1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Adhikarana garBAvakrAntiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિ શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana garBotpattiH (1) · Śloka 1

શુદ્ધે શુક્રાર્તવે સત્વઃ સ્વકર્મક્લેશચોદિતઃ| ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે યુક્તિવશાદગ્નિરિવારણૌ||૧||

Adhikarana garBasya kukShau vRuddhiprakAraH (2) · Śloka 2

તદેવં ગર્ભસ્ય સમ્પત્તિમભિધાય યથા તસ્ય કુક્ષૌ વૃદ્ધિઃ સ્યાત્તથા વક્તિબીજાત્મકૈર્મહાભૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સત્વાનુગૈશ્ચ સઃ| માતુશ્ચાહારરસજૈઃ ક્રમાત્કુક્ષૌ વિવર્દ્ધતે||૨||

Adhikarana garBapraveSopalamBAbhAve~api sthitau dRuShTAntaH (3) · Śloka 3

નનુ, સત્વઃ કુક્ષૌ પ્રવિષ્ટો ગર્ભસ્ય વર્દ્ધને હેતુરુક્તઃ, ન ચાસ્ય પ્રવેશ ઉપલભ્યતે, ઇત્યાહ તેજો યથાઽર્કરશ્મીનાં સ્ફટિકેન તિરસ્કૃતમ્| નેન્ધનં દૃશ્યતે ગચ્છત્સત્વો ગર્ભાશયં તથા||૩||

Adhikarana satvasya narAdirUpatve kAraNam (4) · Śloka 4

નનુ, સત્વો ભૂતાનુગ એકરૂપ એવ| તત્કથમનેકજાત્યાકૃત્યા નરતુરગોરગગજગવયાદિમત્યાઽઽલિઙ્ગિતઃ સમ્પદ્યતે ? ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ કારણાનુવિધાયિત્વાત્કાર્યાણાં તત્સ્વભાવતા| નાનાયોન્યાકૃતીઃ સત્વો ધત્તેઽતો દ્રુતલોહવત્||૪||

Adhikarana strIpunnapuMsakAnAM bhede kAraNam (5) · Śloka 5

તથા અત એવ ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાજ્જાયતે પુમાન્| રક્તસ્ય સ્ત્રી, તયોઃ સામ્યે ક્લીબઃ- |૫|

Adhikarana ekadaivAnekagarbhotpattau kAraNam (5-6) · Śloka 6

સામ્પ્રતં યથાઽનેકગર્ભત્વં તુલ્યકાલં સ્યાત્તથા પ્રતિપાદયિતુમાહ શુક્રાર્તવે પુનઃ||૫|| વાયુના બહુશો ભિન્ને યથાસ્વં બહ્વપત્યતા| |૬|

Adhikarana viyonivikRutAkArANAmutpattau kAraNam (6) · Śloka 6

નનુ, કથં વિયોનયો વિકૃતાકારાશ્ચ ગર્ભાઃ સ્યુઃ ? વિયોનિવિકૃતાકારા જાયન્તે વિકૃતૈર્મલૈઃ||૬||

Adhikarana strINAM rajaHsrAvo mAsimAsi vIryavatputrotpattau kAraNam (7) · Śloka 7

માસિ માસિ રજઃ સ્ત્રીણાં રસજં સ્ત્રવતિ ત્ર્યહમ્| વત્સરાદ્વાદશાદૂર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્||૭||

Adhikarana garbhasyarogAdiyutatve kAraNam (8-9) · Śloka 9

પૂર્ણષોડશવર્ષા સ્ત્રી પૂર્ણવિંશેન સઙ્ગતા| શુદ્ધે ગર્ભાશયે માર્ગે રક્તે શુક્રેઽનિલે હૃદિ||૮|| વીર્યવન્તં સુતં સૂતે તતો ન્યૂનાબ્દયોઃ પુનઃ| રોગ્યલ્પાયુરધન્યો વા ગર્ભો ભવતિ નૈવ વા||૯||

Adhikarana SukrArtavasaMyoge~api garbhAsambhave kAraNam (10) · Śloka 10

નનુ, દમ્પત્યોઃ શુક્રાર્તવસંયોગેઽપિ સતિ ક્વચિદ્ગર્ભસમ્ભૂતિર્ન દૃશ્યતે| તત્કથમેતત્ ? ઇત્યાશઙ્ક્યેદમાહ વાતાદિકુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણમલાહ્વયમ્| બીજાસમર્થં રેતોસ્રમ્|૧૦|

Adhikarana svali~ggairvAtAdidoShajaSukraj~jAnam ,kuNapagranthipUyakShINamalAhvayAnAM retosrANAM kAraNAni (10-12) · Śloka 12

| સ્વલિઙ્ગૈર્દોષજં વદેત્||૧૦|| રક્તેન કુણપં, શ્લેષ્મવાતાભ્યાં ગ્રન્થિસન્નિભમ્| પૂયાભં રક્તપિત્તાભ્યાં, ક્ષીણં મારુતપિત્તતઃ||૧૧|| કૃચ્છ્રાણ્યેતાન્યસાધ્યં તુ ત્રિદોષં મૂત્રવિટ્પ્રભમ્| |૧૨|

Adhikarana vAtAdijAnAmupakramaH (12) · Śloka 12

ઇદાનીમુપક્રમમાહ | કુર્યાદ્વાતાદિભિર્દુષ્ટે સ્વૌષધમ્|૧૨|

Adhikarana kuNape upakramaH (12-13) · Śloka 13

ઇદાનીં કુણપચિકિત્સામાહ | કુણપે પુનઃ||૧૨|| ધાતકીપુષ્પખદિરદાડિમાર્જુનસાધિતમ્| પાયયેત્સર્પિરથવા વિપક્વમસનાદિભિઃ||૧૩||

Adhikarana granthisaMj~je retasyupakramaH (14) · Śloka 14

સામ્પ્રતં ગ્રન્થિસંજ્ઞે રેતસ્યુપક્રમં બ્રૂતે પલાશભસ્માશ્મભિદા ગ્રન્થ્યાભે| |૧૪|

Adhikarana pUyaretasyupakramaH (14) · Śloka 14

પૂયરેતસિ| પરુષકવટાદિભ્યામ્|૧૪|

Adhikarana kShINAhvayeretasyupakramaH (14) · Śloka 14

| ક્ષીણે શુક્રકરી ક્રિયા||૧૪||

Adhikarana malasadRuSe retasyupakramaH (15) · Śloka 15

સંશુદ્ધો વિટ્પ્રભે સર્પિર્હિઙ્ગુસેવ્યાદિ(ગ્નિ)સાધિતમ્| પિબેત્|૧૫|

Adhikarana granthinAmnyArtave upakrame (15) · Śloka 15

વાતદ્યાર્તવેષુ "સ્વૌષધં કુર્યાત્" (શ્લો.૧૨) ઇત્યુક્તમ્| કુણપગ્રન્થ્યદ્યાર્તવેષુ વિશેષેણ ચિકિત્સાં વક્ષ્યતિ | ગ્રન્થ્યાર્તવે પાઠાવ્યોષવૃક્ષકજં જલમ્||૧૫||

Adhikarana kuNapapUyAstrayorupakramaH SuddhaSukralakShaNam (16) · Śloka 16

પેયં કુણપપૂયાસ્ત્રે ચન્દનં વક્ષ્યતે તુ યત્| ગુહ્યરોગે ચ તત્સર્વં કાર્યં સોત્તરબસ્તિકમ્||૧૬||

Adhikarana SuddhArtavalakShaNam (17-18) · Śloka 18

બીજાસમર્થં રેતોસ્ત્રમભિધાય સામ્પ્રતં શુદ્ધં યચ્છુક્રાર્તવં બીજસમર્થં તલ્લક્ષાણાર્થમાહ શુક્રં શુક્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મધુરં બહલં બહુ| ઘૃતમાક્ષિકતૈલાભં સદ્ગર્ભાય આર્તવં પુનઃ||૧૭|| લાક્ષારસશશાસ્ત્રાભં ધૌતં યચ્ચ વિરજ્યતે| |૧૮|

Adhikarana garbhasambhavAtpUrvamitikartavyatA (18-19) · Śloka 19

શુદ્ધશુક્રાર્તવલક્ષણમુક્ત્વા, ઇદાનીં ગર્ભસમ્ભવાત્પૂર્વમિતિ કર્તવ્યતામાહ | શુદ્ધશુક્રાર્તવં સ્વસ્થં સંરક્તં મિથુનં મિથઃ||૧૮|| સ્નેહૈઃ પુંસવનૈઃ સ્નિગ્ધં શુદ્ધં શીલિતબસ્તિકમ્| |૧૯|

Adhikarana dampatyoH pRuthagupakramaH ,kShIrAdibhirnarasyopacAraH (19) · Śloka 19

| નરં વિશેષાત્ક્ષીરાજ્યૈર્મધુરૌષધસંસ્કૃતૈઃ||૧૯||

Adhikarana tailAdibhirnAryAH samupacAraH (20) · Śloka 20

નારીં તૈલેન માષૈશ્ચ પિત્તલૈઃ સમુપાચરેત્| |૨૦|

Adhikarana strImadhikRutya garbhagrahaNayogyatA (20-21) · Śloka 21

ઊર્વોક્તસકલસામગ્રીયુક્તાદપિ મિથુનાદ્વિશિષ્ટકાલમન્તરેણ ગર્ભસ્યાસમ્ભવ ઇતિ સ્ત્રીમધિકૃત્ય તદ્ગર્ભગ્રહણયોગ્યં કાલં દર્શયિતુમાહ | ક્ષામપ્રસન્નવદનાં સ્ફુરચ્છ્રોણિપયોધરામ્||૨૦|| સ્વસ્તાક્ષિકુક્ષિં પુંસ્કામાં વિદ્યાદૃતુમતીં સ્ત્રિયમ્| |૨૧|

Adhikarana RutAvatIte yonisa~gkocAdi (21-22) · Śloka 22

"સર્વં ચ હેતુમદ્બ્રૂયાત્" ઇત્યાગમઃ, અત આહ | પદ્મં સઙ્કોચમાયાતિ દિનેઽતીતે યથા, તથા||૨૧|| ઋતાવતીતે યોનિઃ, સા શુક્રં નાતઃ પ્રતીચ્છતિ| |૨૨|

Adhikarana mAsenopacitaM raktaM vAyuryonimukhAnnudet (22-23) · Śloka 23

વિવૃતાવિવૃતમુખત્વં હિ યોનેર્ગર્ભગ્રહણાગ્રહણહેતુઃ| તચ્ચ વાયોઃ ક્રિયાવતઃ કાલસહાયસ્યાયત્તમિત્યાહ | માસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામૃતૌ પુનઃ||૨૨|| ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્| |૨૩|

Adhikarana rajasvalayA vartanaprakAraH RutumatyAScaturthadinakRutyam (23-26) · Śloka 26

શુદ્ધં ચ રક્તં પુષ્પસંજ્ઞમ્, ગર્ભાખ્યસ્ય ફલસ્ય ભવિષ્યતોઽભિવ્યઞ્જકત્વાત્| અત એવાહ | તતઃ પુષ્પેક્ષણાદેવ કલ્યાણધ્યાયિની ત્ર્યહમ્||૨૩|| મૃજાલઙ્કારરહિતા દર્ભસંસ્તરશાયિની| ક્ષૈરેયં યાવકં સ્તોકં કોષ્ઠશોધનકર્ષણમ્||૨૪|| પર્ણે શરાવે હસ્તે વા ભુઞ્જીત બ્રહ્મચારિણી| ચતુર્થેઽહ્નિ તતઃ સ્નાતા શુક્લમાલ્યામ્બરા શુચિઃ||૨૫|| ઇચ્છન્તી ભર્તૃસદૃશં પુત્રં પશ્યેત્પુરઃ પતિમ્| |૨૬|

Adhikarana Rutusthitau kAlaparimANam same putraH viShame kanyA (26-27) · Śloka 27

તત્કિં ત્ર્યહમેવ ઋતુઃ, અત્રૈવ પુષ્પદર્શનાત્| અથોત્તરકાલમપિ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ | ઋતુસ્તુ દ્વાદશ નિશાઃ પૂર્વાસ્તિસ્રોઽત્ર નિન્દિતાઃ||૨૬|| એકાદશી ચ, યુગ્માસુ સ્યાત્પુત્રોઽન્યાસુ કન્યકા| |૨૭|

Adhikarana putrIyavidhiH (27-28) · Śloka 28

| ઉપાધ્યાયોઽથ પુત્રીયં કુર્વીત વિધિવદ્વિધિમ્||૨૭|| નમસ્કારપરાયાસ્તુ શૂદ્રાયા મન્ત્રવર્જિતમ્| |૨૮|

Adhikarana evaM dampatyoravaMdhyaHsaMyogaH (28) · Śloka 28

| અવન્ધ્ય એવં સંયોગઃ સ્યાદપત્યં ચ કામતઃ||૨૮||

Adhikarana dampatyorekAnte maithunam (29) · Śloka 29

અત એવાહ સન્તો હ્યાહુરપત્યાર્થં દમ્પત્યોઃ સઙ્ગતિં રહઃ| |૨૯|

Adhikarana durapatyasya kulA~ggAratvam (29) · Śloka 29

ન ચાપત્યમાત્રાયેત્યાહ | દુરપત્યં કુલાઙ્ગારો ગોત્રે જાતં મહત્યપિ||૨૯||

Adhikarana dampatyoH putracintanaprakAraH (30) · Śloka 30

ઇચ્છેતાં યાદૃશં પુત્રં તદ્રૂપચરિતાંશ્ચ તૌ| ચિન્તયેતાં જનપદાંસ્તદાચારપરિચ્છદૌ||૩૦||

Adhikarana dampatyoH shayyArohAdi (31-32) · Śloka 32

કર્માન્તે ચ પુમાન્ સર્પિઃક્ષીરશાલ્યોદનાશિતઃ| પ્રાગ્દક્ષિણેન પાદેન શયયાં મૌહૂર્તિકાજ્ઞયા||૩૧|| આરોહેત્ સ્ત્રી તુ વામેન તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વતઃ| તૈલમાષોત્તરાહારા તત્ર મન્ત્રં પ્રયોજયેત્||૩૨||

Adhikarana tatramantrapAThaH (33) · Śloka 33

તદેવ મન્ત્રમાહ.... ઔમ્ આહિરસિ આયુરસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ ધાતા ત્વાં દધાતુ વિધાતા ત્વાં દધાતુ બ્રહ્મવર્ચસા ભવેતિ| બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્વિષ્ણુઃ સોમઃ સૂર્યસ્તથાઽશ્વિનૌ| ભગોઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દદતુ મે સુતમ્||૩૩||

Adhikarana anyonyaMsAntvanapUrvakaMsaMveSaH (34) · Śloka 34

સાન્ત્વયિત્વા તતોઽન્યોન્યં સંવિશેતાં મુદાન્વિતૌ| ઉત્તાના તન્મના યોષિત્તિષ્ઠેદઙ્ગૈઃ સુસંસ્થિતૈઃ||૩૪||

Adhikarana evaM kRute garBadhAraNam (35) · Śloka 35

કિમેવંસતિ ભવતિ ? ઇત્યાહ તથા હિ બીજં ગૃહ્ણાતિ દોષૈઃ સ્વસ્થાનમાસ્થિતૈઃ| |૩૫|

Adhikarana sadyogarBayA lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| લિઙ્ગં તુ સદ્યોગર્ભાયા યોન્યા બીજસ્ય સઙ્ગ્રહઃ||૩૫|| તૃપ્તિર્ગુરુત્વં સ્ફુરણં શુક્રાસ્રાનનુબન્ધનમ્| હૃદયસ્પન્દનં તન્દ્રા ત્undefined્ડ્ગ્લાનિર્લોમહર્ષણમ્||૩૬||

Adhikarana garBAvasthAH (37) · Śloka 37

ઇદાનીં ગર્ભસ્યાવસ્થાઃ પ્રદર્શયિતુમાહ અવ્યક્તઃ પ્રથમે માસિ સપ્તાહાત્કલલીભવેત્| ગર્ભઃ પુંસવનાન્યત્ર પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્||૩૭||

Adhikarana puMsavanasya sArdhakatvam (38) · Śloka 38

નનુ, "શુદ્ધેશુક્રાર્તવે સત્વઃ સ્વકર્મક્લેશચોદિતઃ| ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે"(શ્લો.૧) ઇત્યુક્તમ્| તત્ર યદિ પ્રાક્કૃતેન કર્મણા સ્ત્રીગર્ભઃ કુક્ષિમાક્ષિપ્તસ્તદા પુરુષપ્રયત્ને સત્યપિ પુંગર્ભઃ કર્તું ન શક્યતે| તસ્માત્પુંસવનમનર્થકમેવેત્યાશઙ્ક્યાહ બલી પુરુષકારો હિ દૈવમપ્યતિવર્તતે| |૩૮|

Adhikarana puMsavanaprayogaH (38-39) · Śloka 39

અધુના પુંસવનાદિપ્રયોગમાહ | પુષ્યે પુરુષકં હૈમં રાજતં વાઽથવાઽઽયસમ્||૩૮|| કૃત્વાઽગ્નિવર્ણં નિર્વાપ્ય ક્ષીરે તસ્યઞ્જલિં પિબેત્| |૩૯|

Adhikarana puShye gauradaNDAdicaturNAM pAnam (39-40) · Śloka 40

| ગૌરદણ્ડમપામાર્ગં જીવકર્ષભસૈર્યકાન્||૩૯|| પિબેત્પુષ્યે જલે પિષ્ટાનેકદ્વિત્રિસમસ્તશઃ| |૪૦|

Adhikarana SvetabRuhatImUlasya strInAsApuTe secanam (40-41) · Śloka 41

| ક્ષીરેણ શ્વેતબૃહતીમૂલં નાસાપુટે સ્વયમ્||૪૦|| પુત્રાર્થં દક્ષિણે સિઞ્ચેદ્વામે દુહિતૃવાઞ્છયા| |૪૧|

Adhikarana putrotpAdasthitipradAnyauShadhAni (41-42) · Śloka 42

| પયસા લક્ષ્મણામૂલં પુત્રોત્પાદસ્થિતિપ્રદમ્||૪૧|| નાસયાઽઽસ્યેન વા પીતં વટશુઙ્ગાષ્ટકં તથા| ઓષધીર્જીવનીયાશ્ચ બાહ્યાન્તરુપયોજયેત્||૪૨||

Adhikarana garBadhAraNe upacAraH (43) · Śloka 43

ઉપચારઃ પ્રિયહિતૈર્ભર્ત્રા ભૃત્યૈશ્ચ ગર્ભધૃક્| નવનીતઘૃતક્ષીરૈઃ સદા ચૈનામુપાચરેત્||૪૩||

Adhikarana garBiNyA ativyavAyatyAgAdi (44-47) · Śloka 47

અતિવ્યવાયમાયાસં ભારં પ્રાવરણં ગુરુ| અકાલજાગરસ્વપ્નં કઠિનોત્કટકાસનમ્||૪૪|| શોકક્રોધભયોદ્વેગવેગશ્રદ્ધાવિધારણમ્| ઉપવાસાધ્વતીક્ષ્ણોષ્ણગુરુવિષ્ટમ્ભિભોજનમ્||૪૫|| રક્તં નિવસનં શ્વભ્રકૂપેક્ષાં મદ્યમામિષમ્| ઉત્તાનશયનં યચ્ચ સ્ત્રિયો નેચ્છન્તિ તત્ત્યજેત્||૪૬|| તથા રક્તસ્ત્રુતિં શુદ્ધિં બસ્તિમામાસતોઽષ્ટમાત્| એભિર્ગર્ભઃ સ્ત્રવેદામઃ કુક્ષૌ શુષ્યેન્મ્રિયેત વા||૪૭||

Adhikarana vAtalAdyAhAraiH kubjAdayo garBAH (48) · Śloka 48

વાતલૈશ્ચ ભવેદ્ગર્ભઃ કુબ્જાન્ધજડવામનઃ| પિત્તલૈઃ ખલતિઃ પિઙ્ગઃ શ્વિત્રી પાણ્ડુઃ કફાત્મભિઃ||૪૮||

Adhikarana mRudvAdyauShadharvyAdhijayaH (49) · Śloka 49

વ્યાધીંશ્ચાસ્યા મૃદુસુખૈરતીક્ષ્ણૈરૌષધૈર્જયેત્| |૪૯|

Adhikarana dvitIyemAsi garBasya peSyAdyAkRutiH (49-50) · Śloka 50

પ્રથમે માસ્યવ્યક્તલિઙ્ગઃ કલલાવસ્થો ગર્ભો ભવેત્| દ્વિતીયે તુ માસિ ગર્ભઃ કીદૃશઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ | દ્વિતીયે માસિ કલલાદ્ધનઃ પેશ્યથવાઽર્બુદમ્||૪૯|| પુંસ્ત્રીક્લીબાઃ ક્રમાત્તેભ્યઃ| |૫૦|

Adhikarana vyakta garBasya lakShaNam (50-52) · Śloka 52

તત્ર વ્યક્તસ્ય લક્ષણમ્| ક્ષામતા ગરિમા કુક્ષેર્મૂર્ચ્છા ચ્છર્દિરરોચકઃ||૫૦|| જૃમ્ભા પ્રસેકઃ સદનં રોમરાજ્યાઃ પ્રકાશનમ્| અમ્લેષ્ટતા સ્તનૌ પીનૌ સસ્તન્યૌ કૃષ્ણચૂચુકૌ||૫૧|| પાદશોફો વિદાહોઽન્યે શ્રદ્ધાશ્ચ વિવિધાત્મિકાઃ| |૫૨|

Adhikarana garBiNyAH icCitahitAhitasyadeyatve kAraNam (52-53) · Śloka 53

ગર્ભિણ્યાશ્ચ શ્રદ્ધાસૂત્પન્નાસુ કિમપથ્યં તસ્યૈ દેયં ન વા ? ઇત્યેવં સંદેહે તદ્યુદાસાર્થમાહ | માતૃજં હ્યસ્ય હૃદયં માતુશ્ચ હૃદયેન તત્||૫૨|| સમ્બદ્ધં તેન ગર્ભિણ્યા નેષ્ટં શ્રદ્ધાવિમાનનમ્| |૫૩|

Adhikarana hitena sAkamahitamapyalpaM deyam (53) · Śloka 53

તદર્થમાહ | દેયમપ્યહિતં તસ્યૈ હિતોપહિતમલ્પકમ્||૫૩||

Adhikarana ahitadAne kAraNam (54) · Śloka 54

નનુ, યદ્યહિતં તત્કસ્માદ્દીયતે ? ઇત્યાહ શ્રદ્ધાવિઘાતાદ્ગર્ભસ્ય વિકૃતિશ્ચ્યુતિરેવ વા| |૫૪|

Adhikarana tRutIye mAsi gAtrapa~jcakAdervyaktatvam (54-55) · Śloka 55

| વ્યક્તીભવતિ માસેઽસ્ય તૃતીયે ગાત્રપઞ્ચકમ્||૫૪|| મૂર્દ્ધા દ્વે સક્થિની બાહૂ સર્વસૂક્ષ્માઙ્ગજન્મ ચ| સમમેવ હિ મૂર્દ્ધાદ્યૈર્જ્ઞાનં ચ સુખદુઃખયોઃ||૫૫||

Adhikarana mAtrA~abhyavahRutAnnapAnAbhyAMgarbhavardhanaprakAraH (56) · Śloka 56

અત્ર માત્રાઽભ્યવહૃતાભ્યામન્નપાનાભ્યાં કથં ગર્ભો વર્દ્ધતે ? ઇત્યાહ ગર્ભસ્ય નાભૌ માતુશ્ચ હૃદિ નાડી નિબધ્યતે| યયા સ પુષ્ટિમાપ્નોતિ કેદાર ઇવ કુલ્યયા||૫૬||

Adhikarana caturthapa~jcamayora~ggAnAM cetanAyASca krameNa vyaktiH (57) · Śloka 57

ચતુર્થે વ્યક્તતાઽઙ્ગાનાં, ચેતનાયાશ્ચ પઞ્ચમે| |૫૭|

Adhikarana ShaShThesnAyvAdInAM vyaktatA (57) · Śloka 57

| ષષ્ઠે સ્નાયુસિરારોમબલવર્ણનખત્વચામ્||૫૭||

Adhikarana saptame sarvA~ggaiH pUrNatA (58) · Śloka 58

સર્વૈઃ સર્વાઙ્ગસમ્પૂર્ણો ભાવૈઃ પુષ્યતિ સપ્તમે| |૫૮|

Adhikarana garBotpIDitA vAtAdayaH kaNDvAdikarAH (58) · Śloka 58

ગર્ભેણોત્પીડિતા દોષાસ્તસ્મિન્ હૃદયમાશ્રિતાઃ| કણ્ડૂં વિદાહં કુર્વન્તિ ગર્ભિણ્યાઃ કિક્કિસાનિ ચ||૫૮||

Adhikarana tadupaSamArthaM navanItAdi sevanam (59-62) · Śloka 62

નવનીતં હિતં તત્ર કોલામ્બુમધુરૌષધૈઃ| સિદ્ધમલ્પપટુસ્નેહં લઘુ સ્વાદુ ચ ભોજનમ્||૫૯|| ચન્દનોશીરકલ્કેન લિમ્પેદૂરુસ્તનોદરમ્| શ્રેષ્ઠયા વૈણહરિણશશશોણિતયુક્તયા||૬૦|| અશ્વઘ્નપત્રસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્| પટોલનિમ્બમઞ્જિષ્ઠાસુરસૈઃ સેચયેત્પુનઃ||૬૧|| દાર્વીમધુકતોયેન મૃજાં ચ પરિશીલયેત્| |૬૨|

Adhikarana aShTame mAtAputrayorojasaH sa~jcArAdi (62-63) · Śloka 63

ઇદાનીમષ્ટમે માસિ ગર્ભસ્વરૂપં તત્રેતિકર્તવ્યતાં ચાચષ્ટે | ઓજોઽષ્ટમે સઞ્ચરતિ માતાપુત્રૌ મુહુઃ ક્રમાત્||૬૨|| તેન તૌ મ્લાનમુદિતૌ તત્ર જાતો ન જીવતિ| શિશુરોજોનવસ્થાનાન્નારી સંશયિતા ભવેત્||૬૩||

Adhikarana aShTame mAsi kShIrapeyAdi sevanam (64-65) · Śloka 65

ક્ષીરપેયા ચ પેયાઽત્ર સઘૃતાઽન્વાસનં ઘૃતમ્| મધુરૈઃ સાધિતં શુદ્ધ્યૈ પુરાણશકૃતસ્તથા||૬૪|| શુષ્કમૂલકકોલામ્લકષાયેણ પ્રશસ્યતે| શતાહ્વાકલ્કિતો બસ્તિઃ સતૈલઘૃતસૈન્ધવઃ||૬૫||

Adhikarana prasUtikAlaH (66) · Śloka 66

તસ્મિંસ્ત્વેકાહયાતેઽપિ કાલઃ સૂતેરતઃ પરમ્| |૬૬|

Adhikarana dvAdaSamAsAdUrdhvaM garBo vikArakari (66) · Śloka 66

| વર્ષાદ્વિકારકારી સ્યાત્કુક્ષૌ વાતેન ધારિતઃ||૬૬||

Adhikarana navame snigdhaudanAdeH Sastatvam (67) · Śloka 67

શસ્તશ્ચ નવમે માસિ સ્નિગ્ધો માંસરસૌદનઃ| બહુસ્નેહા યવાગૂર્વા પૂર્વોક્તં ચાનુવાસનમ્||૬૭||

Adhikarana tadA yonau vAtavijayArthaM picusthApanAdi (68) · Śloka 68

તત એવ પિચું ચાસ્યા યોનૌ નિત્યં નિધાપયેત્| વાતઘ્નપત્રભઙ્ગામ્ભઃ શીતં સ્નાનેઽન્વહં હિતમ્||૬૮||

Adhikarana garBaprasavaparyantaM garBiNyAH sasnehA~ggatvaM (69) · Śloka 69

નિઃસ્નેહાઙ્ગી ન નવમાન્માસાત્પ્રભૃતિ વાસયેત્| |૬૯|

Adhikarana putrAdyanumApakAni (69-71) · Śloka 71

ઇદાનીં ગર્ભિણ્યા યૈર્લક્ષણૈરવ્યભિચારિભિઃ પુત્રદુહિતૃનપુંસકયમકપ્રસવોઽનુમીયતે, તાન્યાહ | પ્રાગ્દક્ષિણસ્તનસ્તન્યા પૂર્વં તત્પાર્શ્વચેષ્ટિની||૬૯|| પુન્નામદૌર્હૃદપ્રશ્નરતા પુંસ્વપ્નદર્શિની| ઉન્નતે દક્ષિણે કુક્ષૌ ગર્ભે ચ પરિમણ્ડલે||૭૦|| પુત્રં સૂતેઽન્યથા કન્યાં યા ચેચ્છતિ નૃસઙ્ગતિમ્| નૃત્યવાદિત્રગાન્ધર્વગન્ધમાલ્યપ્રિયા ચ યા||૭૧||

Adhikarana ShaNDaprasavalakShaNaM (72) · Śloka 72

ઇદાનીમ્ ષણ્ઢપ્રસવલક્ષણમાહ ક્લીબં તત્સઙ્કરે, તત્ર મધ્યં કુક્ષેઃ સમુન્નતમ્| |૭૨|

Adhikarana yamalagarBalakShaNam (72) · Śloka 72

| યમૌ પાર્શ્વદ્વયોન્નામાત્કુક્ષૌ દ્રોણ્યામિવ સ્થિતે||૭૨||

Adhikarana navamAsAtprAk sUtikAgRuhASrayo garBiNyAH (73) · Śloka 73

પ્રાક્ ચૈવ નવમાન્માસાત્ સા સૂતિગૃહમાશ્રયેત્| દેશે પ્રશસ્તે સમ્ભારૈઃ સમ્પન્નં સાધકેઽહનિ||૭૩||

Adhikarana tadgRuhe sUtyudIkShaNam (74) · Śloka 74

તત્રોદીક્ષેત સા સૂતિં સૂતિકાપરિવારિતા| |૭૪|

Adhikarana AsannaprasavAyAlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ઇદાનીમાસન્નપ્રસવાયા લક્ષણમાહ | અદ્યશ્વઃપ્રસવે ગ્લાનિઃ કુક્ષ્યક્ષિશ્લથતા ક્લમઃ||૭૪|| અધોગુરુત્વમરુચિઃ પ્રસેકો બહુમૂત્રતા| વેદનોરૂદરકટીપૃષ્ઠહૃદ્વસ્તિવઙ્ક્ષણે||૭૫|| યોનિભેદરુજાતોદસ્ફુરણસ્રવણાનિ ચ| આવીનામનુ જન્માતસ્તતો ગર્ભોદકસ્ત્રુતિઃ||૭૬||

Adhikarana garbhasruteranantaraM saghRutapeyA pAnam (77-78) · Śloka 78

અથોપસ્થિતગર્ભાં તાં કૃતકૌતુકમઙ્ગલામ્| હસ્તસ્થપુન્નામફલાં સ્વભ્યક્તોષ્ણામ્બુસેચિતામ્||૭૭|| પાયયેત્સઘૃતાં પેયાં| |૭૮|

Adhikarana BUSayane sthitAyA mardanAdi (78-79) · Śloka 79

તનૌ ભૂશયને સ્થિતામ્| આભુગ્નસક્થિમુત્તાનામભ્યક્તાઙ્ગીં પુનઃ પુનઃ||૭૮|| અધો નાભેર્વિમૃદ્નીયાત્કારયેજ્જૃમ્ભચઙ્ક્રમમ્| |૭૯|

Adhikarana evamanuShThite Palam (79-80) · Śloka 80

કિમેવમનુષ્ઠિતે સતિ ભવતિ ? ઇત્યાહ | ગર્ભઃ પ્રયાત્યવાગેવં, તલ્લિઙ્ગં હૃદ્વિમોક્ષતઃ||૭૯|| આવિશ્ય જઠરં ગર્ભો બસ્તેરુપરિ તિષ્ઠતિ| |૮૦|

Adhikarana garBiNyAH KaTvAropAdi (80) · Śloka 80

આવ્યોઽભિત્વરયન્ત્યેનાં ખટ્વામારોપયેત્તતઃ| ||૮૦||

Adhikarana aBya~ggAdinA yonivikAsanam (81) · Śloka 81

અથ સમ્પીડિતે ગર્ભે યોનિમસ્યાઃ પ્રસારયેત્| મૃદુ પૂર્વં પ્રવાહેત બાઢમાપ્રસવાચ્ચ સા||૮૧||

Adhikarana tasyA harShotpAdanam (82) · Śloka 82

હર્ષયેત્તાં મુહુઃ પુત્રજન્મશબ્દજલાનિલૈઃ| |૮૨|

Adhikarana harShAdyutpAdane Palam (82) · Śloka 82

અથ કિં હર્ષાદ્યુત્પાદનેન સ્યાત્ ? ઇત્યાહ | પ્રત્યાયાન્તિ તથા પ્રાણાઃ સૂતિક્લેશાવસાદિતાઃ||૮૨||

Adhikarana garBasya sa~gge kRuShNasarpanirmokena dhUpanAdi (83-87) · Śloka 87

ધૂપયેદ્ગર્ભસઙ્ગે તુ યોનિં કૃષ્ણાહિકઞ્ચુકૈઃ| હિરણ્યપુષ્પીમૂલં ચ પાણિપાદેન ધારયેત્||૮૩|| સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા જરાય્વપતનેઽપિ ચ| કાર્યમેતત્તથોત્ક્ષિપ્ય બાહ્વોરેનાં વિકમ્પયેત્||૮૪|| કટીમાકોટયેત્પાર્ષ્ણ્યા સ્ફિજૌ ગાઢં નિપીડયેત્| તાલુકણ્ઠં સ્પૃશેદ્વેણ્યા મૂર્ધ્નિ દદ્યાત્સ્નુહીપયઃ||૮૫|| ભૂર્જલાઙ્ગલિકીતુમ્બીસર્પત્વક્કુષ્ઠસર્ષપૈઃ| પૃથગ્દ્વાભ્યાં સમસ્તૈર્વા યોનિલેપનધૂપનમ્||૮૬|| કુષ્ઠતાલીસકલ્કં વા સુરામણ્ડેન પાયયેત્| યૂષેણ વા કુલત્થાનાં બાલ્વજેનાસવેન વા||૮૭||

Adhikarana tato~anuvAsanam (88-90) · Śloka 90

શતાહ્વાસર્ષપાજાજીશિગ્રુતીક્ષ્ણકચિત્રકૈઃ| સહિઙ્ગુકુષ્ઠમદનૈર્મૂત્રે ક્ષીરે ચ સાર્ષપમ્||૮૮|| તૈલં સિદ્ધં હિતં પાયૌ યોન્યાં વાઽપ્યનુવાસનમ્| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠકણાસર્ષકલ્કિતઃ||૮૯|| નિરૂહઃ પાતયત્યાશુ સસ્નેહલવણોઽપરામ્| તત્સઙ્ગે હ્યનિલો હેતુઃ સા નિર્યાત્યાશુ તજ્જયાત્||૯૦||

Adhikarana kuSalayoShitA tasyAharaNam (91) · Śloka 91

કુશલા પાણિનાઽક્તેન હરેત્ક્લૃપ્તનખેન વા| |૯૧|

Adhikarana tailena mardanAdi (91) · Śloka 91

| મુક્તગર્ભાપરાં યોનિં તૈલેનાઙ્ગં ચ મર્દયેત્||૯૧||

Adhikarana makkalAKye roge yavakShArapAnAdi (92-93) · Śloka 93

મક્કલ્લાખ્યે શિરોબસ્તિકોષ્ઠશૂલે તુ પાયયેત્| સુચૂર્ણિતં યવક્ષારં ઘૃતેનોષ્ણજલેન વા||૯૨|| ધાન્યામ્બુ વા ગુડવ્યોષત્રિજાતકરજોન્વિતમ્| |૯૩|

Adhikarana bAlasyopacAraH (93) · Śloka 93

| અથ બાલોપચારેણ બાલં યોષિદુપાચરેત્||૯૩||

Adhikarana buBukShitAyA tailamAtrAdi pAnam (94-95) · Śloka 95

સૂતિકા ક્ષુદ્વતી તૈલાદ્ધૃતાદ્વા મહતીં પિબેત્| પઞ્ચકોલકિનીં માત્રામનુ ચોષ્ણં ગુડોદકમ્||૯૪|| વાતઘ્નૌષધતોયં વા, તથા વાયુર્ન કુપ્યતિ| વિશુધ્યતિ ચ દુષ્ટાસ્રં દ્વિત્રિરાત્રમયં ક્રમઃ||૯૫||

Adhikarana snehAyogyAyAH snehaMvinA pUrvavidhiH (96) · Śloka 96

સ્નેહાયોગ્યા તુ નિઃસ્નેહમમુમેવ વિધિં ભજેત્| પીતવત્યાશ્ચ જઠરં યમકાક્તં વિવેષ્ટયેત્||૯૬||

Adhikarana snAtAyAH peyApAnam (97-99) · Śloka 99

જીર્ણે સ્નાતા પિબેત્પેયાં પૂર્વોક્તૌષધસાધિતામ્| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં વિદાર્યાદિવર્ગક્વાથેન સાધિતા||૯૭|| હિતા યવાગૂઃ સ્નેહાઢ્યા સાત્મ્યતઃ પયસાઽથવા| સપ્તરાત્રાત્પરં ચાસ્યૈ ક્રમશો બૃંહણં હિતમ્||૯૮|| દ્વાદશાહેઽનતિક્રાન્તે પિશિતં નોપયોજયેત્| |૯૯|

Adhikarana sUtAyAH yatnenopacAraH (99-100) · Śloka 100

| યત્નેનોપચરેત્સૂતાં દુઃસાધ્યો હિ તદામયઃ||૯૯|| ગર્ભવૃદ્ધિપ્રસવરુક્ક્લેદાસ્રસ્રુતિપીડનૈઃ| |૧૦૦|

Adhikarana evaM sArdhamAsavidhiH (1) · Śloka 1

| એવં ચ માસાદધ્યર્ધાન્મુક્તાહારાદિયન્ત્રણા||૧૦૦|| ગતસૂતાભિધાના સ્યાત્પુનરાર્તવદર્શનાત્| ૧૦૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભાવક્રાન્તિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||