1. garbhāvakrāntiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH shArIrasthAnam · Śloka

ശ്രീഗണേശായ നമഃ| അഥ സൂത്രസ്ഥാനാദനന്തരം ശാരീരസ്ഥാനമിദമാരഭ്യതേ| തത്രായം സമ്ബന്ധഃ,-പൂര്വസ്മിന്സ്ഥാനേ കായാദീന്യഷ്ടാവങ്ഗാനി ചികിത്സാധാരഭൂതാനി സകലതന്ത്രസാരഭൂതാനി സൂത്രിതാനി "കായബാല" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧/൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന| കായശ്ച നിജാഗന്തൂനാം വ്യാധീനാമധിഷ്ഠാനമ്| തസ്യ ച കായസ്യ ചതുര്വര്ഗസാധനസ്യ പാലനാര്ഥം ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്കന്ധഭേദേന ത്രിസ്കന്ധോऽയം ഗ്രന്ഥോ ഗ്രന്ഥകൃതാ പ്രണീതഃ| തതശ്ച ശരീരസ്യ പ്രഥമം സൂത്രിതത്വാത്പ്രാധാന്യാച്ച പ്രാക് സൂത്രസ്ഥാനമനന്തരം ശാരീരസ്ഥാനമിദമാരഭ്യത ഇത്യാഹ-

Adhikarana garBAvakrAntiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ഗര്ഭാവക്രാന്തി ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||

ശരീരമധികൃത്യ കൃതോ ഗ്രന്ഥഃ ശാരീരഃ| ഗര്ഭസ്യാവക്രാന്തിഃ-അവക്രമണം സമ്പ്രാപ്തിഃ, യഥാऽഗര്ഭോ ഗര്ഭതാം സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭാവക്രാന്തിര്വിദ്യതേ യസ്മിന്നധ്യായ ഇതി മത്വര്ഥേ കപ്രത്യയഃ| തസ്യ "അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക്" ഇതി ലുക്| അഥാദിശബ്ദാനാമര്ഥാ ആയുഷ്കാമീയാധ്യായേ (ഹൃ.സൂ. അ.൧) വ്യാഖ്യാതാ ഏവ|

Adhikarana garBotpattiH (1) · Śloka 1

ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ സത്വഃ സ്വകര്മക്ലേശചോദിതഃ| ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ യുക്തിവശാദഗ്നിരിവാരണൌ||൧||

ശുക്രം-അന്ത്യോ ധാതുഃ| ഋതൌ ഭവമാര്തവമ്, സ്ത്രീണാം യദപത്യമാര്ഗാത് ശുദ്ധമീഷത്കൃഷ്ണം വിഗന്ധം ച വായുപ്രേരിതം ലോഹിതം പ്രവര്തതേ തദാര്തവമുച്യതേ| ശുക്രം ചാര്തവം ച ശുക്രാര്തവമ്, പിണ്ഡേ പിത്രോഃ സമ്ബന്ധി ഗര്ഭബീജമ്, തസ്മിന് ശുക്രാര്തവേ, ശുദ്ധേ-വാതാദിഭിരദൂഷിതേऽധിഷ്ഠാനഭൂതേ, സത്വോ-ജീവഃ, ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ| കില നാസൌ ഗര്ഭഃ, അഥ ച ഗര്ഭതാമാസാദയതി| കീദൃശഃ സത്വഃ ? സ്വകര്മേത്യാദി| കര്മാണി-പൂര്വജന്മാര്ജിതാനി ശുഭാശുഭാനി, സ്വാനി ച താനി കര്മാണി ച സ്വകര്മാണി| ക്ലേശയന്തി-ലോകാന് ദുഃഖയന്തീതി, ക്ലേശാഃ| തേ ച-അവിദ്യാസ്മിതാരാഗദ്വേഷാഭിനിവേശാഃ| അതഥാവസ്തുനി തഥേതി ("അനിത്യാശുചിദുഃഖാനാത്മസു നിത്യശുചിസുഖാത്മ) ഖ്യാതിഃ-അവിദ്യാ| ദൃഗ്ദര്ശനശക്ത്യോരേകാത്മതാഅസ്മിതാ| സുഖാനുശയീ-രാഗഃ| ദുഃഖാനുശയീ-ദ്വേഷഃ| സ്വരസവാഹീ വിദുഷോऽപി തഥാ രൂഢഃ-അഭിനിവേശഃ" (പാത.യോ.സൂ ൨/൫-൬-൭-൮-൯)| സ്വകര്മാണി ച ക്ലേശാശ്ച, സ്വകര്മക്ലേശാഃ, തൈശ്ചോദിതഃ-പ്രേരിതോ ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ, ന തു കര്മക്ലേശവിയുക്തഃ| അത ഏവ വീതരാഗാണാം ജന്മാസമ്ഭവഃ, കര്മക്ലേശരഹിതത്വാത്| തഥാ ചോക്തമ്-"ചിത്തമേവ ഹി സംസാരി രാഗാദിക്ലേശദൂഷിതമ്| തദേവ തൈര്വിനിര്മുക്തം മുക്തമിത്യഭിധീയതേ||" ഇതി| അഥ കിം ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ ഏവ സ്വകര്മക്ലേശചോദിത ഏവ ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേऽഥവാऽന്യദപി കിഞ്ചിദപേക്ഷതേ ? ഇത്യാഹ-യുക്തിവശാദിതി| യോജനം യുക്തിഃ, ഉപാദേയസ്യാര്ഥസ്യേതികര്തവ്യതാസാധനോപായാര്ഥമ്| യുക്തേര്വശഃ-സാമര്ഥ്യം പ്രഭാവോ, യുക്തിവശഃ| തതഃ ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ സ്വകര്മക്ലേശചോദിത ഏവ സ സത്വോ ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ, നാന്യഥാ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-യുക്തിവശാദഗ്നിരിവാരണൌ| തഥാ ഹി,- മഥ്യമന്ഥനമഥകാദിസാമഗ്രീമന്തരേണാരണാവഗ്നിര്യഥാ ന ജായതേ, തഥാ ഗര്ഭോऽപി യഥോക്തസാമഗ്രീവൈകല്യാത് ന ഭവതി| സകലസാമഗ്രീസദ്ഭാവത ഏവ ഭവതീതി ഭാവഃ|

Adhikarana garBasya kukShau vRuddhiprakAraH (2) · Śloka 2

തദേവം ഗര്ഭസ്യ സമ്പത്തിമഭിധായ യഥാ തസ്യ കുക്ഷൌ വൃദ്ധിഃ സ്യാത്തഥാ വക്തിബീജാത്മകൈര്മഹാഭൂതൈഃ സൂക്ഷ്മൈഃ സത്വാനുഗൈശ്ച സഃ| മാതുശ്ചാഹാരരസജൈഃ ക്രമാത്കുക്ഷൌ വിവര്ദ്ധതേ||൨||

ബീജാത്മകൈഃ-ഗര്ഭജരായുസ്വഭാവൈഃ ശുക്രാര്തവരൂപതാം പരിണതൈഃ| കൈഃ ? മഹാഭൂതൈഃ, -ആകാശാദിഭിഃ സത്വരജസ്തമോമയൈഃ, "തത്ര സത്വബഹുലമാകാശമ്, രജോബഹുലോ വായുഃ, സത്വരജോബഹുലോऽഗ്നിഃ, സത്വതമോബഹുലാ ആപഃ, തമോബഹുലാ പൃഥ്വീ ചേതി|" (സു.ശാ. അ.൧/൨൦) ഇത്യേവംരൂപൈഃ| സഃ-ഗര്ഭഃ, കുക്ഷൌ വിവര്ദ്ധതേ-വിശേഷേണ വൃദ്ധിം യാതി| കിമ്ഭൂതൈഃ ? സൂക്ഷ്മൈഃ,-അതീന്ദ്രിയൈര്യോഗിദൃശ്യൈഃ| തഥാ, സത്വം-ചേതോऽനുഗച്ഛന്തീതി സത്വാനുഗാനി, തൈഃ| യത്ര സത്വം തിഷ്ഠതി തത്രാവശ്യം താന്യപി തിഷ്ഠന്തി, സാത്വാനുശായിത്വാത്തേഷാമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ചരകേ ശാ. അ.൨/൩൭)-"അതീന്ദ്രിയൈസ്തൈരതിസൂക്ഷ്മരൂപൈരാത്മാ കദാചിന്ന വിയുക്തപൂര്വഃ|" ഇത്യാദി| ചശബ്ദോ ഹേതുസമുച്ചയാര്ഥഃ| [ ന കേവലം മഹാഭൂതൈര്ഹേതുഭൂതൈര്ഗര്ഭോ വിവര്ദ്ധതേ യാവന്മാതുശ്ചാഹാരരസജൈരിത്യതോ വക്ഷ്യമാണാദ്ധേതോരപി വര്ദ്ധത ഇത്യര്ഥഃ| മാതുരിത്യാദി| മാതുഃ സമ്ബന്ധിഭിരാഹാരരസജൈശ്ച കുക്ഷൌ വിവര്ദ്ധതേ| ചശബ്ദോऽത്രാനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ| ] ന കേവലം പൂര്വോക്താദ്യഥാനിര്ദിഷ്ഠാദ്ധേതോര്ഗര്ഭഃ കുക്ഷൌ വിവര്ദ്ധതേ, യാവദനിര്ദിഷ്ഠാദപി മാതുഃ സൌമനസ്യാദേഃ കലലാര്ബുദ പേശ്യാദ്യവസ്ഥാഭാവേന വിശേഷതോ വൃദ്ധിം യാതീതി| കഥം വിവര്ദ്ധതേ ? ഇത്യാഹ-ക്രമാത്,-ന ഝടിത്യേവ| നനു, "മാതുശ്ചാഹാരരസജൈഃ" ഇതി കഥമുക്തമ് ? യതഃ പഞ്ചഭൂതാത്മക ഏവാഹാരരസഃ| ന ച യദാത്മകോऽസൌ സ തസ്യൈവ ജന്മകാരണം ഭവിതുമര്ഹതി, അവ്യതിരിക്തത്വാത്| തസ്മാദേവമയം വ്യാഖ്യാതവ്യഃ,-ആഹാരരസേ ജാതൈരാഹാരരസജൈഃ| സപ്തമ്യന്താദുപപദാജ്ജനേര്ഡഃ| മാതുരാഹാരരസാത്മനാ പരിണതൈരിതി|

Adhikarana garBapraveSopalamBAbhAve~api sthitau dRuShTAntaH (3) · Śloka 3

നനു, സത്വഃ കുക്ഷൌ പ്രവിഷ്ടോ ഗര്ഭസ്യ വര്ദ്ധനേ ഹേതുരുക്തഃ, ന ചാസ്യ പ്രവേശ ഉപലഭ്യതേ, ഇത്യാഹ തേജോ യഥാऽര്കരശ്മീനാം സ്ഫടികേന തിരസ്കൃതമ്| നേന്ധനം ദൃശ്യതേ ഗച്ഛത്സത്വോ ഗര്ഭാശയം തഥാ||൩||

ന കേവലം ദൃശ്യത്വാദൃശ്യത്വാഭ്യാം വസ്തുസദ്ഭാവാസദ്ഭാവൌ വ്യവസ്ഥാऽപ്യേതേ, യേനാദൃശ്യത്വാത്സത്വസ്യ കുക്ഷൌ പ്രവേശാസമ്ഭവഃ| കിന്തര്ഹി ? തത്കാര്യാന്യഥാനുപപത്ത്യാऽപി വസ്തുസദ്ഭാവോ വ്യവസ്ഥാപ്യത ഏവ| തഥാ ച,- യഥാऽര്കരശ്മീനാം സമ്ബന്ധി തേജഃ സ്ഫടികേന-സൂര്യകാന്താഖ്യേന, തിരസ്കൃതം-വ്യവഹിതം, സ്ഫടികസ്യാധസ്താത് സ്ഥിതമിന്ധനം ഗച്ഛത്-വ്രജത്, ന ദൃശ്യതേ| അഥ ച തേജഃകാര്യമിന്ധനം ഗതം [ദൃശ്യതേ നാന്യസമ്ബന്ധി കാര്യമ്| തദേവം തേജഃകാര്യാന്യഥാനുപപത്ത്യാ തേജസ ഇന്ധനഗമനം ], തഥാ തത്ര തസ്യ സദ്ഭാവോऽപ്യധിഗമ്യതേ| ഏവം സത്വോ ഗര്ഭാശയം ഗച്ഛന്-വ്രജന്, ന ദൃശ്യത ഏവ| വസ്തുപ്രഭാവാദ്ഗച്ഛതി ച| സത്വശബ്ദ ഉപലക്ഷണാര്ഥഃ, മഹാഭൂതാന്യപി തദന്തര്ഗതാനി ന ദൃശ്യന്ത ഏവ, അഥ ച കാര്യേണോപലഭ്യന്ത ഏവ| തദേവം സത്വാനുയായിഭിര്മഹാഭൂതൈര്ഗര്ഭഃ കുക്ഷൌ വിവര്ദ്ധതേ, ന തു കേവലൈഃ സത്വാനധിഷ്ഠിതൈഃ| ചേതോവക്രാന്ത്യാ ഹി ക്രമാത്കലലാദിനാ വസ്തുജാതം വിവൃദ്ധിവിമലതാമാപദ്യതേ, നാന്യഥാ മൃതശരീരവത്|

Adhikarana satvasya narAdirUpatve kAraNam (4) · Śloka 4

നനു, സത്വോ ഭൂതാനുഗ ഏകരൂപ ഏവ| തത്കഥമനേകജാത്യാകൃത്യാ നരതുരഗോരഗഗജഗവയാദിമത്യാऽऽലിങ്ഗിതഃ സമ്പദ്യതേ ? ഇത്യസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ കാരണാനുവിധായിത്വാത്കാര്യാണാം തത്സ്വഭാവതാ| നാനായോന്യാകൃതീഃ സത്വോ ധത്തേऽതോ ദ്രുതലോഹവത്||൪||

കാരണം-ഹേതും, അവശ്യമനുവിദധതീതി കാരണാനുവിധായീനി| ആവശ്യകേ ണിനിഃ| കാരണസ്വഭാവാനി കാര്യാണി ഭവന്തി സര്വാണ്യേവ, തസ്മാദ്ധേതോഃ കാര്യാണാം തത്സ്വഭാവതാ| സ്വഭാവശബ്ദഃ സദൃശാര്ഥഃ| തച്ഛബ്ദേന കാരണം പരാമൃശ്യതേ, തസ്യ-കാരണസ്യ സ്വഭാവതാ, തത്സാദൃശ്യമ്| തസ്മാത്കാര്യകാരണസാദൃശ്യാദ്ധേതോഃ സത്വോമഹാഭൂതാനുഗ ഏകരൂപ ഏവ, അനേകരൂപാ നാനായോന്യാകൃതീഃ- ജാതിബിമ്ബവിശേഷാന്, ധത്തേ-ധാരയതി| കഥമിവ ? ദ്രുതലോഹവത്| യഥാ രൂപ്യാദിവസ്തുജാതമഗ്നിനാ ദ്രുതരൂപതാം ഗതമേകരൂപമേവ സിക്ഥാദികല്പിതായാം നാനാരൂപായാം മനുഷ്യാദ്യാകൃതൌ തന്നിഷിക്തം താം താമാകൃതിം യഥാകല്പിതാം ധത്തേ, ഏവം സ സത്വോ നാനായോനൌ ഗച്ഛതി, താം താം യഥാസ്വമാകൃതിം ധാരയതി|

Adhikarana strIpunnapuMsakAnAM bhede kAraNam (5) · Śloka 5

തഥാ അത ഏവ ച ശുക്രസ്യ ബാഹുല്യാജ്ജായതേ പുമാന്| രക്തസ്യ സ്ത്രീ, തയോഃ സാമ്യേ ക്ലീബഃ- |൫|

അത ഏവ ച - പൂര്വോക്താത്കാര്യകാരണസാദൃശ്യാഖ്യാദ്ധേതോഃ, ശുക്രസ്യപുംരേതസോ, ബാഹുല്യാത്- ബഹുത്വാത്, സാമര്ഥ്യലഭ്യാച്ച സ്ത്രീരേതോരജോല്പത്വാത് പുമാന് ജായതേ ന സ്ത്രീ, തഥാവിധസ്യ കാരണസ്യാഭാവാത്| ["തഥാ, അത ഏവ-പൂര്വോക്താത്കാര്യകാരണസാദൃശ്യാത് സ്ത്രീരേതസോ" രക്തസ്യ, ബാഹുല്യാത്-ബാഹുത്വാത്, സാമര്ഥ്യലഭ്യാച്ച പുംരേതോല്പത്വാത് സ്ത്രീ ജായതേ ന പുമാന്, തഥാവിധസ്യ കാരണസ്യാഭാവാത്| ] പുംരേതോ ഹി ബലവത്, അല്പം സ്ത്രീരജോऽഭിഭൂയ പുംഗര്ഭസ്യ കാരണതാം യാതി| യദാ തു സ്ത്രീരജസോ ബലവത്വമല്പത്വം ച പുംരേതസഃ, തദാऽല്പം തു പുംരേതോऽഭിഭൂയ സ്ത്രീരജഃ സ്ത്ര്യാഖ്യസ്യ ഗര്ഭസ്യ കാരണതാമാപദ്യതേ| യദാ തു ശുക്രാര്തവയോഃ സാമ്യം-തുല്യത്വം ഭവതി, തദാ ന സ്ത്രീ ന പുമാന് ജായതേ, അപി തു ലിങ്ഗദ്വയാലിങ്ഗിതഃ ക്ലീബഃ-ഷണ്ഢോ, ജായതേ| ഏവം പിതുഃ സമ്ബന്ധി ശുക്രം സ്ത്രീരക്തമിശ്രിതം ഗര്ഭകാരണമ്| ന കേവലംപിതൃസമ്ബന്ധ്യേവ മാതുര്വാ| ദാരുവാഹിനാ തൂക്തമ്-"സ്ത്രീപുംസയോസ്തു സംയോഗേ യദ്യാദൌ വിസൃജേത്പുമാന്| ശുക്രം, തതഃ പുമാന് വീരോ ജായതേ ബലവാന് ദൃഢഃ|| അഥ ചേദ്വനിതാ പൂര്വം വിസൃജേദ്രക്തസംയുതമ്| തതോ രൂപാന്വിതാ കന്യാ ജായതേ ദൃഢസംഹതാ||" ഇതി| അത ഏവ ച പുംഗര്ഭാഃ കേചിത്കിഞ്ചിന്മാതൃസദൃശാ ദൃശ്യന്തേ, സ്ത്രീഗര്ഭാശ്ച കേചിത്കിഞ്ചിത്പിതൃസദൃശാ ദൃശ്യന്തേ| നനു, "രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രജായതേ||" (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൬൨) ഇത്യവിശിഷ്യ നിര്ദിഷ്ടമ്, ന തു പുംശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രജായത ഇത്യേവം നിര്ദിഷ്ടമ്| ഉഭയോരപി ച സ്ത്രീപുംസയോരവശ്യം സപ്തധാതുകത്വമഭ്യുപഗന്തവ്യമ്, ന പുംസ ഏവ| തദേവം തരുണീനാം കുസുമശരാക്രാന്തമാനസാനാം തഥാവിധേന പുരുഷസംയോഗേന വിനാ കേവലാത് സ്മൃതിസംസ്പര്ശദര്ശനാച്ചലിതപ്രസ്ത്രുത (രക്ത)രേതസാം കിമിതി ഗര്ഭോ ന ജായതേ ? ശുക്രാര്തവം ഹി ഗര്ഭകാരണമ്| തച്ച സന്നിഹിതമേവേതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| പുംശുക്രാഭാവാത്| പുംശുക്രം ഹി സ്ത്രീരേതോരക്തയുക്തം ഗര്ഭകാരണമ്| ന ച തദത്രാസ്തി| തദഭാവാദ്ഗര്ഭസ്യാനുത്പത്തിഃ| തഥാ സങ്ഗ്രഹേऽപ്യധ്യഗീഷ്ട (ശാ. അ. ൧)-"യോഷിതോऽപി സ്ത്രവന്ത്യേവ ശുക്രം പുംസഃ സമാഗമേ| ഗര്ഭസ്യ തു ന തത്കിഞ്ചിത്കതോതീതി ന ചിന്ത്യതേ||" ഇതി|

Adhikarana ekadaivAnekagarbhotpattau kAraNam (5-6) · Śloka 6

സാമ്പ്രതം യഥാऽനേകഗര്ഭത്വം തുല്യകാലം സ്യാത്തഥാ പ്രതിപാദയിതുമാഹ ശുക്രാര്തവേ പുനഃ||൫|| വായുനാ ബഹുശോ ഭിന്നേ യഥാസ്വം ബഹ്വപത്യതാ| |൬|

വാതേന യഥാസ്വം ശുക്രാര്തവേ ബഹുശോ ഭിന്നേ-ബഹുധാ കൃതേ സതി, ബഹ്വപത്യതാ ഭവതി| യഥാസ്വമിതി യദാ ശുക്രമാധിക്യേന വര്തമാനം വാതേന ബഹുധാ ഭിദ്യതേ തദാ പുംഗര്ഭാനേകത്വമ്, യദാ തു സ്ത്രീരജ ആധിക്യേന വര്തമാനം വായുനാ ബഹുധാ ഭിദ്യതേ തദാ സ്ത്രീഗര്ഭാനേകത്വമ്, ഇതി ബഹ്വപത്യതാ ഭവതി| സൂകരസാരമേയാദിജാതിഷു ത്വനേനൈവ ഹേതുനാ സദാऽവേകാപത്യതാ|

Adhikarana viyonivikRutAkArANAmutpattau kAraNam (6) · Śloka 6

നനു, കഥം വിയോനയോ വികൃതാകാരാശ്ച ഗര്ഭാഃ സ്യുഃ ? വിയോനിവികൃതാകാരാ ജായന്തേ വികൃതൈര്മലൈഃ||൬||

വിയോനയശ്ച വികൃതാകാരാശ്ച വിയോനിവികൃതാകാരാഃ, തേ തഥാവിധാ ഗര്ഭാ ജായന്തേ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-വികൃതൈര്മലൈഃ| വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടൈരുന്മാര്ഗഗാമിഭിഃ|

Adhikarana strINAM rajaHsrAvo mAsimAsi vIryavatputrotpattau kAraNam (7) · Śloka 7

മാസി മാസി രജഃ സ്ത്രീണാം രസജം സ്ത്രവതി ത്ര്യഹമ്| വത്സരാദ്വാദശാദൂര്ധ്വം യാതി പഞ്ചാശതഃ ക്ഷയമ്||൭||

സ്ത്രീണാം മാസി മാസി-പ്രതിമാസം, രജോ-രക്തം, ത്ര്യഹം സ്ത്രവതി-ത്രീണി ദിനാനി പ്രവര്തതേ| നനു, "ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ" ഇതി പൂര്വം ശുക്രമേവോദ്ദിഷ്ടമ്, തതസ്തസ്യൈവ നിര്ദേശോ ന്യായ്യ ഇതി ശുക്രമാനുപൂര്വീപ്രാപ്തമുല്ലങ്ഘ്യ കസ്മാദ്രക്തം നിര്ദിഷ്ടമ്? ഉച്യതേ| ബഹുവക്തവ്യത്വാത്| രക്തേ ഹി ബഹുവക്തവ്യമസ്തി, അതസ്തദേവ പ്രാഗ്വക്തും യുക്തമ്| ത്ര്യഹമിതി "കാലാധ്വനോഃ" ഇതി ദ്വിതീയാ| കിമ്ഭൂതം രജഃ ? രസാജ്ജാതംരസജമ്| നനു, രക്തം രസജമേവ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൬൨)- "രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം" ഇത്യാദി| തത്കിമര്ഥം രസജമിത്യുക്തമ് ? ബ്രൂമഹേ| രസാത്-ആഹാരരസാത് പരിണമതോ ജാതം രസജമിത്യത്ര നിര്ദിഷ്ടമ്, ന തു രസധാതോഃ, ഇത്യചോദ്യമേതത്| കുതഃപ്രഭൃതി തദ്രജഃ പ്രവര്തതേ ? ഇത്യാഹ-വത്സരാദിത്യാദി| ദ്വാദശാദ്വര്ഷാദൂര്ധ്വം-അനന്തരം, സ്ത്രവതി| പഞ്ചാശതോ വര്ഷാദൂര്ധ്വം-പരേണ, ക്ഷയം യാതി| ദ്വാദശാനാം പൂരണം വര്ഷമിതി "തസ്യ പൂരണോ ഡട്" ഇതി ഡട്| ദ്വാദശാദിതി പ്രായികമേതത്, ഏകാദശവാര്ഷികാണാമപി സ്ത്രീണാം രക്തപ്രവൃത്തിദര്ശനാത്| പഞ്ചാശതഃ ക്ഷയമിത്യത്രാപ്യേവമേവ ചിന്ത്യമ്|

Adhikarana garbhasyarogAdiyutatve kAraNam (8-9) · Śloka 9

പൂര്ണഷോഡശവര്ഷാ സ്ത്രീ പൂര്ണവിംശേന സങ്ഗതാ| ശുദ്ധേ ഗര്ഭാശയേ മാര്ഗേ രക്തേ ശുക്രേऽനിലേ ഹൃദി||൮|| വീര്യവന്തം സുതം സൂതേ തതോ ന്യൂനാബ്ദയോഃ പുനഃ| രോഗ്യല്പായുരധന്യോ വാ ഗര്ഭോ ഭവതി നൈവ വാ||൯||

പൂര്ണാനി ഷോഡശവര്ഷാണി യസ്യാഃ സാ, ഏവംവിധാ സ്ത്രീ പൂര്ണവിംശേന നരേണ സങ്ഗതാ-മിഥുനതാം യാതാ സതീ, ഗര്ഭാശയാദിഷു ശുദ്ധേഷു വീര്യവന്തം-സാമര്ഥ്യയുക്തം, പുത്രം സൂതേ-ജനയതി| പ്രായികം ചൈതത്, അര്വാഗപി സാധുഗര്ഭദര്ശനാത്| അത ഏവായമേവ തന്ത്രകാരോऽന്യഥാ സങ്ഗ്രഹേ ജഗാദ (ശാ. അ. ൧)- "ഷോഡശവര്ഷായാം പഞ്ചവിംശതിവര്ഷഃ പുത്രാര്ഥം പ്രയതേത|" ഇതി| വിംശതേഃ പൂരണ ഇതി ഡടിതി "വിംശതേഃ" ഇതി തിലോപേ വിംശശബ്ദഃ| പൂര്ണോ വിംശോ യസ്യേതി പൂര്ണവിംശഃ| ഗര്ഭസ്യാശയോ ഗര്ഭാശയഃ, തസ്മിന്| ശുദ്ധേ-നിര്മലേ, വാതാദിഭിരദുഷ്ടേ| തഥാ, മാര്ഗേ-പ്രകൃതത്വാദപത്യമാര്ഗേ, വാതാദിഭിരദുഷ്ടേ| തഥാ, രക്തേസ്ത്രീരജസി, ശുദ്ധേ| തഥാ, ശുക്രേ-പുംബീജേ, ശുദ്ധേ| തഥാ, അനിലേ ശുദ്ധേപിത്താദിഭിരനാവൃതേ| തഥാ, ഹൃദി-ശുദ്ധേ-ദോഷാനധിഷ്ഠിതേऽസന്തപ്തേ| തതഃ-പൂര്വോക്താദ്വയഃപരിമാണാത്, ന്യൂനാബ്ദയോഃ-ഹീനവര്ഷയോഃ സ്ത്രീപുരുഷയോഃ പഞ്ചദശാഷ്ടാദശവര്ഷയോഃ, രോഗീ ഭവതി| രോഗീത്യതിശയ ഇനിര്മത്വര്ഥീയഃ| തഥോത്പന്നോऽല്പായുരധന്യശ്ച-അപ്രശസ്തോ, ഗര്ഭോ ഭവതി| ന ഭവത്യേവ വാ|

Adhikarana SukrArtavasaMyoge~api garbhAsambhave kAraNam (10) · Śloka 10

നനു, ദമ്പത്യോഃ ശുക്രാര്തവസംയോഗേऽപി സതി ക്വചിദ്ഗര്ഭസമ്ഭൂതിര്ന ദൃശ്യതേ| തത്കഥമേതത് ? ഇത്യാശങ്ക്യേദമാഹ വാതാദികുണപഗ്രന്ഥിപൂയക്ഷീണമലാഹ്വയമ്| ബീജാസമര്ഥം രേതോസ്രമ്|൧൦|

ആദിശബ്ദേന പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ പരിഗ്രഹഃ| വാതാദയശ്ച കുണപം ച ഗ്രന്ഥിശ്ച പൂയശ്ച ക്ഷീണം ച മലം ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഏത ആഹ്വയഃ- സംജ്ഞാഃ, യസ്യ രേതോസ്ത്രസ്യ തദേവമ്| ആഹ്വയശബ്ദഃ പ്രത്യേകം വാതാദിഷു യോജ്യഃ| രേതശ്ചാസ്ത്രം ച രേതോസ്ത്രം വാതാദ്യാഹ്വയമ്| വാതസംജ്ഞം ശുക്രം വാതശുക്രമ്| ഏവം പിത്തശുക്രം കഫശുക്രമ്| കുണപഗന്ധിത്വാത്കുണപം നാമ ശുക്രം കുണപശുക്രമ്, തദ്രക്തേന ദുഷ്ടേന ഭവതി| ഏവം ഗ്രന്ഥിശുക്രം പൂയശുക്രം ക്ഷീണശുക്രമ്| മലാഹ്വയം തു ദ്വിധാ,-മൂത്രപുരീഷഭേദാത്| മൂത്രസദൃശം ശുക്രം മൂത്രശുക്രമ്| ഏവം പുരീഷശുക്രമ്| ആര്തവമപി ശുക്രവദ്ദോഷദൂഷിതമബീജമേവ| തസ്യ ലിങ്ഗം നാമ ച ശുക്രവദ്വേദ്യമ്| യഥാ,-വാതാര്തവം പിത്താര്തവമിത്യാദി, യാവത്പുരീഷാര്തവമിതി| സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗശ്ച തദ്വദേവ| ശുക്രാര്തവദോഷേഷു ച ചികിത്സാമപി തുല്യാം ബ്രൂതേ| യത്ര തു വിശേഷം ദ്രക്ഷ്യതി, തത്ര വിശേഷമഭിധാസ്യതി| യഥാ (ശ്ലോ.൧൫)-"പിബേദ്ഗ്രന്ഥ്യാര്തവേ പാഠാ" ഇത്യാദി|

Adhikarana svali~ggairvAtAdidoShajaSukraj~jAnam ,kuNapagranthipUyakShINamalAhvayAnAM retosrANAM kAraNAni (10-12) · Śloka 12

| സ്വലിങ്ഗൈര്ദോഷജം വദേത്||൧൦|| രക്തേന കുണപം, ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം ഗ്രന്ഥിസന്നിഭമ്| പൂയാഭം രക്തപിത്താഭ്യാം, ക്ഷീണം മാരുതപിത്തതഃ||൧൧|| കൃച്ഛ്രാണ്യേതാന്യസാധ്യം തു ത്രിദോഷം മൂത്രവിട്പ്രഭമ്| |൧൨|

സ്വാനി ച താനി ലിങ്ഗാനി-ലക്ഷണാനി ച, സ്വലിങ്ഗാനി,-യഥാസ്വം വാതാദീനാം രൂപാണി| യഥാ,-രൂക്ഷശ്യാവാരുണാദീനി വായോഃ, വിസ്ത്രഗന്ധ്യൌഷ്ണ്യാദീനി പിത്തസ്യ, സ്നിഗ്ധപാണ്ഡുപിച്ഛിലാദീനി കഫസ്യ തൈഃ സ്വലിങ്ഗൈര്വാതാദിദോഷജം വദേത്- ജാനീയാത്,വൈദ്യഃ |ഇതി ശേഷഃ| രക്തേന ദുഷ്ടേന കുണപം-കുണപഗന്ധിത്വാത്കുണപസംജ്ഞം, അന്വര്ഥം രേതോസ്ത്രം ഭവതി| ഏവം ഗ്രന്ഥ്യാദീനാമപ്യന്വര്ഥസംജ്ഞതാ ബോധ്യാ| ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം ഗ്രന്ഥിസന്നിഭം-ഗ്രന്ഥ്യാകാരമ്| പൂയാഭം-പൂയസദൃശമ്, രക്തപിത്താഭ്യാം രേതോസ്ത്രം പൂയാഹ്വയം ഭവതി| ക്ഷീണം നാമ രേതോസ്ത്രം മാരുതപിത്തതോ ഭവതി, മാരുതപിത്താഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം ദുഷ്ടം തദ്ദൂഷാണാത് ക്ഷീണതാം നീതമിത്യര്ഥഃ| പൂര്വോക്താനീമാനി വാതാദിശുക്രാര്തവാനി ക്ഷീണശുക്രാര്തവാന്താനി കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വാത് കൃച്ഛ്രാണി| അസാധ്യം ത്വിതി| മൂത്രം ച വിട് ച മൂത്രവിശൌ, തയോരിവ പ്രഭാ യസ്യ തദേവമ്| രേതോസ്ത്രമുഭയമപി മലസംജ്ഞമ്| ത്രിദോഷം-ത്രിദോഷദുഷ്ടമ്| അസാധ്യം-സാധയിതുമശക്യമ്|

Adhikarana vAtAdijAnAmupakramaH (12) · Śloka 12

ഇദാനീമുപക്രമമാഹ | കുര്യാദ്വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടേ സ്വൌഷധമ്|൧൨|

സ്വം-ആത്മീയം, ച തദൌഷധം ച സ്വൌഷധമ്, വാതാദ്യൌഷധമിത്യര്ഥഃ| തേന വായോഃ കുപിതസ്യ യദൌഷധം-പ്രശമോപായഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണാമ്ലലവണാദി, പിത്തസ്യ മധുരശീതകഷായാദി, ശ്ലേഷ്മണഃ കടുകരൂക്ഷകഷായാദി, തത്തസ്യ ഭേഷജമിത്യവതിഷ്ഠതേ| വിശേഷതസ്തു-"വാതജേശുക്രദോഷേ വസുകസൈന്ധവഫലാമ്ലസിദ്ധം യവക്ഷാരപ്രതീവാപം സര്പിഷ്പാനമ്, ബില്വവിദാരീസിദ്ധം ക്ഷീരയുക്തമാസ്ഥാപനമ്, മധുഭദ്രദാരുസിദ്ധം തൈലമനുവാസനമ്, ക്ഷീരകുലീരരസസിദ്ധം തൈലമനുവാസനമുത്തരബസ്തിശ്ച| പൈത്തികേ കാണ്ഡേക്ഷുശ്വദംഷ്ട്രാഗുഡൂചീക്വാഥസിദ്ധം മൂര്വാമധൂകപ്രതീവാപം സര്പിഷ്പാനമ്, ത്രിവൃച്ചൂര്ണഃ സഘൃതോ വിരേകഃ പയസ്യാശ്രീപര്ണീസിദ്ധം ക്ഷീരയുക്തമാസ്ഥാപനമ്, മധുകമുദ്ഗപര്ണീസിദ്ധം തൈലമനുവാസനമുത്തരവസ്തിശ്ച| ശ്ലൈഷ്മികേ പാഷാണഭേദാശ്മന്തകാമലകക്വാഥസിദ്ധം പിപ്പലീമധുകചൂര്ണപ്രതീവാപം സര്പിഷ്പാനമ്, മദനഫലകഷായോ വമനമ്, ദന്തീവിഡങ്ഗചൂര്ണസ്തൈലലീഢോ വിരേകഃ, രാജവൃക്ഷമദനഫലകഷായപ്രഗാഢമാസ്ഥാപനമ്, മധുകപിപ്ലീസിദ്ധം തൈലമനുവാസനമുത്തരബസ്തിശ്ച| വാതജേ പുഷ്പദോഷേ ഭാര്ഗീഭദ്രദാരുസിദ്ധം സര്പിഷ്പാനമ്, കാശ്മര്യക്ഷുദ്രസഹാസിദ്ധം വാ ക്ഷീരമ്, മധുകശൃഗാലവിന്നാകല്കം പയഃസര്പിഃസഹിതം പ്രിയങ്ഗുതിലകല്കം വാ യോനൌ ധാരയേത്, സരലമുദ്ഗപര്ണീകഷായഃ പ്രക്ഷലനമ്| പിത്തജേ കാകോലീദ്വയവിദാരീമൂലക്വാഥമുത്പലപദ്മകക്വാഥം മധുകപുഷ്പകാശ്മര്യഫലക്വാഥം വാ സശര്കരം പിബേത്, ശ്വേതചന്ദനക്വാഥം വാ സക്ഷൌദ്രമ്|" ഇത്യാദികം സങ്ഗ്രഹാത് (ശാ. അ. ൧) ബോധ്യമ്|

Adhikarana kuNape upakramaH (12-13) · Śloka 13

ഇദാനീം കുണപചികിത്സാമാഹ | കുണപേ പുനഃ||൧൨|| ധാതകീപുഷ്പഖദിരദാഡിമാര്ജുനസാധിതമ്| പായയേത്സര്പിരഥവാ വിപക്വമസനാദിഭിഃ||൧൩||

കുണപാഹ്വയേ തു രേതസി ധാതക്യാദിദ്രവ്യസാധിതം ഘൃതം പായയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| അഥവാ, അസനാദിഭിഃ-അസനാദിഗുണോദ്ദിഷ്ടൈര്ഭേഷജൈഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫/൧൯) വിപക്വം ഘൃതം പായയേത്| നനു, കുണപ ഇതി സാമാന്യോക്താവപി കഥം രേതസീതി വിഷേഷോ ലഭ്യതേ| ബ്രൂമഃ| രേതഃപ്രകരണാത്| അപി ച കുണപാസ്ത്രസ്യ പുരസ്താദുപക്രമം വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൧൬)-"പേയം കുണപപൂയാസ്രേ" ഇതി| തസ്മാദ്രേതസ ഏവേഹ ഗ്രഹണം യുക്തമ്| പുനര്ഗ്രഹണമത്ര വാതാദിദുഷ്ടേ രേതസ്യസ്രോക്താം ക്രിയാം കുര്യാദിതി ദ്യാതയതി|

Adhikarana granthisaMj~je retasyupakramaH (14) · Śloka 14

സാമ്പ്രതം ഗ്രന്ഥിസംജ്ഞേ രേതസ്യുപക്രമം ബ്രൂതേ പലാശഭസ്മാശ്മഭിദാ ഗ്രന്ഥ്യാഭേ| |൧൪|

പലാശസ്യ ഭസ്മ പലാശഭസ്മ| അശ്മഭിത്-പാഷാണഭേദഃ| പലാശഭസ്മ ചാശ്മഭിച്ച, തേന വിപക്വം ഘൃതം ഗ്രന്ഥ്യാഭേ-ഗ്രന്ഥിനാമ്നി രേതസി, പായയേത്|

Adhikarana pUyaretasyupakramaH (14) · Śloka 14

പൂയരേതസി| പരുഷകവടാദിഭ്യാമ്|൧൪|

പൂയാഖ്യേ രേതസി പരൂഷകവടാദിഭ്യാം വിപക്വം ഘൃതം പായയേത്| പരുഷകശ്ച വടശ്ച പരൂഷകവടൌ, താവാദീ യയോര്ഗണയോസ്തൌ പരുഷകവടാദീ, താഭ്യാമ്| "പരുഷകം വരാ ദ്രാക്ഷാ" (ഹൃ.സൂ. അ.൧൫/൧൩) ഇതി പരുഷകാദിഃ| തഥാ, "ന്യഗ്രോധപിപ്പല" (ഹൃ.സൂ. അ. ൧൫/൪൧) ഇതി വടാദിഃ|

Adhikarana kShINAhvayeretasyupakramaH (14) · Śloka 14

| ക്ഷീണേ ശുക്രകരീ ക്രിയാ||൧൪||

ക്ഷീണേ-ക്ഷീണത്വാത് ക്ഷീണാഹ്വയേ രേതസി, ശുക്രകരീ ക്രിയാ| കാര്യേതി ശേഷഃ| ശുക്രലമതിശയേന സേവ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana malasadRuSe retasyupakramaH (15) · Śloka 15

സംശുദ്ധോ വിട്പ്രഭേ സര്പിര്ഹിങ്ഗുസേവ്യാദി(ഗ്നി)സാധിതമ്| പിബേത്|൧൫|

സംശുദ്ധഃ-കൃതവമനവിരേചനഃ, വിട്പ്രഭേ-വിണ്മലസദ്ദശേ രേതസി, ആതുരോ ഘൃതം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഹിങ്ഗുസേവ്യാദിസാധിതമ്| അത്രാദിശബ്ദോ വ്യവസ്ഥാവാചീ| തേന സങ്ഗ്രഹോക്തസ്യ (ശാ. അ. ൧)- "ഹിങ്ഗൂശീര[ചിത്രകൈരഥവാ] ചിത്രക[വിതുന്നക] പ്രിയങ്ഗു[ഹിങ്ഗു]സമങ്ഗാമൃണാലസിദ്ധമേലാചോചചൂര്ണപ്രതീവാപമ്|" ഇത്യസ്യ പാഠസ്യ സൂചനാ ഭവതി| ഹിങ്ഗുസേവ്യാഗ്നിസാധിതമിത്യപരേ പേഠുഃ| നനു, "അസാധ്യം തു ത്രിദോഷം മൂത്രവിട്പ്രഭമ്|" (ശ്ലോ.൧൨) ഇത്യുവാച തന്ത്രകൃത്| തത്കിമിത്യസ്യ ചികിത്സോപദിഷ്ടാ ? ബ്രൂമഃ| കിഞ്ചിത്സാധ്യതാऽപ്യസ്യാസ്തീതി പ്രതിപാദയിതും ചികിത്സാമുപദിദേശ ശാസ്ത്രകാരഃ| അത ഏവ മൂത്രപ്രഭസ്യാസാധ്യത്വാച്ചികിത്സാം നോപാദിശത്| മൂത്രപ്രഭാര്തവവിട്പ്രഭാര്തവയോരപ്യസാധ്യത്വാദേവോപക്രമം നാഭ്യധാത്|

Adhikarana granthinAmnyArtave upakrame (15) · Śloka 15

വാതദ്യാര്തവേഷു "സ്വൌഷധം കുര്യാത്" (ശ്ലോ.൧൨) ഇത്യുക്തമ്| കുണപഗ്രന്ഥ്യദ്യാര്തവേഷു വിശേഷേണ ചികിത്സാം വക്ഷ്യതി | ഗ്രന്ഥ്യാര്തവേ പാഠാവ്യോഷവൃക്ഷകജം ജലമ്||൧൫||

ഗ്രന്ഥ്യാര്തവേ-ഗ്രന്ഥിനാമ്ര്യാര്തവേ സ്ത്രീരജസി, ജലം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? പാഠാദിജാതമ്| പാഠാ-പ്രാചീനാ| വ്യോഷം-ത്രികടുകമ്| വൃക്ഷകഃ-കുടജഃ|

Adhikarana kuNapapUyAstrayorupakramaH SuddhaSukralakShaNam (16) · Śloka 16

പേയം കുണപപൂയാസ്ത്രേ ചന്ദനം വക്ഷ്യതേ തു യത്| ഗുഹ്യരോഗേ ച തത്സര്വം കാര്യം സോത്തരബസ്തികമ്||൧൬||

കുണപാഖ്യേ രജസി പൂയാഖ്യേ ചാപി ചന്ദനം പേയമ്| അത്ര 'ദ്രവാനുക്തൌ ജലം ദേയമ്' (ഹൃ. ക. അ. ൬/൨൩) ഇതി പരിഭാഷയാ ജലേന പാതവ്യമിതി ബോധ്യമ്| ക്ഷീണാര്തവ ഇഹ ചികിത്സിതം നോക്തമ്, തച്ച സ്വധിയോഹ്യമ്| യഥാ ക്ഷീണരേതസി ശുക്രകരീ ക്രിയാ കാര്യേത്യുക്തമ്, തഥാ ക്ഷീണേ രക്തേ രക്തകരീ ക്രിയാ കാര്യേതി| ന ച കേവലമേതത്പൂര്വോക്തമേവ ചികിത്സിതം കാര്യമ്, യാവദ്ഗുഹ്യരോഗപ്രതിഷേധേ യദ്വക്ഷ്യതേ-ഭണിഷ്യതേ, തദപി സര്വം സാധനം യഥായോഗം വമനാദി യോനൌ പിചുകധാരണാദികം ച കാര്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? സോത്തരബസ്തികമ്| സഹോത്തരബസ്തിനാ വര്തത ഇതി സോത്തരവസ്തികമ്| ഉത്തരബസ്തിരപി തത്ര കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| സോത്തരബസ്തികമിതി "തേന സഹേതി തുല്യയോഗേ" ഇതി വഹുവ്രീഹിഃ, "ശേഷാദ്വിഭാഷാ" ഇതി കപ്, 'വോപസര്ജനസ്യ" ഇതി സഭാവഃ| ഉത്തരബസ്തിരപി തത്രൌഷധമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana SuddhArtavalakShaNam (17-18) · Śloka 18

ബീജാസമര്ഥം രേതോസ്ത്രമഭിധായ സാമ്പ്രതം ശുദ്ധം യച്ഛുക്രാര്തവം ബീജസമര്ഥം തല്ലക്ഷാണാര്ഥമാഹ ശുക്രം ശുക്ലം ഗുരു സ്നിഗ്ധം മധുരം ബഹലം ബഹു| ഘൃതമാക്ഷികതൈലാഭം സദ്ഗര്ഭായ ആര്തവം പുനഃ||൧൭|| ലാക്ഷാരസശശാസ്ത്രാഭം ധൌതം യച്ച വിരജ്യതേ| |൧൮|

ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവ ഇതി പൂര്വം ശുക്രസ്യോപദേശാത്പ്രാധാന്യാച്ച ശുക്രസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| "തത്രാഹാരരസസ്യ സമ്യക്പരിണതസ്യ ക്രമാന്മജ്ജാനമനുപ്രാപ്തസ്യ സാരഃ ശുക്രസംജ്ഞാം ലഭതേ| തച്ച ക്ഷീര ഇവ സര്പിരിക്ഷുരസ ഇവ ഗുഡഃ ശരീരേ ശുക്രധാരാം കലാമാശ്രിത്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപിതയാ സ്ഥിതമ്| വിശേഷതശ്ച മജ്ജമുഷ്കസ്തനേഷു| ഹര്ഷോദീരിതം തു സങ്ഘട്ടനേന ഹൃദയാവേശാത് പിണ്ഡീഭൂതമങ്ഗാദങ്ഗാത്പ്രവര്തതേ (സങ്ഗ്രഹേ ശാ. അ.൧)|" തച്ച ശുക്ലാദിഗുണയുക്തം ശുക്രമ്| തഥാ, ഘൃതാഭം മാക്ഷികാഭം തൈലാഭം വാ സദ്ഗര്ഭായ-ശോഭനഗര്ഭാര്ഥം, ഭവതി| തവ ഘൃതാഭേന ഗൌരവര്ണത്വം ഗര്ഭസ്യ, മാക്ഷികാഭേന ശ്യാമവര്ണത്വം, തൈലാഭേന കൃഷ്ണവര്ണത്വം, ഭവതി| "രക്തമേവ സ്ത്രീണാം മാസി മാസി ഗര്ഭകോഷ്ഠമനുപ്രാപ്യ ത്ര്യഹം പ്രവര്തമാനമാര്തവമാചക്ഷതേ| അതിപ്രസങ്ഗേനാനൃതൌ വാ പ്രവര്തമാനം തദേവാസൃഗ്ദരാദിസംജ്ഞാം ലഭതേ" (സം.ശാ.അ.൧)| യദാര്തവം ലാക്ഷാ രസാഭം-അലക്തകരസസദൃശമ് , തഥാ ശശരുധിരസദൃശമ്, തഥാ യച്ച ധൌതം സദ്വിരജ്യതേ-വസ്ത്രാദിലഗ്നം ധൌതം സല്ലൌഹിത്യം ജഹാതീത്യര്ഥഃ| തദീദൃശമാര്തവം തു സദ്ഗര്ഭായ സമ്പദ്യതേ|

Adhikarana garbhasambhavAtpUrvamitikartavyatA (18-19) · Śloka 19

ശുദ്ധശുക്രാര്തവലക്ഷണമുക്ത്വാ, ഇദാനീം ഗര്ഭസമ്ഭവാത്പൂര്വമിതി കര്തവ്യതാമാഹ | ശുദ്ധശുക്രാര്തവം സ്വസ്ഥം സംരക്തം മിഥുനം മിഥഃ||൧൮|| സ്നേഹൈഃ പുംസവനൈഃ സ്നിഗ്ധം ശുദ്ധം ശീലിതബസ്തികമ്| |൧൯|

ശുക്രം ചാര്തവം ച ശുക്രാര്തവേ, ശുദ്ധേ ശുക്രാര്തവേ യസ്യ മിഥുനസ്യ തച്ഛുദ്ധശുക്രാര്തവമ്,-സ്ത്രീപുരുഷയുഗലം, സമുപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ, സ്വസ്ഥം-അരോഗം, രോഗലേശേനാപ്യനാക്രാന്തമ്| തഥാ, മിഥഃ പരസ്പരം, സംരക്തം-അനുരാഗയുക്തമന്യോന്യദര്ശനേന കുസുമചാപാവിഷ്ടമേവംവിധമ്| സ്നേഹൈഃ പുംസവനൈഃ-യഥാഭിമതഗര്ഭഗ്രഹണപ്രഭാവൈഃ ഫലസര്പിര്മഹാകല്യാണകാദിഭിഃ, സ്നിഗ്ധമ്| തഥാ, ശുദ്ധം-കൃതവമനവിരേചനമ്| തഥാ ശീലിതബസ്തികമ്, ശീലിതാഃ-അഭ്യാസേനാനുഷ്ഠിതാഃ, ബസ്തയോ യേന-മിഥുനേന, തച്ചീലിതബസ്തികമ്| ന സകൃദേവാനുഷ്ഠിതബസ്തികമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana dampatyoH pRuthagupakramaH ,kShIrAdibhirnarasyopacAraH (19) · Śloka 19

| നരം വിശേഷാത്ക്ഷീരാജ്യൈര്മധുരൌഷധസംസ്കൃതൈഃ||൧൯||

വിശേഷാത്-വിശേഷേണാതിശയേന, നരം ക്ഷീരൈര്ഘൃതൈശ്ച സമുപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| വിശേഷാദിത്യനേനൈതത് ദ്യോതയതി| വിശേഷേണ നരം ക്ഷീരാജ്യൈഃ സമുപാചരേത്, ന പുനര്നാരീമപി തൈര്ന സമുപാചരേദിതി| കിമ്ഭൂതൈഃ ? മധുരൌഷധസംസ്കൃതൈഃ മധുരാണി-മധുരപ്രായാണി മധുരപ്രഭാവാനി ച താന്യൌഷധാനി-ജീവനിയാദീനീ, [ച]തൈര്മധുരൌഷധൈഃ, സംസ്കൃതൈഃ-സിദ്ധൈഃ|

Adhikarana tailAdibhirnAryAH samupacAraH (20) · Śloka 20

നാരീം തൈലേന മാഷൈശ്ച പിത്തലൈഃ സമുപാചരേത്| |൨൦|

നാരീം തൈലേന മാഷൈശ്ച സമുപാചരേത്| ചശബ്ദോऽത്ര ഭിന്നക്രമഃ| പിത്തലൈശ്ച സമുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| പിത്തലാനി ഹി രക്തവൃദ്ധിഹേതവഃ| ഉക്തം ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧/൨൬)-"ആശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ| യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ദ്ധനക്ഷപണൌഷധമ്||" ഇതി| ഏവം ച തൈലം പിത്തകൃത്ത്വാദേവോപന്യസ്തമ്| വിശേഷാദിത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| ക്ഷീരാജ്യേഭ്യോऽപി വിശേഷേണ നാരിം തൈലദിഭിഃ സമുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| പുരുഷസ്യ തു രജസോऽഭാവാത്തദ്വൃദ്ധിഹേതവസ്തൈലാദയോ നോപയുജ്യന്ത ഏവ|

Adhikarana strImadhikRutya garbhagrahaNayogyatA (20-21) · Śloka 21

ഊര്വോക്തസകലസാമഗ്രീയുക്താദപി മിഥുനാദ്വിശിഷ്ടകാലമന്തരേണ ഗര്ഭസ്യാസമ്ഭവ ഇതി സ്ത്രീമധികൃത്യ തദ്ഗര്ഭഗ്രഹണയോഗ്യം കാലം ദര്ശയിതുമാഹ | ക്ഷാമപ്രസന്നവദനാം സ്ഫുരച്ഛ്രോണിപയോധരാമ്||൨൦|| സ്വസ്താക്ഷികുക്ഷിം പുംസ്കാമാം വിദ്യാദൃതുമതീം സ്ത്രിയമ്| |൨൧|

കാര്ശ്യഹേതും വിനാ ക്ഷാമം, തഥാ പ്രസന്നം-നിര്മലം, വദനം-മുഖം, യസ്യാഃ സൈവംഭൂതാ, താമ്| ശ്രോണിശ്ച പയോധരൌ ച ശ്രോണിപയോധരമ്, സ്ഫുരത്-കമ്പമാനം, ശ്രോണിപയോധരം യസ്യാഃ സാ, താമ്| ശ്രോണിഃ-കടിഃ| സ്ത്രസ്തേ-ച(ഗ)ലിതേ, ഇവാക്ഷിണീ കുക്ഷിശ്ച യസ്യാഃ സാ താമ്| തഥാ, പുംസി കാമഃ-അഭിലാഷോ, യസ്യാഃ സാ, താമ്| ഏവംവിധാം സ്ത്രിയമൃതുമതീം-ഋതുയുക്താം, വിദ്യാത്| തസ്യാഃ സ ഗര്ഭഗ്രഹണകാല ഇത്യര്ഥഃ| പുംസ്കാമാമിതി "സംപുംകാനാം സോ വക്തത്ര്യഃ" ഇതി മകാരസ്യ സകാരദേശാദ്രുത്വാഭാവഃ|

Adhikarana RutAvatIte yonisa~gkocAdi (21-22) · Śloka 22

"സര്വം ച ഹേതുമദ്ബ്രൂയാത്" ഇത്യാഗമഃ, അത ആഹ | പദ്മം സങ്കോചമായാതി ദിനേऽതീതേ യഥാ, തഥാ||൨൧|| ഋതാവതീതേ യോനിഃ, സാ ശുക്രം നാതഃ പ്രതീച്ഛതി| |൨൨|

യഥാ ദിവാ പ്രഫുല്ലം പദ്മമനന്തരം ദിവസാതിക്രാന്തൌ സങ്കോചമായാതി-മുകുലഭാവം പ്രാപ്നോതി, തത്സ്വഭാവത്വാത്തസ്യ| തഥാ-തേനൈവ പ്രകാരേണ, ഋതാവതീതേ-അതിക്രാന്തേ ദ്വാദശരാത്രസ്വഭാവേ യോനിഃ സങ്കോചമായതി| സാ ച-യോനിഃ, [അതഃ] സങ്കുചിതത്വാത് ശുക്രം ന പ്രതീച്ഛതീതി|

Adhikarana mAsenopacitaM raktaM vAyuryonimukhAnnudet (22-23) · Śloka 23

വിവൃതാവിവൃതമുഖത്വം ഹി യോനേര്ഗര്ഭഗ്രഹണാഗ്രഹണഹേതുഃ| തച്ച വായോഃ ക്രിയാവതഃ കാലസഹായസ്യായത്തമിത്യാഹ | മാസേനോപചിതം രക്തം ധമനീഭ്യാമൃതൌ പുനഃ||൨൨|| ഈഷത്കൃഷ്ണം വിഗന്ധം ച വായുര്യോനിമുഖാന്നുദേത്| |൨൩|

മാസേന യദുപചിതമാഹാരരസതോ വൃദ്ധിം പ്രാപ്തം രക്തം തത്പുനര്മാസേനോപചിതം രക്തമൃതൌ വായുര്യോനിമുഖാന്നുദേത്-പ്രേരയേത്| വിധൌ ലിങ്| തദാ യോനിമുഖം വിവൃതം സമ്പദ്യതേ| കേന നുദേത് ? ധമനീഭ്യാംസ്രോതോവിശേഷാഭ്യാം| കിമ്ഭൂതം രക്തമ് ? ഈഷാത്കൃഷ്ണം, തഥാ വിഗന്ധംവിസ്രഗന്ധരഹിതമ്| പ്രകൃതിസ്ഥപ്രേരകപവനസമ്പര്കാദീഷത്കൃഷ്ണതാ, ന തു കുപിതസമീരണപ്രേരണസംശ്ലേഷവശാദിവാത്യന്തം കൃഷ്ണതാ| നാപി പിത്തേന തഥാഭൂതേന യുക്തമ്, യേന വിസ്ത്രഗന്ധി സ്യാത്| നാപി ശ്ലേഷ്മണാ തഥാഭൂതേന യുക്തമ്, യേന തദ്വര്ണയുക്തം സ്യാത്| തസ്മാച്ഛുദ്ധം വിശിഷ്ടേ കാലേ യോനിമുഖാത്പ്രവര്തമാനം രക്തമാര്തവസംജ്ഞാം ലഭതേ| തദേവ ചാന്യദാ യോനിമുഖാത്പ്രവര്തമാനമസൃഗ്ദരസംജ്ഞാമാസാദയതി|

Adhikarana rajasvalayA vartanaprakAraH RutumatyAScaturthadinakRutyam (23-26) · Śloka 26

ശുദ്ധം ച രക്തം പുഷ്പസംജ്ഞമ്, ഗര്ഭാഖ്യസ്യ ഫലസ്യ ഭവിഷ്യതോऽഭിവ്യഞ്ജകത്വാത്| അത ഏവാഹ | തതഃ പുഷ്പേക്ഷണാദേവ കല്യാണധ്യായിനീ ത്ര്യഹമ്||൨൩|| മൃജാലങ്കാരരഹിതാ ദര്ഭസംസ്തരശായിനീ| ക്ഷൈരേയം യാവകം സ്തോകം കോഷ്ഠശോധനകര്ഷണമ്||൨൪|| പര്ണേ ശരാവേ ഹസ്തേ വാ ഭുഞ്ജീത ബ്രഹ്മചാരിണീ| ചതുര്ഥേऽഹ്നി തതഃ സ്നാതാ ശുക്ലമാല്യാമ്ബരാ ശുചിഃ||൨൫|| ഇച്ഛന്തീ ഭര്തൃസദൃശം പുത്രം പശ്യേത്പുരഃ പതിമ്| |൨൬|

പുഷ്പേക്ഷണാത്-പുഷ്പസ്യ ദര്ശനാദേവാനന്തരം, സ്ത്രീ ത്ര്യഹം-ത്രീണി ദിനാനി, കല്യാണം-ശുഭം, അവശ്യം ധ്യായതി-ചിന്തയതീതി കല്യാണധ്യായിനീ സ്യാത്| ആവശ്യകേ ണിനിഃ| തഥാ, മൃജാ-സ്നാനക്രിയാ, അലങ്കാരഃ-കടകാദിഃ പുഷ്പാദിര്വാ, അലങ്ക്രിയതേ-ഭൂഷ്യതേ ശരീരമേഭിരിതി കൃത്വാ, ഏവം ഗന്ധമാല്യസ്യാപ്യലങ്കാരത്വമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൫/൮൨)- "ഗന്ധമാല്യാദികാം ഭൂഷാമ്" ഇതി| മൃജാലങ്കാരാഭ്യാം രഹിതാ-വര്ജിതാ| തഥാ ദര്ഭാണാം സംസ്തരഃ-ശയ്യാ, തത്ര ശേതേ സാ ദര്ഭസംസ്തരശായിനീ| "വ്രതേ" ഇതി ണിനിഃ| തഥാ, ക്ഷൈരേയം-ക്ഷീരസിദ്ധം, യാവകം-യവാന്നവിശേഷം, പര്ണേ ശരാവേ ഹസ്തേ വാ ഭുഞ്ജീത-ഭക്ഷയേത്| കിയന്മാത്രമ് ? സ്തോകം-അല്പമാത്രമ്| തത്ക്ഷൈരേയമുപയുക്തം കീദൃശം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-കോഷ്ഠശോധനകര്ഷണമിതി| ശോധനം ച കര്ഷണം ച ശോധനകര്ഷണമ്| കോഷ്ഠസ്യ ശോധനകര്ഷണമിതി ഷഷ്ഠീസമാസഃ| ശരീരസ്യ മഹാസ്ത്രോതോ മധ്യമോ ഭാഗ ആമപക്വസ്യാശയഃ കോഷ്ഠശബ്ദവാച്യഃ| സ ഏവ ഗര്ഭാധിഷ്ഠാനമ്, അതസ്തസ്യൈവ ശോധനമ്| തഥാ, തദങ്ഗാനാം കര്ഷണമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| ന പുനഃ കോഷ്ഠസ്യ ശോധനമന്യേഷാം ചാങ്ഗാനാം കര്ഷണമ്| തഥാ ഹി-ത്രിവൃദാദിനാ വിരിച്യതേ, നൈവമനേന യാവകേന| വസ്തുസ്വാഭാവ്യാത് കോഷ്ഠശോധനകര്ഷണമാത്രമേവ ക്രിയതേ| ക്ഷൈരേയമിതി "ക്ഷീരാഡ്ഢഞ്" ഇതി ഢഞ്| യാവ ഏവ യാവക ഇതി "യാവാദിഭ്യഃ കന്" ഇതി കന്| തഥാ, ബ്രഹ്മചാരിണീ-ത്യക്തവ്യവായാ, സ്യാത്| തതഃ-ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം,ചതുര്ഥേ വാസരേ സ്നാതാ, തഥാ ശുക്ലാനി മാല്യാന്യമ്ബരാണി ച യസ്യാഃ സൈവമ്, തഥാ ശുചിഃ-അന്തര്ബഹിശ്ച പവിത്രാ സതീ, പുരഃ-പൂര്വം, പതിം പശ്യേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൧)- ചതുര്ഥേ ത്വഹന്യുദ്വര്തിതാ ശീതസലിലസ്നാതാऽനുലിപ്താऽലങ്കൃതാ ശുക്ലമാല്യാമ്ബരാ കൃതമങ്ഗലസ്വസ്ത്യയനൈവംവിധമേവ ഭര്താരം പശ്യേദനന്യമനാഃ| തദാ ഹി യാദൃശം പശ്യതി ചിന്തയതി വാ താദൃശമേവ പ്രസൂത ഇതി|" ഇതി|

Adhikarana Rutusthitau kAlaparimANam same putraH viShame kanyA (26-27) · Śloka 27

തത്കിം ത്ര്യഹമേവ ഋതുഃ, അത്രൈവ പുഷ്പദര്ശനാത്| അഥോത്തരകാലമപി ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ | ഋതുസ്തു ദ്വാദശ നിശാഃ പൂര്വാസ്തിസ്രോऽത്ര നിന്ദിതാഃ||൨൬|| ഏകാദശീ ച, യുഗ്മാസു സ്യാത്പുത്രോऽന്യാസു കന്യകാ| |൨൭|

പുഷ്പദര്ശനാത്പ്രഭൃതി യാവദ്വാദശരാത്രയസ്താവദൃതുര്യോഷിതഃ, ന പുനരത്ര്യഹമേവ, യത്ര പുഷ്പം പ്രവര്തതേ, ഇതി ഋതുശബ്ദേന ദര്ശയതി| അത്ര-അസ്മിന് ദ്വാദശനിശാവധാവൃതുകാലേ, യാഃ പൂര്വാസ്തിസ്ത്രോ നിശാഃ, യാസു പ്രായഃ പുഷ്പം പ്രവര്തതേ, താ നിന്ദ്യാഃ-ഗര്ഹ്യാഃ സദ്ഭിഃ| ന തത്ര സന്മതിഃ സ്ത്രിയം സങ്ഗച്ഛേത്| അത ഏവാത്ര ബ്രഹ്മചാരിത്വോപദേശഃ| തഥാ, ഏകാദശീ നിശാ നിന്ദ്യാ-അപ്രശസ്താ| ചശബ്ദോऽത്രാനുക്തായാസ്ത്രയോദശ്യാഃ സമുച്ചയാര്ഥഃ| ത്രയോദശ്യാം ഹി മിഥുനീഭാവേ നപുംസകസ്യോത്പത്തിരിതി കേചിദാഹുഃ| യുഗ്മാസു-ചതുര്ഥഷഷ്ഠാഷ്ടമദശമദ്വാദശലക്ഷണാസു നിശാസു, സങ്ഗമേ പുത്രഃ സ്യാത്, അചിന്ത്യത്വാദൃതുഭാവസ്യ| താസു ഹി രാത്രിഷ്വാര്തവമല്പീഭവതി| അന്യാസുഅയുഗ്മാസു നിശാസു പഞ്ചമീസപ്തമീനവമീഷു, കന്യാ ജായതേ| തദാ ഹി ശുക്രമല്പീഭവതി, പൂര്വോക്താദ്ധേതോഃ| യദി പുനരാഹാരാദിവശാത് ശുക്രസ്യാധികത്വമയുഗ്മാസു, യുഗ്മാസു ചാര്തവപൂര്ണതാ സ്യാത്, തദാ പുമാന് സ്ത്ര്യാകൃതിര്ദുര്ബലോ ഹീനാങ്ഗോ വാ ജായതേ, സ്ത്രീ ച പുരുഷാകൃതിര്ദുര്ബലാ ഹീനാങ്ഗാ വാ| ഏകാദശീത്രയോദശ്യോസ്തു നപുംസകമിതി| തദേവം ദമ്പതീ പുംഗര്ഭമിച്ഛന്തൌ യുഗ്മാസു നിശാസു പുംസവനാദികം കര്മാചരേതാമ്, സ്ത്രീഗര്ഭമിച്ഛന്തൌ ത്വയുഗ്മാസു രാത്രിഷു|

Adhikarana putrIyavidhiH (27-28) · Śloka 28

| ഉപാധ്യായോऽഥ പുത്രീയം കുര്വീത വിധിവദ്വിധിമ്||൨൭|| നമസ്കാരപരായാസ്തു ശൂദ്രായാ മന്ത്രവര്ജിതമ്| |൨൮|

അഥേത്യാനന്തര്യേ മങ്ഗലസൂചകോ നിര്ദിഷ്ടഃ| അത ഏവായമാത്രാര്ഥഃ-ഋതുകാലാദനന്തരം മങ്ഗലപൂര്വികാം സര്വാമിമാം വക്ഷ്യമാണാമിതികര്തവ്യതാം കുര്യാദിതി| ഉപാധ്യായഃ-പുരോഹിതോऽഥര്വവേദവിത്, പുത്രീയം-പുത്രായ ഹിതം, വിധിമിത്ഥം കുര്വീത| കഥമ് ? വിധിവത് ന യഥാകഥഞ്ചിത്| വിധിവദിതി പ്രശംസായാം മതുപ്| ക്രിയാവിശേഷണം ചൈതത്, തേന പ്രശസ്തം വേദോക്തമന്യൂനാതിരിക്തവിധാനം യഥാ ഭവതി തഥാവിധം കുര്വീതേത്യവതിഷ്ഠതേ| ബ്രഹ്മാണദിവര്ണത്രയസ്യേമംവിധിം കുര്വീത| ശൂദ്രായാഃ പുനര്നമസ്കാരപരായാഃ-നമസ്കാരപ്രധാനായാഃ, യഥോക്തം സര്വം വിധിം മന്ത്രവര്ജിതം കുര്യാത്| പുത്രീയമിതി "പുത്രാച്ഛ ച" ഇതി ച്ഛഃ|

Adhikarana evaM dampatyoravaMdhyaHsaMyogaH (28) · Śloka 28

| അവന്ധ്യ ഏവം സംയോഗഃ സ്യാദപത്യം ച കാമതഃ||൨൮||

ഏവം-യഥോക്തവിധ്യനുഷ്ഠാനേ, ദമ്പത്യോര്യഃ സംയോഗോ-മിഥുനീഭാവഃ, സ ന വന്ധ്യഃ സ്യാത്| അപി തു സഫലോ ഗര്ഭസമ്ഭവഹേതുര്ഭവേദിത്യര്ഥഃ| ന കേവലം ദമ്പത്യോഃസംയോഗ ഏവം നിഷ്ഫലോ ന ഭവേത്, അപത്യം ച കാമതഃ-യഥാഭിമതം പുംഗര്ഭരൂപം സ്ത്രീഗര്ഭരൂപം വാ, സ്യാത്|

Adhikarana dampatyorekAnte maithunam (29) · Śloka 29

അത ഏവാഹ സന്തോ ഹ്യാഹുരപത്യാര്ഥം ദമ്പത്യോഃ സങ്ഗതിം രഹഃ| |൨൯|

രഹഃശബ്ദേന ഗ്രാമ്യവചസാऽത്ര ഗ്രാമ്യധര്മം സൂചയതി| ഹിയസ്മാത്, സന്തഃ-സാധവഃ, അപത്യാര്ഥം-അപത്യജനനായ, ദമ്പത്യോഃ സ്ത്രീപുരുഷയോഃ, രഹഃ-ഏകാന്തേ, വിശിഷ്ടകാലോചിതം വിശിഷ്ടസംയോഗം സങ്ഗതിമാഹുഃ, ന ഗ്രാമ്യസുഖലിപ്സായൈ|

Adhikarana durapatyasya kulA~ggAratvam (29) · Śloka 29

ന ചാപത്യമാത്രായേത്യാഹ | ദുരപത്യം കുലാങ്ഗാരോ ഗോത്രേ ജാതം മഹത്യപി||൨൯||

ദുഷ്ടാപത്യം സ്ത്രീഗര്ഭഃ പുംഗര്ഭോ വാ, മഹത്യപി ഗോത്രേ ജാതം-ഉത്കൃഷ്ടേऽപി കുല ഉത്പന്നം, ആങ്ഗാരകാര്യകരണസാമര്ഥ്യാത്സമസ്തത്കുലവിനാശഹേതുത്വാത്കുലാങ്ഗാര ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana dampatyoH putracintanaprakAraH (30) · Śloka 30

ഇച്ഛേതാം യാദൃശം പുത്രം തദ്രൂപചരിതാംശ്ച തൌ| ചിന്തയേതാം ജനപദാംസ്തദാചാരപരിച്ഛദൌ||൩൦||

തൌ-ദമ്പതീ, യാദൃശം പുത്രമിച്ഛേതാം-കാമയേതാം, തദ്രൂപചരിതാന് രൂപം-വര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണാശാകൃത്യാദി| തഥാ ചരിതം-ശ്രദ്ധാശ്രുതസത്യാര്ജവാനൃശംസ്യദാനദയാദാക്ഷിണ്യസ്വഭാവാദി| തസ്യ-മനീഷിതസ്യ, സദൃശേ രൂപചരിതേ യേഷാം താന് ജനപദാന് ചിന്തയേതാം-ധ്യായേതാം| പുത്രശബ്ദോऽപത്യമാത്രോപലക്ഷണാര്ഥോऽത്ര| തഥാ ഹി ദുഹിതരമപി കശ്ചിദിച്ഛത്യേവ| കിമ്ഭൂതൌ തൌ പിതരൌ ? തദാചാരപരിച്ഛദൌ| ആചരണം-ആചാരഃ, കുലാനുരൂപസ്യ ദേശാനുരൂപസ്യ ചേതികര്തവ്യതാലക്ഷണസ്യ കര്മണോऽനുഷ്ഠാനമ്| പരിച്ഛദോ-മനുജഗവാശ്വധനധാന്യവസ്ത്രാലങ്കാരരത്നരഥായുധഗൃഹോദ്യാനവീണാപണവഗായനശയ്യാസ്തരണാദിഃ| ആചാരശ്ച പരിച്ഛദശ്ചാചാരപരിച്ഛദൌ| തദിത്യനേനാഭിലഷിതാപത്യം പരാമൃശ്യതേ| തസ്യൈവാചാരപരിച്ചദൌ യയോസ്തൌ ദമ്പതീ ഇച്ഛാ സദൃശരൂപചരിതാന് ജനപദാന് ധ്യായേതാമ്|

Adhikarana dampatyoH shayyArohAdi (31-32) · Śloka 32

കര്മാന്തേ ച പുമാന് സര്പിഃക്ഷീരശാല്യോദനാശിതഃ| പ്രാഗ്ദക്ഷിണേന പാദേന ശയയാം മൌഹൂര്തികാജ്ഞയാ||൩൧|| ആരോഹേത് സ്ത്രീ തു വാമേന തസ്യ ദക്ഷിണപാര്ശ്വതഃ| തൈലമാഷോത്തരാഹാരാ തത്ര മന്ത്രം പ്രയോജയേത്||൩൨||

കര്മാന്തേ ച-പുത്രീയവിധ്യനുഷ്ഠാനാവസാനേ ച, പുമാന് സ്ത്രീതഃ പ്രാക്-പൂര്വം, ശയ്യാമാരോഹേത്-ആക്രമേത്| കിമ്ഭൂതഃ ? സര്പിഃക്ഷീരശാല്യോദനാശിതഃ,-സര്പിര്മിശ്രക്ഷീരശാല്യോദനേനാശിതോ-ഭോജിതഃ| കഥമാരോഹേത് ? ദക്ഷിണേന പാദേന, മൌഹൂര്തികാജ്ഞയാ-ജ്യോതിഃ ശാസ്ത്രവിദാദിഷ്ടഃ| സ്ത്രീ തു വാമേന പാദേന തസ്യ ദക്ഷിണപാര്ശ്വതഃ ശയ്യാമാരോഹേത്, മൌഹൂര്തികാജ്ഞയേതി യോജ്യമ്| തുരവധാരണേ, ഉഭയത്രാപി| പുമാന് ദക്ഷിണേനൈവ പാദേന പ്രാഗേവ, സ്ത്രീ പശ്ചാദേവ വാമേനൈവ പാദേന പുംസോ ദക്ഷിണപാര്ശ്വത ഏവ, ശയ്യാമാരോഹേത്, നാന്യഥാ കൃത്വേതി|"പുമാന് സര്പിഃക്ഷീരശാല്യോദനാശിതഃ" ഇത്യുക്തമ്| സ്ത്രിയാസ്തു തത്കാലോചിതമാഹാരം നിരൂപയന്നാഹ-തൈലേത്യാദി| തൈലം ച മാഷശ്ച, താഭ്യാമുത്തരഃ-അധികഃ, ആഹാരോ യസ്യാഃ സൈവമ്| ഉത്തരശബ്ദോऽത്ര തൈലമാഷൌ പിത്തലൌ രക്തവൃദ്ധിഹേതൂ തയാऽത്യന്തം സേവിതവ്യൌ, ന പുനസ്തഥാ ശുക്രവൃദ്ധികരാണ്യന്യാന്യപി ക്ഷീരാദീനി ദ്രവ്യാണിതി പ്രതിപാദയതി| തത്ര ച മന്ത്രം വക്ഷ്യമാണം പ്രയോജയേത്-പഠേത്|

Adhikarana tatramantrapAThaH (33) · Śloka 33

തദേവ മന്ത്രമാഹ.... ഔമ് ആഹിരസി ആയുരസി സര്വതഃ പ്രതിഷ്ഠാസി ധാതാ ത്വാം ദധാതു വിധാതാ ത്വാം ദധാതു ബ്രഹ്മവര്ചസാ ഭവേതി| ബ്രഹ്മാ ബൃഹസ്പതിര്വിഷ്ണുഃ സോമഃ സൂര്യസ്തഥാऽശ്വിനൌ| ഭഗോऽഥ മിത്രാവരുണൌ വീരം ദദതു മേ സുതമ്||൩൩||

ആഹിരസീത്യാദി [ വീരം ദദതു മേ സുതമിത്യന്തം മന്ത്രം പഠേത് ]

Adhikarana anyonyaMsAntvanapUrvakaMsaMveSaH (34) · Śloka 34

സാന്ത്വയിത്വാ തതോऽന്യോന്യം സംവിശേതാം മുദാന്വിതൌ| ഉത്താനാ തന്മനാ യോഷിത്തിഷ്ഠേദങ്ഗൈഃ സുസംസ്ഥിതൈഃ||൩൪||

തതോ-മന്ത്രപാഠാദനന്തരം, പരസ്പരം സാന്ത്വയിത്വാ-പ്രിയവചനാദിനാ പ്രീതിമുത്പാദ്യ, സമ്വശേതാം-മിഥുനീഭാവം ഗച്ഛേതാമ്| കിമ്ഭൂതൌ? മുദാ-ഹര്ഷേണ, അന്വിതൌ-യുതൌ| തത്ര ച സംവേശനേ യോഷിദുത്താനാ തച്ചിത്താ ചാവയവൈഃ സുസംസ്ഥിതൈസ്തിഷ്ഠേത്|

Adhikarana evaM kRute garBadhAraNam (35) · Śloka 35

കിമേവംസതി ഭവതി ? ഇത്യാഹ തഥാ ഹി ബീജം ഗൃഹ്ണാതി ദോഷൈഃ സ്വസ്ഥാനമാസ്ഥിതൈഃ| |൩൫|

ഹി-യസ്മാത്, തഥാ-തേന പ്രകരേണ, സാ ബീജം ഗൃഹ്ണാതി, ദോഷൈഃ-വാതാദിഭിഃ സ്വസ്ഥാനാവസ്ഥിതൈഃ സദ്ഭിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൧)- "ന ചാസാവധസ്തിഷ്ഠേത്| തഥാ ഹി സ്ത്രീചേഷ്ടഃ പുമാന് ജായതേ പുംചേഷ്ടാ വാ സ്ത്രീ| ന ച ന്യുബ്ജാം പാര്ശ്വഗതാം വാ സേവേത| ന്യുബ്ജായാ വാതോ ബലവാന് സ യോനിം പീഡയതി| ദക്ഷിണപാര്ശ്വഗായാഃ ശ്ലേഷ്മാ പീഡിതശ്ച്യുതോऽപിദധാതി ഗര്ഭാശയമ്| വാമപാര്ശ്വഗായാസ്തദ്വത്പിത്തം വിദഹതി രക്തശുക്രേ| തസ്മാദുത്താനാ ബീജം ഗൃഹ്ണീയാത്|" ഇതി|

Adhikarana sadyogarBayA lakShaNam (35-36) · Śloka 36

| ലിങ്ഗം തു സദ്യോഗര്ഭായാ യോന്യാ ബീജസ്യ സങ്ഗ്രഹഃ||൩൫|| തൃപ്തിര്ഗുരുത്വം സ്ഫുരണം ശുക്രാസ്രാനനുബന്ധനമ്| ഹൃദയസ്പന്ദനം തന്ദ്രാ ത്റ്ഡ്ഗ്ലാനിര്ലോമഹര്ഷണമ്||൩൬||

സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാത്, ഗര്ഭോ യസ്യാഃ സൈവമ്, തസ്യാഃ സദ്യോഗര്ഭായാ ലക്ഷണം ബീജസ്യ-ഗര്ഭാഖ്യസ്യ, യോന്യാ-കരണഭൂതയാ, സങ്ഗ്രഹഃ സമ്യഗ്ഗ്രഹണമ്| തഥാ, തൃപ്തിരിവ തൃപ്തിഃ ഗുരുത്വം സ്ഫുരണം ച കുക്ഷേര്ഭവതി| തഥാ, ശുക്രം ചാസ്രം ച-ശുക്രാസ്രേ, അനുബന്ധനം-പ്രവര്തനമ്, നാനുബന്ധനം-അനനുബന്ധനമ്, ശുക്രാസ്രയോരപ്രവര്തനം-ശുക്രാസ്രാനനുബന്ധനമ്,-ശുക്രാസ്രയോര്യോനിമുഖാദവമനം ബഹിരനിഃസരണമ്, അത്ര ച യോന്യാ ഗൃഹീതബീജത്വം ഹേതുഃ| തഥാ, ഹൃദയസ്പന്ദനാദയഃ പഞ്ച സദ്യോഗര്ഭായാ ലക്ഷണാനി ഭവന്തി| ലോമഹര്ഷണം ഹര്ഷവശാദ്ഭവതി| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (ശാ. അ. ൨)- "പ്രഹര്ഷോ ഹൃല്ലാസഃ" ഇത്യാദി|

Adhikarana garBAvasthAH (37) · Śloka 37

ഇദാനീം ഗര്ഭസ്യാവസ്ഥാഃ പ്രദര്ശയിതുമാഹ അവ്യക്തഃ പ്രഥമേ മാസി സപ്താഹാത്കലലീഭവേത്| ഗര്ഭഃ പുംസവനാന്യത്ര പൂര്വം വ്യക്തേഃ പ്രയോജയേത്||൩൭||

സപ്താഹാദര്വാഗ്ഗര്ഭഗോലകഃ ശ്ലേഷ്മപിണ്ഡീഭുതോ ഭവേത്| സപ്താഹാദനന്തരം യാവന്മാസസ്താവദവ്യക്താകൃതിഃ കലലീഭവേത്| അത്ര കലലീഭൂതേ യാവത്സ്ത്രീപുരുഷാദ്യുത്പത്തിലക്ഷണാ വ്യക്തിര്ന ഭവതി താവദ്വ്യക്തേഃ പ്രാക് പ്രഥമേ മാസി പുംസവനാനി പ്രയോജയേത്|

Adhikarana puMsavanasya sArdhakatvam (38) · Śloka 38

നനു, "ശുദ്ധേശുക്രാര്തവേ സത്വഃ സ്വകര്മക്ലേശചോദിതഃ| ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ"(ശ്ലോ.൧) ഇത്യുക്തമ്| തത്ര യദി പ്രാക്കൃതേന കര്മണാ സ്ത്രീഗര്ഭഃ കുക്ഷിമാക്ഷിപ്തസ്തദാ പുരുഷപ്രയത്നേ സത്യപി പുംഗര്ഭഃ കര്തും ന ശക്യതേ| തസ്മാത്പുംസവനമനര്ഥകമേവേത്യാശങ്ക്യാഹ ബലീ പുരുഷകാരോ ഹി ദൈവമപ്യതിവര്തതേ| |൩൮|

ഹി-യസ്മാത്, പുരുഷകാരോ ബലവാന് ദുര്ബലം ദൈവമതിവര്തതേഅതിക്രമ്യ വര്തതേ| അപിശബ്ദാത് പുരുഷകാരമപി ദുര്ബലം ദിഷ്ടം ബലീയോऽതിക്രമ്യ വര്തത ഇതി പ്രതിപാദയതി| അത ഏവ പ്രാക്കൃതേന കര്മാണാ ബലീയസാऽऽക്ഷിപ്തസ്യ സ്ത്രീഗര്ഭസ്യ പുംസവനാദിദാനേന പൌരുഷേണ കര്മണാ ശതശോऽപി പ്രയോജിതേന ന കഥഞ്ചിത്പുംഗര്ഭതാ കര്തും പാര്യത ഇതി| ഉക്തം ച (ചരകേ വി.അ. ൩/൩൬)-"ദൈവം പുരുഷകാരേണ ദുര്ബലം ഹ്യുപഹന്യതേ| ദൈവേന ചേതരത്കര്മ പ്രകൃഷ്ടനോപഹന്യതേ||" ഇതി| അത്ര പുംസവനാദി സമ്യക് പ്രയോജിതം സിധ്യസിധ്യനുമീയമാനം പ്രാക്കൃതസ്യ കര്മണോ ഹീനബലത്വപ്രബലത്വമവഗമയതി|

Adhikarana puMsavanaprayogaH (38-39) · Śloka 39

അധുനാ പുംസവനാദിപ്രയോഗമാഹ | പുഷ്യേ പുരുഷകം ഹൈമം രാജതം വാऽഥവാऽऽയസമ്||൩൮|| കൃത്വാऽഗ്നിവര്ണം നിര്വാപ്യ ക്ഷീരേ തസ്യഞ്ജലിം പിബേത്| |൩൯|

പുഷ്യേ-പുഷ്യനക്ഷത്രയുക്തേ കാലേ, പുരുഷകം-പുത്തലകം, ഹേമാദികൃതമഗ്നിവര്ണം കൃത്വാ സുധ്മാതതയാ, തതഃ ക്ഷീരേ നിര്വാപ്യ-നിവേശ്യ, തസ്യ-ക്ഷീരസ്യ, അഞ്ജലിം-പലചതുഷ്ടയാഖ്യം, പിബേത്| പുരുഷകമിതി പുരുഷ ഇവേത്യസ്മിന്നര്ഥേ "ഇവേ പ്രതികൃതൌ" ഇതി കന്| ഹൈമമിതി ഹേമ്തോവികാരാര്ഥേऽണ് "നസ്തദ്ധിതേ" ഇതി ടിലോപഃ| രാജതമിതി "പ്രാണിരജതാദിഭ്യോऽഞ് ഇത്യഞ്| ആയസമിതി "തസ്യേദമ്" ഇത്യണ്|

Adhikarana puShye gauradaNDAdicaturNAM pAnam (39-40) · Śloka 40

| ഗൌരദണ്ഡമപാമാര്ഗം ജീവകര്ഷഭസൈര്യകാന്||൩൯|| പിബേത്പുഷ്യേ ജലേ പിഷ്ടാനേകദ്വിത്രിസമസ്തശഃ| |൪൦|

ഗൌരദണ്ഡാദീംശ്ചതുരോ ദ്രവ്യവിശേഷാന് പിബേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? ജലേ പിഷ്ടാന്-കല്കീകൃതാന്| കഥം കൃത്വാ ? ഏകദ്വിത്രിസമസ്തശഃ ഏകാദിഷു പ്രത്യേകം ശസ്പ്രത്യയാര്ഥയോഗഃ| തേനൈകമേകം കൃത്വാ, ദ്വൌ ദ്വൌ കൃത്വാ, ത്രീംസ്ത്രീന്കൃത്വാ, ചതുരശ്ചതുരഃ കൃത്വാ, ഏതാന് പിബേദിത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| കദാ പ്രാശ്യമ് ? പുഷ്യേ-പുഷ്യയുക്തേ കാലേ|

Adhikarana SvetabRuhatImUlasya strInAsApuTe secanam (40-41) · Śloka 41

| ക്ഷീരേണ ശ്വേതബൃഹതീമൂലം നാസാപുടേ സ്വയമ്||൪൦|| പുത്രാര്ഥം ദക്ഷിണേ സിഞ്ചേദ്വാമേ ദുഹിതൃവാഞ്ഛയാ| |൪൧|

ശുക്ലപുഷ്പകണ്ടകാരികായാ മൂലം ക്ഷീരേണ കല്കീകൃത്യ സ്വയം-സ്ത്രീ, ദക്ഷിണേ നാസാപുടേ പുത്രാര്ഥം-പുത്രസമ്പത്തയേ, സിഞ്ചേത്| ദുഹിതൃവാച്ഛയാ-സുതാകാമ്യയാ, വാമേ നാസാപുടേ സിഞ്ചേത്|

Adhikarana putrotpAdasthitipradAnyauShadhAni (41-42) · Śloka 42

| പയസാ ലക്ഷ്മണാമൂലം പുത്രോത്പാദസ്ഥിതിപ്രദമ്||൪൧|| നാസയാऽऽസ്യേന വാ പീതം വടശുങ്ഗാഷ്ടകം തഥാ| ഓഷധീര്ജീവനീയാശ്ച ബാഹ്യാന്തരുപയോജയേത്||൪൨||

പയസാ-ക്ഷീരേണ, ലക്ഷ്മണാമൂലം കല്കീകൃത്യ പീതം പുത്രോത്പാദപ്രദം പുത്രസ്ഥിതിപ്രദം ച ഭവതി| കഥം പീതമ് ? നാസയാऽऽസ്യേന വാ, കദാചിന്നാസികയാ കദാചിദാസ്യേന| യസ്യാഃ പുത്രോ നോത്പദ്യതേ തഥോത്പന്നോ വാ സ്ഥിതിം ന ലഭതേ-ചിരം ന ജീവതി, തയൈവം പാതവ്യമിത്യര്ഥഃ| വടശുങ്ഗാഷ്ടകം തഥാ-തേനൈവ പ്രകാരേണ നാസയാ ആസ്യേന വാ പീതം പുത്രോത്പാദസ്ഥിതിപ്രദം ഭവതി| ന്യഗ്രോധസ്യ പ്രഥമോദ്ഭിന്നഃ പ്രരോഹോ-വടശുങ്ഗഃ, തസ്യാഷ്ടകമിതി| പ്രഭാവസ്യാചിന്ത്യത്വാദേതത്സങ്ഖ്യാവച്ഛിന്നത്വമ്| ജീവനീയാ യാ ഓഷധ്യോ-ജീവന്തീകാകോല്യാദ്യാ ദശ, യാഃ ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹോക്താഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫/൮), താ ബാഹ്യാന്തരുപയോജയേത്| തത്ര സ്നാനോദ്വര്തനാദിനാ ബാഹ്യ ഉപയോഗഃ, ആഹാരപാനാദിനാऽന്തരുപയോഗഃ|

Adhikarana garBadhAraNe upacAraH (43) · Śloka 43

ഉപചാരഃ പ്രിയഹിതൈര്ഭര്ത്രാ ഭൃത്യൈശ്ച ഗര്ഭധൃക്| നവനീതഘൃതക്ഷീരൈഃ സദാ ചൈനാമുപാചരേത്||൪൩||

ഉപചാരഃ-ഉപചരണമ്| പ്രിയാഃ-ഇഷ്ടാഃ, ഹിതാഃ-പഥ്യാഃ, ആഹാരവിഹാരാഃ, തൈഃ പ്രിയഹിതൈര്യ ഉപചാരോ ഭര്ത്രാ-പത്യാ കൃതോ, ഭൃത്യൈശ്ച യ ഏവംഭൂതഃ കൃതഃ, സ ഗര്ഭധൃക്-തദനുഷ്ഠാനാദ്ഗര്ഭഃ സ്ഥിതിം ദധാതീത്യര്ഥഃ| ഏനാം ച സ്ത്രിയം നവനീതാദിഭിര്യഥാസാത്മ്യം സദോപാചരേത്|

Adhikarana garBiNyA ativyavAyatyAgAdi (44-47) · Śloka 47

അതിവ്യവായമായാസം ഭാരം പ്രാവരണം ഗുരു| അകാലജാഗരസ്വപ്നം കഠിനോത്കടകാസനമ്||൪൪|| ശോകക്രോധഭയോദ്വേഗവേഗശ്രദ്ധാവിധാരണമ്| ഉപവാസാധ്വതീക്ഷ്ണോഷ്ണഗുരുവിഷ്ടമ്ഭിഭോജനമ്||൪൫|| രക്തം നിവസനം ശ്വഭ്രകൂപേക്ഷാം മദ്യമാമിഷമ്| ഉത്താനശയനം യച്ച സ്ത്രിയോ നേച്ഛന്തി തത്ത്യജേത്||൪൬|| തഥാ രക്തസ്ത്രുതിം ശുദ്ധിം ബസ്തിമാമാസതോऽഷ്ടമാത്| ഏഭിര്ഗര്ഭഃ സ്ത്രവേദാമഃ കുക്ഷൌ ശുഷ്യേന്മ്രിയേത വാ||൪൭||

ഗര്ഭിണീ സ്ത്രീ അതിവ്യവായാദീനുത്താനശയനാന്താംസ്ത്യജേത്| ന കേവലമേതാന് അന്യദ്യച്ചാഹാരവിഹാരാദിവസ്തുജാതം സ്ത്രിയോ-ബഹുശഃ പ്രസൂതാസ്തത്കാലവ്യാപാരനിപുണാ വാ യാഃ കാശ്ചന സ്ത്രിയോ, നേച്ഛന്തി തദപി വര്ജയേത്| തഥാ രക്തസ്ത്രുതിം, ശുദ്ധിം ച-വമനവിരേചനരൂപാം, വര്ജയേത്| ബസ്തിം-അനുവാസനം, അഷ്ടമം മാസം മര്യാദീകൃത്യ വര്ജയേത്| അഷ്ടമേ തു മാസേ ബസ്തിം പ്രയോജയേദേവേത്യര്ഥഃ| ഏഭിഃ-വര്ജ്യൈര്വസ്തുഭിരാസേവ്യമാനൈഃ, ഗര്ഭ ആമഃ-അസമ്പൂര്ണഃ, സ്ത്രവേത്-പതേത്, കുക്ഷൌ വാ ശുഷ്യേത്, മ്രിയേത വാ-മൃത്യും വാ ഗര്ഭഃ പ്രാപ്നുയാത്|

Adhikarana vAtalAdyAhAraiH kubjAdayo garBAH (48) · Śloka 48

വാതലൈശ്ച ഭവേദ്ഗര്ഭഃ കുബ്ജാന്ധജഡവാമനഃ| പിത്തലൈഃ ഖലതിഃ പിങ്ഗഃ ശ്വിത്രീ പാണ്ഡുഃ കഫാത്മഭിഃ||൪൮||

വാതലൈശ്ചാഹാരൈര്മാത്രാ സേവിതൈഃ കുബ്ജോऽന്ധോ ജഡോ വാമനോ വാ ഗര്ഭോ ഭവതി| പിത്തലൈരാഹാരൈര്മാത്രാ സേവിതൈഃ ഖലതിഃ-ഖല്വാടഃ, പിങ്ഗോ വാ സ്യാത്| കഫകൃദ്ഭിരാഹാരൈര്മാത്രാ സേവിതൈഃ ശ്വിത്രവാന് പാണ്ഡുര്വാ സ്യാത്|

Adhikarana mRudvAdyauShadharvyAdhijayaH (49) · Śloka 49

വ്യാധീംശ്ചാസ്യാ മൃദുസുഖൈരതീക്ഷ്ണൈരൌഷധൈര്ജയേത്| |൪൯|

അസ്യാശ്ച-ഗര്ഭിണ്യാഃ, യേ വ്യാധയോ ജായന്തേ, താന് വ്യാധീന് മൃദുസുഖൈരൌഷധൈസ്തഥാऽതീക്ഷ്ണൈര്ജയേത്| മൃദൂനി ച താനി സുഖാനി ച-മൃദുസുഖാനി| മൃദൂനി-അകര്കശാനി വീര്യാദിഭിര്നോത്കൃഷ്ടസാമര്ഥ്യാനി സുകുമാരോചിതാനി| സുഖാനി-സുഖോപഭോഗ്യാനി, പ്രിയാണീതി യാവത്| നനു, മൃദൂനി പരിഹൃത്യാതീക്ഷ്ണാനി ചേതി നിര്ദേഷ്ടവ്യമ്| കിമുഭയോരുപാദാനേന ? യതോ മൃദൂനി-അകര്കശാനി, അതീക്ഷ്ണാന്യപി-അകര്കശാനി, ഇത്യനര്ഥാന്തരത്വമേതയോഃ| അത്രോച്യതേ| മൃദൂനി-അകര്കശാനി ശര്കരാദീനി, ഉത്കൃഷ്ടശക്തീനി മരിചാദീനി-അതീക്ഷ്ണാനി, തീക്ഷ്ണാനി പുനസ്തീക്ഷ്ണഗുണയുക്താനി രാജികാദീനി ദോഷോത്ക്ലേശകരാണി ഭേഷജാനി ഭവന്തി, ഇതി ദ്വയോരുപാദാനം യുക്തമ്| തന്ത്രാന്തരേ (സങ്ഗ്രഹേ) ത്വേവമുക്തമ് (ശാ.അ.൨)-"ഇത്യനാത്യയികേ വ്യാധൌ വിധിരാത്യയികേ പുനഃ| തീക്ഷ്ണൈരപി ക്രിയായോഗൈഃ സ്ത്രിയം യത്നേന പാലയേത്||" ഇതി| യച്ച വ്യവായാദി ഗര്ഭിണ്യാഃ പരിഹാര്യത്വേന നിര്ദിഷ്ടമ്, തഥാ "വ്യാധീംശ്ചാസ്യാ മൃദുസുഖൈരതീക്ഷ്ണൈരൌഷധൈര്ജയേത്|" ഇതി| തദസ്മിന് കാലേ വിശേഷേണേതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്, ന തഥാऽന്യദാ| തഥാ ചാന്യദാऽതിവ്യവായാദിസേവനാന്ന തഥാ പ്രത്യവായഭയമ്, തഥാ തീക്ഷ്ണൌഷധപ്രയോഗാച്ച| അത ഏവ "തഥാ രക്തസ്ത്രുതിം ശുദ്ധിം ബസ്തിമാമാസതോऽഷ്ടമാത്|" ഇത്യേതത്പൃഥങ്നിര്ദിശത്യതിവ്യവായാദിപരിഹാര്യഗണമധ്യേ| പ്രഥമേ മാസ്യവ്യക്തലിങ്ഗഃ കലലാവസ്ഥോ ഗര്ഭോ ഭവേത്| ദ്വിതീയേ തു മാസി ഗര്ഭഃ കീദൃശഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana dvitIyemAsi garBasya peSyAdyAkRutiH (49-50) · Śloka 50

പ്രഥമേ മാസ്യവ്യക്തലിങ്ഗഃ കലലാവസ്ഥോ ഗര്ഭോ ഭവേത്| ദ്വിതീയേ തു മാസി ഗര്ഭഃ കീദൃശഃ സ്യാത് ? ഇത്യാഹ | ദ്വിതീയേ മാസി കലലാദ്ധനഃ പേശ്യഥവാऽര്ബുദമ്||൪൯|| പുംസ്ത്രീക്ലീബാഃ ക്രമാത്തേഭ്യഃ| |൫൦|

ദ്വിതീയേ മാസി കലലാദ്ധനഃ പേശ്യഥവാऽര്ബുദം ഗര്ഭഃ സ്യാദിതി യോജ്യമ്| തേഭ്യോ-ഘനാദിരൂപേഭ്യഃ, ക്രമാത്-പരിപാഠ്യാ, പുംസ്ത്രീക്ലീബാഃ സമ്പദ്യന്തേ| ഘനാത് പുമാന്| പേശ്യാഃ സ്ത്രീ| അര്ബുദാത് ക്ലീബഃ-ഷണ്ഢോ, ന സ്ത്രീ ന പുമാനിതി|

Adhikarana vyakta garBasya lakShaNam (50-52) · Śloka 52

തത്ര വ്യക്തസ്യ ലക്ഷണമ്| ക്ഷാമതാ ഗരിമാ കുക്ഷേര്മൂര്ച്ഛാ ച്ഛര്ദിരരോചകഃ||൫൦|| ജൃമ്ഭാ പ്രസേകഃ സദനം രോമരാജ്യാഃ പ്രകാശനമ്| അമ്ലേഷ്ടതാ സ്തനൌ പീനൌ സസ്തന്യൌ കൃഷ്ണചൂചുകൌ||൫൧|| പാദശോഫോ വിദാഹോऽന്യേ ശ്രദ്ധാശ്ച വിവിധാത്മികാഃ| |൫൨|

തത്ര-വ്യക്താവ്യക്തയോര്മധ്യാത്, വ്യക്തോ നിര്ധാര്യതേ| വ്യക്തസ്യ ഗര്ഭസ്യ വക്ഷ്യമാണം ലക്ഷണം ക്ഷാമതേത്യാദികമ്| ഗരിമേതി ഗുരോര്ഭാവ ഇതി "പൃഥ്വാദിഭ്യ ഇമനിജ്വാ" ഇതീമനിച്, "പ്രിയസ്ഥിര" ഇത്യാദിനാ ഗരാദേശഃ| വിദാഹോऽന്യ ഇതി| അന്യേ ആചാര്യാ വിദാഹോ ദേഹേ ഭവതീത്യാഹുഃ| നാനാപ്രകാരാശ്ച ശ്രദ്ധാഃ-പഥ്യാപഥ്യവിഷയാ അഭിലാഷാഃ, വ്യക്തസ്യ ഗര്ഭസ്യ ലക്ഷണമ്| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ.അ.൨)-"തസ്യാശ്ച രജോവാഹിനാം സ്രോതസാം വര്ത്മാന്യുപരുധ്യന്തേ ഗര്ഭേണ| തസ്മാത്തതഃ പരമാര്തവം ന ദൃശ്യതേ| തതസ്തദധഃ പ്രതിഹതമപരമപരം ചോപചീയമാനമപരേത്യാഹുഃ|" ഇതി|

Adhikarana garBiNyAH icCitahitAhitasyadeyatve kAraNam (52-53) · Śloka 53

ഗര്ഭിണ്യാശ്ച ശ്രദ്ധാസൂത്പന്നാസു കിമപഥ്യം തസ്യൈ ദേയം ന വാ ? ഇത്യേവം സംദേഹേ തദ്യുദാസാര്ഥമാഹ | മാതൃജം ഹ്യസ്യ ഹൃദയം മാതുശ്ച ഹൃദയേന തത്||൫൨|| സമ്ബദ്ധം തേന ഗര്ഭിണ്യാ നേഷ്ടം ശ്രദ്ധാവിമാനനമ്| |൫൩|

ഹി-യസ്മാത്, അസ്യ-ഗര്ഭസ്യ, യദ്ധൃദയം-ചേതനാധിഷ്ഠാനം, തന്മാതൃജമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ.൩/൪)-"മൃദ്വത്ര മാതൃജം രക്ത" ഇത്യാദി| തച്ച-ഗര്ഭഹൃദയം, മാതൃഹൃദയേന സമ്ബദ്ധം-സംയുക്തം, ഭവതി| തതശ്ച ഗര്ഭിണീഹൃദയേന സന്തപ്തേന ഗര്ഭഹൃദയമപി സന്തപ്യതേ| പരസ്പരം ഹൃദയസ്യ സമ്ബദ്ധത്വാത്| അത ഏവ ച ഗര്ഭിണീ ദ്വിഹൃദയാ ദൌര്ഹൃദിനീത്യുച്യതേ| അത ഏവ ച പരായത്തഹൃദയത്വാത്തത്കാലേസ്വസ്വഭാവോചിതമഭിലാഷം വിഹായ നാനാഭിലാഷോ ജായതേ| യതശ്ചൈവം തേന കാരണേന ഗര്ഭിണ്യാഃ ശ്രദ്ധാവിമാനനം-ആഭിലാഷാപ്രതിപൂരണം, നേഷ്ടമ്|

Adhikarana hitena sAkamahitamapyalpaM deyam (53) · Śloka 53

തദര്ഥമാഹ | ദേയമപ്യഹിതം തസ്യൈ ഹിതോപഹിതമല്പകമ്||൫൩||

തസ്യൈ-ഗര്ഭിണ്യൈ, ഹിതേന-പഥ്യേന, യുക്തമഹിതം-അപഥ്യമപി വിദാഹിവിഷ്ടമ്ഭ്യാദി പൂര്വനിഷിദ്ധം യത്തദപി, ദേയമ്| അപിശബ്ദേനകിമു തസ്യൈ പ്രാര്ഥ്യമാനായൈ ഹിതം ദേയമിതി ഗമയതി| കിം മാത്രാമനപേക്ഷ്യൈവാഹിതം ദേയമ് ? നേത്യാഹ| അല്പകം-അതിശയേനാല്പമ്|

Adhikarana ahitadAne kAraNam (54) · Śloka 54

നനു, യദ്യഹിതം തത്കസ്മാദ്ദീയതേ ? ഇത്യാഹ ശ്രദ്ധാവിഘാതാദ്ഗര്ഭസ്യ വികൃതിശ്ച്യുതിരേവ വാ| |൫൪|

യദി ചിരകാലോഷിതഃ കുക്ഷൌ ഗര്ഭസ്തദാ തസ്യ ഗര്ഭസ്യ വികൃതിഃവൈരൂപ്യം ഭവേത്, ശ്രദ്ധാവിമാനനചിന്താനിദാനകുപിതസമീരത്വാത്| തഥാऽചിരോഷിതോ ഗര്ഭസ്തദാ തസ്യ ഗര്ഭസ്യ ച്യുതിഃ-വിനാശോ ഭവേത്, അത ഏവ ശ്രദ്ധാവിമാനനചിന്താനിദാനകുപിതപവനത്വാദ്ധേതോഃ| ലബ്ധദൌര്ഹൃദാ തു വീര്യവന്തം ചിരായുഷം ച സുതം സൂതേ|

Adhikarana tRutIye mAsi gAtrapa~jcakAdervyaktatvam (54-55) · Śloka 55

| വ്യക്തീഭവതി മാസേऽസ്യ തൃതീയേ ഗാത്രപഞ്ചകമ്||൫൪|| മൂര്ദ്ധാ ദ്വേ സക്ഥിനീ ബാഹൂ സര്വസൂക്ഷ്മാങ്ഗജന്മ ച| സമമേവ ഹി മൂര്ദ്ധാദ്യൈര്ജ്ഞാനം ച സുഖദുഃഖയോഃ||൫൫||

അസ്യ-ഗര്ഭസ്യ, തൃതീയേ മാസി ഗാത്രപഞ്ചകം വ്യക്തീഭവതി,-അവ്യക്തരൂപം വ്യക്തം തദാനീം സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തദേവ പഞ്ചാങ്ഗമാഹ മൂര്ദ്ധാ ദ്വേ സക്ഥിനീ ബാഹൂ ഇതി| സര്വേഷാം സൂക്ഷ്മാണാം ചാങ്ഗാനാം ചേതനാധിഷ്ഠാനാനാം ജന്മ-ഉത്പതിഃ, അന്യത്ര ജന്മോത്തരകാലജേഭ്യോ ദന്താദിഭ്യഃ| തഥാ, സമമേവ-തുല്യകാലമേവ, മൂര്ദ്ധാദ്യൈഃ സുഖദുഃഖയോര്ജ്ഞാനം ഭവതി,-തദാനീം സുഖസംവിദ്ദുഃഖസംവിച്ച ഗര്ഭസ്യ ജായത ഇത്യര്ഥഃ| ചഃ സമുച്ചയേ| ഹിര്യസ്മാദര്ഥേ|

Adhikarana mAtrA~abhyavahRutAnnapAnAbhyAMgarbhavardhanaprakAraH (56) · Śloka 56

അത്ര മാത്രാऽഭ്യവഹൃതാഭ്യാമന്നപാനാഭ്യാം കഥം ഗര്ഭോ വര്ദ്ധതേ ? ഇത്യാഹ ഗര്ഭസ്യ നാഭൌ മാതുശ്ച ഹൃദി നാഡീ നിബധ്യതേ| യയാ സ പുഷ്ടിമാപ്നോതി കേദാര ഇവ കുല്യയാ||൫൬||

ഏകൈവ നാഡീ ഗര്ഭസ്യ നാഭൌ മാതുശ്ച ഹൃദയേ നിബധ്യതേ-അദൃഷ്ടവശാത്സംശ്ലിഷ്യതേ| യയാ-നാഡ്യാ, സഃ-ഗര്ഭഃ പുഷ്ടിമാപ്നോതി ആവഹതി| ക ഇവ ? കേദാര ഇവ കുല്യയാ,-ലഘുനദ്യാ ജലം വഹന്ത്യാ കേദാരസ്ഥഃ ശാല്യാദിര്യഥാऽമിവര്ദ്ധതേ, തഥൈവ മാതൃഹൃദയാ ശ്രിതയാ നാഡ്യാ മാത്രാऽഭ്യവഹൃതാദാഹാരാജ്ജാഠരാഗ്നിനാ പച്യമാനാത് പ്രസാദാഖ്യേന രസേന| യസ്മാത് "വ്യക്തീഭവദങ്ഗപ്രത്യങ്ഗസ്യ [അസ്യ] നാഭ്യാം പ്രതിബദ്ധാ നാഡീ, നാഡ്യാമപരാ, തസ്യാം മാതൃഹൃദയമ്| തതോ മാതൃഹൃദയാദാഹാരരസസാരോ ധമനീഭിഃ സ്യന്ദമാനോऽപരാമുപൈതി| തതഃ ക്രമാന്നാഭിം ച| തതശ്ച സ പുനര്ഗര്ഭസ്യ പക്കാശയേ [സ്വ] കായാഗ്നിനാ പച്യമാനഃ പ്രസാദബാഹുല്യാദ്ധാത്വാദി പുഷ്ടികരഃ സമ്പദ്യതേ| തഥാ രോമകൂപൈരുപസ്നേഹ ഏവ പ്രവിശതി| (സ്നേഹോ രസ ഏവ ച പയോഭൂതഃ| അജാതസ്യ) സാക്ഷാദന്നപാനാനനുപ്രവേശാത് രസസ്യ വാ സമലത്വാഭാവാത് (അമലത്വാച്ച രസസ്യ) ഗര്ഭസ്യ സ്ഥൂലമൂത്രപുരീഷാദ്യസമ്ഭവഃ|" (സം.ശാ. അ.൨)|

Adhikarana caturthapa~jcamayora~ggAnAM cetanAyASca krameNa vyaktiH (57) · Śloka 57

ചതുര്ഥേ വ്യക്തതാऽങ്ഗാനാം, ചേതനായാശ്ച പഞ്ചമേ| |൫൭|

ഗര്ഭസ്യേത്യനുവര്തതേ| ചതുര്ഥേ മാസി ഗര്ഭസ്യ സര്വേഷാമങ്ഗാനാം സൂക്ഷ്മത്വാദവ്യക്തരൂപാണാം വ്യക്തതാ ഭവതി| ചേതനായാഃ പുനര്മനോദ്വിതീയനാമികായാ അവ്യക്തരൂപായാഃ പഞ്ചമേ മാസി വ്യക്തതാ ജായതേ|

Adhikarana ShaShThesnAyvAdInAM vyaktatA (57) · Śloka 57

| ഷഷ്ഠേ സ്നായുസിരാരോമബലവര്ണനഖത്വചാമ്||൫൭||

ഷഷ്ഠേ മാസ്യവ്യക്തരൂപാണാം സ്നായ്വാദീനാം വ്യക്തതാ ജായതേ|

Adhikarana saptame sarvA~ggaiH pUrNatA (58) · Śloka 58

സര്വൈഃ സര്വാങ്ഗസമ്പൂര്ണോ ഭാവൈഃ പുഷ്യതി സപ്തമേ| |൫൮|

സപ്തമേ മാസി സര്വൈഃ-സകലൈഃ, ഭാവൈഃ-വസ്തുഭിഃ, സര്വാങ്ഗസമ്പൂര്ണോ ഗര്ഭഃ പുഷ്യതി-പോഷം യാതി| അങ്ഗസമ്പൂര്ണഃ പുഷ്യതീത്യേതാവതൈവ പ്രകൃതാര്ഥാവഗതേഃ സര്വഗ്രഹണമധികാര്ഥദ്യോതനായ| തേന സര്വേണ ജന്മജീവനലക്ഷണേനാര്ഥേനാങ്ഗൈശ്ച സമ്പൂര്ണോ ഭവതീത്യവതിഷ്ഠതേ| അകാലപ്രസവത്വാത്തു ന തഥാ ഗര്ഭസ്യ ജന്മജീവനലക്ഷണോ യോऽസാവര്ഥഃ സോऽപ്യസ്മിന് ഭവതീതി ജ്ഞാപ്യതേ| തഥാ ചാസ്മിന് മാസി ഗര്ഭോ ജാതോ ജീവതി, കിന്ത്വകാലപ്രസവത്വാന്ന തഥാ ദീര്ഘജീവിതത്വാദികം സ്യാത്| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ.൬൬)-"കാലഃ സൂതേരതഃ പരമ്" ഇതി| അമുമേവ ച ന്യായം ചേതസി വിധായാഷ്ടമേ മാസ്യോജഃസ്വരൂപനിഗദനപ്രസ്താവേ "ജാതോ ന ജീവതി ശിശുഃ" ഇതി വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൬൩)| അന്യഥാऽകാലപ്രസവത്വാദേവാസ്മിന് ഗര്ഭസ്യ ജീവനം ന സമ്ഭാവ്യത ഏവ| "ജാതോ ന ജീവതി" ഇത്യേതദ്വാക്യമനര്ഥകമിവ സ്യാത്| തസ്മാത്സപ്തമേ മാസി ജാതോ ജീവതീതി സുപ്രതിപാദിതമേതത്|

Adhikarana garBotpIDitA vAtAdayaH kaNDvAdikarAH (58) · Śloka 58

ഗര്ഭേണോത്പീഡിതാ ദോഷാസ്തസ്മിന് ഹൃദയമാശ്രിതാഃ| കണ്ഡൂം വിദാഹം കുര്വന്തി ഗര്ഭിണ്യാഃ കിക്കിസാനി ച||൫൮||

ഗര്ഭേണോത്പീഡിതാഃ-ഊര്ധ്വം പീഡിതാഃ, ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, തസ്മിന് കാലേ ഹൃദയമാശ്രിതാ ഗര്ഭിണ്യാഃ കണ്ഡൂം വിദാഹം [ ച ] കുര്വന്തി| തഥാ, കിക്വിസാനി കുര്വന്തി| ഊരുസ്തനോദരേ വലിവിശേഷാ രേഖാകാരാസ്തത്കാലേ പ്രായോ യേ ജായന്തേ തേ-കിക്വിസസംജ്ഞാഃ| കൈശ്ചിത് 'ശൂകൈരിവ പൂര്ണതാ-കിക്വിസാനി' ഇതി വ്യാഖ്യായി| പാണിപാദാം സമൂലേഷു വിവിധഃ സന്താപോ-വിദാഹ ഉച്യതേ|

Adhikarana tadupaSamArthaM navanItAdi sevanam (59-62) · Śloka 62

നവനീതം ഹിതം തത്ര കോലാമ്ബുമധുരൌഷധൈഃ| സിദ്ധമല്പപടുസ്നേഹം ലഘു സ്വാദു ച ഭോജനമ്||൫൯|| ചന്ദനോശീരകല്കേന ലിമ്പേദൂരുസ്തനോദരമ്| ശ്രേഷ്ഠയാ വൈണഹരിണശശശോണിതയുക്തയാ||൬൦|| അശ്വഘ്നപത്രസിദ്ധേന തൈലേനാഭ്യജ്യ മര്ദയേത്| പടോലനിമ്ബമഞ്ജിഷ്ഠാസുരസൈഃ സേചയേത്പുനഃ||൬൧|| ദാര്വീമധുകതോയേന മൃജാം ച പരിശീലയേത്| |൬൨|

തത്ര-തേഷു കണ്ഡ്വാദിഷു, ഉപശമാര്ഥം നവനീതം ഹിതമ്, അന്തര്ബഹിശ്ചോപയോഗിതയാ| കീദൃശമ് ? കോലാമ്ബുനാ മധുരൌഷധൈഃ ദ്രാക്ഷാദിഭിശ്ച കല്കീകൃതൈഃ, സിദ്ധം-പക്വമ്| തഥാ, തത്ര ഭോജനം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? അല്പം പടു-ലവണം, സ്നേഹശ്ച യത്ര തദേവമ്| തഥാ, ലഘു-മാത്രാസ്വഭാവാഭ്യാമ്| തഥാ, സ്വാദു-മധുരമ്| തഥാ, ചന്ദനോശീരയോര്യഃ കല്കഃ-പിഷ്ടോ ജലേനാലോഡിതഃ, തേമോരുസ്തനോദരം ലിമ്പേത്| ശ്രേഷ്ഠയാ വാ-ത്രിഫലയാ വാ, ഊരുസ്തനോദരം ലിമ്പേത്| കിമ്ഭൂതയാ ? ഏണാദിരുധിരപിഷ്ടയാ| തഥാ, അശ്വഘ്നപത്രസിദ്ധേന തൈലേനാഭ്യജ്യ-അഭ്യക്തമങ്ഗം കൃത്വാ, അനന്തരം പടോലനിമ്ബമഞ്ജിഷ്ഠാസുരസൈര്മര്ദയേത്| അശ്വഘ്നഃ-കരവീരഃ| സേചയേത്പുനഃ-പരിഷേകം ച കുര്യാത്| ദാര്വീമധുകതോയേന-ദാരുഹരിദ്രാമധുയഷ്ടികാഭ്യാം ക്വഥിതേന ജലേന, മൃജാം-ശുദ്ധിം സ്നാനാദികാം, ശീലയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ.അ.൩)-"പരിഷേകഃ പുനര്മാലതീമധുകസിദ്ധേനാമ്ഭസാ| കണ്ഡൂയനം വര്ജയേത് ത്വഗ്ഭേദവൈരൂപ്യപരിഹാരാര്ഥമ്| സ്നാനോദ്വര്തനം ച ശീലയേത്| മധുരം ചാഹാരമല്പമല്പസ്നേഹലവണമല്പോദകാനുപാനം ഭുഞ്ജീത|" ഇതി|

Adhikarana aShTame mAtAputrayorojasaH sa~jcArAdi (62-63) · Śloka 63

ഇദാനീമഷ്ടമേ മാസി ഗര്ഭസ്വരൂപം തത്രേതികര്തവ്യതാം ചാചഷ്ടേ | ഓജോऽഷ്ടമേ സഞ്ചരതി മാതാപുത്രൌ മുഹുഃ ക്രമാത്||൬൨|| തേന തൌ മ്ലാനമുദിതൌ തത്ര ജാതോ ന ജീവതി| ശിശുരോജോനവസ്ഥാനാന്നാരീ സംശയിതാ ഭവേത്||൬൩||

ഓജഃ-സര്വധാതൂനാം തേജഃ കര്തൃ, മാതാപുത്രൌ കര്മഭൂതൌ, സഞ്ചരതി| മാതാ ച പുത്രശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| "ആനങൃതോ ദ്വന്ദ്വേ" ഇത്യാനങാദേശഃ| കഥം സഞ്ചരതി ? മുഹുര്മുഹുഃ| ക്രമാത്-ക്രമേണ, കദാചിദ്ഗര്ഭിണീമോജഃ സഞ്ചരതി കദാചിത്പുത്രമിതി| ഏവം [ തേന-] കദാചിത്കേനൌജഃസഞ്ചരണേന, തൌ-മാതാപുത്രൌ, മ്ലാനമുദിതൌസ്യാതാമ്| തയാ പൂര്വനിരൂപിതയാ ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യുഭയസമ്ബദ്ധയാ നാഡ്യോഭയത്ര സഞ്ചരത്തദോജ ഉഭയസമ്ബദ്ധം യദാ ഗര്ഭം സഞ്ചരതി തദാ ഗര്ഭോ മുദിതോ-ഹൃഷിതോ, ഭവേദോജഃസമ്പത്ത്യാ, ഗര്ഭിണീ ച മ്ലാനാ ഭവേത്| യദാ ച തദോജോ ഗര്ഭിണീം സഞ്ചരതി തദാ തയൈവോജഃ സമ്പത്ത്യാ ഗര്ഭിണീ മുദിതാ ഭവേത്, ശിശുര്മ്ലാനോ ഭവേദോജഃ സമ്പത്ത്യഭാവാത്| [ തത്ര-] തസ്മിന് കാലേ, ശിശുഃ-ബാലോ, ജാതഃ-ഉത്പന്നോ, ന ജീവതി| കുതഃ ? ഓജോനവസ്ഥാനാത്| ഓജസസ്തദാനീം ശിശാവനവസ്ഥിതത്വാത്,-അചിരകാലപ്രരൂഢത്വാദോജസഃ| ഗര്ഭിണ്യാം തു ന സര്വമചിരകാലമനവസ്ഥിതമോജഃ, യഥാ ഗര്ഭേ| തസ്മാന്ന തസ്യാ നിരോജസ്ത്വമ്| അത ഏവാഹ-നാരീസംശയിതാ ഭവേത്,-കദാചിജ്ജീവതി കദാചിന്ന ജീവതീതി സംശയിതാര്ഥഃ|

Adhikarana aShTame mAsi kShIrapeyAdi sevanam (64-65) · Śloka 65

ക്ഷീരപേയാ ച പേയാऽത്ര സഘൃതാऽന്വാസനം ഘൃതമ്| മധുരൈഃ സാധിതം ശുദ്ധ്യൈ പുരാണശകൃതസ്തഥാ||൬൪|| ശുഷ്കമൂലകകോലാമ്ലകഷായേണ പ്രശസ്യതേ| ശതാഹ്വാകല്കിതോ ബസ്തിഃ സതൈലഘൃതസൈന്ധവഃ||൬൫||

അത്ര-അഷ്ടമേ മാസി, ക്ഷീരസംസ്കൃതാ പേയാ പാതവ്യാ| കിമ്ഭൂതാ? സഘൃതാ| തഥാ, അന്വാസനം ഘൃതം ശസ്യതേ| കീദൃക്? മധുരൈഃ-ദ്രാക്ഷാദിഭിഃ, സാധിതം-പക്വമ്| തഥാ-തേനൈവ പ്രകാരേണ, പുരാണശകൃതഃ ശുദ്ധ്യര്ഥം, ബസ്തിഃ-നിരൂഹഃ , പ്രശസ്യതേ-യുജ്യതേ| തത്ര ച ബസ്തൌ കഃ കഷായഃ ? കഃ കല്കഃ? ഇത്യാഹ-ശുഷ്കമൂലകേതി| ശുഷ്കമൂലകാദീനാം കഷായേണ, തഥാ ശതാഹ്വാകല്കിതഃ, തഥാ സഹ തൈലേന ഘൃതേന സൈന്ധവേന ച|

Adhikarana prasUtikAlaH (66) · Śloka 66

തസ്മിംസ്ത്വേകാഹയാതേऽപി കാലഃ സൂതേരതഃ പരമ്| |൬൬|

ഏകം ച തദഹശ്ചൈകാഹമ്| "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച്| "അഹ്നഷ്ടഖോരേവ" ഇതി ടിലോപഃ| ഏകാഹേന യാതോऽതിക്രാന്തോऽന്തരിതോऽഷ്ടമോ മാസഃ-ഏകാഹയാതഃ, [ തസ്മിന്| ] തസ്മിന്-അഷ്ടമേമാസി, പുനരേകദിവസാതിക്രാന്തേऽപ്യതഃ പരം സൂതേഃ-പ്രസവസ്യ, കാലോ യാവദ്വര്ഷമ്| അപിശബ്ദാദ്യാതേ ത്വഷ്ടമേ മാസ്യതഃ പരം സൂതേഃ കാല ഇതി ഗമ്യതേ| അഷ്ടമാന്മാസാദനന്തരം നവമദശമൈകാദശദ്വാദശമാസാന് യാവത്| ഏഷു മാസേഷു ഗര്ഭോ ജാതോ ദീര്ഘായുഷ്ട്വാദിയുക്തോ ജീവതി|

Adhikarana dvAdaSamAsAdUrdhvaM garBo vikArakari (66) · Śloka 66

| വര്ഷാദ്വികാരകാരീ സ്യാത്കുക്ഷൌ വാതേന ധാരിതഃ||൬൬||

വര്ഷാദിത്യാനന്തര്യേ പഞ്ചമീ| വര്ഷാത്-ദ്വാദശമാസാദനന്തരം, ഗര്ഭഃ കുക്ഷൌ വാതേന ധാരിതോ-രുദ്ധനിഷ്ക്രമണോ, വികാരകാരീ ഭവേത് വികാരമവശ്യം കരോതി| ഗര്ഭസ്യ സന്നിവേശോऽപി സങ്ഗ്രഹേ പ്രോക്തഃ, യഥാ (ശാ. അ. ൨)-"ഗര്ഭസ്തു മാതൃപൃഷ്ഠാഭിമുഖോ ലലാടേ കൃതാഞ്ജലിഃ സങ്കുചിതാങ്ഗോ ഗര്ഭകോഷ്ഠേ ദക്ഷിണമ് പാര്ശ്വമാശ്രിത്യാവതിഷ്ഠതേ പുമാന്, വാമം സ്ത്രീ, മധ്യം നപുംസകമ്| തത്ര സ്ഥിതശ്ച ഗര്ഭോ മാതരി സ്വപത്യാം സ്വപിതി പ്രതിബുദ്ധായാം പ്രതിബുധ്യതേ|" ഇതി|

Adhikarana navame snigdhaudanAdeH Sastatvam (67) · Śloka 67

ശസ്തശ്ച നവമേ മാസി സ്നിഗ്ധോ മാംസരസൌദനഃ| ബഹുസ്നേഹാ യവാഗൂര്വാ പൂര്വോക്തം ചാനുവാസനമ്||൬൭||

നവമേ മാസി സ്നിഗ്ധോ മാംസരസയുക്ത ഓദനഃ ശസ്തോ-ഹിതഃ| അഥവാ, പേയാ ബഹുസ്നേഹാ ശസ്തേതി ലിങ്ഗവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| പൂര്വോക്തമനുവാസനം-"ഘൃതം മധുരൈഃ സാധിതം" ഇത്യാദി, തച്ച ശസ്തമ്|

Adhikarana tadA yonau vAtavijayArthaM picusthApanAdi (68) · Śloka 68

തത ഏവ പിചും ചാസ്യാ യോനൌ നിത്യം നിധാപയേത്| വാതഘ്നപത്രഭങ്ഗാമ്ഭഃ ശീതം സ്നാനേऽന്വഹം ഹിതമ്||൬൮||

തത ഏവ-അന്വാസനഘൃതാത്, പിചും-നക്തകം, അസ്യാഃ-ഗര്ഭിണ്യാഃ, യോനൌ നിത്യം-സദാ, നിധാപയേത്-തത്ര സ്ഥാപയേത്, വാതവിജയാര്ഥമ്| പവനേനാനാക്രാന്തയോനിര്ഹി സുഖം ഗര്ഭം സൂതേ| തഥാ, വാതഘ്നാനാം ദ്രവ്യാണാം പത്രാണി, തേഷാം ഭങ്ഗഃ-സമൂഹഃ, തേന ക്വഥിതമമ്ഭഃ ശീതം കൃത്വാ സ്നാനേऽന്വഹം-അഹരഹഃ, ഗര്ഭിണ്യൈ ഹിതമ്| അന്വഹമിത്യനശ്ചേതി ടച്|

Adhikarana garBaprasavaparyantaM garBiNyAH sasnehA~ggatvaM (69) · Śloka 69

നിഃസ്നേഹാങ്ഗീ ന നവമാന്മാസാത്പ്രഭൃതി വാസയേത്| |൬൯|

നിഃസ്നേഹഗാത്രാം ഗര്ഭിണീം ന വാസയേത്, അപി തു സസ്നേഹാങ്ഗീം സ്ഥാപയേത്| നിഃശേഷേണ നിരസ്തഃ സ്നേഹോ യസ്മാദങ്ഗാത്തദേവം നിഃസ്നേഹമങ്ഗം യസ്യാഃ സാ നിഃസ്നേഹാങ്ഗീ, താമ്| അങ്ഗഗാത്രകണ്ഠേഭ്യോ വക്തവ്യമിതിങീപ്| കുതഃ കാലാദാരഭ്യ ? നവമാന്മാസാത്പ്രഭൃതി| യദ്യപി കാലോऽത്ര ന നിര്ദിഷ്ടഃ, തഥാऽപി നവമാന്മാസാദാരഭ്യ സാമര്ഥ്യാദ്യാവന്മുക്തഗര്ഭശല്യാ സ്യാത്, താവന്നിഃസ്നേഹാങ്ഗീം ഗര്ഭിണീം ന സ്ഥാപയേദിതി ലഭ്യതേ| സസ്നേഹാങ്ഗധാരണം ച തസ്യാഃ കുപിതവായോര്നിത്യം സന്നിഹിതത്വാത്|

Adhikarana putrAdyanumApakAni (69-71) · Śloka 71

ഇദാനീം ഗര്ഭിണ്യാ യൈര്ലക്ഷണൈരവ്യഭിചാരിഭിഃ പുത്രദുഹിതൃനപുംസകയമകപ്രസവോऽനുമീയതേ, താന്യാഹ | പ്രാഗ്ദക്ഷിണസ്തനസ്തന്യാ പൂര്വം തത്പാര്ശ്വചേഷ്ടിനീ||൬൯|| പുന്നാമദൌര്ഹൃദപ്രശ്നരതാ പുംസ്വപ്നദര്ശിനീ| ഉന്നതേ ദക്ഷിണേ കുക്ഷൌ ഗര്ഭേ ച പരിമണ്ഡലേ||൭൦|| പുത്രം സൂതേऽന്യഥാ കന്യാം യാ ചേച്ഛതി നൃസങ്ഗതിമ്| നൃത്യവാദിത്രഗാന്ധര്വഗന്ധമാല്യപ്രിയാ ച യാ||൭൧||

പ്രാക്-പൂര്വം, ദക്ഷിണേ സ്തനേ സ്തന്യം-ക്ഷീരം, യസ്യാഃ പ്രാദുര്ഭവതി സാ പുത്രം സൂത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ, പൂര്വം തത്പാര്ശ്വചേഷ്ടിനീ| തച്ചബ്ദേന ദക്ഷിണപാര്ശ്വം പരാമൃശ്യതേ| തേന-ദക്ഷിണേന പാര്ശ്വേന, ചേഷ്ടിതം-ഗമനസ്വപനാദികം, യസ്യാഃ സാ-തത്പാര്ശ്വചേഷ്ടിനീ, പുത്രം സൂത ഇതി സര്വത്ര യോജ്യമ്| തഥാ ഗച്ഛന്ത്യാഃ പൂര്വം ദക്ഷിണപാദോത്ക്ഷേപഃ, ഹസ്തകരണീയേ ച പൂര്വം ദക്ഷിണേന പാണിനാ ചേഷ്ടതേ, ഇതി തത്പാര്ശ്വചേഷ്ടാ ബോധ്യാ`| പുന്നാമേത്യാദി| പുംലിങ്ഗോപലക്ഷിതം നാമ-പുന്നാമ, ദൌര്ഹൃദം ച പ്രശ്നശ്ച ദൌര്ഹൃദപ്രശ്നൌ| പുന്നാമ്നോര്ദൌര്ഹൃദപ്രശ്നയോ രതാഭിയുക്താ, പുന്നാമ്നി ദൌര്ഹൃദേ രതാ| ദൌര്ഹൃദകാലേ യോऽഭിലാഷവിശേഷോ ഗര്ഭിണ്യാഃ സ ദൌര്ഹൃദശബ്ദവാച്യഃ| തഥാ, പുന്നാമ്നി പ്രശ്നേऽഭിരതാ-പുനഃ പുനഃ പുന്നാമപ്രശ്നം കരോതി| തഥാ, പുന്നാമധേയാന് സ്വപ്നാന്-പുരുഷഗജവാജിവരാഹാദീന് ആമ്രദാഡിമാശോകവൃക്ഷാദീന് വാ, ദ്രഷ്ടും ശീലം യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, ഉന്നതേ ദക്ഷിണേ ഗര്ഭകോഷ്ഠാഖ്യേ കുക്ഷൌ| തഥാ, ഗര്ഭേ-ഗര്ഭസംസ്ഥാനേ, പരിമണ്ഡലേ-വര്തുലേ സതി, പുത്രം സൂതേ| അന്യഥാ-പുത്രപ്രസവസൂചകാദ്ധേതോര്വൈപരീത്യേ ച, കാന്യാം സൂതേ| യഥാ-പ്രാഗ്ദക്ഷിണസ്തനസ്തന്യേത്യാദി പുത്രപ്രസവസൂചകം ലക്ഷണമ്, അതോऽന്യഥാ പ്രാഗ്വാമസ്തനസ്തന്യേത്യാദി ലക്ഷണം ഗര്ഭിണ്യാഃ കന്യാപ്രസവസൂചകമ്| ന കേവലം പുത്രപ്രസവലക്ഷണാദ്വിപര്യയേണ കന്യാം സൂതേ, യാവത് യാ ചേച്ഛതി നൃസങ്ഗതിമ്| യാ ച-ഗര്ഭിണീ പുരുഷേണ സഹ സങ്ഗതിമിച്ഛതി-കാമയതേ, സാ കന്യാം സൂതേ| തഥാ യാ ച നൃത്യാദിപ്രിയാ സാ കന്യാം സൂതേ|

Adhikarana ShaNDaprasavalakShaNaM (72) · Śloka 72

ഇദാനീമ് ഷണ്ഢപ്രസവലക്ഷണമാഹ ക്ലീബം തത്സങ്കരേ, തത്ര മധ്യം കുക്ഷേഃ സമുന്നതമ്| |൭൨|

തദിത്യനേനാത്ര പുത്രപ്രസൂതിലക്ഷണം ദുഹിതൃപ്രസൂതിലക്ഷണം ച ദ്വയമപി പരാമൃശ്യതേ| ദ്വയസ്യൈതസ്യ ലക്ഷണസ്യ സങ്കരേ-സങ്കീര്ണലക്ഷണ തായാം, ക്ലീബം-നപുംസകം ഗര്ഭം, സൂതേ| തത്ര-തസ്മിന് ക്ലീബേ ഗര്ഭേ കുക്ഷിസ്ഥിതേ, കുക്ഷേര്മധ്യം സമുന്നതം ഭവതി|

Adhikarana yamalagarBalakShaNam (72) · Śloka 72

| യമൌ പാര്ശ്വദ്വയോന്നാമാത്കുക്ഷൌ ദ്രോണ്യാമിവ സ്ഥിതേ||൭൨||

യമൌ ദ്വൌ ഗര്ഭൌ, ഗര്ഭിണീ സൂതേ| കഥമിതി തല്ലക്ഷണാര്ഥമാഹ പാര്ശ്വദ്വയോന്നാമാത്,- പാര്ശ്വദ്വയോത്സേധാത്| അത ഏവ കുക്ഷൌ-ഉദരേ, ദ്രോണ്യാമിവ സ്ഥിതേ| ദ്രോണീ-മധ്യനിമ്നാ, കുക്ഷിരപി പാര്ശ്വദ്വയോന്നത്യാ മധ്യനിമ്നാ ഭവതി|

Adhikarana navamAsAtprAk sUtikAgRuhASrayo garBiNyAH (73) · Śloka 73

പ്രാക് ചൈവ നവമാന്മാസാത് സാ സൂതിഗൃഹമാശ്രയേത്| ദേശേ പ്രശസ്തേ സമ്ഭാരൈഃ സമ്പന്നം സാധകേऽഹനി||൭൩||

സാ-ഗര്ഭിണീ, സൂതിഗൃഹം-സൂതികാഗാരം, നവമാന്മാസാത്പൂര്വമേവാശ്രയേത്| കുത്ര ദേശേ കൃതമ് ? ഇത്യാഹ-ദേശേ പ്രശസ്തേ,-പ്രാക്പ്രവണ ഉദക്പ്രവണേ വാ, വാസ്തുവിദ്യാവിദ്ഭിഃ പരീക്ഷ്യ കല്പിതമ്| കീദൃശമ് ? സമ്ഭാരൈഃ സമ്പന്നം,-സകലൈരുപകരണൈര്യുക്തമ്| തഥാ, സാധകേऽഹനിശുഭപുംനക്ഷത്രേ ദിവസേ സതി|

Adhikarana tadgRuhe sUtyudIkShaNam (74) · Śloka 74

തത്രോദീക്ഷേത സാ സൂതിം സൂതികാപരിവാരിതാ| |൭൪|

തത്ര-സൂതികാഗൃഹേ, സ്ഥിതാ സൂതിമുദീക്ഷേത,-അഹമത്ര പ്രസവിഷ്യ ഇതി ചേതസി നിധായ സാ-ഗര്ഭിണീ, തത്രാസീതേത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതാ ? സൂതികാപരിവാരിതാ,-അനേകവാരപ്രസവാനുഭൂതതത്കാലോചിതവ്യവഹാരകുശലാഭിഃ സ്ത്രീഭിഃ പരിവാരിതാ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൩) "ബഹുശഃ പ്രസൂതാഭിരനുരക്താഭിരവിഷാദിനീഭിരവിസംവാദിനീഭിഃക്ലേശസഹാഭിഃ പരിവൃതാ സ്വസ്ത്യയനപരാऽനുലോമനൈരാഹാരവിഹാരൈരനുലോമിതവാതമൂത്രപുരീഷാ പ്രസവകാലമുദീക്ഷേത| സ്വല്പേऽപി ച വിണ്മൂത്രവിബന്ധേ ഫലവര്തീഃ പ്രയോജയേത്|" ഇതി|

Adhikarana AsannaprasavAyAlakShaNam (74-76) · Śloka 76

ഇദാനീമാസന്നപ്രസവായാ ലക്ഷണമാഹ | അദ്യശ്വഃപ്രസവേ ഗ്ലാനിഃ കുക്ഷ്യക്ഷിശ്ലഥതാ ക്ലമഃ||൭൪|| അധോഗുരുത്വമരുചിഃ പ്രസേകോ ബഹുമൂത്രതാ| വേദനോരൂദരകടീപൃഷ്ഠഹൃദ്വസ്തിവങ്ക്ഷണേ||൭൫|| യോനിഭേദരുജാതോദസ്ഫുരണസ്രവണാനി ച| ആവീനാമനു ജന്മാതസ്തതോ ഗര്ഭോദകസ്ത്രുതിഃ||൭൬||

അദ്യ വാ ശ്വോ വാ ആസന്നഃ പ്രസവഃ, തസ്മിന് ആസന്ന (അദ്യശ്വഃ)-പ്രസവേ ഗ്ലാന്യാദയോ ഭവേയുഃ, ഗര്ഭിണ്യാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഗ്ലാനിഃ-ഹര്ഷക്ഷയഃ| തഥാ, കുക്ഷീ ചാക്ഷിണീ ച കുക്ഷ്യക്ഷി, തസ്യ ശ്ലഥതാ ശിഥിലത്വം, സ്വസ്ഥാനാച്ചലിതത്വമിവ| തഥാ, ക്ലമഃ-ഉപതാപഃ| തഥാ, അധോഗുരുത്വാദീനി ഭവന്തി| തഥാ,ഊര്വാദിഷു വേദനാപീഡാ ഭവതി| തഥാ, യോനിഭേദാദയഃ സ്യുഃ| അതഃ-അസ്മാദ്യോനിഭേദാദേഃ, അനു-പശ്ചാത്, ആവീനാം-ഗര്ഭനിഷ്ക്രമണകാലശൂലവിശേഷാണാം, ജന്മ-ഉത്പാദഃ| തതഃ-അനന്തരം, ഗര്ഭോദകസ്ത്രുതിഃ-തത്കാലം യോനിതോ ജലസ്ത്രാവഃ, സ്ത്രാവമാത്രഃ സ ഗര്ഭോദകസംജ്ഞഃ|

Adhikarana garbhasruteranantaraM saghRutapeyA pAnam (77-78) · Śloka 78

അഥോപസ്ഥിതഗര്ഭാം താം കൃതകൌതുകമങ്ഗലാമ്| ഹസ്തസ്ഥപുന്നാമഫലാം സ്വഭ്യക്തോഷ്ണാമ്ബുസേചിതാമ്||൭൭|| പായയേത്സഘൃതാം പേയാം| |൭൮|

അഥ-ഗര്ഭോദകസ്ത്രുതേരനന്തരം, താം-ഗര്ഭിണീം, ഉപസ്ഥിതഗര്ഭാംഅഭിമുഖീഭൂതഗര്ഭാമാവിജന്മോദകസ്രാവാദിനാ ജ്ഞാത്വാ, സഘൃതാം പേയാം പായയേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? കൃതകൌതുകമങ്ഗലാമ്| വിശിഷ്ടകാല ഏവ യോ രക്ഷാബന്ധോ ബാഹ്വാദൌ ബധ്യതേ സ കൌതുകവാച്യഃ| കൌതുകാഖ്യം മങ്ഗലം കൌതുകമങ്ഗലമ്| കൃതം കൌതുകമങ്ഗലം യസ്യാഃ, താമ്| തഥാ, ഹസ്തസ്ഥം പുന്നാമ-ദാഡിമാദി, ഫലം യസ്യാഃ, താമ്| തഥാ, സുഷ്ഠു അക്താം-അഭ്യക്താമ്| തഥാ, ഉഷ്ണാമ്ബുസേചിതാമ്| ഇത്യസ്യാനന്തരം "പായയേത്പേയാം" ഇതി പാഠേനോഷ്ണാമ്ബുസേചനാദനന്തരം പേയാപാനം കാര്യമിതി ബോധയതി

Adhikarana BUSayane sthitAyA mardanAdi (78-79) · Śloka 79

തനൌ ഭൂശയനേ സ്ഥിതാമ്| ആഭുഗ്നസക്ഥിമുത്താനാമഭ്യക്താങ്ഗീം പുനഃ പുനഃ||൭൮|| അധോ നാഭേര്വിമൃദ്നീയാത്കാരയേജ്ജൃമ്ഭചങ്ക്രമമ്| |൭൯|

തനൌ-മൃദുനി, ഭൂശയനേ സ്ഥിതാം മൃദ്നീയാത്,-ന ഖട്വാദിശയനേ സ്ഥിതാമ്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (ശാ. അ. ൩)- "സുരക്താര്ഷഭചര്മപ്രച്ഛദേ മൃദുനി ഭൂശയനേ ശയാനാം" ഇത്യാദി| കുതോऽങ്ഗാത്പ്രഭൃതി വിശേഷേണ മൃദ്നീയാത് ? നാഭേരധഃ,-നോര്ധ്വം നാഭേഃ| കിമ്ഭൂതാം താമ് ? ആഭുഗ്നസക്ഥിമ്, ആസമന്താദ്ഭുഗ്നേ-കുടിലേ, സക്ഥ്നീ യസ്യാഃ സാऽऽഭുഗ്നസക്ഥഃ, താം തഥാവിധാം മൃദ്നീയാത്| തഥാ, പുനഃപുനരഭ്യക്താങ്ഗീം വാതകോപഭയാത്| തഥാ, ജൃമ്ഭോ ചങ്ക്രമം ച താം കാരയേത്| ജൃമ്ഭോ- ജൃമ്ഭണമ്| ചങ്ക്രമഃ-ചങ്ക്രമണം ദ്രുതഗമനമ്|

Adhikarana evamanuShThite Palam (79-80) · Śloka 80

കിമേവമനുഷ്ഠിതേ സതി ഭവതി ? ഇത്യാഹ | ഗര്ഭഃ പ്രയാത്യവാഗേവം, തല്ലിങ്ഗം ഹൃദ്വിമോക്ഷതഃ||൭൯|| ആവിശ്യ ജഠരം ഗര്ഭോ ബസ്തേരുപരി തിഷ്ഠതി| |൮൦|

ഏവം-അനയേതികര്തവ്യതയാऽനുഷ്ഠിതയാ, ഗര്ഭോऽവാക് പ്രയാതിഊര്ധ്വാദധോ ഗച്ഛതി, ഹൃത്സ്ഥാനം പരിത്യജ്യാധോऽവസ്ഥിതിം കരോതീത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "ദദ്യാത് കുഷ്ഠലാങ്ഗലികീവചാചവ്യചിത്രകചിരിബില്വചൂര്ണമുപാഘ്രാതും മുഹുര്മുഹുഃ| തഥാ ഭൂര്ജപത്രശിംശിപാസര്ജരസാനാമന്യതമധൂമമന്തരാന്തരാ ച| പാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടീസക്ഥിദേശാന് കോഷ്ണേന തൈലേനാഭ്യജ്യാനുസുഖമസ്യാ വിമൃദ്ഗീയാത്| ഏവമവാക് പരിവര്തതേ ഗര്ഭഃ|" ഇതി| മുസലേനോലൂഖലം ധാന്യപൂര്ണമാഹനനീയം ഗര്ഭസ്യാവാക്സ്ഥിതയ ഇതി കേചിദാഹുഃ| തദയുക്തമ്| യതോ ഗര്ഭിണ്യാസ്താവഹ്യായാമവര്ജനം സതതമുപദിഷ്ടമ്| വിശേഷതശ്ച പ്രസവകാലേ പ്രചലിതസര്വധാതുദോഷായാഃ സുകുമാരായാനാര്യാഃ, മുസലവ്യായാമപ്രേരിതോ ഹി വായുഃ പ്രാണാന് ഹിംസ്യാദിതി| വിമര്ദനാദിക്രിയാം ച ഗര്ഭിണ്യാസ്താവത്കാരയേത് യാവദ്ഗര്ഭനിഷ്ക്രമണം ന ഭവതി| അഥ മാതൃഹൃദയാന്മുക്തോ ഗര്ഭഃ കേന ലക്ഷണേന ജ്ഞായതേ ? ഇത്യാഹ-തല്ലിങ്ഗമിത്യാദി| തദിത്യനേന ഗര്ഭഃ പരാമൃശ്യതേ| തസ്യ ഗര്ഭസ്യ, ലിങ്ഗം-ലക്ഷണം, തല്ലിങ്ഗമ്| ഗര്ഭസ്യൈതല്ലിങ്ഗം യദ്ധൃദ്വിമോക്ഷതോ ഹൃദയമോചനാദനന്തരം സ ഗര്ഭോ ജഠരമാവിശ്യ ബസ്തേരുപരി തിഷ്ഠതി|

Adhikarana garBiNyAH KaTvAropAdi (80) · Śloka 80

ആവ്യോऽഭിത്വരയന്ത്യേനാം ഖട്വാമാരോപയേത്തതഃ| ||൮൦||

ആവ്യഃ-പ്രസവകാലശൂലവിശേഷാഃ, യസ്മാദേനാം-ഗര്ഭിണീം, അഭിത്വരയന്തി, അനവരതമുത്പദ്യമാനത്വാത്| തതഃതസ്മാത്, ഏനാം ഗര്ഭിണീം, ഖട്വാമാരോപയേത്-ആരോഹയേത്|

Adhikarana aBya~ggAdinA yonivikAsanam (81) · Śloka 81

അഥ സമ്പീഡിതേ ഗര്ഭേ യോനിമസ്യാഃ പ്രസാരയേത്| മൃദു പൂര്വം പ്രവാഹേത ബാഢമാപ്രസവാച്ച സാ||൮൧||

അഥ-ഖട്വാരോഹണാദനന്തരം ഖട്വാസ്ഥിതായാ ഗര്ഭേ സമ്പീഡിതേ സമന്താത്പീഡിതേ, വായുനാ യോനിമുഖാക്രാന്തതയാ, അസ്യാ ഗര്ഭിണ്യാ യോനിം പ്രസാരയേത്-ആഭ്യങ്ഗാദിദാനേന വികാസയേത്| തതഃ സാ-ഗര്ഭിണീ, ഗര്ഭം മൃദു കൃത്വാ പൂര്വം പ്രവാഹേത, യാവദ്യോനിമുഖേ നാഗതോ ഗര്ഭഃ| ഗര്ഭം യോനിദ്വാരമാഗതം തു ജ്ഞാത്വാ ബാഢംഭൃശം പ്രവാഹേത, ആപ്രസവാത്-പ്രസവം യാവത്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (ശാ. അ. ൩)- "ശനൈഃ ശനൈശ്ച പൂര്വം പ്രവാഹിഷ്ഠാഃ, നിര്ഗമേ ബാഢം ഗര്ഭസ്യ യോനിമുഖപ്രതിപത്തൌ ബാഢതരമാപ്രസവാദിതി|" ഇതി| ആങ്മര്യാദാ വചന ഇത്യാഡഃ കര്മപ്രവചനീയത്വേ പഞ്ചമ്യപാങ്പരിഭിരിതി പഞ്ചമീ|

Adhikarana tasyA harShotpAdanam (82) · Śloka 82

ഹര്ഷയേത്താം മുഹുഃ പുത്രജന്മശബ്ദജലാനിലൈഃ| |൮൨|

താം-ഗര്ഭിണീം, അനന്തരം [മുഹുഃ] ഹര്ഷയേത്-സുമനസം മുഹുഃ കാരയേത്| കേന? പുത്രജന്മശബ്ദേന,-പ്രസൂതാ പ്രസൂതാऽസി സുഭഗേ ധന്യം പുത്രമിത്യേവംരൂപേണാസകൃത് സ്ത്രീഭിരുച്ചാരിതേന, തഥാ ജലേന ശീതലേന, തഥാऽനിലേന| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "ഏനാം ബ്രൂയാച്ച സുഭഗേ ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രവാഹയസ്വ ശോഭനസ്തേ മുഖവര്ണഃ പുത്രം ജനയിഷ്യസീതി| തഥാऽന്യാ തു വാമകര്ണേऽസ്യാ മന്ത്രമിമം ജപേത്| 'ക്ഷിതിര്ജലം വിയത്തേജോ വായുര്വിഷ്ണുഃ പ്രജാപതിഃ| സഗര്ഭാം ത്വാം സദാ പാതു വൈശല്യം ചാദധാത്വിതി|| പ്രസൂഷ്വ ത്വമവിക്ലിഷ്ടമവിക്ലിഷ്ടാ ശുഭാനനേ| കാര്തികേയദ്യുതിം പുത്രം കാര്തികേയാഭിരക്ഷിതമ്||' ഇതി| തഥാ, 'ഇഹാമൃതം ച സോമശ്ച ചിത്രഭാനുശ്ച ഭാമിനി| ഉച്ചൈഃശ്രവാശ്ച തുരഗോ മന്ദിരേ നിവസന്തു തേ|| ഇദമമൃതമപാം സമുദ്ധൃതം വൈ തവ ലഘു ഗര്ഭമിമം പ്രമുഞ്ചതു സ്ത്രി| തദനലപവനാര്കവാസവാസ്തേ സഹ ലവണാമ്ബുധരൌര്ദിശന്തു ശാന്തിമ്||' ഇതി| അഥാപരാ സ്ത്രീ ഗര്ഭിണീമനുശിഷ്യാത്| അനാഗതായാം വേദനായാം മാ പ്രവാഹിഷ്ഠാഃ| അകാലപ്രവാഹണം ഹി വിണ്മൂത്രാദിവേഗാനാമിവോദീരണമനര്ഥകരമഹിതം ച| ഗര്ഭസ്യ ശ്വാസകാസശോഫകുബ്ജതാദികരത്വാത്|' ഇതി|

Adhikarana harShAdyutpAdane Palam (82) · Śloka 82

അഥ കിം ഹര്ഷാദ്യുത്പാദനേന സ്യാത് ? ഇത്യാഹ | പ്രത്യായാന്തി തഥാ പ്രാണാഃ സൂതിക്ലേശാവസാദിതാഃ||൮൨||

തഥാ-തേന പ്രകാരേണ ഹര്ഷാദിജനനേന, പ്രാണാഃ സൂതേഃ ക്ലേശാഃ-ആധയഃ, തത്കൃതാനി ദുഃഖാനി, തൈരവസാദിതാഃ-ഗ്ലാനിം നീതാഃ, ഗര്ഭിണ്യാഃ പ്രത്യായാന്തി-പുനര്നവീഭവന്തി|

Adhikarana garBasya sa~gge kRuShNasarpanirmokena dhUpanAdi (83-87) · Śloka 87

ധൂപയേദ്ഗര്ഭസങ്ഗേ തു യോനിം കൃഷ്ണാഹികഞ്ചുകൈഃ| ഹിരണ്യപുഷ്പീമൂലം ച പാണിപാദേന ധാരയേത്||൮൩|| സുവര്ചലാം വിശല്യാം വാ ജരായ്വപതനേऽപി ച| കാര്യമേതത്തഥോത്ക്ഷിപ്യ ബാഹ്വോരേനാം വികമ്പയേത്||൮൪|| കടീമാകോടയേത്പാര്ഷ്ണ്യാ സ്ഫിജൌ ഗാഢം നിപീഡയേത്| താലുകണ്ഠം സ്പൃശേദ്വേണ്യാ മൂര്ധ്നി ദദ്യാത്സ്നുഹീപയഃ||൮൫|| ഭൂര്ജലാങ്ഗലികീതുമ്ബീസര്പത്വക്കുഷ്ഠസര്ഷപൈഃ| പൃഥഗ്ദ്വാഭ്യാം സമസ്തൈര്വാ യോനിലേപനധൂപനമ്||൮൬|| കുഷ്ഠതാലീസകല്കം വാ സുരാമണ്ഡേന പായയേത്| യൂഷേണ വാ കുലത്ഥാനാം ബാല്വജേനാസവേന വാ||൮൭||

ഗര്ഭസ്യ സങ്ഗേ-സക്തൌ, യോനിം കൃഷ്ണസര്പനിര്മോകേന ധൂപയേത്-ധൂപനം യോനൌ കുര്യാത്| ധൂപയേദിതി "ഗുപൂധൂപ" ഇത്യാദിനാ ആയപ്രത്യയഃ, തതോ വിധൌ ലിങ്| തഥാ, ഹിരണ്യപുഷ്പീമൂലം പാണിനാ പാദേന ച സാ ഗര്ഭിണീ ധാരയേത്| അഥവാ, സുവര്ചലാം വിശല്യാം വാ ധാരയേത്| ഏതത്-ഗര്ഭസങ്ഗോക്തം, ജരായോഃ-അപരാഖ്യസ്യ, അപതനേ-അനിഷ്ക്രാന്തൌ, കാര്യം-വിധാതവ്യമ്| ന കേവലം ഗര്ഭസങ്ഗോക്തം കാര്യം യാവദേനാം-അപതിതജരായും, ബാഹ്വോര്ദ്വയോരുത്ക്ഷിപ്യ വികമ്പയേത്-വിധുനീത| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "ന ചേദപരാ പതതി തതോ ദക്ഷിണേന പാണിനാ നാഭേരുപരിഷ്ടാദ്ബലവദുത്പീഡ്യാന്യേന പൃഷ്ഠത ഉപസങ്ഗൃഹ്യ വിധുനുയാത്|" ഇതി| തഥാ, പാര്ഷ്ണ്യാ കടീമാകോടയേദിതി പുനഃ പുനഃ കട്യാം പാര്ഷ്ണിഘാതം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്ഫിജൌ യുതൌ സുഷ്ഠു നിപീഡയേത്| തഥാ, വേണ്യാ-കേശരചനാവിശേഷാഖ്യയാ, താലുകണ്ഠം സ്പൃശേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "വേണ്യാऽങ്ഗുല്യാ വാ കേശവേഷ്ടിതയാ വാ താലുകണ്ഠം പരാമൃശേത്|" ഇതി| തഥാ, മൂര്ധ്നി-മസ്തകേ, സ്നുഹീപയഃ-സുധാദുഗ്ധം ദദ്യാത്| തഥാ ഭൂര്ജാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ പൃഥക്-പ്രത്യേകം, അഥവാ ദ്വാഭ്യാം കൃത്വാ, സമസ്തൈര്വാ, യോന്യാ ലേപനം ധൂപനം ച കാര്യമിതി ശേഷഃ| കുഷ്ഠതാലീസപത്രയോഃ കല്കം വാ സുരാമണ്ഡേന-സുരാഭാഗേനോപരിസ്ഥിതേന, താം പായയേത്| അഥവാ, കുലത്ഥാനാം യൂഷേണ-ക്വാഥേന, പായയേത്| ബാല്വജേനാസവേന വാ| ബല്വജം വാരിണാ ആസുത്യ രാത്രൌ ധാരിതം തച്ഛീതകഷായോ ബാല്വജ ആസവ ഉച്യതേ| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "ഭൂര്ജപത്രകാചമണിസര്പനിര്മോകൈശ്ച യോനിം ധൂപയേത്| ഭൂര്ജഗുഗ്ഗുലുഭ്യാം വാ| ശാലിമൂലസിദ്ധേന വാ സര്പിഷാ യോനിമഭ്യജ്യ കടുകാലാബുജാലിനീനിമ്ബസര്പനിര്മോകൈര്ധൂപയേത്| അനഭ്യക്താം വാ കടുതൈലമിശ്രൈഃ കല്കീകൃതൈര്വാ തൈലാക്തൈരാലിമ്പേത്| ഗുഡനാഗരകല്കേന വാ| തദേവ വാ ഭക്ഷയേത്| ലാങ്ഗലീമൂലകല്കേന വാ പാണിപാദമുദരം ച ലിമ്പേത്|" ഇതി| തഥോക്തമ് (സം. ശാ. അ. ൩)-"കുഷ്ഠൈലാകല്കം വാ സുരയാ പായയേത്| അര്കാലര്കകഷായം വാ സുരോന്മിശ്രമ്| കുഷ്ഠലാങ്ഗലികീമൂലകല്കം വാ മദ്യമൂത്രാന്യതരേണ| [ വത്സകാദിചൂര്ണം വാ മദ്യേന| ] ശതപുഷ്പാകുഷ്ഠമദനഹിങ്ഗുസിദ്ധസ്യ ച തൈലസ്യ പിചും ഗ്രാഹയേത്|" ഇതി|

Adhikarana tato~anuvAsanam (88-90) · Śloka 90

ശതാഹ്വാസര്ഷപാജാജീശിഗ്രുതീക്ഷ്ണകചിത്രകൈഃ| സഹിങ്ഗുകുഷ്ഠമദനൈര്മൂത്രേ ക്ഷീരേ ച സാര്ഷപമ്||൮൮|| തൈലം സിദ്ധം ഹിതം പായൌ യോന്യാം വാऽപ്യനുവാസനമ്| ശതപുഷ്പാവചാകുഷ്ഠകണാസര്ഷകല്കിതഃ||൮൯|| നിരൂഹഃ പാതയത്യാശു സസ്നേഹലവണോऽപരാമ്| തത്സങ്ഗേ ഹ്യനിലോ ഹേതുഃ സാ നിര്യാത്യാശു തജ്ജയാത്||൯൦||

ശതാഹ്വാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സാര്ഷപം തൈലം മൂത്രേ ക്ഷീരേ ചോഭയസ്മിന് സിദ്ധം പക്വം, അനുവാസനം ഹിതമ്| ക്വ? പായൌ-ഗുദേ| അഥവാ യോന്യാം ഗര്ഭനിഷ്ക്രമണദ്വാരേ| തഥാ, ശതാഹ്വാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ കല്കിതോ നിരൂഹോബസ്തികല്പോക്തൌ യൌഗികഃ, സഹ സ്നേഹേന ലവണേന ച വര്തമാനഃ, ആശു ശീഘ്രമേവ, അപരാം-ജരായുസംജ്ഞാം, പാതയതി| യസ്മാത്തത്സങ്ഗേऽനിലോ ഹേതുഃ-വായുഃ, കാരണമ്| തജ്ജയാത്-വാതജയാത്, സാ-അപരാ, നിര്യാതി-കുക്ഷിതോ ബഹിര്നിഷ്ക്രാമതി| പവനവിജയേ ച ബസ്തിഃ പ്രധാനമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯/൧)-" വാതോല്ബണേഷു ദോഷേഷു വാതേ വാ ബസ്തിരിഷ്യതേ|" ഇത്യാദി| സങ്ഗ്രഹേ തു ഗര്ഭിണ്യാ ആസ്ഥാപനേऽനുവാസനേ ച സന്നിവേശവിശേഷ ഉക്തഃ| യഥാ (ശാ. അ. ൩)- "ഗര്ഭിണീം തു ന്യുബ്ജാമാസ്ഥാപയേദനുവാസയേച്ച| തഥാऽസ്യാ വിവൃതമാര്ഗതയാ സമ്യഗൌഷധമനുപ്രവിശതി|" ഇതി|

Adhikarana kuSalayoShitA tasyAharaNam (91) · Śloka 91

കുശലാ പാണിനാऽക്തേന ഹരേത്ക്ലൃപ്തനഖേന വാ| |൯൧|

അഥവാ കുശലാ-തദ്വ്യാപാരനിപുണാ യോഷിത്, പാണിനാ സര്പിഷാऽഭ്യക്തേന താം ഹരേത്| കിമ്ഭൂതേന പാണിനാ ? ക്ലൃപ്തനഖേന, ക്ലൃപ്താഃ-കല്പിതാഃ ശസ്ത്രേണ, നഖാ യസ്യ തേന, തഥാവിധേന പാണിനാ നാലാനുസാരത ആകര്ഷേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൩)- "[ ഉമാ ] ശാല്മലീപിച്ഛയാ വാ സഘൃതയാ യോനിം പൂരയിത്വാ വിധുനുയാത്|" ഇതി|

Adhikarana tailena mardanAdi (91) · Śloka 91

| മുക്തഗര്ഭാപരാം യോനിം തൈലേനാങ്ഗം ച മര്ദയേത്||൯൧||

ഗര്ഭശ്ചാപാരാ ച ഗര്ഭാപരമ്, മുക്തം ഗര്ഭാപരം യയാ യോന്യാ, താം യോനിം തൈലേന മര്ദയേത്| അങ്ഗം-ശരീരം ച, മര്ദയേത്|

Adhikarana makkalAKye roge yavakShArapAnAdi (92-93) · Śloka 93

മക്കല്ലാഖ്യേ ശിരോബസ്തികോഷ്ഠശൂലേ തു പായയേത്| സുചൂര്ണിതം യവക്ഷാരം ഘൃതേനോഷ്ണജലേന വാ||൯൨|| ധാന്യാമ്ബു വാ ഗുഡവ്യോഷത്രിജാതകരജോന്വിതമ്| |൯൩|

മക്കല്ലാഖ്യേ രോഗ ഉത്പന്നേ ശിരോബസ്തികോഷ്ഠശൂലലക്ഷണേ സതി യവക്ഷാരം സൂക്ഷ്മചൂര്ണിതം ഘൃതേനാഥവോഷ്ണജലേന താം സൂതാം പായയേത്| ധാന്യാമ്ബു വാ താം പായയേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഗുഡവ്യോഷത്രിജാതകരജോന്വിതമ്| ഗുഡ ഇതി സാമാന്യോക്താവപി പുരാണോऽത്ര ഗുഡോ ഗ്രാഹ്യഃ, പഥ്യത്വാത്| മക്കല്ലാഖ്യോ-രോഗഃ| ശിരോബസ്തികോഷ്ഠശൂല ഇതി ലാഘവേന തന്ത്രകൃതാऽസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്|

Adhikarana bAlasyopacAraH (93) · Śloka 93

| അഥ ബാലോപചാരേണ ബാലം യോഷിദുപാചരേത്||൯൩||

അഥ ബാലം-ജാതമാത്രമേവ, ഉപാചരേത്-ഉപപാദയേത്| കാ ? യോഷിത്,-ബഹുകൃത്വഃ പ്രസൂതാ, ന പുമാന്| കേന ? ബാലോപചാരേണ, ബാലോപചരണീയോക്തേനാഹാരവിഹാരാദിനാ|

Adhikarana buBukShitAyA tailamAtrAdi pAnam (94-95) · Śloka 95

സൂതികാ ക്ഷുദ്വതീ തൈലാദ്ധൃതാദ്വാ മഹതീം പിബേത്| പഞ്ചകോലകിനീം മാത്രാമനു ചോഷ്ണം ഗുഡോദകമ്||൯൪|| വാതഘ്നൌഷധതോയം വാ, തഥാ വായുര്ന കുപ്യതി| വിശുധ്യതി ച ദുഷ്ടാസ്രം ദ്വിത്രിരാത്രമയം ക്രമഃ||൯൫||

സൂതികാ ക്ഷുദ്വതീ-ബുഭുക്ഷിതാ സതീ, തൈലാദഥവാ ഘൃതാന്മഹതീം മാത്രാം പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? പഞ്ചകോലകം വിദ്യതേ യസ്യാ മാത്രായാസ്താം പഞ്ചകോലകിനീമ്| സൂക്ഷ്മചൂര്ണീകൃതപഞ്ചകോലകയുക്താം താം മാത്രാം പിബേദിത്യര്ഥഃ| അഷ്ടാഭിര്യാമൈര്യാ ജരാം ഗച്ഛതി സാ സ്നേഹ മാത്രാ മഹതീ| അനു ചോഷ്ണം ഗുഡോദകം പിബേദിതി യോജ്യമ്| വാതഹരദ്രവ്യക്വാഥം വാ പശ്ചാത്പിബേത്| തഥാ-ഏവം കൃതേ സതി, വാര്യുന കുപ്യതി-ന കോപം യാതി ശൂന്യം കോഷ്ഠം പ്രാപ്യ| ദുഷ്ടം രക്തം ച വിശുധ്യതി| അയം-ഏഷഃ, ക്രമോ ദ്വിരാത്രം ത്രിരാത്രം വാ യഥായോഗം കാര്യഃ|

Adhikarana snehAyogyAyAH snehaMvinA pUrvavidhiH (96) · Śloka 96

സ്നേഹായോഗ്യാ തു നിഃസ്നേഹമമുമേവ വിധിം ഭജേത്| പീതവത്യാശ്ച ജഠരം യമകാക്തം വിവേഷ്ടയേത്||൯൬||

സ്നേഹപാനായോഗ്യാ തു സ്ത്രീ-യാ സ്നേഹം നാര്ഹതി സാ, നിഃസ്നേഹം-സ്നേഹം വിനാ, അമുമേവ-പൂര്വോക്തം വിധിം, ഭജേത്| പീതവത്യാശ്ച തസ്യാ ജഠരം യമകാക്തം-തൈലഘൃതാഭ്യാമഭ്യക്തം, വിവേഷ്ടയേദ്വാസസേതി ശേഷഃ| പീതവത്യാ ഇത്യവിശേഷനിര്ദേശഃ കദാചിത് സ്നേഹയോഗ്യാ സ്നേഹം പീതവതീ, സ്നേഹായോഗ്യാ തൂഷ്ണം ഗുഡോദകം പീതവതീ, അഥവാ വാതഘ്നൌഷധതോയം പീതവതീ, ഇതി സാമാന്യേന യോ നിര്ദേശസ്തസ്യാര്ഥഃ|

Adhikarana snAtAyAH peyApAnam (97-99) · Śloka 99

ജീര്ണേ സ്നാതാ പിബേത്പേയാം പൂര്വോക്തൌഷധസാധിതാമ്| ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം വിദാര്യാദിവര്ഗക്വാഥേന സാധിതാ||൯൭|| ഹിതാ യവാഗൂഃ സ്നേഹാഢ്യാ സാത്മ്യതഃ പയസാऽഥവാ| സപ്തരാത്രാത്പരം ചാസ്യൈ ക്രമശോ ബൃംഹണം ഹിതമ്||൯൮|| ദ്വാദശാഹേऽനതിക്രാന്തേ പിശിതം നോപയോജയേത്| |൯൯|

സ്നേഹേ ജീര്ണേ കവോഷ്ണഗുഡോദകേ വാതഘ്നൌഷധതോയേ വാ, അനന്തരം സ്നാതാ സതീ പൂര്വോക്തൌഷസാധിതാം-പഞ്ചകോലകൃതാം, പേയാം പിബേത്| ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം-അനന്തരം, വിദാര്യാദിവര്ഗോക്തൌഷധൈഃ സിദ്ധാ യവാഗൂഃ- പേയാ,സ്നേഹാഢ്യാ ഹിതാ| അഥവാ സാത്മ്യതഃ-സാത്മ്യവശാത്, പയസാ-ക്ഷീരേണ സാധിതാ, യവാഗൂര്ഹിതാ| സപ്തരാത്രാത്പരം-അനന്തരം, ക്രമശോ-ന സഹസാ, തസ്യൈ ബൃംഹണം ഹിതമ്| ബൃംഹണം ച ജീവനീയബൃംഹണീയമധുരവര്ഗസിദ്ധൈരഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനപരിഷേകാവഗാഹനൈര്ഹൃദ്യൈശ്ചാന്നപാനൈര്വിധാതവ്യമ്| ദ്വാദശാഹേऽനതിക്രാന്തേ-അപരിസമാപ്തേ, പിശിതം-മാസം, നോപയോജയേത്-നാഭ്യവഹാരയേത്, സ്കന്ദാദിദ്വാദശഗ്രഹാഭിഷങ്ഗപരിഹാരാര്ഥമ്| മാംസഭോജനേന ഹി കദാചിത്തൈരഭിഷങ്ഗോ ഭവേത്, തേഷാം മാംസാദത്വാത്|

Adhikarana sUtAyAH yatnenopacAraH (99-100) · Śloka 100

| യത്നേനോപചരേത്സൂതാം ദുഃസാധ്യോ ഹി തദാമയഃ||൯൯|| ഗര്ഭവൃദ്ധിപ്രസവരുക്ക്ലേദാസ്രസ്രുതിപീഡനൈഃ| |൧൦൦|

സൂതാം സ്ത്രീം യത്നേന-താത്പര്യേണ, ഉപചരേത്-ഉപക്രമേത്| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ഹി-യസ്മാത്, തസ്യാ ആമയോ-രോഗോ ദുഃസാധ്യഃ-കൃച്ഛ്രേണോപക്രമ്യഃ| കിമിതി കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ ? ഇത്യാഹ-ഗര്ഭേത്യാദി| വൃദ്ധിശ്ച പ്രസവശ്ച വൃദ്ധിപ്രസവൌ, ഗര്ഭസ്യ വൃദ്ധിപ്രസവൌ ച രുക് ച ക്ലേദാസ്രസ്രുതിശ്ച പീഡനം ച ഗര്ഭവൃദ്ധിപ്രസവരുക്ക്ലേദാസ്രസ്രുതിപീഡനാനി, തൈര്ഹേതുഭൂതൈസ്തദാമയോ ദുഃസാധ്യഃ| രുക്-പ്രവാഹവേദനാ|

Adhikarana evaM sArdhamAsavidhiH (1) · Śloka 1

| ഏവം ച മാസാദധ്യര്ധാന്മുക്താഹാരാദിയന്ത്രണാ||൧൦൦|| ഗതസൂതാഭിധാനാ സ്യാത്പുനരാര്തവദര്ശനാത്| ൧൦൦ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭാവക്രാന്തിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, സാര്ധം മാസമുപസ്കൃതാ ക്രമേണ മുക്താഹാരവിഹാരയന്ത്രണാ സ്യാത്| അധ്യര്ധമാസാത്പരേണ ഗതസൂതാഭിധാനാവ്യപേതപ്രസൂതിവ്യപദേശാ, പുനരാര്തവദര്ശനാദ്ഭവേത്| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൨)- "ജരായുണാ മുഖേ ഛന്നേ കണ്ഠേ ച കഫവേഷ്ടിതേ| വായോര്മാര്ഗനിരോധാച്ച ന ഗര്ഭസ്ഥഃ പ്രരോദിതി||" ഇതി| ഇതിശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭാ- വക്രാന്തിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧||