్ణానాం దర్శనం జాతు నేష్యతే| |58|

జాతు నేష్యత ఇతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| వంశలతాదీనాం మూర్ధ్ని-శిరసి, సంభవో-జన్మ, జాతు నేష్యతే| ఏవమగ్రేఽపి యోజ్యం| తథా, వయసాం-పక్షిణాం, మూర్ధ్ని నిలయో-నిలయనం| తథా, ముండతా-కృతముండనత్వం| కాకాద్యైః పరివారణం-పరివృతత్వం| న కేవలం కాకాద్యైః, ప్రేతాద్యైశ్చేతి తథాశబ్దస్యార్థః| గవాశనాః గోమాంసభక్షాః, తైః| వేత్రాదిసంకటే-సంవృతే, సంగః-ద్వారాలాభః, తత్రైవ నిఃసారమపశ్యతః| శ్వభ్రే శ్మశానే చ శయనం-స్వపనం| పాంసౌ భస్మని చ పతనం| జలపంకాదికే మజ్జనం-బృడనం| ఆదిశబ్దేన కూపకలుషోదకాది గృహ్యతే| స్రోతసా శీఘ్రేణ హృతిః-హరణం| నృత్యం చ వాదిత్రం చ గీతం చ తాని| తథా, స్రక్ చ వస్త్రం చ స్రగ్వస్త్రే, రక్తే చ తే స్రగ్వస్త్రే చ, తయోర్ధారణం| వయశ్చాంగం చ, తయోర్వృద్ధిః| అభ్యంగః-అభ్యంజనం| వివాహః-పరిణయః| శ్మశ్రుకర్మ-ముఖవ్యంజనముండనం| పక్వాన్నం-మండకాదిః, స్నేహః-తైలాదిః, మద్యం-సీధ్వాది, తేషామాశో-భక్షణం| ప్రచ్చర్దనం-వమిః| విరేచనం-విరేకః| హిరణ్యస్య-రుక్మాదేః, లోహస్య చ లాభః| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 12)- "లభతే వా హిరణ్యలోహలవణ" ఇతి| కలిః-అనర్థః| బంధో-బంధనం| పరాజయః-పరిభవః| ఉపానద్యుగస్య నాశః| పాదస్య చర్మణశ్చ ప్రకర్షేణ పతనం| భృశం-అతిశయేన, హర్షః| పితృభిః ప్రకుపితైరవభర్త్సన-సంతర్జనం| ప్రదీపాదీనాం పతనమథవా వినాశః| పర్వతస్య చ భేదనం| కాననే-వనే, రక్తపుష్పే ప్రవేశనమితి సంబంధః| పాపకర్మాణాం-పాపినాం, నివేశనే-గృహే, ప్రవేశనం| చింతాయామంధకారసంబాధే-తమఃసంకటే, జనన్యాంమాతరి, చ ప్రవేశనం| ప్రాసాదాత్ పర్వతాద్వా పాతః-పతనం, ఆదిశబ్దేన వృక్షగృహాదేర్గ్రహణం| మత్స్యేన గ్రసనం-నిగరణం| కషాయేణ రక్తం వస్త్రం-కాషాయం, తద్విద్యతే యేషామితీనిః| తేషాం కాషాయిణాం-కాశాయవస్త్రావృతానాం, తథా అసౌమ్యానాం-దుర్దర్శానాం, తథా నగ్నానాం-వివస్త్రాణాం, తథా దండధారిణాం-దండినాం, తథా రక్తయనానాం కృష్ణవర్ణానాం చ నృణాం జాతు-కదాచిత్, న దర్శనమిష్యతే, స్వప్నేఽశుభహేతుత్వాత్|

Adhikarana svapne kAlaniSA (58-59) · Śloka 59

| కృష్ణా పాపాననాచారా దీర్ఘకేశనఖస్తనీ||58|| విరాగమాల్యవసనా స్వప్నే కాలనిశా మతా| |59|

ఏవంవిధా స్త్రీ స్వప్నే కాలనిశా-తద్విధా, మతా| కృష్ణాకృష్ణవర్ణా| తథా, పాపమాననమాచారశ్చ యస్యాః సా| తథా, దీర్ఘాః కేశా నఖాః స్తనౌ చ యస్యాః సైవం| "స్వాంగాచ్చోపసర్జనాత్" ఇతి ఙీప్| మాల్యం చ వసనం చ మాల్యవసనం| విగతో రాగో యస్య మాల్యవసనస్య తదేవంభూతం మాల్యవసనం యస్యాః సైవం|

Adhikarana svapnasaMprAptiH (59-60) · Śloka 60

| మనోవహానాం పూర్ణత్వాత్స్రోతసాం ప్రబలైర్మలైః||59|| దృశ్యంతే దారుణాః స్వప్నా రోగీ యైర్యాతి పంచతాం| అరోగః సంశయం ప్రాప్య కశ్చిదేవ విముచ్యతే||60||

మనః-చేతో, వహంతి యాని విశేషేణ హృదాశ్రితాని స్రోతాంసి తాని మనోవహాని, తేషాం మనోవహానాం ప్రబలైః-అతిబలవద్భిః, మలైః-మలినీకరణస్వభవైర్వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, పుర్ణత్వాత్ దారుణాః-ఘోరా అప్రశస్తాః, స్పప్నా దృశ్యంతే-అనుభూయంతే| యైఃస్వప్నైర్దృష్టైః, రోగీ-ఆతురః, పంచతాం యాతి-మరణం ప్రాప్నోతి, తథా స్వభావత్వాదైషాం స్వప్నానాం| అరోగ ఇత్యాది| స్వస్థో నరః సంశయం-జీవితసందేహం, ప్రాప్య కశ్చిదేవ-బహూనాం మధ్యాత్పుణ్యవాన్నియతాయురేవ, విముచ్యతే, మరణాదితి, శేషః| స్వప్నభేదానిదానీమాహ-

Adhikarana svapnaH saptavidhaH (7) · Śloka 61

దృష్టః శ్రుతోఽనుభూతశ్చ ప్రార్థితః కల్పితస్తథా| భావికో దోషజశ్చేతి స్వప్నః సప్తవిధో మతః||61||

చః సముచ్చయే| ఇతిః ప్రకారే| దృష్టాదినా ప్రకారేణ స్వప్నః సప్తవిధో మతః,-సప్త స్వప్నా ఇత్యర్థః| దృష్టః స ఉచ్యతే,-యశ్చక్షుషా జాగ్రదవస్థాయాం కించిద్వస్తుజాతం దృష్ట్వా తదానీం సుప్తావస్థాయాం తాదృశం వస్తుజాతం సంవిత్తిరూపతయాఽనుభుయతే| 1| యశ్చ శబ్దమాత్రేణ బస్తుజాతం శ్రోత్రేంద్రియేణ గృహ్యతే తదానీం సుప్తావస్థాయం తాద్రుక్సంవిత్తిరూపతయాఽనుభూయతే, స శ్రుత ఉచ్యతే| 2| యస్తు జాగ్రదవస్థాయాం యథాయథమింద్రియైరనుభూయతే సుప్తావస్థాయాం తాదృగంతఃసంవిత్తిరూపతయాఽనుభూయతే, సోఽనుభూత ఉచ్యతే| 3| యస్మిన్ దృష్టే శ్రుతేఽనుభూతే వా యత్పూర్వం జాగ్రదవస్థాయాం వస్తుజాతం మనసాఽభ్యర్థ్యతే తథైవ చ సుప్తావస్థాయామంతఃసంవిత్తిరూపతయాఽనుభూయతే, స ప్రార్థిత ఉచ్యతే| 4| యస్తు షడ్భిః ప్రత్యక్షానుమానాదిభిర్న దృష్టో నాపి శ్రుతో నాప్యనుభూతో దృష్టశ్రుతానుభూతత్వాభావాదత ఏవ న ప్రార్థితః, అపి తు కేవలం మనసా యథేచ్చముత్ప్రేక్ష్య యత్కించనరూపాభిః కల్పనాభిస్తాభిస్తాభిః కల్పితో జాగ్రదవస్థాయాం వస్తుజాతోఽంతఃసంవిత్తావుపారుఢః, తదానీం సుప్తావస్థాయాం తాదృగనుభూయతే, స కల్పిత ఉచ్యతే| 5| యశ్చ దృష్టశ్రుతాదిభ్యః స్వప్నేభ్యోఽన్యో విలక్షణస్వప్నో యథా దృశ్యతే సుప్తావస్థాయాముత్తరకాలం తథైవ తత్స్వప్నదర్శినా నరేణ తన్ముఖావగతతదర్థైరన్యైరపి ప్రత్యక్షతో దృశ్యతే, స భావికః| 6| దోషజః స స్వప్నః-యో వాతజః పిత్తజః కఫజో వా యథాయథం దోషగుణానురూపోఽంతఃసంవిత్తావనుభూయత ఇతి| 7|

Adhikarana niShpalAH svapnAH (62) · Śloka 62

తేష్వాద్యా నిష్ఫలాః పఞ్హ్చ యథాస్వప్రకృతిర్దివా| విస్మృతో దీర్ఘహ్రస్వోఽతి|62|

తేషు స్వప్నేషుమధ్యాద్యే పంచాద్యాః-ఆదౌ పఠితా దృష్టాదయః తే నిష్ఫలాః-న తే యథానురూపం ఫలం శుభమశుభం వా దదతి| యథాస్వప్రకృతిః-యథాదోషజో, యః స్వప్నః సోఽపి నిష్ఫలః-నాసౌ యథానురూపం శుభాశుభలక్షణం ఫలం దదాతి| వాతప్రకృతేర్వాతప్రకృత్యనురూపతః స్వప్నో యావద్ద్వంద్వప్రకృతేర్ద్వేంద్వప్రకృత్యనరూపతః సన్నిపాతరూపతో వాఽఫలః| తథా దివా దృష్టో యః స్వప్నః, తథా విస్మృతః, తథాఽతిదీర్ఘోఽతిహ్రస్వో వా యః స్వప్నః, స పంచవిధవ్యతిరిక్తోఽప్యఫలః|

Adhikarana cireNAlpaPalAH svapnaH (62-63) · Śloka 63

| పూర్వరాత్రే చిరాత్ఫలం||62|| దృష్టః కరోతి తుచ్చం చ| |63|

పూర్వరాత్రే దృష్టః స్వప్నశ్చిరాత్-చిరేణ కాలేన, ఫలం తుచ్చం-అల్పం, న యథాపరిభాషితం, విదధాతి| కేచిత్త్వాహుః,-చేతి వికల్పార్థే, చిరేణ కాలేన తుచ్చం వేత్యర్థః| పూర్వరాత్ర ఇతి "అహః సర్వైకదేశ" ఇతి సమాసాంతః|

Adhikarana tadaharmahatPalAH svapnaH (63) · Śloka 63

గోసర్గే తదహర్మహత్| నిద్రయా వాఽనుపహతః ప్రతీపైర్వచనైస్తథా||63||

గోసర్గే-గవాం మోక్షకాలే, యో దృష్టః స్వప్నః స తదహః-తస్మిన్నేవాహని, ఫలం మహత్కరోతీతి యోజ్యం| తదహరిత్యహఃశబ్దః సప్తమ్యర్థవృత్తిరవ్యయః| శుభః స్వప్నో దృష్టో రాత్రిశేషే నిద్రయా వా యద్యనుపహతో-యస్మిన్స్వప్నే దృష్టేఽనంతరం న సుప్యతే, స స్వప్నో మహత్ ఫలం కరోతి| అన్యథా స్వల్పం| ప్రతీపైః-అననుకూలైర్వచనైశ్చ, అనుపహతః-అనభ్యాహతః, శుభః స్వప్నో దృష్టో మహత్ ఫలం కరోతి|

Adhikarana dAnAdiBirduHsvapnasyAlpaPalatvam (64) · Śloka 64

ఏవం శుభం స్వప్నం ప్రత్యుక్త్వాఽశుభం స్వప్నం ప్రత్యాహ యాతి పాపోఽల్పఫలతాం దానహోమజపాదిభిః| |64|

పాపః-అశుభః స్వప్నః, అల్పఫలతాం యాతి| కైః ? దానాదిభిః| ఆదిగ్రహణాత్ ధ్యాననియమాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana duHsvapnAnantaraM SuBasvapnadarSane SuBaM Palam (64-65) · Śloka 65

| అకల్యాణమపి స్వప్నం దృష్ట్వా తత్రైవ యః పునః||64|| పశ్యేత్సౌమ్యం శుభం తస్య శుభమేవ ఫలం భవేత్| |65|

అకల్యాణమపి-అశుభసూచకత్వాదశుభం [అపి], స్వప్నం దృష్ట్వా తత్రైవ-తస్మిన్నేవావసరేఽశుభస్వప్నదర్శనసమనంతరే కాలే, సౌమ్యకరంశుభసూచకత్వాచ్చుభం స్వప్నం యః పశ్యేత్తస్య జంతోస్తస్య వా స్వప్నస్య శుభమేవ-కల్యాణరూపమేవ, ఫలం భవేత్, న పూర్వదృష్టమశుభమిత్యేవశబ్దార్థః| అపిశబ్దాత్ కల్యాణం స్వప్నం దృష్ట్వా యస్తత్రైవ వా స్వప్నమధ్యే సుప్తోఽశుభం చ స్వప్నం పశ్యేత్, తస్యాశుభమేవ ఫలం భవేత్, న పూర్వదృష్టం శుభమితి బోధ్యం| నను, ఏవం సతి స్వప్నానామనిశ్చతఫలత్వం ప్రాప్నోతి| తతశ్చ "స్వప్నే మద్యం సహ ప్రేతైః" (శ్లో.40) ఇత్యాదినా యదుక్తం తదన్యథాఽపి స్యాత్| యతోఽశుభలక్షణోఽప్యేవం దానాదిభిశ్చాన్యథా సంపద్యతే| తతశ్చానిశ్చితఫలత్వాన్మరణం ప్రతి నాసౌ నిశ్చితో హేతుః| ఏవమన్యేఽపి యే స్వప్నాః ప్రతినియతా రక్తపిత్తాదీనాం వ్యాధీనాం హేతవో నిర్దిష్టాః, తేఽపి తథైవ బోద్ధవ్యాః| అత్రాచక్ష్మహే| నిశ్చితానిశ్చితఫలస్వభావత్వాత్ స్వప్నానామదోషః| తథా హి-కేచిత్స్వప్నా నిశ్చితఫలస్వభావా నిర్దిష్టాః| యథా-"స్వప్నే మద్యం సహ ప్రేతైః" ఇత్యాదయః| కేచిదనిశ్చితఫలస్వభావాః| యథా-"మూర్ధ్ని వంశలతాదీనాం" (శ్లో-49) ఇత్యారభ్య యావత్ "రక్తాక్షాణాం చ కృష్ణానాం దర్శనం జాతు నేష్యతే" ఇత్యేవమంతేన గ్రంథేన యే నిర్దిష్టాః| తత్ర యే నిశ్చితఫలస్వభావాస్తేషాం న కథంచిదప్యన్యథా కర్తుం పార్యతే| ప్రాక్తనస్య కర్మణస్తథారూపస్య బలబత్త్వాత్| యే త్వనిశ్చితఫలస్వభావాః "మూర్ధ్ని వంశలతాదీనాం" ఇత్యాదయః| తేషాం స్పప్నాంతరదర్శనాదిభిరన్యథా సద్భావః సంభావ్యత ఇతి| "పశ్యేత్సౌమ్యం" ఇత్యుక్తం| అత్స్తానేవ సౌమ్యాన్ స్వప్నాన్ దర్శయితుమాహ-

Adhikarana AyurArogyadravyadAH SuBAH svapnAH (65-71) · Śloka 71

| దేవాన్ ద్విజాన్ గోవృషభాన్ జీవతః సుహృదో నృపాన్||65|| సాధూన్ యశస్వినో వహ్నిమిద్ధం స్వచ్చాన్ జలాశయాన్| కన్యాః కుమారకాన్ గౌరాన్ శుక్లవస్త్రాన్సుతేజసః||66|| నరాశనం దీప్తతనుం సమంతాద్రుధిరోక్షితం| యః పశ్యేల్లభతే యో వా చత్రాదర్శవిషామిషం||67|| శుక్లాః సుమనసో వస్త్రమమేధ్యాలేపనం ఫలం| శైలప్రాసాదసఫలవృక్షసింహనరద్విపాన్||68|| ఆరోహేద్గోశ్వయానం చ, తరేన్నదహదోదధీన్| పూర్వోత్తరేణ గమనమగమ్యాగమనం మృతం||69|| సంబాధాన్నిఃసృతిర్దేవైః పితృభిశ్చాభినందనం| రోదనం పతితోత్థానం ద్విషతాం చావమర్దనం||70|| యస్య స్యాదాయురారోగ్యం విత్తం బహు చ సోఽశ్నుతే| |71|

కుమారకా-బాలకాః| విషం-వత్సనాభాది| ఆమిషం-మాంసం| సుమనసః-పుష్పాణి| శుక్లశబ్దో వస్త్రమిత్యత్రాపి సంబధ్యతే, అర్థవశాచ్చాస్య నపుంసకత్వమేకత్వం చ బోధ్యం| దేవాదీన్ యః పశ్యేత్, యో వా చత్రాదీన్ లభతే, యశ్చ శైలాదీన్ సమారోహేత్, యశ్చ నదాదీంస్తరేత్, యస్య వా పూర్వోత్తరగమనాదికం స్యాత్, స పురుష ఆయురాదీనశ్నుతే-ప్రాప్నోతి|

Adhikarana Arogyasya lakShaNam (71-73) · Śloka 73

"ఆరోగ్యమశ్నుతే" ఇత్యుక్తం| అతస్తదేవారోగ్యం లక్షయితుమాహ | మంగలాచారసంపన్నః పరివారస్తథాఽఽతురః||71|| శ్రద్ధధానోఽనుకూలశ్చ ప్రభూతద్రవ్యసంగ్రహః| సత్త్వలక్షణసంయోగో భక్తిర్వైద్యద్విజాతిషు||72|| చికిత్సాయామనిర్వేదస్తదారోగ్యస్య లక్షణం| |73|

"ప్రశస్తాచరణం నిత్యమప్రశస్తవిసర్జనం| ఏతద్ధి మంగలం ప్రోక్తమృషిభిస్తత్త్వదర్శిభిః||". ఆచరణం-ఆచారః సద్దృత్తానుష్ఠానం| మంగలాచారాభ్యాం సంపన్నో-యుక్తః| కః ? పరివారః| తథా, ఆతురః| శ్రద్ధధానః-అవశ్యం మే వ్యాధిరయమనేన భేషజేన నశ్యతీత్యేవం మన్యమానః| తథా చ, పరివారోఽనుకూలః-దక్షిణః| తథా, ప్రభూతస్య ద్రవ్యస్య సంగ్రహః-సంగ్రహణం| తథా, సత్త్వలక్షణయోః సంయోగో, వైద్యాదిషు భక్తిః, చికిత్సాయాం-ఉపక్రమే, అనిర్వేదః-సోత్సాహతా, తత్-ఏతత్, ఆరోగ్యలక్షణం|

Adhikarana kasmAdidaM SArIrasthAnam (6) · Śloka 6

కస్మాదిదం స్థానం శారీరముచ్యతే ? ఇత్యస్య నిరుక్తిమాహ | ఇత్యత్ర జన్మమరణం యతః సమ్యగుదాహృతం||73|| శరీరస్య తతః స్థానం శారీరమిదముచ్యతే| 73 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే దూతాదివిజ్ఞానీయో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

ఇతి-పరిసమాప్తౌ| అత్ర-అస్మిన్స్థానే, యతో-యస్మాత్, శరీరస్య జన్మ సమ్యక్-అవిపరీతం గర్భావక్రాంత్యాదిభిశ్చతుర్భిరధ్యాయైః ప్రసక్తానుప్రసక్తికయా, ఉదహృతం| మరణం-వికృతివిజ్ఞానీయాఖ్యేన తథా దూతాదివిజ్ఞానీయాఖ్యేన చ| తతః-శరీరస్య జన్మమరణోదాహరణాత్ కారణాత్, ఇదం స్థానం శారీరముచ్యతే| యద్యపి సర్వ ఆయుర్వేదాఖ్యో గ్రంథః శరీరమధికృత్య ప్రవృత్తః, తథాఽపీదం స్థానం సాక్షాజ్జన్మమరణచింతనాచ్చరీరస్య ప్రాధాన్యేన శారీరం స్థానముచ్యత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచిత్తాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే దూతా- దివిజ్ఞానీయో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||