1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH shArIrasthAnam · Śloka

શ્રીગણેશાય નમઃ| અથ સૂત્રસ્થાનાદનન્તરં શારીરસ્થાનમિદમારભ્યતે| તત્રાયં સમ્બન્ધઃ,-પૂર્વસ્મિન્સ્થાને કાયાદીન્યષ્ટાવઙ્ગાનિ ચિકિત્સાધારભૂતાનિ સકલતન્ત્રસારભૂતાનિ સૂત્રિતાનિ "કાયબાલ" (હૃ. સૂ. અ. ૧/૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન| કાયશ્ચ નિજાગન્તૂનાં વ્યાધીનામધિષ્ઠાનમ્| તસ્ય ચ કાયસ્ય ચતુર્વર્ગસાધનસ્ય પાલનાર્થં હેતુલિઙ્ગૌષધસ્કન્ધભેદેન ત્રિસ્કન્ધોઽયં ગ્રન્થો ગ્રન્થકૃતા પ્રણીતઃ| તતશ્ચ શરીરસ્ય પ્રથમં સૂત્રિતત્વાત્પ્રાધાન્યાચ્ચ પ્રાક્ સૂત્રસ્થાનમનન્તરં શારીરસ્થાનમિદમારભ્યત ઇત્યાહ-

Adhikarana garBAvakrAntiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિ શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

શરીરમધિકૃત્ય કૃતો ગ્રન્થઃ શારીરઃ| ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિઃ-અવક્રમણં સમ્પ્રાપ્તિઃ, યથાઽગર્ભો ગર્ભતાં સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| ગર્ભાવક્રાન્તિર્વિદ્યતે યસ્મિન્નધ્યાય ઇતિ મત્વર્થે કપ્રત્યયઃ| તસ્ય "અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્" ઇતિ લુક્| અથાદિશબ્દાનામર્થા આયુષ્કામીયાધ્યાયે (હૃ.સૂ. અ.૧) વ્યાખ્યાતા એવ|

Adhikarana garBotpattiH (1) · Śloka 1

શુદ્ધે શુક્રાર્તવે સત્વઃ સ્વકર્મક્લેશચોદિતઃ| ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે યુક્તિવશાદગ્નિરિવારણૌ||૧||

શુક્રં-અન્ત્યો ધાતુઃ| ઋતૌ ભવમાર્તવમ્, સ્ત્રીણાં યદપત્યમાર્ગાત્ શુદ્ધમીષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુપ્રેરિતં લોહિતં પ્રવર્તતે તદાર્તવમુચ્યતે| શુક્રં ચાર્તવં ચ શુક્રાર્તવમ્, પિણ્ડે પિત્રોઃ સમ્બન્ધિ ગર્ભબીજમ્, તસ્મિન્ શુક્રાર્તવે, શુદ્ધે-વાતાદિભિરદૂષિતેઽધિષ્ઠાનભૂતે, સત્વો-જીવઃ, ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે| કિલ નાસૌ ગર્ભઃ, અથ ચ ગર્ભતામાસાદયતિ| કીદૃશઃ સત્વઃ ? સ્વકર્મેત્યાદિ| કર્માણિ-પૂર્વજન્માર્જિતાનિ શુભાશુભાનિ, સ્વાનિ ચ તાનિ કર્માણિ ચ સ્વકર્માણિ| ક્લેશયન્તિ-લોકાન્ દુઃખયન્તીતિ, ક્લેશાઃ| તે ચ-અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ| અતથાવસ્તુનિ તથેતિ ("અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મ) ખ્યાતિઃ-અવિદ્યા| દૃગ્દર્શનશક્ત્યોરેકાત્મતાઅસ્મિતા| સુખાનુશયી-રાગઃ| દુઃખાનુશયી-દ્વેષઃ| સ્વરસવાહી વિદુષોઽપિ તથા રૂઢઃ-અભિનિવેશઃ" (પાત.યો.સૂ ૨/૫-૬-૭-૮-૯)| સ્વકર્માણિ ચ ક્લેશાશ્ચ, સ્વકર્મક્લેશાઃ, તૈશ્ચોદિતઃ-પ્રેરિતો ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે, ન તુ કર્મક્લેશવિયુક્તઃ| અત એવ વીતરાગાણાં જન્માસમ્ભવઃ, કર્મક્લેશરહિતત્વાત્| તથા ચોક્તમ્-"ચિત્તમેવ હિ સંસારિ રાગાદિક્લેશદૂષિતમ્| તદેવ તૈર્વિનિર્મુક્તં મુક્તમિત્યભિધીયતે||" ઇતિ| અથ કિં શુદ્ધે શુક્રાર્તવે એવ સ્વકર્મક્લેશચોદિત એવ ગર્ભઃ સમ્પદ્યતેઽથવાઽન્યદપિ કિઞ્ચિદપેક્ષતે ? ઇત્યાહ-યુક્તિવશાદિતિ| યોજનં યુક્તિઃ, ઉપાદેયસ્યાર્થસ્યેતિકર્તવ્યતાસાધનોપાયાર્થમ્| યુક્તેર્વશઃ-સામર્થ્યં પ્રભાવો, યુક્તિવશઃ| તતઃ શુદ્ધે શુક્રાર્તવે સ્વકર્મક્લેશચોદિત એવ સ સત્વો ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે, નાન્યથા| કથમ્ ? ઇત્યાહ-યુક્તિવશાદગ્નિરિવારણૌ| તથા હિ,- મથ્યમન્થનમથકાદિસામગ્રીમન્તરેણારણાવગ્નિર્યથા ન જાયતે, તથા ગર્ભોઽપિ યથોક્તસામગ્રીવૈકલ્યાત્ ન ભવતિ| સકલસામગ્રીસદ્ભાવત એવ ભવતીતિ ભાવઃ|

Adhikarana garBasya kukShau vRuddhiprakAraH (2) · Śloka 2

તદેવં ગર્ભસ્ય સમ્પત્તિમભિધાય યથા તસ્ય કુક્ષૌ વૃદ્ધિઃ સ્યાત્તથા વક્તિબીજાત્મકૈર્મહાભૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સત્વાનુગૈશ્ચ સઃ| માતુશ્ચાહારરસજૈઃ ક્રમાત્કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે||૨||

બીજાત્મકૈઃ-ગર્ભજરાયુસ્વભાવૈઃ શુક્રાર્તવરૂપતાં પરિણતૈઃ| કૈઃ ? મહાભૂતૈઃ, -આકાશાદિભિઃ સત્વરજસ્તમોમયૈઃ, "તત્ર સત્વબહુલમાકાશમ્, રજોબહુલો વાયુઃ, સત્વરજોબહુલોઽગ્નિઃ, સત્વતમોબહુલા આપઃ, તમોબહુલા પૃથ્વી ચેતિ|" (સુ.શા. અ.૧/૨૦) ઇત્યેવંરૂપૈઃ| સઃ-ગર્ભઃ, કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે-વિશેષેણ વૃદ્ધિં યાતિ| કિમ્ભૂતૈઃ ? સૂક્ષ્મૈઃ,-અતીન્દ્રિયૈર્યોગિદૃશ્યૈઃ| તથા, સત્વં-ચેતોઽનુગચ્છન્તીતિ સત્વાનુગાનિ, તૈઃ| યત્ર સત્વં તિષ્ઠતિ તત્રાવશ્યં તાન્યપિ તિષ્ઠન્તિ, સાત્વાનુશાયિત્વાત્તેષામ્| તથા ચોક્તમ્ (ચરકે શા. અ.૨/૩૭)-"અતીન્દ્રિયૈસ્તૈરતિસૂક્ષ્મરૂપૈરાત્મા કદાચિન્ન વિયુક્તપૂર્વઃ|" ઇત્યાદિ| ચશબ્દો હેતુસમુચ્ચયાર્થઃ| [ ન કેવલં મહાભૂતૈર્હેતુભૂતૈર્ગર્ભો વિવર્દ્ધતે યાવન્માતુશ્ચાહારરસજૈરિત્યતો વક્ષ્યમાણાદ્ધેતોરપિ વર્દ્ધત ઇત્યર્થઃ| માતુરિત્યાદિ| માતુઃ સમ્બન્ધિભિરાહારરસજૈશ્ચ કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે| ચશબ્દોઽત્રાનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ| ] ન કેવલં પૂર્વોક્તાદ્યથાનિર્દિષ્ઠાદ્ધેતોર્ગર્ભઃ કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે, યાવદનિર્દિષ્ઠાદપિ માતુઃ સૌમનસ્યાદેઃ કલલાર્બુદ પેશ્યાદ્યવસ્થાભાવેન વિશેષતો વૃદ્ધિં યાતીતિ| કથં વિવર્દ્ધતે ? ઇત્યાહ-ક્રમાત્,-ન ઝટિત્યેવ| નનુ, "માતુશ્ચાહારરસજૈઃ" ઇતિ કથમુક્તમ્ ? યતઃ પઞ્ચભૂતાત્મક એવાહારરસઃ| ન ચ યદાત્મકોઽસૌ સ તસ્યૈવ જન્મકારણં ભવિતુમર્હતિ, અવ્યતિરિક્તત્વાત્| તસ્માદેવમયં વ્યાખ્યાતવ્યઃ,-આહારરસે જાતૈરાહારરસજૈઃ| સપ્તમ્યન્તાદુપપદાજ્જનેર્ડઃ| માતુરાહારરસાત્મના પરિણતૈરિતિ|

Adhikarana garBapraveSopalamBAbhAve~api sthitau dRuShTAntaH (3) · Śloka 3

નનુ, સત્વઃ કુક્ષૌ પ્રવિષ્ટો ગર્ભસ્ય વર્દ્ધને હેતુરુક્તઃ, ન ચાસ્ય પ્રવેશ ઉપલભ્યતે, ઇત્યાહ તેજો યથાઽર્કરશ્મીનાં સ્ફટિકેન તિરસ્કૃતમ્| નેન્ધનં દૃશ્યતે ગચ્છત્સત્વો ગર્ભાશયં તથા||૩||

ન કેવલં દૃશ્યત્વાદૃશ્યત્વાભ્યાં વસ્તુસદ્ભાવાસદ્ભાવૌ વ્યવસ્થાઽપ્યેતે, યેનાદૃશ્યત્વાત્સત્વસ્ય કુક્ષૌ પ્રવેશાસમ્ભવઃ| કિન્તર્હિ ? તત્કાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યાઽપિ વસ્તુસદ્ભાવો વ્યવસ્થાપ્યત એવ| તથા ચ,- યથાઽર્કરશ્મીનાં સમ્બન્ધિ તેજઃ સ્ફટિકેન-સૂર્યકાન્તાખ્યેન, તિરસ્કૃતં-વ્યવહિતં, સ્ફટિકસ્યાધસ્તાત્ સ્થિતમિન્ધનં ગચ્છત્-વ્રજત્, ન દૃશ્યતે| અથ ચ તેજઃકાર્યમિન્ધનં ગતં [દૃશ્યતે નાન્યસમ્બન્ધિ કાર્યમ્| તદેવં તેજઃકાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યા તેજસ ઇન્ધનગમનં ], તથા તત્ર તસ્ય સદ્ભાવોઽપ્યધિગમ્યતે| એવં સત્વો ગર્ભાશયં ગચ્છન્-વ્રજન્, ન દૃશ્યત એવ| વસ્તુપ્રભાવાદ્ગચ્છતિ ચ| સત્વશબ્દ ઉપલક્ષણાર્થઃ, મહાભૂતાન્યપિ તદન્તર્ગતાનિ ન દૃશ્યન્ત એવ, અથ ચ કાર્યેણોપલભ્યન્ત એવ| તદેવં સત્વાનુયાયિભિર્મહાભૂતૈર્ગર્ભઃ કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે, ન તુ કેવલૈઃ સત્વાનધિષ્ઠિતૈઃ| ચેતોવક્રાન્ત્યા હિ ક્રમાત્કલલાદિના વસ્તુજાતં વિવૃદ્ધિવિમલતામાપદ્યતે, નાન્યથા મૃતશરીરવત્|

Adhikarana satvasya narAdirUpatve kAraNam (4) · Śloka 4

નનુ, સત્વો ભૂતાનુગ એકરૂપ એવ| તત્કથમનેકજાત્યાકૃત્યા નરતુરગોરગગજગવયાદિમત્યાઽઽલિઙ્ગિતઃ સમ્પદ્યતે ? ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ કારણાનુવિધાયિત્વાત્કાર્યાણાં તત્સ્વભાવતા| નાનાયોન્યાકૃતીઃ સત્વો ધત્તેઽતો દ્રુતલોહવત્||૪||

કારણં-હેતું, અવશ્યમનુવિદધતીતિ કારણાનુવિધાયીનિ| આવશ્યકે ણિનિઃ| કારણસ્વભાવાનિ કાર્યાણિ ભવન્તિ સર્વાણ્યેવ, તસ્માદ્ધેતોઃ કાર્યાણાં તત્સ્વભાવતા| સ્વભાવશબ્દઃ સદૃશાર્થઃ| તચ્છબ્દેન કારણં પરામૃશ્યતે, તસ્ય-કારણસ્ય સ્વભાવતા, તત્સાદૃશ્યમ્| તસ્માત્કાર્યકારણસાદૃશ્યાદ્ધેતોઃ સત્વોમહાભૂતાનુગ એકરૂપ એવ, અનેકરૂપા નાનાયોન્યાકૃતીઃ- જાતિબિમ્બવિશેષાન્, ધત્તે-ધારયતિ| કથમિવ ? દ્રુતલોહવત્| યથા રૂપ્યાદિવસ્તુજાતમગ્નિના દ્રુતરૂપતાં ગતમેકરૂપમેવ સિક્થાદિકલ્પિતાયાં નાનારૂપાયાં મનુષ્યાદ્યાકૃતૌ તન્નિષિક્તં તાં તામાકૃતિં યથાકલ્પિતાં ધત્તે, એવં સ સત્વો નાનાયોનૌ ગચ્છતિ, તાં તાં યથાસ્વમાકૃતિં ધારયતિ|

Adhikarana strIpunnapuMsakAnAM bhede kAraNam (5) · Śloka 5

તથા અત એવ ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાજ્જાયતે પુમાન્| રક્તસ્ય સ્ત્રી, તયોઃ સામ્યે ક્લીબઃ- |૫|

અત એવ ચ - પૂર્વોક્તાત્કાર્યકારણસાદૃશ્યાખ્યાદ્ધેતોઃ, શુક્રસ્યપુંરેતસો, બાહુલ્યાત્- બહુત્વાત્, સામર્થ્યલભ્યાચ્ચ સ્ત્રીરેતોરજોલ્પત્વાત્ પુમાન્ જાયતે ન સ્ત્રી, તથાવિધસ્ય કારણસ્યાભાવાત્| ["તથા, અત એવ-પૂર્વોક્તાત્કાર્યકારણસાદૃશ્યાત્ સ્ત્રીરેતસો" રક્તસ્ય, બાહુલ્યાત્-બાહુત્વાત્, સામર્થ્યલભ્યાચ્ચ પુંરેતોલ્પત્વાત્ સ્ત્રી જાયતે ન પુમાન્, તથાવિધસ્ય કારણસ્યાભાવાત્| ] પુંરેતો હિ બલવત્, અલ્પં સ્ત્રીરજોઽભિભૂય પુંગર્ભસ્ય કારણતાં યાતિ| યદા તુ સ્ત્રીરજસો બલવત્વમલ્પત્વં ચ પુંરેતસઃ, તદાઽલ્પં તુ પુંરેતોઽભિભૂય સ્ત્રીરજઃ સ્ત્ર્યાખ્યસ્ય ગર્ભસ્ય કારણતામાપદ્યતે| યદા તુ શુક્રાર્તવયોઃ સામ્યં-તુલ્યત્વં ભવતિ, તદા ન સ્ત્રી ન પુમાન્ જાયતે, અપિ તુ લિઙ્ગદ્વયાલિઙ્ગિતઃ ક્લીબઃ-ષણ્ઢો, જાયતે| એવં પિતુઃ સમ્બન્ધિ શુક્રં સ્ત્રીરક્તમિશ્રિતં ગર્ભકારણમ્| ન કેવલંપિતૃસમ્બન્ધ્યેવ માતુર્વા| દારુવાહિના તૂક્તમ્-"સ્ત્રીપુંસયોસ્તુ સંયોગે યદ્યાદૌ વિસૃજેત્પુમાન્| શુક્રં, તતઃ પુમાન્ વીરો જાયતે બલવાન્ દૃઢઃ|| અથ ચેદ્વનિતા પૂર્વં વિસૃજેદ્રક્તસંયુતમ્| તતો રૂપાન્વિતા કન્યા જાયતે દૃઢસંહતા||" ઇતિ| અત એવ ચ પુંગર્ભાઃ કેચિત્કિઞ્ચિન્માતૃસદૃશા દૃશ્યન્તે, સ્ત્રીગર્ભાશ્ચ કેચિત્કિઞ્ચિત્પિતૃસદૃશા દૃશ્યન્તે| નનુ, "રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રજાયતે||" (હૃ. શા. અ. ૩/૬૨) ઇત્યવિશિષ્ય નિર્દિષ્ટમ્, ન તુ પુંશુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રજાયત ઇત્યેવં નિર્દિષ્ટમ્| ઉભયોરપિ ચ સ્ત્રીપુંસયોરવશ્યં સપ્તધાતુકત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્, ન પુંસ એવ| તદેવં તરુણીનાં કુસુમશરાક્રાન્તમાનસાનાં તથાવિધેન પુરુષસંયોગેન વિના કેવલાત્ સ્મૃતિસંસ્પર્શદર્શનાચ્ચલિતપ્રસ્ત્રુત (રક્ત)રેતસાં કિમિતિ ગર્ભો ન જાયતે ? શુક્રાર્તવં હિ ગર્ભકારણમ્| તચ્ચ સન્નિહિતમેવેતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| પુંશુક્રાભાવાત્| પુંશુક્રં હિ સ્ત્રીરેતોરક્તયુક્તં ગર્ભકારણમ્| ન ચ તદત્રાસ્તિ| તદભાવાદ્ગર્ભસ્યાનુત્પત્તિઃ| તથા સઙ્ગ્રહેઽપ્યધ્યગીષ્ટ (શા. અ. ૧)-"યોષિતોઽપિ સ્ત્રવન્ત્યેવ શુક્રં પુંસઃ સમાગમે| ગર્ભસ્ય તુ ન તત્કિઞ્ચિત્કતોતીતિ ન ચિન્ત્યતે||" ઇતિ|

Adhikarana ekadaivAnekagarbhotpattau kAraNam (5-6) · Śloka 6

સામ્પ્રતં યથાઽનેકગર્ભત્વં તુલ્યકાલં સ્યાત્તથા પ્રતિપાદયિતુમાહ શુક્રાર્તવે પુનઃ||૫|| વાયુના બહુશો ભિન્ને યથાસ્વં બહ્વપત્યતા| |૬|

વાતેન યથાસ્વં શુક્રાર્તવે બહુશો ભિન્ને-બહુધા કૃતે સતિ, બહ્વપત્યતા ભવતિ| યથાસ્વમિતિ યદા શુક્રમાધિક્યેન વર્તમાનં વાતેન બહુધા ભિદ્યતે તદા પુંગર્ભાનેકત્વમ્, યદા તુ સ્ત્રીરજ આધિક્યેન વર્તમાનં વાયુના બહુધા ભિદ્યતે તદા સ્ત્રીગર્ભાનેકત્વમ્, ઇતિ બહ્વપત્યતા ભવતિ| સૂકરસારમેયાદિજાતિષુ ત્વનેનૈવ હેતુના સદાઽવેકાપત્યતા|

Adhikarana viyonivikRutAkArANAmutpattau kAraNam (6) · Śloka 6

નનુ, કથં વિયોનયો વિકૃતાકારાશ્ચ ગર્ભાઃ સ્યુઃ ? વિયોનિવિકૃતાકારા જાયન્તે વિકૃતૈર્મલૈઃ||૬||

વિયોનયશ્ચ વિકૃતાકારાશ્ચ વિયોનિવિકૃતાકારાઃ, તે તથાવિધા ગર્ભા જાયન્તે| કથમ્ ? ઇત્યાહ-વિકૃતૈર્મલૈઃ| વાતાદિભિર્દુષ્ટૈરુન્માર્ગગામિભિઃ|

Adhikarana strINAM rajaHsrAvo mAsimAsi vIryavatputrotpattau kAraNam (7) · Śloka 7

માસિ માસિ રજઃ સ્ત્રીણાં રસજં સ્ત્રવતિ ત્ર્યહમ્| વત્સરાદ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્||૭||

સ્ત્રીણાં માસિ માસિ-પ્રતિમાસં, રજો-રક્તં, ત્ર્યહં સ્ત્રવતિ-ત્રીણિ દિનાનિ પ્રવર્તતે| નનુ, "શુદ્ધે શુક્રાર્તવે" ઇતિ પૂર્વં શુક્રમેવોદ્દિષ્ટમ્, તતસ્તસ્યૈવ નિર્દેશો ન્યાય્ય ઇતિ શુક્રમાનુપૂર્વીપ્રાપ્તમુલ્લઙ્ઘ્ય કસ્માદ્રક્તં નિર્દિષ્ટમ્? ઉચ્યતે| બહુવક્તવ્યત્વાત્| રક્તે હિ બહુવક્તવ્યમસ્તિ, અતસ્તદેવ પ્રાગ્વક્તું યુક્તમ્| ત્ર્યહમિતિ "કાલાધ્વનોઃ" ઇતિ દ્વિતીયા| કિમ્ભૂતં રજઃ ? રસાજ્જાતંરસજમ્| નનુ, રક્તં રસજમેવ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. શા. અ. ૩/૬૨)- "રસાદ્રક્તં તતો માંસં" ઇત્યાદિ| તત્કિમર્થં રસજમિત્યુક્તમ્ ? બ્રૂમહે| રસાત્-આહારરસાત્ પરિણમતો જાતં રસજમિત્યત્ર નિર્દિષ્ટમ્, ન તુ રસધાતોઃ, ઇત્યચોદ્યમેતત્| કુતઃપ્રભૃતિ તદ્રજઃ પ્રવર્તતે ? ઇત્યાહ-વત્સરાદિત્યાદિ| દ્વાદશાદ્વર્ષાદૂર્ધ્વં-અનન્તરં, સ્ત્રવતિ| પઞ્ચાશતો વર્ષાદૂર્ધ્વં-પરેણ, ક્ષયં યાતિ| દ્વાદશાનાં પૂરણં વર્ષમિતિ "તસ્ય પૂરણો ડટ્" ઇતિ ડટ્| દ્વાદશાદિતિ પ્રાયિકમેતત્, એકાદશવાર્ષિકાણામપિ સ્ત્રીણાં રક્તપ્રવૃત્તિદર્શનાત્| પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમિત્યત્રાપ્યેવમેવ ચિન્ત્યમ્|

Adhikarana garbhasyarogAdiyutatve kAraNam (8-9) · Śloka 9

પૂર્ણષોડશવર્ષા સ્ત્રી પૂર્ણવિંશેન સઙ્ગતા| શુદ્ધે ગર્ભાશયે માર્ગે રક્તે શુક્રેઽનિલે હૃદિ||૮|| વીર્યવન્તં સુતં સૂતે તતો ન્યૂનાબ્દયોઃ પુનઃ| રોગ્યલ્પાયુરધન્યો વા ગર્ભો ભવતિ નૈવ વા||૯||

પૂર્ણાનિ ષોડશવર્ષાણિ યસ્યાઃ સા, એવંવિધા સ્ત્રી પૂર્ણવિંશેન નરેણ સઙ્ગતા-મિથુનતાં યાતા સતી, ગર્ભાશયાદિષુ શુદ્ધેષુ વીર્યવન્તં-સામર્થ્યયુક્તં, પુત્રં સૂતે-જનયતિ| પ્રાયિકં ચૈતત્, અર્વાગપિ સાધુગર્ભદર્શનાત્| અત એવાયમેવ તન્ત્રકારોઽન્યથા સઙ્ગ્રહે જગાદ (શા. અ. ૧)- "ષોડશવર્ષાયાં પઞ્ચવિંશતિવર્ષઃ પુત્રાર્થં પ્રયતેત|" ઇતિ| વિંશતેઃ પૂરણ ઇતિ ડટિતિ "વિંશતેઃ" ઇતિ તિલોપે વિંશશબ્દઃ| પૂર્ણો વિંશો યસ્યેતિ પૂર્ણવિંશઃ| ગર્ભસ્યાશયો ગર્ભાશયઃ, તસ્મિન્| શુદ્ધે-નિર્મલે, વાતાદિભિરદુષ્ટે| તથા, માર્ગે-પ્રકૃતત્વાદપત્યમાર્ગે, વાતાદિભિરદુષ્ટે| તથા, રક્તેસ્ત્રીરજસિ, શુદ્ધે| તથા, શુક્રે-પુંબીજે, શુદ્ધે| તથા, અનિલે શુદ્ધેપિત્તાદિભિરનાવૃતે| તથા, હૃદિ-શુદ્ધે-દોષાનધિષ્ઠિતેઽસન્તપ્તે| તતઃ-પૂર્વોક્તાદ્વયઃપરિમાણાત્, ન્યૂનાબ્દયોઃ-હીનવર્ષયોઃ સ્ત્રીપુરુષયોઃ પઞ્ચદશાષ્ટાદશવર્ષયોઃ, રોગી ભવતિ| રોગીત્યતિશય ઇનિર્મત્વર્થીયઃ| તથોત્પન્નોઽલ્પાયુરધન્યશ્ચ-અપ્રશસ્તો, ગર્ભો ભવતિ| ન ભવત્યેવ વા|

Adhikarana SukrArtavasaMyoge~api garbhAsambhave kAraNam (10) · Śloka 10

નનુ, દમ્પત્યોઃ શુક્રાર્તવસંયોગેઽપિ સતિ ક્વચિદ્ગર્ભસમ્ભૂતિર્ન દૃશ્યતે| તત્કથમેતત્ ? ઇત્યાશઙ્ક્યેદમાહ વાતાદિકુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણમલાહ્વયમ્| બીજાસમર્થં રેતોસ્રમ્|૧૦|

આદિશબ્દેન પિત્તશ્લેષ્મણોઃ પરિગ્રહઃ| વાતાદયશ્ચ કુણપં ચ ગ્રન્થિશ્ચ પૂયશ્ચ ક્ષીણં ચ મલં ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| એત આહ્વયઃ- સંજ્ઞાઃ, યસ્ય રેતોસ્ત્રસ્ય તદેવમ્| આહ્વયશબ્દઃ પ્રત્યેકં વાતાદિષુ યોજ્યઃ| રેતશ્ચાસ્ત્રં ચ રેતોસ્ત્રં વાતાદ્યાહ્વયમ્| વાતસંજ્ઞં શુક્રં વાતશુક્રમ્| એવં પિત્તશુક્રં કફશુક્રમ્| કુણપગન્ધિત્વાત્કુણપં નામ શુક્રં કુણપશુક્રમ્, તદ્રક્તેન દુષ્ટેન ભવતિ| એવં ગ્રન્થિશુક્રં પૂયશુક્રં ક્ષીણશુક્રમ્| મલાહ્વયં તુ દ્વિધા,-મૂત્રપુરીષભેદાત્| મૂત્રસદૃશં શુક્રં મૂત્રશુક્રમ્| એવં પુરીષશુક્રમ્| આર્તવમપિ શુક્રવદ્દોષદૂષિતમબીજમેવ| તસ્ય લિઙ્ગં નામ ચ શુક્રવદ્વેદ્યમ્| યથા,-વાતાર્તવં પિત્તાર્તવમિત્યાદિ, યાવત્પુરીષાર્તવમિતિ| સાધ્યાસાધ્યવિભાગશ્ચ તદ્વદેવ| શુક્રાર્તવદોષેષુ ચ ચિકિત્સામપિ તુલ્યાં બ્રૂતે| યત્ર તુ વિશેષં દ્રક્ષ્યતિ, તત્ર વિશેષમભિધાસ્યતિ| યથા (શ્લો.૧૫)-"પિબેદ્ગ્રન્થ્યાર્તવે પાઠા" ઇત્યાદિ|

Adhikarana svali~ggairvAtAdidoShajaSukraj~jAnam ,kuNapagranthipUyakShINamalAhvayAnAM retosrANAM kAraNAni (10-12) · Śloka 12

| સ્વલિઙ્ગૈર્દોષજં વદેત્||૧૦|| રક્તેન કુણપં, શ્લેષ્મવાતાભ્યાં ગ્રન્થિસન્નિભમ્| પૂયાભં રક્તપિત્તાભ્યાં, ક્ષીણં મારુતપિત્તતઃ||૧૧|| કૃચ્છ્રાણ્યેતાન્યસાધ્યં તુ ત્રિદોષં મૂત્રવિટ્પ્રભમ્| |૧૨|

સ્વાનિ ચ તાનિ લિઙ્ગાનિ-લક્ષણાનિ ચ, સ્વલિઙ્ગાનિ,-યથાસ્વં વાતાદીનાં રૂપાણિ| યથા,-રૂક્ષશ્યાવારુણાદીનિ વાયોઃ, વિસ્ત્રગન્ધ્યૌષ્ણ્યાદીનિ પિત્તસ્ય, સ્નિગ્ધપાણ્ડુપિચ્છિલાદીનિ કફસ્ય તૈઃ સ્વલિઙ્ગૈર્વાતાદિદોષજં વદેત્- જાનીયાત્,વૈદ્યઃ |ઇતિ શેષઃ| રક્તેન દુષ્ટેન કુણપં-કુણપગન્ધિત્વાત્કુણપસંજ્ઞં, અન્વર્થં રેતોસ્ત્રં ભવતિ| એવં ગ્રન્થ્યાદીનામપ્યન્વર્થસંજ્ઞતા બોધ્યા| શ્લેષ્મવાતાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં ગ્રન્થિસન્નિભં-ગ્રન્થ્યાકારમ્| પૂયાભં-પૂયસદૃશમ્, રક્તપિત્તાભ્યાં રેતોસ્ત્રં પૂયાહ્વયં ભવતિ| ક્ષીણં નામ રેતોસ્ત્રં મારુતપિત્તતો ભવતિ, મારુતપિત્તાભ્યાં દુષ્ટાભ્યાં દુષ્ટં તદ્દૂષાણાત્ ક્ષીણતાં નીતમિત્યર્થઃ| પૂર્વોક્તાનીમાનિ વાતાદિશુક્રાર્તવાનિ ક્ષીણશુક્રાર્તવાન્તાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વાત્ કૃચ્છ્રાણિ| અસાધ્યં ત્વિતિ| મૂત્રં ચ વિટ્ ચ મૂત્રવિશૌ, તયોરિવ પ્રભા યસ્ય તદેવમ્| રેતોસ્ત્રમુભયમપિ મલસંજ્ઞમ્| ત્રિદોષં-ત્રિદોષદુષ્ટમ્| અસાધ્યં-સાધયિતુમશક્યમ્|

Adhikarana vAtAdijAnAmupakramaH (12) · Śloka 12

ઇદાનીમુપક્રમમાહ | કુર્યાદ્વાતાદિભિર્દુષ્ટે સ્વૌષધમ્|૧૨|

સ્વં-આત્મીયં, ચ તદૌષધં ચ સ્વૌષધમ્, વાતાદ્યૌષધમિત્યર્થઃ| તેન વાયોઃ કુપિતસ્ય યદૌષધં-પ્રશમોપાયઃ સ્નિગ્ધોષ્ણામ્લલવણાદિ, પિત્તસ્ય મધુરશીતકષાયાદિ, શ્લેષ્મણઃ કટુકરૂક્ષકષાયાદિ, તત્તસ્ય ભેષજમિત્યવતિષ્ઠતે| વિશેષતસ્તુ-"વાતજેશુક્રદોષે વસુકસૈન્ધવફલામ્લસિદ્ધં યવક્ષારપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્, બિલ્વવિદારીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્, મધુભદ્રદારુસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્, ક્ષીરકુલીરરસસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ| પૈત્તિકે કાણ્ડેક્ષુશ્વદંષ્ટ્રાગુડૂચીક્વાથસિદ્ધં મૂર્વામધૂકપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્, ત્રિવૃચ્ચૂર્ણઃ સઘૃતો વિરેકઃ પયસ્યાશ્રીપર્ણીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્, મધુકમુદ્ગપર્ણીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરવસ્તિશ્ચ| શ્લૈષ્મિકે પાષાણભેદાશ્મન્તકામલકક્વાથસિદ્ધં પિપ્પલીમધુકચૂર્ણપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્, મદનફલકષાયો વમનમ્, દન્તીવિડઙ્ગચૂર્ણસ્તૈલલીઢો વિરેકઃ, રાજવૃક્ષમદનફલકષાયપ્રગાઢમાસ્થાપનમ્, મધુકપિપ્લીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ| વાતજે પુષ્પદોષે ભાર્ગીભદ્રદારુસિદ્ધં સર્પિષ્પાનમ્, કાશ્મર્યક્ષુદ્રસહાસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્, મધુકશૃગાલવિન્નાકલ્કં પયઃસર્પિઃસહિતં પ્રિયઙ્ગુતિલકલ્કં વા યોનૌ ધારયેત્, સરલમુદ્ગપર્ણીકષાયઃ પ્રક્ષલનમ્| પિત્તજે કાકોલીદ્વયવિદારીમૂલક્વાથમુત્પલપદ્મકક્વાથં મધુકપુષ્પકાશ્મર્યફલક્વાથં વા સશર્કરં પિબેત્, શ્વેતચન્દનક્વાથં વા સક્ષૌદ્રમ્|" ઇત્યાદિકં સઙ્ગ્રહાત્ (શા. અ. ૧) બોધ્યમ્|

Adhikarana kuNape upakramaH (12-13) · Śloka 13

ઇદાનીં કુણપચિકિત્સામાહ | કુણપે પુનઃ||૧૨|| ધાતકીપુષ્પખદિરદાડિમાર્જુનસાધિતમ્| પાયયેત્સર્પિરથવા વિપક્વમસનાદિભિઃ||૧૩||

કુણપાહ્વયે તુ રેતસિ ધાતક્યાદિદ્રવ્યસાધિતં ઘૃતં પાયયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| અથવા, અસનાદિભિઃ-અસનાદિગુણોદ્દિષ્ટૈર્ભેષજૈઃ (હૃ.સૂ.અ.૧૫/૧૯) વિપક્વં ઘૃતં પાયયેત્| નનુ, કુણપ ઇતિ સામાન્યોક્તાવપિ કથં રેતસીતિ વિષેષો લભ્યતે| બ્રૂમઃ| રેતઃપ્રકરણાત્| અપિ ચ કુણપાસ્ત્રસ્ય પુરસ્તાદુપક્રમં વક્ષ્યતિ (શ્લો.૧૬)-"પેયં કુણપપૂયાસ્રે" ઇતિ| તસ્માદ્રેતસ એવેહ ગ્રહણં યુક્તમ્| પુનર્ગ્રહણમત્ર વાતાદિદુષ્ટે રેતસ્યસ્રોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાદિતિ દ્યાતયતિ|

Adhikarana granthisaMj~je retasyupakramaH (14) · Śloka 14

સામ્પ્રતં ગ્રન્થિસંજ્ઞે રેતસ્યુપક્રમં બ્રૂતે પલાશભસ્માશ્મભિદા ગ્રન્થ્યાભે| |૧૪|

પલાશસ્ય ભસ્મ પલાશભસ્મ| અશ્મભિત્-પાષાણભેદઃ| પલાશભસ્મ ચાશ્મભિચ્ચ, તેન વિપક્વં ઘૃતં ગ્રન્થ્યાભે-ગ્રન્થિનામ્નિ રેતસિ, પાયયેત્|

Adhikarana pUyaretasyupakramaH (14) · Śloka 14

પૂયરેતસિ| પરુષકવટાદિભ્યામ્|૧૪|

પૂયાખ્યે રેતસિ પરૂષકવટાદિભ્યાં વિપક્વં ઘૃતં પાયયેત્| પરુષકશ્ચ વટશ્ચ પરૂષકવટૌ, તાવાદી યયોર્ગણયોસ્તૌ પરુષકવટાદી, તાભ્યામ્| "પરુષકં વરા દ્રાક્ષા" (હૃ.સૂ. અ.૧૫/૧૩) ઇતિ પરુષકાદિઃ| તથા, "ન્યગ્રોધપિપ્પલ" (હૃ.સૂ. અ. ૧૫/૪૧) ઇતિ વટાદિઃ|

Adhikarana kShINAhvayeretasyupakramaH (14) · Śloka 14

| ક્ષીણે શુક્રકરી ક્રિયા||૧૪||

ક્ષીણે-ક્ષીણત્વાત્ ક્ષીણાહ્વયે રેતસિ, શુક્રકરી ક્રિયા| કાર્યેતિ શેષઃ| શુક્રલમતિશયેન સેવ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana malasadRuSe retasyupakramaH (15) · Śloka 15

સંશુદ્ધો વિટ્પ્રભે સર્પિર્હિઙ્ગુસેવ્યાદિ(ગ્નિ)સાધિતમ્| પિબેત્|૧૫|

સંશુદ્ધઃ-કૃતવમનવિરેચનઃ, વિટ્પ્રભે-વિણ્મલસદ્દશે રેતસિ, આતુરો ઘૃતં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? હિઙ્ગુસેવ્યાદિસાધિતમ્| અત્રાદિશબ્દો વ્યવસ્થાવાચી| તેન સઙ્ગ્રહોક્તસ્ય (શા. અ. ૧)- "હિઙ્ગૂશીર[ચિત્રકૈરથવા] ચિત્રક[વિતુન્નક] પ્રિયઙ્ગુ[હિઙ્ગુ]સમઙ્ગામૃણાલસિદ્ધમેલાચોચચૂર્ણપ્રતીવાપમ્|" ઇત્યસ્ય પાઠસ્ય સૂચના ભવતિ| હિઙ્ગુસેવ્યાગ્નિસાધિતમિત્યપરે પેઠુઃ| નનુ, "અસાધ્યં તુ ત્રિદોષં મૂત્રવિટ્પ્રભમ્|" (શ્લો.૧૨) ઇત્યુવાચ તન્ત્રકૃત્| તત્કિમિત્યસ્ય ચિકિત્સોપદિષ્ટા ? બ્રૂમઃ| કિઞ્ચિત્સાધ્યતાઽપ્યસ્યાસ્તીતિ પ્રતિપાદયિતું ચિકિત્સામુપદિદેશ શાસ્ત્રકારઃ| અત એવ મૂત્રપ્રભસ્યાસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સાં નોપાદિશત્| મૂત્રપ્રભાર્તવવિટ્પ્રભાર્તવયોરપ્યસાધ્યત્વાદેવોપક્રમં નાભ્યધાત્|

Adhikarana granthinAmnyArtave upakrame (15) · Śloka 15

વાતદ્યાર્તવેષુ "સ્વૌષધં કુર્યાત્" (શ્લો.૧૨) ઇત્યુક્તમ્| કુણપગ્રન્થ્યદ્યાર્તવેષુ વિશેષેણ ચિકિત્સાં વક્ષ્યતિ | ગ્રન્થ્યાર્તવે પાઠાવ્યોષવૃક્ષકજં જલમ્||૧૫||

ગ્રન્થ્યાર્તવે-ગ્રન્થિનામ્ર્યાર્તવે સ્ત્રીરજસિ, જલં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? પાઠાદિજાતમ્| પાઠા-પ્રાચીના| વ્યોષં-ત્રિકટુકમ્| વૃક્ષકઃ-કુટજઃ|

Adhikarana kuNapapUyAstrayorupakramaH SuddhaSukralakShaNam (16) · Śloka 16

પેયં કુણપપૂયાસ્ત્રે ચન્દનં વક્ષ્યતે તુ યત્| ગુહ્યરોગે ચ તત્સર્વં કાર્યં સોત્તરબસ્તિકમ્||૧૬||

કુણપાખ્યે રજસિ પૂયાખ્યે ચાપિ ચન્દનં પેયમ્| અત્ર 'દ્રવાનુક્તૌ જલં દેયમ્' (હૃ. ક. અ. ૬/૨૩) ઇતિ પરિભાષયા જલેન પાતવ્યમિતિ બોધ્યમ્| ક્ષીણાર્તવ ઇહ ચિકિત્સિતં નોક્તમ્, તચ્ચ સ્વધિયોહ્યમ્| યથા ક્ષીણરેતસિ શુક્રકરી ક્રિયા કાર્યેત્યુક્તમ્, તથા ક્ષીણે રક્તે રક્તકરી ક્રિયા કાર્યેતિ| ન ચ કેવલમેતત્પૂર્વોક્તમેવ ચિકિત્સિતં કાર્યમ્, યાવદ્ગુહ્યરોગપ્રતિષેધે યદ્વક્ષ્યતે-ભણિષ્યતે, તદપિ સર્વં સાધનં યથાયોગં વમનાદિ યોનૌ પિચુકધારણાદિકં ચ કાર્યમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? સોત્તરબસ્તિકમ્| સહોત્તરબસ્તિના વર્તત ઇતિ સોત્તરવસ્તિકમ્| ઉત્તરબસ્તિરપિ તત્ર કાર્ય ઇત્યર્થઃ| સોત્તરબસ્તિકમિતિ "તેન સહેતિ તુલ્યયોગે" ઇતિ વહુવ્રીહિઃ, "શેષાદ્વિભાષા" ઇતિ કપ્, 'વોપસર્જનસ્ય" ઇતિ સભાવઃ| ઉત્તરબસ્તિરપિ તત્રૌષધમિત્યર્થઃ|

Adhikarana SuddhArtavalakShaNam (17-18) · Śloka 18

બીજાસમર્થં રેતોસ્ત્રમભિધાય સામ્પ્રતં શુદ્ધં યચ્છુક્રાર્તવં બીજસમર્થં તલ્લક્ષાણાર્થમાહ શુક્રં શુક્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મધુરં બહલં બહુ| ઘૃતમાક્ષિકતૈલાભં સદ્ગર્ભાય આર્તવં પુનઃ||૧૭|| લાક્ષારસશશાસ્ત્રાભં ધૌતં યચ્ચ વિરજ્યતે| |૧૮|

શુદ્ધે શુક્રાર્તવ ઇતિ પૂર્વં શુક્રસ્યોપદેશાત્પ્રાધાન્યાચ્ચ શુક્રસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ| "તત્રાહારરસસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય ક્રમાન્મજ્જાનમનુપ્રાપ્તસ્ય સારઃ શુક્રસંજ્ઞાં લભતે| તચ્ચ ક્ષીર ઇવ સર્પિરિક્ષુરસ ઇવ ગુડઃ શરીરે શુક્રધારાં કલામાશ્રિત્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપિતયા સ્થિતમ્| વિશેષતશ્ચ મજ્જમુષ્કસ્તનેષુ| હર્ષોદીરિતં તુ સઙ્ઘટ્ટનેન હૃદયાવેશાત્ પિણ્ડીભૂતમઙ્ગાદઙ્ગાત્પ્રવર્તતે (સઙ્ગ્રહે શા. અ.૧)|" તચ્ચ શુક્લાદિગુણયુક્તં શુક્રમ્| તથા, ઘૃતાભં માક્ષિકાભં તૈલાભં વા સદ્ગર્ભાય-શોભનગર્ભાર્થં, ભવતિ| તવ ઘૃતાભેન ગૌરવર્ણત્વં ગર્ભસ્ય, માક્ષિકાભેન શ્યામવર્ણત્વં, તૈલાભેન કૃષ્ણવર્ણત્વં, ભવતિ| "રક્તમેવ સ્ત્રીણાં માસિ માસિ ગર્ભકોષ્ઠમનુપ્રાપ્ય ત્ર્યહં પ્રવર્તમાનમાર્તવમાચક્ષતે| અતિપ્રસઙ્ગેનાનૃતૌ વા પ્રવર્તમાનં તદેવાસૃગ્દરાદિસંજ્ઞાં લભતે" (સં.શા.અ.૧)| યદાર્તવં લાક્ષા રસાભં-અલક્તકરસસદૃશમ્ , તથા શશરુધિરસદૃશમ્, તથા યચ્ચ ધૌતં સદ્વિરજ્યતે-વસ્ત્રાદિલગ્નં ધૌતં સલ્લૌહિત્યં જહાતીત્યર્થઃ| તદીદૃશમાર્તવં તુ સદ્ગર્ભાય સમ્પદ્યતે|

Adhikarana garbhasambhavAtpUrvamitikartavyatA (18-19) · Śloka 19

શુદ્ધશુક્રાર્તવલક્ષણમુક્ત્વા, ઇદાનીં ગર્ભસમ્ભવાત્પૂર્વમિતિ કર્તવ્યતામાહ | શુદ્ધશુક્રાર્તવં સ્વસ્થં સંરક્તં મિથુનં મિથઃ||૧૮|| સ્નેહૈઃ પુંસવનૈઃ સ્નિગ્ધં શુદ્ધં શીલિતબસ્તિકમ્| |૧૯|

શુક્રં ચાર્તવં ચ શુક્રાર્તવે, શુદ્ધે શુક્રાર્તવે યસ્ય મિથુનસ્ય તચ્છુદ્ધશુક્રાર્તવમ્,-સ્ત્રીપુરુષયુગલં, સમુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| તથા, સ્વસ્થં-અરોગં, રોગલેશેનાપ્યનાક્રાન્તમ્| તથા, મિથઃ પરસ્પરં, સંરક્તં-અનુરાગયુક્તમન્યોન્યદર્શનેન કુસુમચાપાવિષ્ટમેવંવિધમ્| સ્નેહૈઃ પુંસવનૈઃ-યથાભિમતગર્ભગ્રહણપ્રભાવૈઃ ફલસર્પિર્મહાકલ્યાણકાદિભિઃ, સ્નિગ્ધમ્| તથા, શુદ્ધં-કૃતવમનવિરેચનમ્| તથા શીલિતબસ્તિકમ્, શીલિતાઃ-અભ્યાસેનાનુષ્ઠિતાઃ, બસ્તયો યેન-મિથુનેન, તચ્ચીલિતબસ્તિકમ્| ન સકૃદેવાનુષ્ઠિતબસ્તિકમિત્યર્થઃ|

Adhikarana dampatyoH pRuthagupakramaH ,kShIrAdibhirnarasyopacAraH (19) · Śloka 19

| નરં વિશેષાત્ક્ષીરાજ્યૈર્મધુરૌષધસંસ્કૃતૈઃ||૧૯||

વિશેષાત્-વિશેષેણાતિશયેન, નરં ક્ષીરૈર્ઘૃતૈશ્ચ સમુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વિશેષાદિત્યનેનૈતત્ દ્યોતયતિ| વિશેષેણ નરં ક્ષીરાજ્યૈઃ સમુપાચરેત્, ન પુનર્નારીમપિ તૈર્ન સમુપાચરેદિતિ| કિમ્ભૂતૈઃ ? મધુરૌષધસંસ્કૃતૈઃ મધુરાણિ-મધુરપ્રાયાણિ મધુરપ્રભાવાનિ ચ તાન્યૌષધાનિ-જીવનિયાદીની, [ચ]તૈર્મધુરૌષધૈઃ, સંસ્કૃતૈઃ-સિદ્ધૈઃ|

Adhikarana tailAdibhirnAryAH samupacAraH (20) · Śloka 20

નારીં તૈલેન માષૈશ્ચ પિત્તલૈઃ સમુપાચરેત્| |૨૦|

નારીં તૈલેન માષૈશ્ચ સમુપાચરેત્| ચશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમઃ| પિત્તલૈશ્ચ સમુપાચરેદિત્યર્થઃ| પિત્તલાનિ હિ રક્તવૃદ્ધિહેતવઃ| ઉક્તં હિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૨૬)-"આશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ| યદેકસ્ય તદન્યસ્ય વર્દ્ધનક્ષપણૌષધમ્||" ઇતિ| એવં ચ તૈલં પિત્તકૃત્ત્વાદેવોપન્યસ્તમ્| વિશેષાદિત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| ક્ષીરાજ્યેભ્યોઽપિ વિશેષેણ નારિં તૈલદિભિઃ સમુપાચરેદિત્યર્થઃ| પુરુષસ્ય તુ રજસોઽભાવાત્તદ્વૃદ્ધિહેતવસ્તૈલાદયો નોપયુજ્યન્ત એવ|

Adhikarana strImadhikRutya garbhagrahaNayogyatA (20-21) · Śloka 21

ઊર્વોક્તસકલસામગ્રીયુક્તાદપિ મિથુનાદ્વિશિષ્ટકાલમન્તરેણ ગર્ભસ્યાસમ્ભવ ઇતિ સ્ત્રીમધિકૃત્ય તદ્ગર્ભગ્રહણયોગ્યં કાલં દર્શયિતુમાહ | ક્ષામપ્રસન્નવદનાં સ્ફુરચ્છ્રોણિપયોધરામ્||૨૦|| સ્વસ્તાક્ષિકુક્ષિં પુંસ્કામાં વિદ્યાદૃતુમતીં સ્ત્રિયમ્| |૨૧|

કાર્શ્યહેતું વિના ક્ષામં, તથા પ્રસન્નં-નિર્મલં, વદનં-મુખં, યસ્યાઃ સૈવંભૂતા, તામ્| શ્રોણિશ્ચ પયોધરૌ ચ શ્રોણિપયોધરમ્, સ્ફુરત્-કમ્પમાનં, શ્રોણિપયોધરં યસ્યાઃ સા, તામ્| શ્રોણિઃ-કટિઃ| સ્ત્રસ્તે-ચ(ગ)લિતે, ઇવાક્ષિણી કુક્ષિશ્ચ યસ્યાઃ સા તામ્| તથા, પુંસિ કામઃ-અભિલાષો, યસ્યાઃ સા, તામ્| એવંવિધાં સ્ત્રિયમૃતુમતીં-ઋતુયુક્તાં, વિદ્યાત્| તસ્યાઃ સ ગર્ભગ્રહણકાલ ઇત્યર્થઃ| પુંસ્કામામિતિ "સંપુંકાનાં સો વક્તત્ર્યઃ" ઇતિ મકારસ્ય સકારદેશાદ્રુત્વાભાવઃ|

Adhikarana RutAvatIte yonisa~gkocAdi (21-22) · Śloka 22

"સર્વં ચ હેતુમદ્બ્રૂયાત્" ઇત્યાગમઃ, અત આહ | પદ્મં સઙ્કોચમાયાતિ દિનેઽતીતે યથા, તથા||૨૧|| ઋતાવતીતે યોનિઃ, સા શુક્રં નાતઃ પ્રતીચ્છતિ| |૨૨|

યથા દિવા પ્રફુલ્લં પદ્મમનન્તરં દિવસાતિક્રાન્તૌ સઙ્કોચમાયાતિ-મુકુલભાવં પ્રાપ્નોતિ, તત્સ્વભાવત્વાત્તસ્ય| તથા-તેનૈવ પ્રકારેણ, ઋતાવતીતે-અતિક્રાન્તે દ્વાદશરાત્રસ્વભાવે યોનિઃ સઙ્કોચમાયતિ| સા ચ-યોનિઃ, [અતઃ] સઙ્કુચિતત્વાત્ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતીતિ|

Adhikarana mAsenopacitaM raktaM vAyuryonimukhAnnudet (22-23) · Śloka 23

વિવૃતાવિવૃતમુખત્વં હિ યોનેર્ગર્ભગ્રહણાગ્રહણહેતુઃ| તચ્ચ વાયોઃ ક્રિયાવતઃ કાલસહાયસ્યાયત્તમિત્યાહ | માસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામૃતૌ પુનઃ||૨૨|| ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્| |૨૩|

માસેન યદુપચિતમાહારરસતો વૃદ્ધિં પ્રાપ્તં રક્તં તત્પુનર્માસેનોપચિતં રક્તમૃતૌ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્-પ્રેરયેત્| વિધૌ લિઙ્| તદા યોનિમુખં વિવૃતં સમ્પદ્યતે| કેન નુદેત્ ? ધમનીભ્યાંસ્રોતોવિશેષાભ્યાં| કિમ્ભૂતં રક્તમ્ ? ઈષાત્કૃષ્ણં, તથા વિગન્ધંવિસ્રગન્ધરહિતમ્| પ્રકૃતિસ્થપ્રેરકપવનસમ્પર્કાદીષત્કૃષ્ણતા, ન તુ કુપિતસમીરણપ્રેરણસંશ્લેષવશાદિવાત્યન્તં કૃષ્ણતા| નાપિ પિત્તેન તથાભૂતેન યુક્તમ્, યેન વિસ્ત્રગન્ધિ સ્યાત્| નાપિ શ્લેષ્મણા તથાભૂતેન યુક્તમ્, યેન તદ્વર્ણયુક્તં સ્યાત્| તસ્માચ્છુદ્ધં વિશિષ્ટે કાલે યોનિમુખાત્પ્રવર્તમાનં રક્તમાર્તવસંજ્ઞાં લભતે| તદેવ ચાન્યદા યોનિમુખાત્પ્રવર્તમાનમસૃગ્દરસંજ્ઞામાસાદયતિ|

Adhikarana rajasvalayA vartanaprakAraH RutumatyAScaturthadinakRutyam (23-26) · Śloka 26

શુદ્ધં ચ રક્તં પુષ્પસંજ્ઞમ્, ગર્ભાખ્યસ્ય ફલસ્ય ભવિષ્યતોઽભિવ્યઞ્જકત્વાત્| અત એવાહ | તતઃ પુષ્પેક્ષણાદેવ કલ્યાણધ્યાયિની ત્ર્યહમ્||૨૩|| મૃજાલઙ્કારરહિતા દર્ભસંસ્તરશાયિની| ક્ષૈરેયં યાવકં સ્તોકં કોષ્ઠશોધનકર્ષણમ્||૨૪|| પર્ણે શરાવે હસ્તે વા ભુઞ્જીત બ્રહ્મચારિણી| ચતુર્થેઽહ્નિ તતઃ સ્નાતા શુક્લમાલ્યામ્બરા શુચિઃ||૨૫|| ઇચ્છન્તી ભર્તૃસદૃશં પુત્રં પશ્યેત્પુરઃ પતિમ્| |૨૬|

પુષ્પેક્ષણાત્-પુષ્પસ્ય દર્શનાદેવાનન્તરં, સ્ત્રી ત્ર્યહં-ત્રીણિ દિનાનિ, કલ્યાણં-શુભં, અવશ્યં ધ્યાયતિ-ચિન્તયતીતિ કલ્યાણધ્યાયિની સ્યાત્| આવશ્યકે ણિનિઃ| તથા, મૃજા-સ્નાનક્રિયા, અલઙ્કારઃ-કટકાદિઃ પુષ્પાદિર્વા, અલઙ્ક્રિયતે-ભૂષ્યતે શરીરમેભિરિતિ કૃત્વા, એવં ગન્ધમાલ્યસ્યાપ્યલઙ્કારત્વમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૫/૮૨)- "ગન્ધમાલ્યાદિકાં ભૂષામ્" ઇતિ| મૃજાલઙ્કારાભ્યાં રહિતા-વર્જિતા| તથા દર્ભાણાં સંસ્તરઃ-શય્યા, તત્ર શેતે સા દર્ભસંસ્તરશાયિની| "વ્રતે" ઇતિ ણિનિઃ| તથા, ક્ષૈરેયં-ક્ષીરસિદ્ધં, યાવકં-યવાન્નવિશેષં, પર્ણે શરાવે હસ્તે વા ભુઞ્જીત-ભક્ષયેત્| કિયન્માત્રમ્ ? સ્તોકં-અલ્પમાત્રમ્| તત્ક્ષૈરેયમુપયુક્તં કીદૃશં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-કોષ્ઠશોધનકર્ષણમિતિ| શોધનં ચ કર્ષણં ચ શોધનકર્ષણમ્| કોષ્ઠસ્ય શોધનકર્ષણમિતિ ષષ્ઠીસમાસઃ| શરીરસ્ય મહાસ્ત્રોતો મધ્યમો ભાગ આમપક્વસ્યાશયઃ કોષ્ઠશબ્દવાચ્યઃ| સ એવ ગર્ભાધિષ્ઠાનમ્, અતસ્તસ્યૈવ શોધનમ્| તથા, તદઙ્ગાનાં કર્ષણમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| ન પુનઃ કોષ્ઠસ્ય શોધનમન્યેષાં ચાઙ્ગાનાં કર્ષણમ્| તથા હિ-ત્રિવૃદાદિના વિરિચ્યતે, નૈવમનેન યાવકેન| વસ્તુસ્વાભાવ્યાત્ કોષ્ઠશોધનકર્ષણમાત્રમેવ ક્રિયતે| ક્ષૈરેયમિતિ "ક્ષીરાડ્ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્| યાવ એવ યાવક ઇતિ "યાવાદિભ્યઃ કન્" ઇતિ કન્| તથા, બ્રહ્મચારિણી-ત્યક્તવ્યવાયા, સ્યાત્| તતઃ-ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં,ચતુર્થે વાસરે સ્નાતા, તથા શુક્લાનિ માલ્યાન્યમ્બરાણિ ચ યસ્યાઃ સૈવમ્, તથા શુચિઃ-અન્તર્બહિશ્ચ પવિત્રા સતી, પુરઃ-પૂર્વં, પતિં પશ્યેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૧)- ચતુર્થે ત્વહન્યુદ્વર્તિતા શીતસલિલસ્નાતાઽનુલિપ્તાઽલઙ્કૃતા શુક્લમાલ્યામ્બરા કૃતમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનૈવંવિધમેવ ભર્તારં પશ્યેદનન્યમનાઃ| તદા હિ યાદૃશં પશ્યતિ ચિન્તયતિ વા તાદૃશમેવ પ્રસૂત ઇતિ|" ઇતિ|

Adhikarana Rutusthitau kAlaparimANam same putraH viShame kanyA (26-27) · Śloka 27

તત્કિં ત્ર્યહમેવ ઋતુઃ, અત્રૈવ પુષ્પદર્શનાત્| અથોત્તરકાલમપિ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ | ઋતુસ્તુ દ્વાદશ નિશાઃ પૂર્વાસ્તિસ્રોઽત્ર નિન્દિતાઃ||૨૬|| એકાદશી ચ, યુગ્માસુ સ્યાત્પુત્રોઽન્યાસુ કન્યકા| |૨૭|

પુષ્પદર્શનાત્પ્રભૃતિ યાવદ્વાદશરાત્રયસ્તાવદૃતુર્યોષિતઃ, ન પુનરત્ર્યહમેવ, યત્ર પુષ્પં પ્રવર્તતે, ઇતિ ઋતુશબ્દેન દર્શયતિ| અત્ર-અસ્મિન્ દ્વાદશનિશાવધાવૃતુકાલે, યાઃ પૂર્વાસ્તિસ્ત્રો નિશાઃ, યાસુ પ્રાયઃ પુષ્પં પ્રવર્તતે, તા નિન્દ્યાઃ-ગર્હ્યાઃ સદ્ભિઃ| ન તત્ર સન્મતિઃ સ્ત્રિયં સઙ્ગચ્છેત્| અત એવાત્ર બ્રહ્મચારિત્વોપદેશઃ| તથા, એકાદશી નિશા નિન્દ્યા-અપ્રશસ્તા| ચશબ્દોઽત્રાનુક્તાયાસ્ત્રયોદશ્યાઃ સમુચ્ચયાર્થઃ| ત્રયોદશ્યાં હિ મિથુનીભાવે નપુંસકસ્યોત્પત્તિરિતિ કેચિદાહુઃ| યુગ્માસુ-ચતુર્થષષ્ઠાષ્ટમદશમદ્વાદશલક્ષણાસુ નિશાસુ, સઙ્ગમે પુત્રઃ સ્યાત્, અચિન્ત્યત્વાદૃતુભાવસ્ય| તાસુ હિ રાત્રિષ્વાર્તવમલ્પીભવતિ| અન્યાસુઅયુગ્માસુ નિશાસુ પઞ્ચમીસપ્તમીનવમીષુ, કન્યા જાયતે| તદા હિ શુક્રમલ્પીભવતિ, પૂર્વોક્તાદ્ધેતોઃ| યદિ પુનરાહારાદિવશાત્ શુક્રસ્યાધિકત્વમયુગ્માસુ, યુગ્માસુ ચાર્તવપૂર્ણતા સ્યાત્, તદા પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિર્દુર્બલો હીનાઙ્ગો વા જાયતે, સ્ત્રી ચ પુરુષાકૃતિર્દુર્બલા હીનાઙ્ગા વા| એકાદશીત્રયોદશ્યોસ્તુ નપુંસકમિતિ| તદેવં દમ્પતી પુંગર્ભમિચ્છન્તૌ યુગ્માસુ નિશાસુ પુંસવનાદિકં કર્માચરેતામ્, સ્ત્રીગર્ભમિચ્છન્તૌ ત્વયુગ્માસુ રાત્રિષુ|

Adhikarana putrIyavidhiH (27-28) · Śloka 28

| ઉપાધ્યાયોઽથ પુત્રીયં કુર્વીત વિધિવદ્વિધિમ્||૨૭|| નમસ્કારપરાયાસ્તુ શૂદ્રાયા મન્ત્રવર્જિતમ્| |૨૮|

અથેત્યાનન્તર્યે મઙ્ગલસૂચકો નિર્દિષ્ટઃ| અત એવાયમાત્રાર્થઃ-ઋતુકાલાદનન્તરં મઙ્ગલપૂર્વિકાં સર્વામિમાં વક્ષ્યમાણામિતિકર્તવ્યતાં કુર્યાદિતિ| ઉપાધ્યાયઃ-પુરોહિતોઽથર્વવેદવિત્, પુત્રીયં-પુત્રાય હિતં, વિધિમિત્થં કુર્વીત| કથમ્ ? વિધિવત્ ન યથાકથઞ્ચિત્| વિધિવદિતિ પ્રશંસાયાં મતુપ્| ક્રિયાવિશેષણં ચૈતત્, તેન પ્રશસ્તં વેદોક્તમન્યૂનાતિરિક્તવિધાનં યથા ભવતિ તથાવિધં કુર્વીતેત્યવતિષ્ઠતે| બ્રહ્માણદિવર્ણત્રયસ્યેમંવિધિં કુર્વીત| શૂદ્રાયાઃ પુનર્નમસ્કારપરાયાઃ-નમસ્કારપ્રધાનાયાઃ, યથોક્તં સર્વં વિધિં મન્ત્રવર્જિતં કુર્યાત્| પુત્રીયમિતિ "પુત્રાચ્છ ચ" ઇતિ ચ્છઃ|

Adhikarana evaM dampatyoravaMdhyaHsaMyogaH (28) · Śloka 28

| અવન્ધ્ય એવં સંયોગઃ સ્યાદપત્યં ચ કામતઃ||૨૮||

એવં-યથોક્તવિધ્યનુષ્ઠાને, દમ્પત્યોર્યઃ સંયોગો-મિથુનીભાવઃ, સ ન વન્ધ્યઃ સ્યાત્| અપિ તુ સફલો ગર્ભસમ્ભવહેતુર્ભવેદિત્યર્થઃ| ન કેવલં દમ્પત્યોઃસંયોગ એવં નિષ્ફલો ન ભવેત્, અપત્યં ચ કામતઃ-યથાભિમતં પુંગર્ભરૂપં સ્ત્રીગર્ભરૂપં વા, સ્યાત્|

Adhikarana dampatyorekAnte maithunam (29) · Śloka 29

અત એવાહ સન્તો હ્યાહુરપત્યાર્થં દમ્પત્યોઃ સઙ્ગતિં રહઃ| |૨૯|

રહઃશબ્દેન ગ્રામ્યવચસાઽત્ર ગ્રામ્યધર્મં સૂચયતિ| હિયસ્માત્, સન્તઃ-સાધવઃ, અપત્યાર્થં-અપત્યજનનાય, દમ્પત્યોઃ સ્ત્રીપુરુષયોઃ, રહઃ-એકાન્તે, વિશિષ્ટકાલોચિતં વિશિષ્ટસંયોગં સઙ્ગતિમાહુઃ, ન ગ્રામ્યસુખલિપ્સાયૈ|

Adhikarana durapatyasya kulA~ggAratvam (29) · Śloka 29

ન ચાપત્યમાત્રાયેત્યાહ | દુરપત્યં કુલાઙ્ગારો ગોત્રે જાતં મહત્યપિ||૨૯||

દુષ્ટાપત્યં સ્ત્રીગર્ભઃ પુંગર્ભો વા, મહત્યપિ ગોત્રે જાતં-ઉત્કૃષ્ટેઽપિ કુલ ઉત્પન્નં, આઙ્ગારકાર્યકરણસામર્થ્યાત્સમસ્તત્કુલવિનાશહેતુત્વાત્કુલાઙ્ગાર ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana dampatyoH putracintanaprakAraH (30) · Śloka 30

ઇચ્છેતાં યાદૃશં પુત્રં તદ્રૂપચરિતાંશ્ચ તૌ| ચિન્તયેતાં જનપદાંસ્તદાચારપરિચ્છદૌ||૩૦||

તૌ-દમ્પતી, યાદૃશં પુત્રમિચ્છેતાં-કામયેતાં, તદ્રૂપચરિતાન્ રૂપં-વર્ણસંસ્થાનપ્રમાણાશાકૃત્યાદિ| તથા ચરિતં-શ્રદ્ધાશ્રુતસત્યાર્જવાનૃશંસ્યદાનદયાદાક્ષિણ્યસ્વભાવાદિ| તસ્ય-મનીષિતસ્ય, સદૃશે રૂપચરિતે યેષાં તાન્ જનપદાન્ ચિન્તયેતાં-ધ્યાયેતાં| પુત્રશબ્દોઽપત્યમાત્રોપલક્ષણાર્થોઽત્ર| તથા હિ દુહિતરમપિ કશ્ચિદિચ્છત્યેવ| કિમ્ભૂતૌ તૌ પિતરૌ ? તદાચારપરિચ્છદૌ| આચરણં-આચારઃ, કુલાનુરૂપસ્ય દેશાનુરૂપસ્ય ચેતિકર્તવ્યતાલક્ષણસ્ય કર્મણોઽનુષ્ઠાનમ્| પરિચ્છદો-મનુજગવાશ્વધનધાન્યવસ્ત્રાલઙ્કારરત્નરથાયુધગૃહોદ્યાનવીણાપણવગાયનશય્યાસ્તરણાદિઃ| આચારશ્ચ પરિચ્છદશ્ચાચારપરિચ્છદૌ| તદિત્યનેનાભિલષિતાપત્યં પરામૃશ્યતે| તસ્યૈવાચારપરિચ્ચદૌ યયોસ્તૌ દમ્પતી ઇચ્છા સદૃશરૂપચરિતાન્ જનપદાન્ ધ્યાયેતામ્|

Adhikarana dampatyoH shayyArohAdi (31-32) · Śloka 32

કર્માન્તે ચ પુમાન્ સર્પિઃક્ષીરશાલ્યોદનાશિતઃ| પ્રાગ્દક્ષિણેન પાદેન શયયાં મૌહૂર્તિકાજ્ઞયા||૩૧|| આરોહેત્ સ્ત્રી તુ વામેન તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વતઃ| તૈલમાષોત્તરાહારા તત્ર મન્ત્રં પ્રયોજયેત્||૩૨||

કર્માન્તે ચ-પુત્રીયવિધ્યનુષ્ઠાનાવસાને ચ, પુમાન્ સ્ત્રીતઃ પ્રાક્-પૂર્વં, શય્યામારોહેત્-આક્રમેત્| કિમ્ભૂતઃ ? સર્પિઃક્ષીરશાલ્યોદનાશિતઃ,-સર્પિર્મિશ્રક્ષીરશાલ્યોદનેનાશિતો-ભોજિતઃ| કથમારોહેત્ ? દક્ષિણેન પાદેન, મૌહૂર્તિકાજ્ઞયા-જ્યોતિઃ શાસ્ત્રવિદાદિષ્ટઃ| સ્ત્રી તુ વામેન પાદેન તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વતઃ શય્યામારોહેત્, મૌહૂર્તિકાજ્ઞયેતિ યોજ્યમ્| તુરવધારણે, ઉભયત્રાપિ| પુમાન્ દક્ષિણેનૈવ પાદેન પ્રાગેવ, સ્ત્રી પશ્ચાદેવ વામેનૈવ પાદેન પુંસો દક્ષિણપાર્શ્વત એવ, શય્યામારોહેત્, નાન્યથા કૃત્વેતિ|"પુમાન્ સર્પિઃક્ષીરશાલ્યોદનાશિતઃ" ઇત્યુક્તમ્| સ્ત્રિયાસ્તુ તત્કાલોચિતમાહારં નિરૂપયન્નાહ-તૈલેત્યાદિ| તૈલં ચ માષશ્ચ, તાભ્યામુત્તરઃ-અધિકઃ, આહારો યસ્યાઃ સૈવમ્| ઉત્તરશબ્દોઽત્ર તૈલમાષૌ પિત્તલૌ રક્તવૃદ્ધિહેતૂ તયાઽત્યન્તં સેવિતવ્યૌ, ન પુનસ્તથા શુક્રવૃદ્ધિકરાણ્યન્યાન્યપિ ક્ષીરાદીનિ દ્રવ્યાણિતિ પ્રતિપાદયતિ| તત્ર ચ મન્ત્રં વક્ષ્યમાણં પ્રયોજયેત્-પઠેત્|

Adhikarana tatramantrapAThaH (33) · Śloka 33

તદેવ મન્ત્રમાહ.... ઔમ્ આહિરસિ આયુરસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ ધાતા ત્વાં દધાતુ વિધાતા ત્વાં દધાતુ બ્રહ્મવર્ચસા ભવેતિ| બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્વિષ્ણુઃ સોમઃ સૂર્યસ્તથાઽશ્વિનૌ| ભગોઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દદતુ મે સુતમ્||૩૩||

આહિરસીત્યાદિ [ વીરં દદતુ મે સુતમિત્યન્તં મન્ત્રં પઠેત્ ]

Adhikarana anyonyaMsAntvanapUrvakaMsaMveSaH (34) · Śloka 34

સાન્ત્વયિત્વા તતોઽન્યોન્યં સંવિશેતાં મુદાન્વિતૌ| ઉત્તાના તન્મના યોષિત્તિષ્ઠેદઙ્ગૈઃ સુસંસ્થિતૈઃ||૩૪||

તતો-મન્ત્રપાઠાદનન્તરં, પરસ્પરં સાન્ત્વયિત્વા-પ્રિયવચનાદિના પ્રીતિમુત્પાદ્ય, સમ્વશેતાં-મિથુનીભાવં ગચ્છેતામ્| કિમ્ભૂતૌ? મુદા-હર્ષેણ, અન્વિતૌ-યુતૌ| તત્ર ચ સંવેશને યોષિદુત્તાના તચ્ચિત્તા ચાવયવૈઃ સુસંસ્થિતૈસ્તિષ્ઠેત્|

Adhikarana evaM kRute garBadhAraNam (35) · Śloka 35

કિમેવંસતિ ભવતિ ? ઇત્યાહ તથા હિ બીજં ગૃહ્ણાતિ દોષૈઃ સ્વસ્થાનમાસ્થિતૈઃ| |૩૫|

હિ-યસ્માત્, તથા-તેન પ્રકરેણ, સા બીજં ગૃહ્ણાતિ, દોષૈઃ-વાતાદિભિઃ સ્વસ્થાનાવસ્થિતૈઃ સદ્ભિઃ| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૧)- "ન ચાસાવધસ્તિષ્ઠેત્| તથા હિ સ્ત્રીચેષ્ટઃ પુમાન્ જાયતે પુંચેષ્ટા વા સ્ત્રી| ન ચ ન્યુબ્જાં પાર્શ્વગતાં વા સેવેત| ન્યુબ્જાયા વાતો બલવાન્ સ યોનિં પીડયતિ| દક્ષિણપાર્શ્વગાયાઃ શ્લેષ્મા પીડિતશ્ચ્યુતોઽપિદધાતિ ગર્ભાશયમ્| વામપાર્શ્વગાયાસ્તદ્વત્પિત્તં વિદહતિ રક્તશુક્રે| તસ્માદુત્તાના બીજં ગૃહ્ણીયાત્|" ઇતિ|

Adhikarana sadyogarBayA lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| લિઙ્ગં તુ સદ્યોગર્ભાયા યોન્યા બીજસ્ય સઙ્ગ્રહઃ||૩૫|| તૃપ્તિર્ગુરુત્વં સ્ફુરણં શુક્રાસ્રાનનુબન્ધનમ્| હૃદયસ્પન્દનં તન્દ્રા ત્undefined્ડ્ગ્લાનિર્લોમહર્ષણમ્||૩૬||

સદ્યઃ-તત્ક્ષણાત્, ગર્ભો યસ્યાઃ સૈવમ્, તસ્યાઃ સદ્યોગર્ભાયા લક્ષણં બીજસ્ય-ગર્ભાખ્યસ્ય, યોન્યા-કરણભૂતયા, સઙ્ગ્રહઃ સમ્યગ્ગ્રહણમ્| તથા, તૃપ્તિરિવ તૃપ્તિઃ ગુરુત્વં સ્ફુરણં ચ કુક્ષેર્ભવતિ| તથા, શુક્રં ચાસ્રં ચ-શુક્રાસ્રે, અનુબન્ધનં-પ્રવર્તનમ્, નાનુબન્ધનં-અનનુબન્ધનમ્, શુક્રાસ્રયોરપ્રવર્તનં-શુક્રાસ્રાનનુબન્ધનમ્,-શુક્રાસ્રયોર્યોનિમુખાદવમનં બહિરનિઃસરણમ્, અત્ર ચ યોન્યા ગૃહીતબીજત્વં હેતુઃ| તથા, હૃદયસ્પન્દનાદયઃ પઞ્ચ સદ્યોગર્ભાયા લક્ષણાનિ ભવન્તિ| લોમહર્ષણં હર્ષવશાદ્ભવતિ| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (શા. અ. ૨)- "પ્રહર્ષો હૃલ્લાસઃ" ઇત્યાદિ|

Adhikarana garBAvasthAH (37) · Śloka 37

ઇદાનીં ગર્ભસ્યાવસ્થાઃ પ્રદર્શયિતુમાહ અવ્યક્તઃ પ્રથમે માસિ સપ્તાહાત્કલલીભવેત્| ગર્ભઃ પુંસવનાન્યત્ર પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્||૩૭||

સપ્તાહાદર્વાગ્ગર્ભગોલકઃ શ્લેષ્મપિણ્ડીભુતો ભવેત્| સપ્તાહાદનન્તરં યાવન્માસસ્તાવદવ્યક્તાકૃતિઃ કલલીભવેત્| અત્ર કલલીભૂતે યાવત્સ્ત્રીપુરુષાદ્યુત્પત્તિલક્ષણા વ્યક્તિર્ન ભવતિ તાવદ્વ્યક્તેઃ પ્રાક્ પ્રથમે માસિ પુંસવનાનિ પ્રયોજયેત્|

Adhikarana puMsavanasya sArdhakatvam (38) · Śloka 38

નનુ, "શુદ્ધેશુક્રાર્તવે સત્વઃ સ્વકર્મક્લેશચોદિતઃ| ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે"(શ્લો.૧) ઇત્યુક્તમ્| તત્ર યદિ પ્રાક્કૃતેન કર્મણા સ્ત્રીગર્ભઃ કુક્ષિમાક્ષિપ્તસ્તદા પુરુષપ્રયત્ને સત્યપિ પુંગર્ભઃ કર્તું ન શક્યતે| તસ્માત્પુંસવનમનર્થકમેવેત્યાશઙ્ક્યાહ બલી પુરુષકારો હિ દૈવમપ્યતિવર્તતે| |૩૮|

હિ-યસ્માત્, પુરુષકારો બલવાન્ દુર્બલં દૈવમતિવર્તતેઅતિક્રમ્ય વર્તતે| અપિશબ્દાત્ પુરુષકારમપિ દુર્બલં દિષ્ટં બલીયોઽતિક્રમ્ય વર્તત ઇતિ પ્રતિપાદયતિ| અત એવ પ્રાક્કૃતેન કર્માણા બલીયસાઽઽક્ષિપ્તસ્ય સ્ત્રીગર્ભસ્ય પુંસવનાદિદાનેન પૌરુષેણ કર્મણા શતશોઽપિ પ્રયોજિતેન ન કથઞ્ચિત્પુંગર્ભતા કર્તું પાર્યત ઇતિ| ઉક્તં ચ (ચરકે વિ.અ. ૩/૩૬)-"દૈવં પુરુષકારેણ દુર્બલં હ્યુપહન્યતે| દૈવેન ચેતરત્કર્મ પ્રકૃષ્ટનોપહન્યતે||" ઇતિ| અત્ર પુંસવનાદિ સમ્યક્ પ્રયોજિતં સિધ્યસિધ્યનુમીયમાનં પ્રાક્કૃતસ્ય કર્મણો હીનબલત્વપ્રબલત્વમવગમયતિ|

Adhikarana puMsavanaprayogaH (38-39) · Śloka 39

અધુના પુંસવનાદિપ્રયોગમાહ | પુષ્યે પુરુષકં હૈમં રાજતં વાઽથવાઽઽયસમ્||૩૮|| કૃત્વાઽગ્નિવર્ણં નિર્વાપ્ય ક્ષીરે તસ્યઞ્જલિં પિબેત્| |૩૯|

પુષ્યે-પુષ્યનક્ષત્રયુક્તે કાલે, પુરુષકં-પુત્તલકં, હેમાદિકૃતમગ્નિવર્ણં કૃત્વા સુધ્માતતયા, તતઃ ક્ષીરે નિર્વાપ્ય-નિવેશ્ય, તસ્ય-ક્ષીરસ્ય, અઞ્જલિં-પલચતુષ્ટયાખ્યં, પિબેત્| પુરુષકમિતિ પુરુષ ઇવેત્યસ્મિન્નર્થે "ઇવે પ્રતિકૃતૌ" ઇતિ કન્| હૈમમિતિ હેમ્તોવિકારાર્થેઽણ્ "નસ્તદ્ધિતે" ઇતિ ટિલોપઃ| રાજતમિતિ "પ્રાણિરજતાદિભ્યોઽઞ્ ઇત્યઞ્| આયસમિતિ "તસ્યેદમ્" ઇત્યણ્|

Adhikarana puShye gauradaNDAdicaturNAM pAnam (39-40) · Śloka 40

| ગૌરદણ્ડમપામાર્ગં જીવકર્ષભસૈર્યકાન્||૩૯|| પિબેત્પુષ્યે જલે પિષ્ટાનેકદ્વિત્રિસમસ્તશઃ| |૪૦|

ગૌરદણ્ડાદીંશ્ચતુરો દ્રવ્યવિશેષાન્ પિબેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? જલે પિષ્ટાન્-કલ્કીકૃતાન્| કથં કૃત્વા ? એકદ્વિત્રિસમસ્તશઃ એકાદિષુ પ્રત્યેકં શસ્પ્રત્યયાર્થયોગઃ| તેનૈકમેકં કૃત્વા, દ્વૌ દ્વૌ કૃત્વા, ત્રીંસ્ત્રીન્કૃત્વા, ચતુરશ્ચતુરઃ કૃત્વા, એતાન્ પિબેદિત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| કદા પ્રાશ્યમ્ ? પુષ્યે-પુષ્યયુક્તે કાલે|

Adhikarana SvetabRuhatImUlasya strInAsApuTe secanam (40-41) · Śloka 41

| ક્ષીરેણ શ્વેતબૃહતીમૂલં નાસાપુટે સ્વયમ્||૪૦|| પુત્રાર્થં દક્ષિણે સિઞ્ચેદ્વામે દુહિતૃવાઞ્છયા| |૪૧|

શુક્લપુષ્પકણ્ટકારિકાયા મૂલં ક્ષીરેણ કલ્કીકૃત્ય સ્વયં-સ્ત્રી, દક્ષિણે નાસાપુટે પુત્રાર્થં-પુત્રસમ્પત્તયે, સિઞ્ચેત્| દુહિતૃવાચ્છયા-સુતાકામ્યયા, વામે નાસાપુટે સિઞ્ચેત્|

Adhikarana putrotpAdasthitipradAnyauShadhAni (41-42) · Śloka 42

| પયસા લક્ષ્મણામૂલં પુત્રોત્પાદસ્થિતિપ્રદમ્||૪૧|| નાસયાઽઽસ્યેન વા પીતં વટશુઙ્ગાષ્ટકં તથા| ઓષધીર્જીવનીયાશ્ચ બાહ્યાન્તરુપયોજયેત્||૪૨||

પયસા-ક્ષીરેણ, લક્ષ્મણામૂલં કલ્કીકૃત્ય પીતં પુત્રોત્પાદપ્રદં પુત્રસ્થિતિપ્રદં ચ ભવતિ| કથં પીતમ્ ? નાસયાઽઽસ્યેન વા, કદાચિન્નાસિકયા કદાચિદાસ્યેન| યસ્યાઃ પુત્રો નોત્પદ્યતે તથોત્પન્નો વા સ્થિતિં ન લભતે-ચિરં ન જીવતિ, તયૈવં પાતવ્યમિત્યર્થઃ| વટશુઙ્ગાષ્ટકં તથા-તેનૈવ પ્રકારેણ નાસયા આસ્યેન વા પીતં પુત્રોત્પાદસ્થિતિપ્રદં ભવતિ| ન્યગ્રોધસ્ય પ્રથમોદ્ભિન્નઃ પ્રરોહો-વટશુઙ્ગઃ, તસ્યાષ્ટકમિતિ| પ્રભાવસ્યાચિન્ત્યત્વાદેતત્સઙ્ખ્યાવચ્છિન્નત્વમ્| જીવનીયા યા ઓષધ્યો-જીવન્તીકાકોલ્યાદ્યા દશ, યાઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોક્તાઃ (હૃ.સૂ.અ.૧૫/૮), તા બાહ્યાન્તરુપયોજયેત્| તત્ર સ્નાનોદ્વર્તનાદિના બાહ્ય ઉપયોગઃ, આહારપાનાદિનાઽન્તરુપયોગઃ|

Adhikarana garBadhAraNe upacAraH (43) · Śloka 43

ઉપચારઃ પ્રિયહિતૈર્ભર્ત્રા ભૃત્યૈશ્ચ ગર્ભધૃક્| નવનીતઘૃતક્ષીરૈઃ સદા ચૈનામુપાચરેત્||૪૩||

ઉપચારઃ-ઉપચરણમ્| પ્રિયાઃ-ઇષ્ટાઃ, હિતાઃ-પથ્યાઃ, આહારવિહારાઃ, તૈઃ પ્રિયહિતૈર્ય ઉપચારો ભર્ત્રા-પત્યા કૃતો, ભૃત્યૈશ્ચ ય એવંભૂતઃ કૃતઃ, સ ગર્ભધૃક્-તદનુષ્ઠાનાદ્ગર્ભઃ સ્થિતિં દધાતીત્યર્થઃ| એનાં ચ સ્ત્રિયં નવનીતાદિભિર્યથાસાત્મ્યં સદોપાચરેત્|

Adhikarana garBiNyA ativyavAyatyAgAdi (44-47) · Śloka 47

અતિવ્યવાયમાયાસં ભારં પ્રાવરણં ગુરુ| અકાલજાગરસ્વપ્નં કઠિનોત્કટકાસનમ્||૪૪|| શોકક્રોધભયોદ્વેગવેગશ્રદ્ધાવિધારણમ્| ઉપવાસાધ્વતીક્ષ્ણોષ્ણગુરુવિષ્ટમ્ભિભોજનમ્||૪૫|| રક્તં નિવસનં શ્વભ્રકૂપેક્ષાં મદ્યમામિષમ્| ઉત્તાનશયનં યચ્ચ સ્ત્રિયો નેચ્છન્તિ તત્ત્યજેત્||૪૬|| તથા રક્તસ્ત્રુતિં શુદ્ધિં બસ્તિમામાસતોઽષ્ટમાત્| એભિર્ગર્ભઃ સ્ત્રવેદામઃ કુક્ષૌ શુષ્યેન્મ્રિયેત વા||૪૭||

ગર્ભિણી સ્ત્રી અતિવ્યવાયાદીનુત્તાનશયનાન્તાંસ્ત્યજેત્| ન કેવલમેતાન્ અન્યદ્યચ્ચાહારવિહારાદિવસ્તુજાતં સ્ત્રિયો-બહુશઃ પ્રસૂતાસ્તત્કાલવ્યાપારનિપુણા વા યાઃ કાશ્ચન સ્ત્રિયો, નેચ્છન્તિ તદપિ વર્જયેત્| તથા રક્તસ્ત્રુતિં, શુદ્ધિં ચ-વમનવિરેચનરૂપાં, વર્જયેત્| બસ્તિં-અનુવાસનં, અષ્ટમં માસં મર્યાદીકૃત્ય વર્જયેત્| અષ્ટમે તુ માસે બસ્તિં પ્રયોજયેદેવેત્યર્થઃ| એભિઃ-વર્જ્યૈર્વસ્તુભિરાસેવ્યમાનૈઃ, ગર્ભ આમઃ-અસમ્પૂર્ણઃ, સ્ત્રવેત્-પતેત્, કુક્ષૌ વા શુષ્યેત્, મ્રિયેત વા-મૃત્યું વા ગર્ભઃ પ્રાપ્નુયાત્|

Adhikarana vAtalAdyAhAraiH kubjAdayo garBAH (48) · Śloka 48

વાતલૈશ્ચ ભવેદ્ગર્ભઃ કુબ્જાન્ધજડવામનઃ| પિત્તલૈઃ ખલતિઃ પિઙ્ગઃ શ્વિત્રી પાણ્ડુઃ કફાત્મભિઃ||૪૮||

વાતલૈશ્ચાહારૈર્માત્રા સેવિતૈઃ કુબ્જોઽન્ધો જડો વામનો વા ગર્ભો ભવતિ| પિત્તલૈરાહારૈર્માત્રા સેવિતૈઃ ખલતિઃ-ખલ્વાટઃ, પિઙ્ગો વા સ્યાત્| કફકૃદ્ભિરાહારૈર્માત્રા સેવિતૈઃ શ્વિત્રવાન્ પાણ્ડુર્વા સ્યાત્|

Adhikarana mRudvAdyauShadharvyAdhijayaH (49) · Śloka 49

વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુસુખૈરતીક્ષ્ણૈરૌષધૈર્જયેત્| |૪૯|

અસ્યાશ્ચ-ગર્ભિણ્યાઃ, યે વ્યાધયો જાયન્તે, તાન્ વ્યાધીન્ મૃદુસુખૈરૌષધૈસ્તથાઽતીક્ષ્ણૈર્જયેત્| મૃદૂનિ ચ તાનિ સુખાનિ ચ-મૃદુસુખાનિ| મૃદૂનિ-અકર્કશાનિ વીર્યાદિભિર્નોત્કૃષ્ટસામર્થ્યાનિ સુકુમારોચિતાનિ| સુખાનિ-સુખોપભોગ્યાનિ, પ્રિયાણીતિ યાવત્| નનુ, મૃદૂનિ પરિહૃત્યાતીક્ષ્ણાનિ ચેતિ નિર્દેષ્ટવ્યમ્| કિમુભયોરુપાદાનેન ? યતો મૃદૂનિ-અકર્કશાનિ, અતીક્ષ્ણાન્યપિ-અકર્કશાનિ, ઇત્યનર્થાન્તરત્વમેતયોઃ| અત્રોચ્યતે| મૃદૂનિ-અકર્કશાનિ શર્કરાદીનિ, ઉત્કૃષ્ટશક્તીનિ મરિચાદીનિ-અતીક્ષ્ણાનિ, તીક્ષ્ણાનિ પુનસ્તીક્ષ્ણગુણયુક્તાનિ રાજિકાદીનિ દોષોત્ક્લેશકરાણિ ભેષજાનિ ભવન્તિ, ઇતિ દ્વયોરુપાદાનં યુક્તમ્| તન્ત્રાન્તરે (સઙ્ગ્રહે) ત્વેવમુક્તમ્ (શા.અ.૨)-"ઇત્યનાત્યયિકે વ્યાધૌ વિધિરાત્યયિકે પુનઃ| તીક્ષ્ણૈરપિ ક્રિયાયોગૈઃ સ્ત્રિયં યત્નેન પાલયેત્||" ઇતિ| યચ્ચ વ્યવાયાદિ ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યત્વેન નિર્દિષ્ટમ્, તથા "વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુસુખૈરતીક્ષ્ણૈરૌષધૈર્જયેત્|" ઇતિ| તદસ્મિન્ કાલે વિશેષેણેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, ન તથાઽન્યદા| તથા ચાન્યદાઽતિવ્યવાયાદિસેવનાન્ન તથા પ્રત્યવાયભયમ્, તથા તીક્ષ્ણૌષધપ્રયોગાચ્ચ| અત એવ "તથા રક્તસ્ત્રુતિં શુદ્ધિં બસ્તિમામાસતોઽષ્ટમાત્|" ઇત્યેતત્પૃથઙ્નિર્દિશત્યતિવ્યવાયાદિપરિહાર્યગણમધ્યે| પ્રથમે માસ્યવ્યક્તલિઙ્ગઃ કલલાવસ્થો ગર્ભો ભવેત્| દ્વિતીયે તુ માસિ ગર્ભઃ કીદૃશઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana dvitIyemAsi garBasya peSyAdyAkRutiH (49-50) · Śloka 50

પ્રથમે માસ્યવ્યક્તલિઙ્ગઃ કલલાવસ્થો ગર્ભો ભવેત્| દ્વિતીયે તુ માસિ ગર્ભઃ કીદૃશઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ | દ્વિતીયે માસિ કલલાદ્ધનઃ પેશ્યથવાઽર્બુદમ્||૪૯|| પુંસ્ત્રીક્લીબાઃ ક્રમાત્તેભ્યઃ| |૫૦|

દ્વિતીયે માસિ કલલાદ્ધનઃ પેશ્યથવાઽર્બુદં ગર્ભઃ સ્યાદિતિ યોજ્યમ્| તેભ્યો-ઘનાદિરૂપેભ્યઃ, ક્રમાત્-પરિપાઠ્યા, પુંસ્ત્રીક્લીબાઃ સમ્પદ્યન્તે| ઘનાત્ પુમાન્| પેશ્યાઃ સ્ત્રી| અર્બુદાત્ ક્લીબઃ-ષણ્ઢો, ન સ્ત્રી ન પુમાનિતિ|

Adhikarana vyakta garBasya lakShaNam (50-52) · Śloka 52

તત્ર વ્યક્તસ્ય લક્ષણમ્| ક્ષામતા ગરિમા કુક્ષેર્મૂર્ચ્છા ચ્છર્દિરરોચકઃ||૫૦|| જૃમ્ભા પ્રસેકઃ સદનં રોમરાજ્યાઃ પ્રકાશનમ્| અમ્લેષ્ટતા સ્તનૌ પીનૌ સસ્તન્યૌ કૃષ્ણચૂચુકૌ||૫૧|| પાદશોફો વિદાહોઽન્યે શ્રદ્ધાશ્ચ વિવિધાત્મિકાઃ| |૫૨|

તત્ર-વ્યક્તાવ્યક્તયોર્મધ્યાત્, વ્યક્તો નિર્ધાર્યતે| વ્યક્તસ્ય ગર્ભસ્ય વક્ષ્યમાણં લક્ષણં ક્ષામતેત્યાદિકમ્| ગરિમેતિ ગુરોર્ભાવ ઇતિ "પૃથ્વાદિભ્ય ઇમનિજ્વા" ઇતીમનિચ્, "પ્રિયસ્થિર" ઇત્યાદિના ગરાદેશઃ| વિદાહોઽન્ય ઇતિ| અન્યે આચાર્યા વિદાહો દેહે ભવતીત્યાહુઃ| નાનાપ્રકારાશ્ચ શ્રદ્ધાઃ-પથ્યાપથ્યવિષયા અભિલાષાઃ, વ્યક્તસ્ય ગર્ભસ્ય લક્ષણમ્| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા.અ.૨)-"તસ્યાશ્ચ રજોવાહિનાં સ્રોતસાં વર્ત્માન્યુપરુધ્યન્તે ગર્ભેણ| તસ્માત્તતઃ પરમાર્તવં ન દૃશ્યતે| તતસ્તદધઃ પ્રતિહતમપરમપરં ચોપચીયમાનમપરેત્યાહુઃ|" ઇતિ|

Adhikarana garBiNyAH icCitahitAhitasyadeyatve kAraNam (52-53) · Śloka 53

ગર્ભિણ્યાશ્ચ શ્રદ્ધાસૂત્પન્નાસુ કિમપથ્યં તસ્યૈ દેયં ન વા ? ઇત્યેવં સંદેહે તદ્યુદાસાર્થમાહ | માતૃજં હ્યસ્ય હૃદયં માતુશ્ચ હૃદયેન તત્||૫૨|| સમ્બદ્ધં તેન ગર્ભિણ્યા નેષ્ટં શ્રદ્ધાવિમાનનમ્| |૫૩|

હિ-યસ્માત્, અસ્ય-ગર્ભસ્ય, યદ્ધૃદયં-ચેતનાધિષ્ઠાનં, તન્માતૃજમ્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. શા. અ.૩/૪)-"મૃદ્વત્ર માતૃજં રક્ત" ઇત્યાદિ| તચ્ચ-ગર્ભહૃદયં, માતૃહૃદયેન સમ્બદ્ધં-સંયુક્તં, ભવતિ| તતશ્ચ ગર્ભિણીહૃદયેન સન્તપ્તેન ગર્ભહૃદયમપિ સન્તપ્યતે| પરસ્પરં હૃદયસ્ય સમ્બદ્ધત્વાત્| અત એવ ચ ગર્ભિણી દ્વિહૃદયા દૌર્હૃદિનીત્યુચ્યતે| અત એવ ચ પરાયત્તહૃદયત્વાત્તત્કાલેસ્વસ્વભાવોચિતમભિલાષં વિહાય નાનાભિલાષો જાયતે| યતશ્ચૈવં તેન કારણેન ગર્ભિણ્યાઃ શ્રદ્ધાવિમાનનં-આભિલાષાપ્રતિપૂરણં, નેષ્ટમ્|

Adhikarana hitena sAkamahitamapyalpaM deyam (53) · Śloka 53

તદર્થમાહ | દેયમપ્યહિતં તસ્યૈ હિતોપહિતમલ્પકમ્||૫૩||

તસ્યૈ-ગર્ભિણ્યૈ, હિતેન-પથ્યેન, યુક્તમહિતં-અપથ્યમપિ વિદાહિવિષ્ટમ્ભ્યાદિ પૂર્વનિષિદ્ધં યત્તદપિ, દેયમ્| અપિશબ્દેનકિમુ તસ્યૈ પ્રાર્થ્યમાનાયૈ હિતં દેયમિતિ ગમયતિ| કિં માત્રામનપેક્ષ્યૈવાહિતં દેયમ્ ? નેત્યાહ| અલ્પકં-અતિશયેનાલ્પમ્|

Adhikarana ahitadAne kAraNam (54) · Śloka 54

નનુ, યદ્યહિતં તત્કસ્માદ્દીયતે ? ઇત્યાહ શ્રદ્ધાવિઘાતાદ્ગર્ભસ્ય વિકૃતિશ્ચ્યુતિરેવ વા| |૫૪|

યદિ ચિરકાલોષિતઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્તદા તસ્ય ગર્ભસ્ય વિકૃતિઃવૈરૂપ્યં ભવેત્, શ્રદ્ધાવિમાનનચિન્તાનિદાનકુપિતસમીરત્વાત્| તથાઽચિરોષિતો ગર્ભસ્તદા તસ્ય ગર્ભસ્ય ચ્યુતિઃ-વિનાશો ભવેત્, અત એવ શ્રદ્ધાવિમાનનચિન્તાનિદાનકુપિતપવનત્વાદ્ધેતોઃ| લબ્ધદૌર્હૃદા તુ વીર્યવન્તં ચિરાયુષં ચ સુતં સૂતે|

Adhikarana tRutIye mAsi gAtrapa~jcakAdervyaktatvam (54-55) · Śloka 55

| વ્યક્તીભવતિ માસેઽસ્ય તૃતીયે ગાત્રપઞ્ચકમ્||૫૪|| મૂર્દ્ધા દ્વે સક્થિની બાહૂ સર્વસૂક્ષ્માઙ્ગજન્મ ચ| સમમેવ હિ મૂર્દ્ધાદ્યૈર્જ્ઞાનં ચ સુખદુઃખયોઃ||૫૫||

અસ્ય-ગર્ભસ્ય, તૃતીયે માસિ ગાત્રપઞ્ચકં વ્યક્તીભવતિ,-અવ્યક્તરૂપં વ્યક્તં તદાનીં સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| તદેવ પઞ્ચાઙ્ગમાહ મૂર્દ્ધા દ્વે સક્થિની બાહૂ ઇતિ| સર્વેષાં સૂક્ષ્માણાં ચાઙ્ગાનાં ચેતનાધિષ્ઠાનાનાં જન્મ-ઉત્પતિઃ, અન્યત્ર જન્મોત્તરકાલજેભ્યો દન્તાદિભ્યઃ| તથા, સમમેવ-તુલ્યકાલમેવ, મૂર્દ્ધાદ્યૈઃ સુખદુઃખયોર્જ્ઞાનં ભવતિ,-તદાનીં સુખસંવિદ્દુઃખસંવિચ્ચ ગર્ભસ્ય જાયત ઇત્યર્થઃ| ચઃ સમુચ્ચયે| હિર્યસ્માદર્થે|

Adhikarana mAtrA~abhyavahRutAnnapAnAbhyAMgarbhavardhanaprakAraH (56) · Śloka 56

અત્ર માત્રાઽભ્યવહૃતાભ્યામન્નપાનાભ્યાં કથં ગર્ભો વર્દ્ધતે ? ઇત્યાહ ગર્ભસ્ય નાભૌ માતુશ્ચ હૃદિ નાડી નિબધ્યતે| યયા સ પુષ્ટિમાપ્નોતિ કેદાર ઇવ કુલ્યયા||૫૬||

એકૈવ નાડી ગર્ભસ્ય નાભૌ માતુશ્ચ હૃદયે નિબધ્યતે-અદૃષ્ટવશાત્સંશ્લિષ્યતે| યયા-નાડ્યા, સઃ-ગર્ભઃ પુષ્ટિમાપ્નોતિ આવહતિ| ક ઇવ ? કેદાર ઇવ કુલ્યયા,-લઘુનદ્યા જલં વહન્ત્યા કેદારસ્થઃ શાલ્યાદિર્યથાઽમિવર્દ્ધતે, તથૈવ માતૃહૃદયા શ્રિતયા નાડ્યા માત્રાઽભ્યવહૃતાદાહારાજ્જાઠરાગ્નિના પચ્યમાનાત્ પ્રસાદાખ્યેન રસેન| યસ્માત્ "વ્યક્તીભવદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસ્ય [અસ્ય] નાભ્યાં પ્રતિબદ્ધા નાડી, નાડ્યામપરા, તસ્યાં માતૃહૃદયમ્| તતો માતૃહૃદયાદાહારરસસારો ધમનીભિઃ સ્યન્દમાનોઽપરામુપૈતિ| તતઃ ક્રમાન્નાભિં ચ| તતશ્ચ સ પુનર્ગર્ભસ્ય પક્કાશયે [સ્વ] કાયાગ્નિના પચ્યમાનઃ પ્રસાદબાહુલ્યાદ્ધાત્વાદિ પુષ્ટિકરઃ સમ્પદ્યતે| તથા રોમકૂપૈરુપસ્નેહ એવ પ્રવિશતિ| (સ્નેહો રસ એવ ચ પયોભૂતઃ| અજાતસ્ય) સાક્ષાદન્નપાનાનનુપ્રવેશાત્ રસસ્ય વા સમલત્વાભાવાત્ (અમલત્વાચ્ચ રસસ્ય) ગર્ભસ્ય સ્થૂલમૂત્રપુરીષાદ્યસમ્ભવઃ|" (સં.શા. અ.૨)|

Adhikarana caturthapa~jcamayora~ggAnAM cetanAyASca krameNa vyaktiH (57) · Śloka 57

ચતુર્થે વ્યક્તતાઽઙ્ગાનાં, ચેતનાયાશ્ચ પઞ્ચમે| |૫૭|

ગર્ભસ્યેત્યનુવર્તતે| ચતુર્થે માસિ ગર્ભસ્ય સર્વેષામઙ્ગાનાં સૂક્ષ્મત્વાદવ્યક્તરૂપાણાં વ્યક્તતા ભવતિ| ચેતનાયાઃ પુનર્મનોદ્વિતીયનામિકાયા અવ્યક્તરૂપાયાઃ પઞ્ચમે માસિ વ્યક્તતા જાયતે|

Adhikarana ShaShThesnAyvAdInAM vyaktatA (57) · Śloka 57

| ષષ્ઠે સ્નાયુસિરારોમબલવર્ણનખત્વચામ્||૫૭||

ષષ્ઠે માસ્યવ્યક્તરૂપાણાં સ્નાય્વાદીનાં વ્યક્તતા જાયતે|

Adhikarana saptame sarvA~ggaiH pUrNatA (58) · Śloka 58

સર્વૈઃ સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણો ભાવૈઃ પુષ્યતિ સપ્તમે| |૫૮|

સપ્તમે માસિ સર્વૈઃ-સકલૈઃ, ભાવૈઃ-વસ્તુભિઃ, સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણો ગર્ભઃ પુષ્યતિ-પોષં યાતિ| અઙ્ગસમ્પૂર્ણઃ પુષ્યતીત્યેતાવતૈવ પ્રકૃતાર્થાવગતેઃ સર્વગ્રહણમધિકાર્થદ્યોતનાય| તેન સર્વેણ જન્મજીવનલક્ષણેનાર્થેનાઙ્ગૈશ્ચ સમ્પૂર્ણો ભવતીત્યવતિષ્ઠતે| અકાલપ્રસવત્વાત્તુ ન તથા ગર્ભસ્ય જન્મજીવનલક્ષણો યોઽસાવર્થઃ સોઽપ્યસ્મિન્ ભવતીતિ જ્ઞાપ્યતે| તથા ચાસ્મિન્ માસિ ગર્ભો જાતો જીવતિ, કિન્ત્વકાલપ્રસવત્વાન્ન તથા દીર્ઘજીવિતત્વાદિકં સ્યાત્| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો.૬૬)-"કાલઃ સૂતેરતઃ પરમ્" ઇતિ| અમુમેવ ચ ન્યાયં ચેતસિ વિધાયાષ્ટમે માસ્યોજઃસ્વરૂપનિગદનપ્રસ્તાવે "જાતો ન જીવતિ શિશુઃ" ઇતિ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૬૩)| અન્યથાઽકાલપ્રસવત્વાદેવાસ્મિન્ ગર્ભસ્ય જીવનં ન સમ્ભાવ્યત એવ| "જાતો ન જીવતિ" ઇત્યેતદ્વાક્યમનર્થકમિવ સ્યાત્| તસ્માત્સપ્તમે માસિ જાતો જીવતીતિ સુપ્રતિપાદિતમેતત્|

Adhikarana garBotpIDitA vAtAdayaH kaNDvAdikarAH (58) · Śloka 58

ગર્ભેણોત્પીડિતા દોષાસ્તસ્મિન્ હૃદયમાશ્રિતાઃ| કણ્ડૂં વિદાહં કુર્વન્તિ ગર્ભિણ્યાઃ કિક્કિસાનિ ચ||૫૮||

ગર્ભેણોત્પીડિતાઃ-ઊર્ધ્વં પીડિતાઃ, દોષાઃ-વાતાદયઃ, તસ્મિન્ કાલે હૃદયમાશ્રિતા ગર્ભિણ્યાઃ કણ્ડૂં વિદાહં [ ચ ] કુર્વન્તિ| તથા, કિક્વિસાનિ કુર્વન્તિ| ઊરુસ્તનોદરે વલિવિશેષા રેખાકારાસ્તત્કાલે પ્રાયો યે જાયન્તે તે-કિક્વિસસંજ્ઞાઃ| કૈશ્ચિત્ 'શૂકૈરિવ પૂર્ણતા-કિક્વિસાનિ' ઇતિ વ્યાખ્યાયિ| પાણિપાદાં સમૂલેષુ વિવિધઃ સન્તાપો-વિદાહ ઉચ્યતે|

Adhikarana tadupaSamArthaM navanItAdi sevanam (59-62) · Śloka 62

નવનીતં હિતં તત્ર કોલામ્બુમધુરૌષધૈઃ| સિદ્ધમલ્પપટુસ્નેહં લઘુ સ્વાદુ ચ ભોજનમ્||૫૯|| ચન્દનોશીરકલ્કેન લિમ્પેદૂરુસ્તનોદરમ્| શ્રેષ્ઠયા વૈણહરિણશશશોણિતયુક્તયા||૬૦|| અશ્વઘ્નપત્રસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્| પટોલનિમ્બમઞ્જિષ્ઠાસુરસૈઃ સેચયેત્પુનઃ||૬૧|| દાર્વીમધુકતોયેન મૃજાં ચ પરિશીલયેત્| |૬૨|

તત્ર-તેષુ કણ્ડ્વાદિષુ, ઉપશમાર્થં નવનીતં હિતમ્, અન્તર્બહિશ્ચોપયોગિતયા| કીદૃશમ્ ? કોલામ્બુના મધુરૌષધૈઃ દ્રાક્ષાદિભિશ્ચ કલ્કીકૃતૈઃ, સિદ્ધં-પક્વમ્| તથા, તત્ર ભોજનં હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? અલ્પં પટુ-લવણં, સ્નેહશ્ચ યત્ર તદેવમ્| તથા, લઘુ-માત્રાસ્વભાવાભ્યામ્| તથા, સ્વાદુ-મધુરમ્| તથા, ચન્દનોશીરયોર્યઃ કલ્કઃ-પિષ્ટો જલેનાલોડિતઃ, તેમોરુસ્તનોદરં લિમ્પેત્| શ્રેષ્ઠયા વા-ત્રિફલયા વા, ઊરુસ્તનોદરં લિમ્પેત્| કિમ્ભૂતયા ? એણાદિરુધિરપિષ્ટયા| તથા, અશ્વઘ્નપત્રસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્ય-અભ્યક્તમઙ્ગં કૃત્વા, અનન્તરં પટોલનિમ્બમઞ્જિષ્ઠાસુરસૈર્મર્દયેત્| અશ્વઘ્નઃ-કરવીરઃ| સેચયેત્પુનઃ-પરિષેકં ચ કુર્યાત્| દાર્વીમધુકતોયેન-દારુહરિદ્રામધુયષ્ટિકાભ્યાં ક્વથિતેન જલેન, મૃજાં-શુદ્ધિં સ્નાનાદિકાં, શીલયેત્| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા.અ.૩)-"પરિષેકઃ પુનર્માલતીમધુકસિદ્ધેનામ્ભસા| કણ્ડૂયનં વર્જયેત્ ત્વગ્ભેદવૈરૂપ્યપરિહારાર્થમ્| સ્નાનોદ્વર્તનં ચ શીલયેત્| મધુરં ચાહારમલ્પમલ્પસ્નેહલવણમલ્પોદકાનુપાનં ભુઞ્જીત|" ઇતિ|

Adhikarana aShTame mAtAputrayorojasaH sa~jcArAdi (62-63) · Śloka 63

ઇદાનીમષ્ટમે માસિ ગર્ભસ્વરૂપં તત્રેતિકર્તવ્યતાં ચાચષ્ટે | ઓજોઽષ્ટમે સઞ્ચરતિ માતાપુત્રૌ મુહુઃ ક્રમાત્||૬૨|| તેન તૌ મ્લાનમુદિતૌ તત્ર જાતો ન જીવતિ| શિશુરોજોનવસ્થાનાન્નારી સંશયિતા ભવેત્||૬૩||

ઓજઃ-સર્વધાતૂનાં તેજઃ કર્તૃ, માતાપુત્રૌ કર્મભૂતૌ, સઞ્ચરતિ| માતા ચ પુત્રશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| "આનઙૃતો દ્વન્દ્વે" ઇત્યાનઙાદેશઃ| કથં સઞ્ચરતિ ? મુહુર્મુહુઃ| ક્રમાત્-ક્રમેણ, કદાચિદ્ગર્ભિણીમોજઃ સઞ્ચરતિ કદાચિત્પુત્રમિતિ| એવં [ તેન-] કદાચિત્કેનૌજઃસઞ્ચરણેન, તૌ-માતાપુત્રૌ, મ્લાનમુદિતૌસ્યાતામ્| તયા પૂર્વનિરૂપિતયા ગર્ભગર્ભિણ્યુભયસમ્બદ્ધયા નાડ્યોભયત્ર સઞ્ચરત્તદોજ ઉભયસમ્બદ્ધં યદા ગર્ભં સઞ્ચરતિ તદા ગર્ભો મુદિતો-હૃષિતો, ભવેદોજઃસમ્પત્ત્યા, ગર્ભિણી ચ મ્લાના ભવેત્| યદા ચ તદોજો ગર્ભિણીં સઞ્ચરતિ તદા તયૈવોજઃ સમ્પત્ત્યા ગર્ભિણી મુદિતા ભવેત્, શિશુર્મ્લાનો ભવેદોજઃ સમ્પત્ત્યભાવાત્| [ તત્ર-] તસ્મિન્ કાલે, શિશુઃ-બાલો, જાતઃ-ઉત્પન્નો, ન જીવતિ| કુતઃ ? ઓજોનવસ્થાનાત્| ઓજસસ્તદાનીં શિશાવનવસ્થિતત્વાત્,-અચિરકાલપ્રરૂઢત્વાદોજસઃ| ગર્ભિણ્યાં તુ ન સર્વમચિરકાલમનવસ્થિતમોજઃ, યથા ગર્ભે| તસ્માન્ન તસ્યા નિરોજસ્ત્વમ્| અત એવાહ-નારીસંશયિતા ભવેત્,-કદાચિજ્જીવતિ કદાચિન્ન જીવતીતિ સંશયિતાર્થઃ|

Adhikarana aShTame mAsi kShIrapeyAdi sevanam (64-65) · Śloka 65

ક્ષીરપેયા ચ પેયાઽત્ર સઘૃતાઽન્વાસનં ઘૃતમ્| મધુરૈઃ સાધિતં શુદ્ધ્યૈ પુરાણશકૃતસ્તથા||૬૪|| શુષ્કમૂલકકોલામ્લકષાયેણ પ્રશસ્યતે| શતાહ્વાકલ્કિતો બસ્તિઃ સતૈલઘૃતસૈન્ધવઃ||૬૫||

અત્ર-અષ્ટમે માસિ, ક્ષીરસંસ્કૃતા પેયા પાતવ્યા| કિમ્ભૂતા? સઘૃતા| તથા, અન્વાસનં ઘૃતં શસ્યતે| કીદૃક્? મધુરૈઃ-દ્રાક્ષાદિભિઃ, સાધિતં-પક્વમ્| તથા-તેનૈવ પ્રકારેણ, પુરાણશકૃતઃ શુદ્ધ્યર્થં, બસ્તિઃ-નિરૂહઃ , પ્રશસ્યતે-યુજ્યતે| તત્ર ચ બસ્તૌ કઃ કષાયઃ ? કઃ કલ્કઃ? ઇત્યાહ-શુષ્કમૂલકેતિ| શુષ્કમૂલકાદીનાં કષાયેણ, તથા શતાહ્વાકલ્કિતઃ, તથા સહ તૈલેન ઘૃતેન સૈન્ધવેન ચ|

Adhikarana prasUtikAlaH (66) · Śloka 66

તસ્મિંસ્ત્વેકાહયાતેઽપિ કાલઃ સૂતેરતઃ પરમ્| |૬૬|

એકં ચ તદહશ્ચૈકાહમ્| "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્| "અહ્નષ્ટખોરેવ" ઇતિ ટિલોપઃ| એકાહેન યાતોઽતિક્રાન્તોઽન્તરિતોઽષ્ટમો માસઃ-એકાહયાતઃ, [ તસ્મિન્| ] તસ્મિન્-અષ્ટમેમાસિ, પુનરેકદિવસાતિક્રાન્તેઽપ્યતઃ પરં સૂતેઃ-પ્રસવસ્ય, કાલો યાવદ્વર્ષમ્| અપિશબ્દાદ્યાતે ત્વષ્ટમે માસ્યતઃ પરં સૂતેઃ કાલ ઇતિ ગમ્યતે| અષ્ટમાન્માસાદનન્તરં નવમદશમૈકાદશદ્વાદશમાસાન્ યાવત્| એષુ માસેષુ ગર્ભો જાતો દીર્ઘાયુષ્ટ્વાદિયુક્તો જીવતિ|

Adhikarana dvAdaSamAsAdUrdhvaM garBo vikArakari (66) · Śloka 66

| વર્ષાદ્વિકારકારી સ્યાત્કુક્ષૌ વાતેન ધારિતઃ||૬૬||

વર્ષાદિત્યાનન્તર્યે પઞ્ચમી| વર્ષાત્-દ્વાદશમાસાદનન્તરં, ગર્ભઃ કુક્ષૌ વાતેન ધારિતો-રુદ્ધનિષ્ક્રમણો, વિકારકારી ભવેત્ વિકારમવશ્યં કરોતિ| ગર્ભસ્ય સન્નિવેશોઽપિ સઙ્ગ્રહે પ્રોક્તઃ, યથા (શા. અ. ૨)-"ગર્ભસ્તુ માતૃપૃષ્ઠાભિમુખો લલાટે કૃતાઞ્જલિઃ સઙ્કુચિતાઙ્ગો ગર્ભકોષ્ઠે દક્ષિણમ્ પાર્શ્વમાશ્રિત્યાવતિષ્ઠતે પુમાન્, વામં સ્ત્રી, મધ્યં નપુંસકમ્| તત્ર સ્થિતશ્ચ ગર્ભો માતરિ સ્વપત્યાં સ્વપિતિ પ્રતિબુદ્ધાયાં પ્રતિબુધ્યતે|" ઇતિ|

Adhikarana navame snigdhaudanAdeH Sastatvam (67) · Śloka 67

શસ્તશ્ચ નવમે માસિ સ્નિગ્ધો માંસરસૌદનઃ| બહુસ્નેહા યવાગૂર્વા પૂર્વોક્તં ચાનુવાસનમ્||૬૭||

નવમે માસિ સ્નિગ્ધો માંસરસયુક્ત ઓદનઃ શસ્તો-હિતઃ| અથવા, પેયા બહુસ્નેહા શસ્તેતિ લિઙ્ગવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| પૂર્વોક્તમનુવાસનં-"ઘૃતં મધુરૈઃ સાધિતં" ઇત્યાદિ, તચ્ચ શસ્તમ્|

Adhikarana tadA yonau vAtavijayArthaM picusthApanAdi (68) · Śloka 68

તત એવ પિચું ચાસ્યા યોનૌ નિત્યં નિધાપયેત્| વાતઘ્નપત્રભઙ્ગામ્ભઃ શીતં સ્નાનેઽન્વહં હિતમ્||૬૮||

તત એવ-અન્વાસનઘૃતાત્, પિચું-નક્તકં, અસ્યાઃ-ગર્ભિણ્યાઃ, યોનૌ નિત્યં-સદા, નિધાપયેત્-તત્ર સ્થાપયેત્, વાતવિજયાર્થમ્| પવનેનાનાક્રાન્તયોનિર્હિ સુખં ગર્ભં સૂતે| તથા, વાતઘ્નાનાં દ્રવ્યાણાં પત્રાણિ, તેષાં ભઙ્ગઃ-સમૂહઃ, તેન ક્વથિતમમ્ભઃ શીતં કૃત્વા સ્નાનેઽન્વહં-અહરહઃ, ગર્ભિણ્યૈ હિતમ્| અન્વહમિત્યનશ્ચેતિ ટચ્|

Adhikarana garBaprasavaparyantaM garBiNyAH sasnehA~ggatvaM (69) · Śloka 69

નિઃસ્નેહાઙ્ગી ન નવમાન્માસાત્પ્રભૃતિ વાસયેત્| |૬૯|

નિઃસ્નેહગાત્રાં ગર્ભિણીં ન વાસયેત્, અપિ તુ સસ્નેહાઙ્ગીં સ્થાપયેત્| નિઃશેષેણ નિરસ્તઃ સ્નેહો યસ્માદઙ્ગાત્તદેવં નિઃસ્નેહમઙ્ગં યસ્યાઃ સા નિઃસ્નેહાઙ્ગી, તામ્| અઙ્ગગાત્રકણ્ઠેભ્યો વક્તવ્યમિતિઙીપ્| કુતઃ કાલાદારભ્ય ? નવમાન્માસાત્પ્રભૃતિ| યદ્યપિ કાલોઽત્ર ન નિર્દિષ્ટઃ, તથાઽપિ નવમાન્માસાદારભ્ય સામર્થ્યાદ્યાવન્મુક્તગર્ભશલ્યા સ્યાત્, તાવન્નિઃસ્નેહાઙ્ગીં ગર્ભિણીં ન સ્થાપયેદિતિ લભ્યતે| સસ્નેહાઙ્ગધારણં ચ તસ્યાઃ કુપિતવાયોર્નિત્યં સન્નિહિતત્વાત્|

Adhikarana putrAdyanumApakAni (69-71) · Śloka 71

ઇદાનીં ગર્ભિણ્યા યૈર્લક્ષણૈરવ્યભિચારિભિઃ પુત્રદુહિતૃનપુંસકયમકપ્રસવોઽનુમીયતે, તાન્યાહ | પ્રાગ્દક્ષિણસ્તનસ્તન્યા પૂર્વં તત્પાર્શ્વચેષ્ટિની||૬૯|| પુન્નામદૌર્હૃદપ્રશ્નરતા પુંસ્વપ્નદર્શિની| ઉન્નતે દક્ષિણે કુક્ષૌ ગર્ભે ચ પરિમણ્ડલે||૭૦|| પુત્રં સૂતેઽન્યથા કન્યાં યા ચેચ્છતિ નૃસઙ્ગતિમ્| નૃત્યવાદિત્રગાન્ધર્વગન્ધમાલ્યપ્રિયા ચ યા||૭૧||

પ્રાક્-પૂર્વં, દક્ષિણે સ્તને સ્તન્યં-ક્ષીરં, યસ્યાઃ પ્રાદુર્ભવતિ સા પુત્રં સૂત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તથા, પૂર્વં તત્પાર્શ્વચેષ્ટિની| તચ્ચબ્દેન દક્ષિણપાર્શ્વં પરામૃશ્યતે| તેન-દક્ષિણેન પાર્શ્વેન, ચેષ્ટિતં-ગમનસ્વપનાદિકં, યસ્યાઃ સા-તત્પાર્શ્વચેષ્ટિની, પુત્રં સૂત ઇતિ સર્વત્ર યોજ્યમ્| તથા ગચ્છન્ત્યાઃ પૂર્વં દક્ષિણપાદોત્ક્ષેપઃ, હસ્તકરણીયે ચ પૂર્વં દક્ષિણેન પાણિના ચેષ્ટતે, ઇતિ તત્પાર્શ્વચેષ્ટા બોધ્યા`| પુન્નામેત્યાદિ| પુંલિઙ્ગોપલક્ષિતં નામ-પુન્નામ, દૌર્હૃદં ચ પ્રશ્નશ્ચ દૌર્હૃદપ્રશ્નૌ| પુન્નામ્નોર્દૌર્હૃદપ્રશ્નયો રતાભિયુક્તા, પુન્નામ્નિ દૌર્હૃદે રતા| દૌર્હૃદકાલે યોઽભિલાષવિશેષો ગર્ભિણ્યાઃ સ દૌર્હૃદશબ્દવાચ્યઃ| તથા, પુન્નામ્નિ પ્રશ્નેઽભિરતા-પુનઃ પુનઃ પુન્નામપ્રશ્નં કરોતિ| તથા, પુન્નામધેયાન્ સ્વપ્નાન્-પુરુષગજવાજિવરાહાદીન્ આમ્રદાડિમાશોકવૃક્ષાદીન્ વા, દ્રષ્ટું શીલં યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, ઉન્નતે દક્ષિણે ગર્ભકોષ્ઠાખ્યે કુક્ષૌ| તથા, ગર્ભે-ગર્ભસંસ્થાને, પરિમણ્ડલે-વર્તુલે સતિ, પુત્રં સૂતે| અન્યથા-પુત્રપ્રસવસૂચકાદ્ધેતોર્વૈપરીત્યે ચ, કાન્યાં સૂતે| યથા-પ્રાગ્દક્ષિણસ્તનસ્તન્યેત્યાદિ પુત્રપ્રસવસૂચકં લક્ષણમ્, અતોઽન્યથા પ્રાગ્વામસ્તનસ્તન્યેત્યાદિ લક્ષણં ગર્ભિણ્યાઃ કન્યાપ્રસવસૂચકમ્| ન કેવલં પુત્રપ્રસવલક્ષણાદ્વિપર્યયેણ કન્યાં સૂતે, યાવત્ યા ચેચ્છતિ નૃસઙ્ગતિમ્| યા ચ-ગર્ભિણી પુરુષેણ સહ સઙ્ગતિમિચ્છતિ-કામયતે, સા કન્યાં સૂતે| તથા યા ચ નૃત્યાદિપ્રિયા સા કન્યાં સૂતે|

Adhikarana ShaNDaprasavalakShaNaM (72) · Śloka 72

ઇદાનીમ્ ષણ્ઢપ્રસવલક્ષણમાહ ક્લીબં તત્સઙ્કરે, તત્ર મધ્યં કુક્ષેઃ સમુન્નતમ્| |૭૨|

તદિત્યનેનાત્ર પુત્રપ્રસૂતિલક્ષણં દુહિતૃપ્રસૂતિલક્ષણં ચ દ્વયમપિ પરામૃશ્યતે| દ્વયસ્યૈતસ્ય લક્ષણસ્ય સઙ્કરે-સઙ્કીર્ણલક્ષણ તાયાં, ક્લીબં-નપુંસકં ગર્ભં, સૂતે| તત્ર-તસ્મિન્ ક્લીબે ગર્ભે કુક્ષિસ્થિતે, કુક્ષેર્મધ્યં સમુન્નતં ભવતિ|

Adhikarana yamalagarBalakShaNam (72) · Śloka 72

| યમૌ પાર્શ્વદ્વયોન્નામાત્કુક્ષૌ દ્રોણ્યામિવ સ્થિતે||૭૨||

યમૌ દ્વૌ ગર્ભૌ, ગર્ભિણી સૂતે| કથમિતિ તલ્લક્ષણાર્થમાહ પાર્શ્વદ્વયોન્નામાત્,- પાર્શ્વદ્વયોત્સેધાત્| અત એવ કુક્ષૌ-ઉદરે, દ્રોણ્યામિવ સ્થિતે| દ્રોણી-મધ્યનિમ્ના, કુક્ષિરપિ પાર્શ્વદ્વયોન્નત્યા મધ્યનિમ્ના ભવતિ|

Adhikarana navamAsAtprAk sUtikAgRuhASrayo garBiNyAH (73) · Śloka 73

પ્રાક્ ચૈવ નવમાન્માસાત્ સા સૂતિગૃહમાશ્રયેત્| દેશે પ્રશસ્તે સમ્ભારૈઃ સમ્પન્નં સાધકેઽહનિ||૭૩||

સા-ગર્ભિણી, સૂતિગૃહં-સૂતિકાગારં, નવમાન્માસાત્પૂર્વમેવાશ્રયેત્| કુત્ર દેશે કૃતમ્ ? ઇત્યાહ-દેશે પ્રશસ્તે,-પ્રાક્પ્રવણ ઉદક્પ્રવણે વા, વાસ્તુવિદ્યાવિદ્ભિઃ પરીક્ષ્ય કલ્પિતમ્| કીદૃશમ્ ? સમ્ભારૈઃ સમ્પન્નં,-સકલૈરુપકરણૈર્યુક્તમ્| તથા, સાધકેઽહનિશુભપુંનક્ષત્રે દિવસે સતિ|

Adhikarana tadgRuhe sUtyudIkShaNam (74) · Śloka 74

તત્રોદીક્ષેત સા સૂતિં સૂતિકાપરિવારિતા| |૭૪|

તત્ર-સૂતિકાગૃહે, સ્થિતા સૂતિમુદીક્ષેત,-અહમત્ર પ્રસવિષ્ય ઇતિ ચેતસિ નિધાય સા-ગર્ભિણી, તત્રાસીતેત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતા ? સૂતિકાપરિવારિતા,-અનેકવારપ્રસવાનુભૂતતત્કાલોચિતવ્યવહારકુશલાભિઃ સ્ત્રીભિઃ પરિવારિતા| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૩) "બહુશઃ પ્રસૂતાભિરનુરક્તાભિરવિષાદિનીભિરવિસંવાદિનીભિઃક્લેશસહાભિઃ પરિવૃતા સ્વસ્ત્યયનપરાઽનુલોમનૈરાહારવિહારૈરનુલોમિતવાતમૂત્રપુરીષા પ્રસવકાલમુદીક્ષેત| સ્વલ્પેઽપિ ચ વિણ્મૂત્રવિબન્ધે ફલવર્તીઃ પ્રયોજયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana AsannaprasavAyAlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ઇદાનીમાસન્નપ્રસવાયા લક્ષણમાહ | અદ્યશ્વઃપ્રસવે ગ્લાનિઃ કુક્ષ્યક્ષિશ્લથતા ક્લમઃ||૭૪|| અધોગુરુત્વમરુચિઃ પ્રસેકો બહુમૂત્રતા| વેદનોરૂદરકટીપૃષ્ઠહૃદ્વસ્તિવઙ્ક્ષણે||૭૫|| યોનિભેદરુજાતોદસ્ફુરણસ્રવણાનિ ચ| આવીનામનુ જન્માતસ્તતો ગર્ભોદકસ્ત્રુતિઃ||૭૬||

અદ્ય વા શ્વો વા આસન્નઃ પ્રસવઃ, તસ્મિન્ આસન્ન (અદ્યશ્વઃ)-પ્રસવે ગ્લાન્યાદયો ભવેયુઃ, ગર્ભિણ્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| ગ્લાનિઃ-હર્ષક્ષયઃ| તથા, કુક્ષી ચાક્ષિણી ચ કુક્ષ્યક્ષિ, તસ્ય શ્લથતા શિથિલત્વં, સ્વસ્થાનાચ્ચલિતત્વમિવ| તથા, ક્લમઃ-ઉપતાપઃ| તથા, અધોગુરુત્વાદીનિ ભવન્તિ| તથા,ઊર્વાદિષુ વેદનાપીડા ભવતિ| તથા, યોનિભેદાદયઃ સ્યુઃ| અતઃ-અસ્માદ્યોનિભેદાદેઃ, અનુ-પશ્ચાત્, આવીનાં-ગર્ભનિષ્ક્રમણકાલશૂલવિશેષાણાં, જન્મ-ઉત્પાદઃ| તતઃ-અનન્તરં, ગર્ભોદકસ્ત્રુતિઃ-તત્કાલં યોનિતો જલસ્ત્રાવઃ, સ્ત્રાવમાત્રઃ સ ગર્ભોદકસંજ્ઞઃ|

Adhikarana garbhasruteranantaraM saghRutapeyA pAnam (77-78) · Śloka 78

અથોપસ્થિતગર્ભાં તાં કૃતકૌતુકમઙ્ગલામ્| હસ્તસ્થપુન્નામફલાં સ્વભ્યક્તોષ્ણામ્બુસેચિતામ્||૭૭|| પાયયેત્સઘૃતાં પેયાં| |૭૮|

અથ-ગર્ભોદકસ્ત્રુતેરનન્તરં, તાં-ગર્ભિણીં, ઉપસ્થિતગર્ભાંઅભિમુખીભૂતગર્ભામાવિજન્મોદકસ્રાવાદિના જ્ઞાત્વા, સઘૃતાં પેયાં પાયયેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? કૃતકૌતુકમઙ્ગલામ્| વિશિષ્ટકાલ એવ યો રક્ષાબન્ધો બાહ્વાદૌ બધ્યતે સ કૌતુકવાચ્યઃ| કૌતુકાખ્યં મઙ્ગલં કૌતુકમઙ્ગલમ્| કૃતં કૌતુકમઙ્ગલં યસ્યાઃ, તામ્| તથા, હસ્તસ્થં પુન્નામ-દાડિમાદિ, ફલં યસ્યાઃ, તામ્| તથા, સુષ્ઠુ અક્તાં-અભ્યક્તામ્| તથા, ઉષ્ણામ્બુસેચિતામ્| ઇત્યસ્યાનન્તરં "પાયયેત્પેયાં" ઇતિ પાઠેનોષ્ણામ્બુસેચનાદનન્તરં પેયાપાનં કાર્યમિતિ બોધયતિ

Adhikarana BUSayane sthitAyA mardanAdi (78-79) · Śloka 79

તનૌ ભૂશયને સ્થિતામ્| આભુગ્નસક્થિમુત્તાનામભ્યક્તાઙ્ગીં પુનઃ પુનઃ||૭૮|| અધો નાભેર્વિમૃદ્નીયાત્કારયેજ્જૃમ્ભચઙ્ક્રમમ્| |૭૯|

તનૌ-મૃદુનિ, ભૂશયને સ્થિતાં મૃદ્નીયાત્,-ન ખટ્વાદિશયને સ્થિતામ્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (શા. અ. ૩)- "સુરક્તાર્ષભચર્મપ્રચ્છદે મૃદુનિ ભૂશયને શયાનાં" ઇત્યાદિ| કુતોઽઙ્ગાત્પ્રભૃતિ વિશેષેણ મૃદ્નીયાત્ ? નાભેરધઃ,-નોર્ધ્વં નાભેઃ| કિમ્ભૂતાં તામ્ ? આભુગ્નસક્થિમ્, આસમન્તાદ્ભુગ્ને-કુટિલે, સક્થ્ની યસ્યાઃ સાઽઽભુગ્નસક્થઃ, તાં તથાવિધાં મૃદ્નીયાત્| તથા, પુનઃપુનરભ્યક્તાઙ્ગીં વાતકોપભયાત્| તથા, જૃમ્ભો ચઙ્ક્રમં ચ તાં કારયેત્| જૃમ્ભો- જૃમ્ભણમ્| ચઙ્ક્રમઃ-ચઙ્ક્રમણં દ્રુતગમનમ્|

Adhikarana evamanuShThite Palam (79-80) · Śloka 80

કિમેવમનુષ્ઠિતે સતિ ભવતિ ? ઇત્યાહ | ગર્ભઃ પ્રયાત્યવાગેવં, તલ્લિઙ્ગં હૃદ્વિમોક્ષતઃ||૭૯|| આવિશ્ય જઠરં ગર્ભો બસ્તેરુપરિ તિષ્ઠતિ| |૮૦|

એવં-અનયેતિકર્તવ્યતયાઽનુષ્ઠિતયા, ગર્ભોઽવાક્ પ્રયાતિઊર્ધ્વાદધો ગચ્છતિ, હૃત્સ્થાનં પરિત્યજ્યાધોઽવસ્થિતિં કરોતીત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "દદ્યાત્ કુષ્ઠલાઙ્ગલિકીવચાચવ્યચિત્રકચિરિબિલ્વચૂર્ણમુપાઘ્રાતું મુહુર્મુહુઃ| તથા ભૂર્જપત્રશિંશિપાસર્જરસાનામન્યતમધૂમમન્તરાન્તરા ચ| પાર્શ્વપૃષ્ઠકટીસક્થિદેશાન્ કોષ્ણેન તૈલેનાભ્યજ્યાનુસુખમસ્યા વિમૃદ્ગીયાત્| એવમવાક્ પરિવર્તતે ગર્ભઃ|" ઇતિ| મુસલેનોલૂખલં ધાન્યપૂર્ણમાહનનીયં ગર્ભસ્યાવાક્સ્થિતય ઇતિ કેચિદાહુઃ| તદયુક્તમ્| યતો ગર્ભિણ્યાસ્તાવહ્યાયામવર્જનં સતતમુપદિષ્ટમ્| વિશેષતશ્ચ પ્રસવકાલે પ્રચલિતસર્વધાતુદોષાયાઃ સુકુમારાયાનાર્યાઃ, મુસલવ્યાયામપ્રેરિતો હિ વાયુઃ પ્રાણાન્ હિંસ્યાદિતિ| વિમર્દનાદિક્રિયાં ચ ગર્ભિણ્યાસ્તાવત્કારયેત્ યાવદ્ગર્ભનિષ્ક્રમણં ન ભવતિ| અથ માતૃહૃદયાન્મુક્તો ગર્ભઃ કેન લક્ષણેન જ્ઞાયતે ? ઇત્યાહ-તલ્લિઙ્ગમિત્યાદિ| તદિત્યનેન ગર્ભઃ પરામૃશ્યતે| તસ્ય ગર્ભસ્ય, લિઙ્ગં-લક્ષણં, તલ્લિઙ્ગમ્| ગર્ભસ્યૈતલ્લિઙ્ગં યદ્ધૃદ્વિમોક્ષતો હૃદયમોચનાદનન્તરં સ ગર્ભો જઠરમાવિશ્ય બસ્તેરુપરિ તિષ્ઠતિ|

Adhikarana garBiNyAH KaTvAropAdi (80) · Śloka 80

આવ્યોઽભિત્વરયન્ત્યેનાં ખટ્વામારોપયેત્તતઃ| ||૮૦||

આવ્યઃ-પ્રસવકાલશૂલવિશેષાઃ, યસ્માદેનાં-ગર્ભિણીં, અભિત્વરયન્તિ, અનવરતમુત્પદ્યમાનત્વાત્| તતઃતસ્માત્, એનાં ગર્ભિણીં, ખટ્વામારોપયેત્-આરોહયેત્|

Adhikarana aBya~ggAdinA yonivikAsanam (81) · Śloka 81

અથ સમ્પીડિતે ગર્ભે યોનિમસ્યાઃ પ્રસારયેત્| મૃદુ પૂર્વં પ્રવાહેત બાઢમાપ્રસવાચ્ચ સા||૮૧||

અથ-ખટ્વારોહણાદનન્તરં ખટ્વાસ્થિતાયા ગર્ભે સમ્પીડિતે સમન્તાત્પીડિતે, વાયુના યોનિમુખાક્રાન્તતયા, અસ્યા ગર્ભિણ્યા યોનિં પ્રસારયેત્-આભ્યઙ્ગાદિદાનેન વિકાસયેત્| તતઃ સા-ગર્ભિણી, ગર્ભં મૃદુ કૃત્વા પૂર્વં પ્રવાહેત, યાવદ્યોનિમુખે નાગતો ગર્ભઃ| ગર્ભં યોનિદ્વારમાગતં તુ જ્ઞાત્વા બાઢંભૃશં પ્રવાહેત, આપ્રસવાત્-પ્રસવં યાવત્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (શા. અ. ૩)- "શનૈઃ શનૈશ્ચ પૂર્વં પ્રવાહિષ્ઠાઃ, નિર્ગમે બાઢં ગર્ભસ્ય યોનિમુખપ્રતિપત્તૌ બાઢતરમાપ્રસવાદિતિ|" ઇતિ| આઙ્મર્યાદા વચન ઇત્યાડઃ કર્મપ્રવચનીયત્વે પઞ્ચમ્યપાઙ્પરિભિરિતિ પઞ્ચમી|

Adhikarana tasyA harShotpAdanam (82) · Śloka 82

હર્ષયેત્તાં મુહુઃ પુત્રજન્મશબ્દજલાનિલૈઃ| |૮૨|

તાં-ગર્ભિણીં, અનન્તરં [મુહુઃ] હર્ષયેત્-સુમનસં મુહુઃ કારયેત્| કેન? પુત્રજન્મશબ્દેન,-પ્રસૂતા પ્રસૂતાઽસિ સુભગે ધન્યં પુત્રમિત્યેવંરૂપેણાસકૃત્ સ્ત્રીભિરુચ્ચારિતેન, તથા જલેન શીતલેન, તથાઽનિલેન| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "એનાં બ્રૂયાચ્ચ સુભગે શનૈઃ શનૈઃ પ્રવાહયસ્વ શોભનસ્તે મુખવર્ણઃ પુત્રં જનયિષ્યસીતિ| તથાઽન્યા તુ વામકર્ણેઽસ્યા મન્ત્રમિમં જપેત્| 'ક્ષિતિર્જલં વિયત્તેજો વાયુર્વિષ્ણુઃ પ્રજાપતિઃ| સગર્ભાં ત્વાં સદા પાતુ વૈશલ્યં ચાદધાત્વિતિ|| પ્રસૂષ્વ ત્વમવિક્લિષ્ટમવિક્લિષ્ટા શુભાનને| કાર્તિકેયદ્યુતિં પુત્રં કાર્તિકેયાભિરક્ષિતમ્||' ઇતિ| તથા, 'ઇહામૃતં ચ સોમશ્ચ ચિત્રભાનુશ્ચ ભામિનિ| ઉચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તુરગો મન્દિરે નિવસન્તુ તે|| ઇદમમૃતમપાં સમુદ્ધૃતં વૈ તવ લઘુ ગર્ભમિમં પ્રમુઞ્ચતુ સ્ત્રિ| તદનલપવનાર્કવાસવાસ્તે સહ લવણામ્બુધરૌર્દિશન્તુ શાન્તિમ્||' ઇતિ| અથાપરા સ્ત્રી ગર્ભિણીમનુશિષ્યાત્| અનાગતાયાં વેદનાયાં મા પ્રવાહિષ્ઠાઃ| અકાલપ્રવાહણં હિ વિણ્મૂત્રાદિવેગાનામિવોદીરણમનર્થકરમહિતં ચ| ગર્ભસ્ય શ્વાસકાસશોફકુબ્જતાદિકરત્વાત્|' ઇતિ|

Adhikarana harShAdyutpAdane Palam (82) · Śloka 82

અથ કિં હર્ષાદ્યુત્પાદનેન સ્યાત્ ? ઇત્યાહ | પ્રત્યાયાન્તિ તથા પ્રાણાઃ સૂતિક્લેશાવસાદિતાઃ||૮૨||

તથા-તેન પ્રકારેણ હર્ષાદિજનનેન, પ્રાણાઃ સૂતેઃ ક્લેશાઃ-આધયઃ, તત્કૃતાનિ દુઃખાનિ, તૈરવસાદિતાઃ-ગ્લાનિં નીતાઃ, ગર્ભિણ્યાઃ પ્રત્યાયાન્તિ-પુનર્નવીભવન્તિ|

Adhikarana garBasya sa~gge kRuShNasarpanirmokena dhUpanAdi (83-87) · Śloka 87

ધૂપયેદ્ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં કૃષ્ણાહિકઞ્ચુકૈઃ| હિરણ્યપુષ્પીમૂલં ચ પાણિપાદેન ધારયેત્||૮૩|| સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા જરાય્વપતનેઽપિ ચ| કાર્યમેતત્તથોત્ક્ષિપ્ય બાહ્વોરેનાં વિકમ્પયેત્||૮૪|| કટીમાકોટયેત્પાર્ષ્ણ્યા સ્ફિજૌ ગાઢં નિપીડયેત્| તાલુકણ્ઠં સ્પૃશેદ્વેણ્યા મૂર્ધ્નિ દદ્યાત્સ્નુહીપયઃ||૮૫|| ભૂર્જલાઙ્ગલિકીતુમ્બીસર્પત્વક્કુષ્ઠસર્ષપૈઃ| પૃથગ્દ્વાભ્યાં સમસ્તૈર્વા યોનિલેપનધૂપનમ્||૮૬|| કુષ્ઠતાલીસકલ્કં વા સુરામણ્ડેન પાયયેત્| યૂષેણ વા કુલત્થાનાં બાલ્વજેનાસવેન વા||૮૭||

ગર્ભસ્ય સઙ્ગે-સક્તૌ, યોનિં કૃષ્ણસર્પનિર્મોકેન ધૂપયેત્-ધૂપનં યોનૌ કુર્યાત્| ધૂપયેદિતિ "ગુપૂધૂપ" ઇત્યાદિના આયપ્રત્યયઃ, તતો વિધૌ લિઙ્| તથા, હિરણ્યપુષ્પીમૂલં પાણિના પાદેન ચ સા ગર્ભિણી ધારયેત્| અથવા, સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા ધારયેત્| એતત્-ગર્ભસઙ્ગોક્તં, જરાયોઃ-અપરાખ્યસ્ય, અપતને-અનિષ્ક્રાન્તૌ, કાર્યં-વિધાતવ્યમ્| ન કેવલં ગર્ભસઙ્ગોક્તં કાર્યં યાવદેનાં-અપતિતજરાયું, બાહ્વોર્દ્વયોરુત્ક્ષિપ્ય વિકમ્પયેત્-વિધુનીત| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "ન ચેદપરા પતતિ તતો દક્ષિણેન પાણિના નાભેરુપરિષ્ટાદ્બલવદુત્પીડ્યાન્યેન પૃષ્ઠત ઉપસઙ્ગૃહ્ય વિધુનુયાત્|" ઇતિ| તથા, પાર્ષ્ણ્યા કટીમાકોટયેદિતિ પુનઃ પુનઃ કટ્યાં પાર્ષ્ણિઘાતં કુર્યાદિત્યર્થઃ| તથા, સ્ફિજૌ યુતૌ સુષ્ઠુ નિપીડયેત્| તથા, વેણ્યા-કેશરચનાવિશેષાખ્યયા, તાલુકણ્ઠં સ્પૃશેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "વેણ્યાઽઙ્ગુલ્યા વા કેશવેષ્ટિતયા વા તાલુકણ્ઠં પરામૃશેત્|" ઇતિ| તથા, મૂર્ધ્નિ-મસ્તકે, સ્નુહીપયઃ-સુધાદુગ્ધં દદ્યાત્| તથા ભૂર્જાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ પૃથક્-પ્રત્યેકં, અથવા દ્વાભ્યાં કૃત્વા, સમસ્તૈર્વા, યોન્યા લેપનં ધૂપનં ચ કાર્યમિતિ શેષઃ| કુષ્ઠતાલીસપત્રયોઃ કલ્કં વા સુરામણ્ડેન-સુરાભાગેનોપરિસ્થિતેન, તાં પાયયેત્| અથવા, કુલત્થાનાં યૂષેણ-ક્વાથેન, પાયયેત્| બાલ્વજેનાસવેન વા| બલ્વજં વારિણા આસુત્ય રાત્રૌ ધારિતં તચ્છીતકષાયો બાલ્વજ આસવ ઉચ્યતે| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "ભૂર્જપત્રકાચમણિસર્પનિર્મોકૈશ્ચ યોનિં ધૂપયેત્| ભૂર્જગુગ્ગુલુભ્યાં વા| શાલિમૂલસિદ્ધેન વા સર્પિષા યોનિમભ્યજ્ય કટુકાલાબુજાલિનીનિમ્બસર્પનિર્મોકૈર્ધૂપયેત્| અનભ્યક્તાં વા કટુતૈલમિશ્રૈઃ કલ્કીકૃતૈર્વા તૈલાક્તૈરાલિમ્પેત્| ગુડનાગરકલ્કેન વા| તદેવ વા ભક્ષયેત્| લાઙ્ગલીમૂલકલ્કેન વા પાણિપાદમુદરં ચ લિમ્પેત્|" ઇતિ| તથોક્તમ્ (સં. શા. અ. ૩)-"કુષ્ઠૈલાકલ્કં વા સુરયા પાયયેત્| અર્કાલર્કકષાયં વા સુરોન્મિશ્રમ્| કુષ્ઠલાઙ્ગલિકીમૂલકલ્કં વા મદ્યમૂત્રાન્યતરેણ| [ વત્સકાદિચૂર્ણં વા મદ્યેન| ] શતપુષ્પાકુષ્ઠમદનહિઙ્ગુસિદ્ધસ્ય ચ તૈલસ્ય પિચું ગ્રાહયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana tato~anuvAsanam (88-90) · Śloka 90

શતાહ્વાસર્ષપાજાજીશિગ્રુતીક્ષ્ણકચિત્રકૈઃ| સહિઙ્ગુકુષ્ઠમદનૈર્મૂત્રે ક્ષીરે ચ સાર્ષપમ્||૮૮|| તૈલં સિદ્ધં હિતં પાયૌ યોન્યાં વાઽપ્યનુવાસનમ્| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠકણાસર્ષકલ્કિતઃ||૮૯|| નિરૂહઃ પાતયત્યાશુ સસ્નેહલવણોઽપરામ્| તત્સઙ્ગે હ્યનિલો હેતુઃ સા નિર્યાત્યાશુ તજ્જયાત્||૯૦||

શતાહ્વાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ સાર્ષપં તૈલં મૂત્રે ક્ષીરે ચોભયસ્મિન્ સિદ્ધં પક્વં, અનુવાસનં હિતમ્| ક્વ? પાયૌ-ગુદે| અથવા યોન્યાં ગર્ભનિષ્ક્રમણદ્વારે| તથા, શતાહ્વાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કિતો નિરૂહોબસ્તિકલ્પોક્તૌ યૌગિકઃ, સહ સ્નેહેન લવણેન ચ વર્તમાનઃ, આશુ શીઘ્રમેવ, અપરાં-જરાયુસંજ્ઞાં, પાતયતિ| યસ્માત્તત્સઙ્ગેઽનિલો હેતુઃ-વાયુઃ, કારણમ્| તજ્જયાત્-વાતજયાત્, સા-અપરા, નિર્યાતિ-કુક્ષિતો બહિર્નિષ્ક્રામતિ| પવનવિજયે ચ બસ્તિઃ પ્રધાનમ્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૧)-" વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ વાતે વા બસ્તિરિષ્યતે|" ઇત્યાદિ| સઙ્ગ્રહે તુ ગર્ભિણ્યા આસ્થાપનેઽનુવાસને ચ સન્નિવેશવિશેષ ઉક્તઃ| યથા (શા. અ. ૩)- "ગર્ભિણીં તુ ન્યુબ્જામાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ| તથાઽસ્યા વિવૃતમાર્ગતયા સમ્યગૌષધમનુપ્રવિશતિ|" ઇતિ|

Adhikarana kuSalayoShitA tasyAharaNam (91) · Śloka 91

કુશલા પાણિનાઽક્તેન હરેત્ક્લૃપ્તનખેન વા| |૯૧|

અથવા કુશલા-તદ્વ્યાપારનિપુણા યોષિત્, પાણિના સર્પિષાઽભ્યક્તેન તાં હરેત્| કિમ્ભૂતેન પાણિના ? ક્લૃપ્તનખેન, ક્લૃપ્તાઃ-કલ્પિતાઃ શસ્ત્રેણ, નખા યસ્ય તેન, તથાવિધેન પાણિના નાલાનુસારત આકર્ષેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૩)- "[ ઉમા ] શાલ્મલીપિચ્છયા વા સઘૃતયા યોનિં પૂરયિત્વા વિધુનુયાત્|" ઇતિ|

Adhikarana tailena mardanAdi (91) · Śloka 91

| મુક્તગર્ભાપરાં યોનિં તૈલેનાઙ્ગં ચ મર્દયેત્||૯૧||

ગર્ભશ્ચાપારા ચ ગર્ભાપરમ્, મુક્તં ગર્ભાપરં યયા યોન્યા, તાં યોનિં તૈલેન મર્દયેત્| અઙ્ગં-શરીરં ચ, મર્દયેત્|

Adhikarana makkalAKye roge yavakShArapAnAdi (92-93) · Śloka 93

મક્કલ્લાખ્યે શિરોબસ્તિકોષ્ઠશૂલે તુ પાયયેત્| સુચૂર્ણિતં યવક્ષારં ઘૃતેનોષ્ણજલેન વા||૯૨|| ધાન્યામ્બુ વા ગુડવ્યોષત્રિજાતકરજોન્વિતમ્| |૯૩|

મક્કલ્લાખ્યે રોગ ઉત્પન્ને શિરોબસ્તિકોષ્ઠશૂલલક્ષણે સતિ યવક્ષારં સૂક્ષ્મચૂર્ણિતં ઘૃતેનાથવોષ્ણજલેન તાં સૂતાં પાયયેત્| ધાન્યામ્બુ વા તાં પાયયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? ગુડવ્યોષત્રિજાતકરજોન્વિતમ્| ગુડ ઇતિ સામાન્યોક્તાવપિ પુરાણોઽત્ર ગુડો ગ્રાહ્યઃ, પથ્યત્વાત્| મક્કલ્લાખ્યો-રોગઃ| શિરોબસ્તિકોષ્ઠશૂલ ઇતિ લાઘવેન તન્ત્રકૃતાઽસ્ય લક્ષણમુક્તમ્|

Adhikarana bAlasyopacAraH (93) · Śloka 93

| અથ બાલોપચારેણ બાલં યોષિદુપાચરેત્||૯૩||

અથ બાલં-જાતમાત્રમેવ, ઉપાચરેત્-ઉપપાદયેત્| કા ? યોષિત્,-બહુકૃત્વઃ પ્રસૂતા, ન પુમાન્| કેન ? બાલોપચારેણ, બાલોપચરણીયોક્તેનાહારવિહારાદિના|

Adhikarana buBukShitAyA tailamAtrAdi pAnam (94-95) · Śloka 95

સૂતિકા ક્ષુદ્વતી તૈલાદ્ધૃતાદ્વા મહતીં પિબેત્| પઞ્ચકોલકિનીં માત્રામનુ ચોષ્ણં ગુડોદકમ્||૯૪|| વાતઘ્નૌષધતોયં વા, તથા વાયુર્ન કુપ્યતિ| વિશુધ્યતિ ચ દુષ્ટાસ્રં દ્વિત્રિરાત્રમયં ક્રમઃ||૯૫||

સૂતિકા ક્ષુદ્વતી-બુભુક્ષિતા સતી, તૈલાદથવા ઘૃતાન્મહતીં માત્રાં પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? પઞ્ચકોલકં વિદ્યતે યસ્યા માત્રાયાસ્તાં પઞ્ચકોલકિનીમ્| સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતપઞ્ચકોલકયુક્તાં તાં માત્રાં પિબેદિત્યર્થઃ| અષ્ટાભિર્યામૈર્યા જરાં ગચ્છતિ સા સ્નેહ માત્રા મહતી| અનુ ચોષ્ણં ગુડોદકં પિબેદિતિ યોજ્યમ્| વાતહરદ્રવ્યક્વાથં વા પશ્ચાત્પિબેત્| તથા-એવં કૃતે સતિ, વાર્યુન કુપ્યતિ-ન કોપં યાતિ શૂન્યં કોષ્ઠં પ્રાપ્ય| દુષ્ટં રક્તં ચ વિશુધ્યતિ| અયં-એષઃ, ક્રમો દ્વિરાત્રં ત્રિરાત્રં વા યથાયોગં કાર્યઃ|

Adhikarana snehAyogyAyAH snehaMvinA pUrvavidhiH (96) · Śloka 96

સ્નેહાયોગ્યા તુ નિઃસ્નેહમમુમેવ વિધિં ભજેત્| પીતવત્યાશ્ચ જઠરં યમકાક્તં વિવેષ્ટયેત્||૯૬||

સ્નેહપાનાયોગ્યા તુ સ્ત્રી-યા સ્નેહં નાર્હતિ સા, નિઃસ્નેહં-સ્નેહં વિના, અમુમેવ-પૂર્વોક્તં વિધિં, ભજેત્| પીતવત્યાશ્ચ તસ્યા જઠરં યમકાક્તં-તૈલઘૃતાભ્યામભ્યક્તં, વિવેષ્ટયેદ્વાસસેતિ શેષઃ| પીતવત્યા ઇત્યવિશેષનિર્દેશઃ કદાચિત્ સ્નેહયોગ્યા સ્નેહં પીતવતી, સ્નેહાયોગ્યા તૂષ્ણં ગુડોદકં પીતવતી, અથવા વાતઘ્નૌષધતોયં પીતવતી, ઇતિ સામાન્યેન યો નિર્દેશસ્તસ્યાર્થઃ|

Adhikarana snAtAyAH peyApAnam (97-99) · Śloka 99

જીર્ણે સ્નાતા પિબેત્પેયાં પૂર્વોક્તૌષધસાધિતામ્| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં વિદાર્યાદિવર્ગક્વાથેન સાધિતા||૯૭|| હિતા યવાગૂઃ સ્નેહાઢ્યા સાત્મ્યતઃ પયસાઽથવા| સપ્તરાત્રાત્પરં ચાસ્યૈ ક્રમશો બૃંહણં હિતમ્||૯૮|| દ્વાદશાહેઽનતિક્રાન્તે પિશિતં નોપયોજયેત્| |૯૯|

સ્નેહે જીર્ણે કવોષ્ણગુડોદકે વાતઘ્નૌષધતોયે વા, અનન્તરં સ્નાતા સતી પૂર્વોક્તૌષસાધિતાં-પઞ્ચકોલકૃતાં, પેયાં પિબેત્| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં-અનન્તરં, વિદાર્યાદિવર્ગોક્તૌષધૈઃ સિદ્ધા યવાગૂઃ- પેયા,સ્નેહાઢ્યા હિતા| અથવા સાત્મ્યતઃ-સાત્મ્યવશાત્, પયસા-ક્ષીરેણ સાધિતા, યવાગૂર્હિતા| સપ્તરાત્રાત્પરં-અનન્તરં, ક્રમશો-ન સહસા, તસ્યૈ બૃંહણં હિતમ્| બૃંહણં ચ જીવનીયબૃંહણીયમધુરવર્ગસિદ્ધૈરભ્યઙ્ગોદ્વર્તનપરિષેકાવગાહનૈર્હૃદ્યૈશ્ચાન્નપાનૈર્વિધાતવ્યમ્| દ્વાદશાહેઽનતિક્રાન્તે-અપરિસમાપ્તે, પિશિતં-માસં, નોપયોજયેત્-નાભ્યવહારયેત્, સ્કન્દાદિદ્વાદશગ્રહાભિષઙ્ગપરિહારાર્થમ્| માંસભોજનેન હિ કદાચિત્તૈરભિષઙ્ગો ભવેત્, તેષાં માંસાદત્વાત્|

Adhikarana sUtAyAH yatnenopacAraH (99-100) · Śloka 100

| યત્નેનોપચરેત્સૂતાં દુઃસાધ્યો હિ તદામયઃ||૯૯|| ગર્ભવૃદ્ધિપ્રસવરુક્ક્લેદાસ્રસ્રુતિપીડનૈઃ| |૧૦૦|

સૂતાં સ્ત્રીં યત્નેન-તાત્પર્યેણ, ઉપચરેત્-ઉપક્રમેત્| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-હિ-યસ્માત્, તસ્યા આમયો-રોગો દુઃસાધ્યઃ-કૃચ્છ્રેણોપક્રમ્યઃ| કિમિતિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ ? ઇત્યાહ-ગર્ભેત્યાદિ| વૃદ્ધિશ્ચ પ્રસવશ્ચ વૃદ્ધિપ્રસવૌ, ગર્ભસ્ય વૃદ્ધિપ્રસવૌ ચ રુક્ ચ ક્લેદાસ્રસ્રુતિશ્ચ પીડનં ચ ગર્ભવૃદ્ધિપ્રસવરુક્ક્લેદાસ્રસ્રુતિપીડનાનિ, તૈર્હેતુભૂતૈસ્તદામયો દુઃસાધ્યઃ| રુક્-પ્રવાહવેદના|

Adhikarana evaM sArdhamAsavidhiH (1) · Śloka 1

| એવં ચ માસાદધ્યર્ધાન્મુક્તાહારાદિયન્ત્રણા||૧૦૦|| ગતસૂતાભિધાના સ્યાત્પુનરાર્તવદર્શનાત્| ૧૦૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભાવક્રાન્તિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

એવં-અનેન પ્રકારેણ, સાર્ધં માસમુપસ્કૃતા ક્રમેણ મુક્તાહારવિહારયન્ત્રણા સ્યાત્| અધ્યર્ધમાસાત્પરેણ ગતસૂતાભિધાનાવ્યપેતપ્રસૂતિવ્યપદેશા, પુનરાર્તવદર્શનાદ્ભવેત્| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૨)- "જરાયુણા મુખે છન્ને કણ્ઠે ચ કફવેષ્ટિતે| વાયોર્માર્ગનિરોધાચ્ચ ન ગર્ભસ્થઃ પ્રરોદિતિ||" ઇતિ| ઇતિશ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભા- વક્રાન્તિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧||