2. garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ

Adhikarana garBavyApadvidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરાદનન્તરં ગર્ભવ્યાપદં શારીરમારભ્યતે| ગર્ભસ્ય વ્યાપત્પ્રતીકારવિજ્ઞાનાર્થમાહ અથાતો ગર્ભવ્યાપદં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

ગર્ભસ્ય વ્યાપત્ ગર્ભવ્યાપત્, સા વિદ્યતે યસ્મિન્નિતિ ધઃ, તસ્ય "અધ્યાયાનુવાકયોર્લુક્" ઇતિ લુક્| યદ્યપિ ચાત્ર ગર્ભવ્યાપદશ્ચિકિત્સાઽપ્યુક્તા ન કેવલં વ્યાપત્, તથાઽપિ બાહુલ્યાદિદમુક્તમિતિ વેદ્યમ્| અથાદીનાં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યા|

Adhikarana garBiNyAH puShpe dRuShTe kartavyam (1-2) · Śloka 2

ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યાણાં સેવયા રોગતોઽથ વા| પુષ્પેદૃષ્ટેઽથવા શૂલે બાહ્યાન્તઃ સ્નિગ્ધશીતલમ્||૧|| સેવ્યામ્ભોજહિમક્ષીરિવલ્કકલ્કાજ્યલેપિતાન્| ધારયેદ્યોનિબસ્તિભ્યામાર્દ્રાર્દ્રાન્ પિચુનક્તકાન્||૨||

ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યાણાં-આહારવિહારાણાં પૂર્વોક્તાનામતિવ્યવાયાદીનાં, સેવનેન પુષ્પે દૃષ્ટે, અથવા રોગતઃ પુષ્પે દૃષ્ટે, રોગસ્ય ચ સ્વભાવાપથ્યસર્ષપશાકમન્દકદધ્યાદેરાહારાન્માત્રાદેશકાલાદિવશાદ્વા સમ્ભવઃ, ગર્ભાખ્યફલહેતુત્વાદ્રક્તં પુષ્પમુચ્યતે, તસ્મિન્ દૃષ્ટે-ચક્ષુર્ગોચરં પ્રાપ્તે, અથવા શૂલે-દૃષ્ટે-પ્રશ્નાદિનોપલબ્ધે સતિ, દૃશિરત્રોપલાબ્ધિવચનઃ, બાહ્યાન્તઃ સ્નિગ્ધશીતલં સાધનં-અન્નપાનપ્રદેહપરિષેકાદિ, કાર્યમ્| બહિઃ-સ્નાનાવગાહાદૌ, અન્તશ્ચભોજનાનુપાનાદાવિત્યર્ત્થઃ| રોગત ઇતિ તૃતીયાર્થે તસિઃ| તથા, સ્ત્રી યોનિબસ્તિભ્યાં પિચુનક્તકાન્ ધારયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? સેવ્યાદિભિર્લેપિતાન્| સેવ્યં-ઉશીરમ્| અમ્ભોજં-પદ્મમ્| હિમં ચન્દનમ્| ક્ષીરં વિદ્યતે યેષાં તે ક્ષીરિણો વૃક્ષાઃ-પિપ્પલાદયઃ, યેષાં શસ્ત્રાદિચ્છિન્નાનાં ક્ષીરં દૃશ્યતે| વલ્કં-વલ્કલમ્| સેવ્યં ચામ્ભોજં ચ હિમં ચ ક્ષીરિવલ્કં ચ, તેષાં કલ્કશ્ચાજ્યં ચ , તૈર્લેપિતાન્| તથા ચ કિમ્ભૂતાન્ ? આર્દ્રાર્દ્રાન્-અતિશયેનાર્દ્રીકૃતાન્| પિચુશબ્દેન વિકેશિકાસદૃશઃ કાર્પાસમયઃ| નક્તકઃ-ચૈલખણ્ડઃ|

Adhikarana shatadhautaghRutAktastriyAH snAnAdi (3-6) · Śloka 6

શતધૌતઘૃતાક્તાં સ્ત્રીં તદમ્ભસ્યવગાહયેત્| સસિતાક્ષૌદ્રકુમુદકમલોત્પલકેસરમ્||૩|| લિહ્યાત્ ક્ષીરઘૃતં ખાદેચ્છૃઙ્ગાટકકસેરુકમ્| પિબેત્કાન્તાબ્જશાલૂકબાલોદુમ્બરવત્પયઃ||૪|| શૃતેન શાલિકાકોલીદ્વિબલામધુકેક્ષુભિઃ| પયસા રક્તશાલ્યન્નમદ્યાત્સમધુશર્કરમ્||૫|| રસૈર્વા જાઙ્ગલૈઃ| |૬|

શતશબ્દો બહુવારપર્યાયઃ, ન સઙ્ખ્યાવાચીત્યર્થઃ| તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽધીતમ્ (શા. અ. ૪)- સહસ્રધૌતસર્પિષાઽધોનાભેઃ સર્વતઃ પ્રદિહ્યાત્|" ઇતિ| શતાધૌતેન-બહુધા પ્રક્ષાલિતેન ઘૃતેન, અક્તાં-અભ્યક્તાં, સ્ત્રીં તદમ્ભસ્યવગાહયેત્-તત્ર તાં નિમજ્જનં કારયેત્| તદિત્યનેન હિ સેવ્યાદિદ્રવ્યપરામર્શઃ| સ્ત્રીમિતિ વામ્શસોરિતીયઙ્વિકલ્પાત્પૂર્વરૂપમ્| તથા ક્ષીરં ઘૃતં ચ લિહ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સસિતેત્યાદિ| સહ સિતયા તથા ક્ષૌદ્રેણ તથા કુમુદકમલોત્પલાનાં કેસરેણ-કિઞ્જલ્કેન સહિતમ્| અન્યે તુ ક્ષીરાહૃતં ક્ષીરોદ્ભવં ઘૃતં ક્ષીરઘૃતમિતિ વ્યાચક્ષતે| તથા, ખાદેચ્છૃઙ્ગાટકં કસેરુકં ચ| તથા, પયઃ-ક્ષીરં, પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? કાન્તેત્યાદિ| કાન્તા-ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| અપ્સુ જાતં-અબ્જમ્, કમલાદિ| શાલૂકં-ઉત્પલમૂલમ્| બાલમુદુમ્બરં-અપક્વમુદુમ્બરફલમ્| કાન્તા ચાબ્જં ચ શાલૂકં ચ બલોદુમ્બરં ચ તાનિ વિદ્યન્તે યસ્ય પયસસ્તદેવમ્, તૈઃ શૃતં ક્ષીરં પિબેદિત્યર્થઃ| યૈર્હિ તત્પયઃ શૃતં તાનિ તત્રાવશ્યં વિદ્યન્તે| ક્ષીરશ્રપણવિધિશ્ચાતીસારચિકિત્સોક્તઃ (હૃ. ચિ. અ. ૯/૩૯)- "પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં" ઇત્યાદ્યનુસારેણાત્ર કલ્પ્યઃ| તન્ત્રાન્તરે ત્વેવમુક્તમ્-"દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| અન્યે તુ કાન્તાદિદ્રવ્યાણાં ચૂર્ણેન યુક્તં કલ્કેન વા યુક્તં પયઃ પિબેદિત્યાહુઃ| પયસા રક્તશાલ્યન્નં સમધુશર્કરં સુશીતં ભુઞ્જીત| કિમ્ભૂતેન ક્ષીરેણ ? શાલ્યાદિભિઃ શૃતેન-સિદ્ધેન| દેશસાત્મ્યાદ્યનુરોધાજ્જાઙ્ગલૈર્વા રસૈઃ શાલ્યન્નમદ્યાત્|

Adhikarana SuddhivarjamasroktAcaraNam (6) · Śloka 6

શુદ્ધિવર્જં ચાસ્રોક્તમાચરેત્| |૬|

શુદ્ધિં વર્જયિત્વા, અસ્રોક્તં-રક્તપિત્તાભિહિતં, યત્સાધનં તદ્વાહ્યાન્તરાચરેત્-સેવેત| અસ્રશબ્દસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદ્રક્તપિત્તં ગમ્યતે|

Adhikarana asaMpUrNatrimAsAyAH puShpadarSane kartavyam (6-7) · Śloka 7

| અસમ્પૂર્ણત્રિમાસાયાઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્||૬|| આમાન્વયે ચ| |૭|

અસમ્પૂર્ણાસ્ત્રયો માસા યસ્યાઃ ગર્ભિણ્યાઃ સૈવમ્| તસ્યાઃ પુષ્પદર્શને સતિ ગર્ભઃ પ્રાયો ન તિષ્ઠતિ, અસઞ્જાતસારત્વાત્| તસ્માત્ પ્રત્યાખ્યાય-પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા, પ્રસાધયેત્-પ્રકર્ષેણ યત્નેન સાધયેત્| આમાન્વયે ચ| અત્રાપિ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેદિત્યનુવર્તતે| આમાનુગતે રક્તદર્શને સમ્પૂર્ણત્રિચતુરાદિમાસાયા અપિ સઞ્જાતસારેઽપિ ગર્ભે સતિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ પ્રત્યાખ્યાય સાધનં કારયેત્| તથા હિ,-રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણકટુપ્રાયમામઘ્નં ગર્ભિણ્યા વિરુદ્ધમ્, શીતસ્નિગ્ધપ્રાયં ચામસ્ય|

Adhikarana AmaraktayoraviruddhasyopadeSaH (7-9) · Śloka 9

એવમપ્યામરક્તયોર્દ્વયોર્યદવિરુદ્ધં તદુપદેષ્ટુમાહ તત્રેષ્ટં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્| ઉપવાસો ઘનોશીરગુડૂચ્યરલુધાન્યકાઃ||૭|| દુરાલભાપર્પટકચન્દનાતિવિષાબલાઃ| ક્વથિતાઃ સલિલે પાનં તૃણધાન્યાનિ ભોજનમ્||૮|| મુદ્ગાદિયૂષૈરામે તુ જિતે સ્નિગ્ધાદિ પૂર્વવત્| |૯|

તત્ર-આમાન્વયે સામતાયાં સત્યાં, શીતં યદન્નપાનાદિ, તત્સર્વં બાહ્યતોઽન્તશ્ચ હિતમ્| શીતં રક્તસ્ય પથ્યં, આમસ્ય વિરુદ્ધત્વાદપથ્યં, ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-રૂક્ષોપસંહિતમ્,-રૂક્ષેણ-તિક્તકષાયાદિના, યુક્તમ્| તથા, દેશસત્વાદ્યનુરોધાદુપવાસો હિતઃ, ન કેવલં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્| તથા ઘનાદયો દ્રવ્યવિશેષાઃ સલિલે ક્વથિતાઃ પાનં હિતમ્| ઘનો-મુસ્તઃ| અરલુઃ-સ્યોનાકઃ| તથા, તૃણધાન્યાનિ-નીવારકોદ્રવશ્યામાકાદીનિ, ભોજનં-આહારઃ, તત્ર-આમાન્વયે, હિતમ્| કૈઃ સહ ? મુદ્ગાદિયૂષૈઃ| આદિગ્રહણેન મકુષ્ટમસૂરાદયઃ શિમ્બીધાન્યવિશેષાઃ પિત્તશ્લેષ્મહરા ગૃહ્યન્તે| સામતાયામેવોત્પન્નાયામયમુપક્રમઃ| આમે તુ જિતે સ્નિગ્ધાદિ પૂર્વવત્| પૂર્વસ્મિન્નિવ પૂર્વવત્| સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ| યથા પ્રથમં રક્તદર્શને સ્નિધશીતલાદિ હિતં, તથાઽત્રાપિ પૂર્વનિર્દિષ્ટં સ્નિગ્ધાદિ હિતમિત્યર્થઃ| સ્નિગ્ધશીતાનિ બાહ્યાન્તરુપયોજ્યાનિ|

Adhikarana garBenipatite tIkShNamadyapAnAdi (9-12) · Śloka 12

| ગર્ભે નિપતિતે તીક્ષ્ણં મદ્યં સામર્થ્યતઃ પિબેત્||૯|| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્દ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાય ચ| લઘુના પઞ્ચમૂલેન રૂક્ષાં પેયાં તતઃ પિબેત્||૧૦|| પેયામમદ્યપા કલ્કે સાધિતાં પાઞ્ચકૌલિકે| બિલ્વાદિપઞ્ચકક્વાથે તિલોદ્દાલકતણ્ડુલૈઃ||૧૧|| માસતુલ્યદિનાન્યેવં પેયાદિઃ પતિતે ક્રમઃ| લઘુરસ્નેહલવણો દીપનીયયુતો હિતઃ||૧૨||

ગર્ભિણ્યા એવમાસેવમાનાયા અપ્યદૃષ્ટવશાદ્ગર્ભે નિપતિતે-નિઃશેષેણ પતિતે સતિ, તિક્ષ્ણં-કર્કશં, મદ્યં સામર્થ્યેન પિબેત્,-બહુ પિબેદિત્યર્થઃ| કિમર્થમ્ ? ઇત્યાહ-ગર્ભકોષ્ઠેત્યાદિ| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્ધ્યર્થમર્તેઃ-પીડાયાઃ, વિસ્મૃત્યર્થં ચ| તતો-મદ્યપરિણામાદનન્તરં, રૂક્ષાં પેયાં પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? લઘુના પઞ્ચમૂલેન-બૃહત્યાદિના (હૃ.સૂ.અ.૬/૧૬૮), કૃતામ્| અમદ્યપા તુ યા સ્ત્રી સા ગર્ભે નિપતિતે પેયાં પિબેત્, ન તુ મદ્યમ્| ક્વ સાધિતાં ? કલ્કે| કિં સમ્બન્ધિનિ ? પાઞ્ચકૌલિકે,-પઞ્ચકોલસ્યાયં પાઞ્ચકૌલિકઃ, તસ્મિન્| પઞ્ચકોલકં કલ્કીકૃત્ય તત્ર પેયાં સાધિતામિત્યર્થઃ| તથા, બિલ્વાદિપઞ્ચકક્વાથે-મહત્પઞ્ચમૂલકષાયે (હૃ. સૂ. અ. ૬/૧૬૭) , સાધિતાં પેયાં પિબેદિતિ યોજ્યમ્| કૈઃ સાધિતામ્ ? તિલોદ્દાલકતણ્ડુલૈઃ| ઉદ્દાલકોવ્રીહિવિશેષઃ| માસૈસ્તુલ્યનિ દિનાનિ-માસસઙ્ખ્યા વાસરાઃ| યાવન્તો માસા ગર્ભસ્ય તાવન્ત્યહાનિ ગર્ભે નિપતિતે સતિ, એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પેયાદિઃ ક્રમઃ કાર્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? લઘુરસ્નેહલવણઃ| ન વિદ્યેતે સ્નેહલવણે યસ્ય| તથ, દીપનીયૈઃ-અગ્નિકૃદ્ભિર્મરિચચિત્રકાદિભિર્દ્રવ્યૈર્યુતઃ| સઃ-તથાવિધઃ, તત્ર ક્રમો હિતઃ|

Adhikarana doShAdInAM kledaSoShArtho~ayaM vidhiH (13) · Śloka 13

કિમર્થમ્ ? દોષધાતુપરિક્લેદશોષાર્થં વિધિરિત્યયમ્| |૧૩|

દોષૌ-પિત્તકફાવત્ર ગૃહ્યેતે| વાતસ્ય ક્લેદાસમ્ભવાત્| દોષૌ ચ ધાતવશ્ચ, તેષાં પરિક્લેદઃ, તસ્ય શોષાર્થં-શોષાણાય, અયં વિધિરિતિ|

Adhikarana anantaraM snehAdayo hitAH (13) · Śloka 13

| સ્નેહાન્નબસ્તયશ્ચોર્ધ્વં બલ્યદીપનજીવનાઃ||૧૩||

ઊર્ધ્વં-અતો દોષધાદુપરિક્લેદશોષાદનન્તરં, સ્નેહાન્નબસ્તયોહિતાઃ| સ્નેહશ્ચતુર્વિધઃ પાનાદૌ હિતઃ| તથા, અન્નં સ્નિગ્ધં ન રૂક્ષં, હિતમ્| બસ્તયોઽપિ સ્નિગ્ધા એવ-ન રૂક્ષા હિતાઃ, વાતકોપભયાત્| કિમ્ભૂતાઃ સ્નેહાન્નબસ્તયઃ ? બલ્યદીપનજીવનાઃ| બલ્યાઃ-બલાય હિતાઃ| દીપનાઃ-વહ્નેઃ સન્ધુક્ષણકૃતઃ| તથા, જીવનાઃ-ઓજોવૃદ્ધિકરાઃ|

Adhikarana upaviShTakagarBasya lakShaNAdi (14-15) · Śloka 15

ઇદાનીમુપવિષ્ટકનાગોદરયોર્ગર્ભયોર્હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ વિતાનયિતુમાહ સઞ્જાતસારે મહતિ ગર્ભે યોનિપરિસ્રવાત્| વૃદ્ધિમપ્રાપ્રાપ્નુવન્ ગર્ભઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ સસ્ફુરઃ||૧૪|| ઉપવિષ્ટકમાહુસ્તં, વર્દ્ધતે તેન નોદરમ્| |૧૫|

સઞ્જાતઃ સારો-બલં, યસ્યાસૌ સઞ્જાતસારો-બલવાન્ ગર્ભઃ, તસ્મિન્| તથા, મહતિ-પ્રવૃદ્ધે સતિ| ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યાપરિહારદ્યોઽસૌ યોનેઃ પરિસ્રવઃ-પરિસ્રવણં, તસ્માત્| પરિસ્રવ ઇતિ ચ સામાન્યેન નિર્દેશાત્ કદાચિદ્રક્તરૂપઃ કદાચિદન્યાદૃશોઽપિ ગર્ભાત્સ્રવતિ| પરિસ્રવાચ્ચ કારણાત્ વૃદ્ધિમપ્રાપ્નુવન્-અગચ્છન્, કોષ્ઠ એવ-ગર્ભાધાર એવ, તિષ્ઠતિ ગર્ભઃ| યતો યોનિપરિસ્રવાત્કારણાત્ વાયુઃ કુપિતઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય ગર્ભસ્ય રસવહાં નાડીમ્ પ્રતિપીડ્યાવતિષ્ઠતે| તતો નાડ્યાં દોષૈઃ કુલ્યાયામિવ તૃણપત્રાદિભિઃ પ્રતિચ્છન્નાયાં રસસ્યાસમ્યગ્વહનાન્નાડીરોધાદ્દૃદ્ધ્યાભાવો ગર્ભસ્ય| કિમ્ભૂતઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ ? સસ્ફુરઃ| સ્ફુરણંસ્ફુરઃ| અજ્વિધૌ ભયાદીનામુપસઙ્ખ્યાનમિત્યચ્| ગાઙ્કુટાદિભ્યો ઞ્ણિઙિદિતિ ઙિત્ત્વાદ્ગુણાભાવઃ| સહ સ્ફુરેણ-ચલનેન, વર્તત ઇતિ સસ્ફુરઃ| એતાવન્માત્રવિશેષાવસ્થઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ| તં-તથાવિધં ગર્ભં, ઉપવિષ્ટકસંજ્ઞમાહુઃ| 'મુનયઃ' ઇતિ શેષઃ| તેન-તથાભૂતેન ગર્ભેણ કોષ્ઠસ્થિતેન, તસ્યા ઉદરં ન વર્દ્ધતે-ન વૃદ્ધિં યાતિ, ગર્ભસ્યૈવાવૃદ્ધેઃ| ન હિ યદ્યસ્ય વૃદ્ધૌ વર્દ્ધતે તદવૃદ્ધૌ તસ્ય વૃદ્ધિઃ સ્યાત્| તથા હિ,-ચન્દ્રવૃદ્ધાવેવ સમુદ્રવેલાયા વૃદ્ધિઃ| ઉપવિષ્ટકાવસ્થશ્ચ ગર્ભો ન વર્દ્ધતે| અતસ્તત્કારણાભવાદુદરસ્યાપ્યવૃદ્ધિઃ|

Adhikarana nAgodarAKyasya lakShaNAdi (15-16) · Śloka 16

એવમુપવિષ્ટકમુક્ત્વા નાગોદરાખ્યં વક્તુમાહ શોકોપવાસરૂક્ષાદ્યૈરથવા યોન્યતિસ્રવાત્||૧૫|| વાતે ક્રુદ્ધે કૃશઃ શુષ્યેદ્ગર્ભો નાગોદરં તુ તમ્| ઉદરં વૃદ્ધમપ્યત્ર હીયતે સ્ફુરણં ચિરાત્||૧૬||

શોકોપવાસરૂક્ષાદ્યૈઃ-ગર્ભગર્ભિણ્યપચયકારિભિઃ પવનપ્રકોપકારિભિર્હેતુભિઃ, વાતે ક્રુદ્ધે-કુપિતે, અથવા ગર્ભગર્ભિણ્યોરુપચયપ્રદૈરાહારવિહારૈરુપચિતયોર્ગર્ભગર્ભિણ્યોરપિ કદાચિદત્યર્થં રક્તસ્રુતિકારણાન્યાસેવેત સ્ત્રી, તદાનીં તસ્યા યોન્યતિસ્રવો જાયતે| તસ્માદ્યોન્યતિસ્રવાત્કારણાદપિ પવને કુપિતે, કૃશો ગર્ભઃ સમ્પદ્યતે| શુષ્યેદિત્યત્ર ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| ન કેવલં કૃશો ભવતિ શુષ્યેચ્ચેત્યર્થઃ| તં-તથાભૂતં ગર્ભં, નાગોદરસંજ્ઞકં કેષાંચિન્મતે ચોપશુષ્કકસંજ્ઞકં વિદ્યાત્| અત્ર-નાગોદરસંજ્ઞકે ગર્ભેઽન્તઃસ્થિતે, ઉદરં વૃદ્ધમપિ-મહદપિ સત્, હીયતે-હાનિં યાતિ| સ્ફુરણં ચ ચિરાત્-ચિરેણ ભવતિ| ઉપવિષ્ટકે તુ કેવલમવૃદ્ધિર્ન તુ હાનિઃ|

Adhikarana tayoScikitsA (17-18) · Śloka 18

તયોર્બૃંહણવાતઘ્નમધુરદ્રવ્યસંસ્કૃતૈઃ| ઘૃતક્ષીરરસૈસ્તૃપ્તિરામગર્ભાંશ્ચ ખાદયેત્||૧૭|| તૈરેવ ચ સુભિક્ષાયાઃ ક્ષોભણં યાનવાહનૈઃ| |૧૮|

તયોઃ-ઉપવિષ્ટકનાગોદરાખ્યયોર્ગર્ભયોઃ, ઘૃતક્ષીરરસૈસ્તૃપ્તિર્ગભિણ્યાઃ કાર્યેતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતૈસ્તૈઃ ? બૃંહણવાતઘ્નમધુરદ્રવ્ય સંસ્કૃતૈઃ-સિદ્ધૈઃ| બૃંહણાનિ ચ તાનિ વાતઘ્નાનિ ચ મધુરાણિ ચ, એવંભૂતાનિ યાનિ દ્રવ્યાણિ દ્રાક્ષાશર્કરાદીનિ, ન તુ વ્યસ્તાનિ બૃંહણાનિ વાતઘ્નાનિ મધુરાણિ ચ| તત્ર કેવલં બૃંહણાનિ-પ્રિયઙ્ગુપ્રભૃતીનિ, ન તુ વાતઘ્નાનિ| વાતઘ્નાનિ ચ બૃંહણાનિ, ન તુ મધુરરસાનિ, યથા-નાગરાદીનિ| મધુરાણિ ન વાતઘ્નાનિ નાપિ બૃંહણાનિ, યથા-તણ્ડુલીયમસૂરાદીનિ| તદેતૈર્વ્યસ્તગુણૈર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કૃતેન ઘૃતાદિના તૃપ્તિર્ન કાર્યા, કિં તર્હિ ? સમસ્તબૃંહણાદિગુણયુક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કૃતૈરિતિ બોધ્યમ્| તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽધિજગે (શા.અ.૪)-'તયોર્જીવનીયબૃંહણીયમધુરૌષધસિદ્ધાનાં સર્પિષામુપયોગઃ|" ઇત્યાદિ| તથા, તદ્ગર્ભપુષ્ટયે તાં ગર્ભિણીમામગર્ભાંશ્ચ ખાદયેત્, વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| આઅમગર્ભાન્ સ્વાદન્ત્યાઃ કદાચિદ્ગર્ભિણ્યા જુગુપ્સા સ્યાત્, અતો ગર્ભગર્ભિણ્યોર્દ્વયોરપિ વ્યાપદો ભવેયુરિતિ ણ્યન્તોઽત્ર ખાદિર્નિર્દિષ્ટઃ| વૈદ્યો હિ તાં તથા યુક્ત્યા ખાદયેત્, યથાઽસૌ ન જુગુપ્સેત| આમગર્ભા અપરિપૂર્ણગર્ભા ઉચ્યન્તે| તથા, તૈરેવબૃંહણાદિદ્રવ્યસંસ્કૃતૈર્ઘૃતક્ષીરરસૈરામગર્ભૈશ્ચ, સુભિક્ષાયાઃ-તૃપ્તિં પ્રાપ્તાયાઃ, ક્ષોભણં કાર્યમ્| કૈઃ ? યાનૈઃ-રથાદિભિઃ, વાહનૈઃ ગજતુરગાદિભિઃ| તત્રારોપ્ય તાં ગર્ભિણીં વેગેન નયેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana lInAKyagarBasya cikitsA (18-20) · Śloka 20

અથ લીનાખ્યસ્ય ગર્ભસ્ય ચિકિત્સામાહ | લીનાખ્યે નિસ્ફુરે શ્યેનગોમત્સ્યોત્ક્રોશબર્હિજાઃ||૧૮|| રસા બહુઘૃતા દેયા માષમૂલકજા અપિ| બાલબિલ્વંતિલાન્માષાન્સક્તૂંશ્ચ પયસા પિબેત્||૧૯|| સમેદ્યમાંસં મધુ વા કટ્યભ્યઙ્ગં ચ શીલયેત્| |૨૦|

અસ્યોપિવિષ્ટકનાગોદરાભ્યામેવ હેતુલક્ષણયોરુક્તત્વાત્ યદેવ નિસ્ફુરણત્વાદિ વિશેષાન્તરં તદેવેહ તન્ત્રકૃતોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ પપાઠ (શા. અ. ૪)- "યસ્યાઃ પુનર્વાતોપસૃષ્ઠસ્રોતસો લીનો ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તં લીનમિત્યાહુઃ|" ઇતિ| તત્ર લીનાખ્યે ગર્ભે સતિ ગર્ભિણ્યાઃ શ્યેનાદિજા રસા બહુઘૃતા દેયાઃ| આદિશબ્દેન (ઉપલક્ષણત્વેન) [ સઙ્ગ્રહોક્તાનાં ] તિત્તિરિકુક્કુટાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા, માષમૂલકજા રસા બહુઘૃતા દેયાઃ| તથા, સાત્મ્યાદિવશાત્ બાલવિલ્બાદીન્ સમસ્તાનૈકધ્યં કૃત્વા ક્ષીરેણ પિબેત્| તથા સહ મેદુરમાસેન માર્દ્વીકં વા પિબેત્| કટ્યાં ચાભ્યઙ્ગં શીલયેત્-અભ્યસેત્|

Adhikarana tasyA AnandakaraNAdi (20) · Śloka 20

| હર્ષયેત્સતતં ચૈનામેવં ગર્ભઃ પ્રવર્દ્ધતે||૨૦||

સતતં-મુહુર્મુહુશ્ચ, એનાં-ગર્ભિણીમુપવિષ્ટકનાગોદરલીનાખ્યગર્ભોદરસ્થાં, હર્ષયેત્-મુદિતાં કુર્યાત્| એવં-અનયેતિકર્તવ્યતયા કૃતયા, ગર્ભઃ પ્રવર્દ્ધતે-વૃદ્ધિં યાતિ|

Adhikarana anyathA vaiparItyam (21) · Śloka 21

પુષ્ટોઽન્યથા વર્ષગણૈઃ કૃચ્છ્રાજ્જાયેત, નૈવ વા| |૨૧|

અન્યથા-અન્યેન પ્રકારેણ પૂર્વોક્તવિપર્યયેણ રૂક્ષાત્મના સેવિતેન માતુરાહારરસેનાલ્પેન, પુષ્ટઃ-ચેતનામાત્રાવશેષ એવ, વત્સરસન્દોહૈઃ કૃચ્છ્રાજ્જાયેત-કષ્ટેન યોનિતો નિષ્ક્રામેત્| નૈવ વેતિ| અથવા યાવજ્જીવં ગર્ભીણ્યાઃ કુક્ષાવેવાવસીદેત્ ન તતો નિષ્ક્રામેત્ કુક્ષાવેવાવતિષ્ઠેત|

Adhikarana garBiNyA udAvartAKye vyAdhAvupAyAdi (21-22) · Śloka 22

| ઉદાવર્તં તુ ગર્ભીણ્યાઃ સ્નેહૈરાશુતરાં જયેત્||૨૧|| યોગ્યૈશ્ચ બસ્તિભિર્હન્યાત્સગર્ભાં સ હિ ગર્ભીણીમ્| |૨૨|

ગર્ભિણ્યા યદ્યુદાવર્તાખ્યો વ્યાધિઃ સ્યાત્, તં સ્નેહૈઃ-ચતુર્ભિર્યથાયોગ્યૌષધસાધિતૈઃ પાનાદિના સેવિતૈઃ, આશુતરાં-અતિત્વરિતં, જયેત્| તથા, યોગ્યૈઃ-તત્કાલોચિતૈઃ, બસ્તિભિઃ-અનુવાસનૈઃ, જયેત્| નનુ, ગર્ભિણ્યા વર્જ્યેષુ "બસ્તિમામાસતોઽષ્ટમાત્" ઇતિ પ્રાગુક્તમ્ (હૃ. શા. અ. ૧/૪૭)| તત્કથમિહ સામાન્યેનાનુવાસનં તન્ત્રકૃદુપાદિક્ષત્ ? ઇત્યાહ-હન્યાદિત્યાદિ| સ યસ્માદુદાવર્તો ગર્ભેણ સહ ગર્ભિણીં હન્યાત્, અતસ્તમાશુતરાં જયેત્|

Adhikarana udara eva garBe mRute lakShNAni (22-24) · Śloka 24

| ગર્ભેઽતિદોષોપચયાદપથ્યૈર્દૈવતોઽપિ વા||૨૨|| મૃતેઽન્તરુદરં શીતં સ્તબ્ધં ધ્માતં ભૃશવ્યથમ્| ગર્ભાસ્પન્દો ભ્રમતૃષ્ણા કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં ક્લમઃ||૨૩|| અરતિઃ સ્રસ્તનેત્રત્વમાવીનામસમુદ્ભવઃ| ||૨૪||

દોષાણાં-વાતાદીનાં, ઉપચયઃ-પ્રવૃદ્ધત્વમ્, અતિશયેન દોષોપચયોઽતિદોષોપચયઃ, તસ્માદ્ધેતોઃ, અન્તઃ-ઉદરમધ્યે, ગર્ભે મૃતે સતિ, અપથ્યૈઃ-સ્વભાવમાત્રાકાલાદિવિરુદ્ધસ્વભાવૈર્વા, અન્તર્મૃતે, અથવા દૈવાત્ (દૈવતઃ)-અન્યજન્માર્જિતશુભાશુભર્મવશાત્, અન્તર્મૃતે ગર્ભે સતિ, ગર્ભીણ્યા ઉદરં શીતં-ઊષ્મરહિતં, ભવતિ| તથા, સ્તબ્ધં-નિશ્ચલં, ભવતિ| તથા, ધ્માતંદૃતિવદ્વાતપૂરિતમ્| તથા, ભૃશવ્યથં-અતિવેદનં, ભવતિ| તથા, ગર્ભાસ્પન્દો-ગર્ભસ્યાસ્ફુરણં, ભ્રમસ્તૃષ્ણા ચ ભવતિ| તથા, કૃચ્છ્રાત્-કૃચ્છ્રેણ, ગર્ભીણ્યા ઉચ્છ્વસનં-ઊર્ધ્વશ્વસનમ્| તથા ક્લમો-ગ્લાનિઃ| તથા, અરતિઃ-સ્થાનાસનશયનાદિષ્વનવસ્થિતત્વં ચેતસઃ| તથા, સ્રસ્તે ચ તે નેત્રે ચ, તયોર્ભાવઃ સ્રસ્તનેત્રત્વમ્, સ્રસ્તે-સ્થાનાચ્ચ્યુતે ઇવ| તથા, આવીનાં-આસન્નપ્રસવકાલજશૂલવિશેષાણાં, અસમુદ્ભવઃ-અનુત્પાદઃ|

Adhikarana antarmRutagarBAyAupacArAH (25-27) · Śloka 27

તસ્યાઃ કોષ્ણામ્બુસિક્તાયાઃ પિષ્ટ્વા યોનિં પ્રલેપયેત્| ગુડં કિણ્વં સલવણં તથાન્તઃ પૂરયેન્મુહુઃ| ઘૃતેન કલ્કીકૃતયા શાલ્મલ્યતસિપિચ્છયા||૨૫|| મન્ત્રૈર્યોગૈર્જરાયૂક્તૈર્મૂઢગર્ભો ન ચેત્પતેત્| અથાપૃચ્છયેશ્વરં વૈદ્યો યત્નેનાશુ તમાહરેત્||૨૬|| હસ્તમભ્યજ્ય યોનિં ચ સાજ્યશાલ્મલિપિચ્છયા| હસ્તેન શક્યં તેનૈવ|૨૭|

તસ્યાઃ-અન્તર્મૃતગર્ભાયાઃ ઈષદુષ્ણજલસિક્તાયા યોનિં પ્રલેપયેત્-પ્રદેહયેત્| ગુડાદિકં પિષ્ટ્વા સામર્થ્યાદ્ગુડાદિકેનૈવ લેપયેદિતિ યોજ્યમ્| તથાઽન્તઃ પૂરયેત્, શાલ્મલ્યતસિપિચ્છયેતિ સમ્બન્ધનીયમ્| યોનેઃ પ્રકૃતત્વાત્તસ્યા અન્તઃ-અભ્યન્તરં, અન્તર્બહિશ્ચ| કીદૃશ્યા પિચ્છયા ? ઘૃતેન કલ્કીકૃતયા,-પિષ્ટયા| એવં યોનેર્મુહુર્મુહુરભ્યન્તરં પૂરયિત્વાઽનન્તરં મૂઢગર્ભપાતનાર્થં મન્ત્રાન્ સિદ્ધાન્ પ્રયોજયેત્| તથા, જરાયૂક્તાઃ-જરાય્વપતને કથિતાઃ તાંશ્ચ યોગાન્ પ્રયોજયેત્| મન્ત્રૈઃ-સઙ્ગ્રહોક્તૈઃ (શા. અ.૩)-"ક્ષિતિર્જલં" ઇત્યાદિભિઃ, અથર્વવોદોક્તૈશ્ચ મન્ત્રૈર્જરાયોઃ પાતનાર્થમુક્તૈઃ| એવમનુષ્ઠીયમાનેઽપિ મૂઢગર્ભો યદિ ન પતતિ, અથ-અનન્તરં, ઈશ્વરં-નૃપં, આપૃચ્છય-તદાજ્ઞાં ગૃહીત્વા, તં-મૂઢગર્ભં, આશુ ગર્ભિણ્યા આહરેત્-આકર્ષેત્| કથમ્ ? હસ્તમભ્યજ્ય-લેપયિત્વા, તથા યોનિમભ્યજ્ય| કેન ? સાજ્યેત્યાદિ| શાલ્મત્યાઃ પિચ્છા શાલ્મલિપિચ્છા-નિર્યાસઃ, સહાજ્યેન વર્તત ઇતિ સાજ્યા, સાજ્યા શાસૌ શાલ્મલિપિચ્છા ચ તયા, હસ્તંયોનિં ચાભ્યજ્ય યત્નેન ગર્ભમાહરેત્| હસ્તેન શક્યમાક્રષ્ટું તેનૈવ-હસ્તેન સાજ્યશાલ્મલિપિચ્છાક્તેન, તં-ગર્ભં, સમાકર્ષેત્|

Adhikarana antarmRutagarBasyAkarShaNAdi (27-28) · Śloka 28

| ગાત્રં ચ વિષમં સ્થિતમ્||૨૭|| આઞ્છનોત્પીડસમ્પીડવિક્ષેપોત્ક્ષેપણાદિભિઃ| આનુલોમ્ય સમાકર્ષેદ્યોનિં પ્રત્યાર્જવાગતમ્||૨૮||

ગાત્રં ચ ગર્ભસ્ય વિષમં કૃત્વા સ્થિતં-અયથામાર્ગેણ સ્થિતં, આઞ્છનાદિભિરાનુલોમ્ય-સ્પષ્ટત્વં પ્રાપ્તે ગાત્રે સતિ, યોન્યભિમુખમાર્જવેન-ઋજુમાર્ગેણાગતં સન્તં, આહરેત્| આઞ્છનેન-આયામેન દીર્ઘતયા સ્થાપનેન, તથોત્પીડનેન-ઊર્ધ્વં પીડનેન, તથાસમન્તાત્પીડનેન, તથા વિક્ષેપેણ-વિશેષપ્રેરણેન, તથા ઉત્કર્ષેણ ક્ષેપણં-ઉત્ક્ષેપણં તેન, આદિગ્રહણાદેવંપ્રાયૈરન્યૈરપિ સ્વબુદ્ધિપરિકલ્પિતૈઃ, સ્પષ્ટત્વં પ્રાપ્તે સતિ|

Adhikarana SastropAyasAdhyA mUDhagarBacikitsA (29-30) · Śloka 30

ઇદાનીમ્ શસ્ત્રોપાયસાધ્યાં મૂઢગર્ભચિકિત્સામાહ હસ્તપાદશિરોભિર્યો યોનિં ભુગ્નઃ પ્રપદ્યતે| પાદેન યોનિમેકેન ભુગ્નોઽન્યેન ગુદં ચ યઃ||૨૯|| વિષ્કમ્ભૌ નામ તૌ મૂઢૌ શસ્ત્રદારણમર્હતઃ| |૩૦|

હસ્તેન પાદેન શિરસા, અતુલ્યકાલં-કદાચિદ્ધસ્તેન કદાચિત્પાદેન કદાચિચ્છિરસા, યોનિં પ્રતિ ભુગ્નઃ-કુટિલઃ, પ્રપદ્યતેઆયાતિ, યઃ સ એકો વિષ્કમ્ભો નામ મૂઢગર્ભઃ| તથા, પાદેનૈકેન યોનિં તથા દ્વિતીયપાદેન ગુદં-પાયું, ભુગ્નઃ સન્ યો મૂઢગર્ભઃ પ્રપદ્યતે, સોઽપરો વિષ્કમ્ભઃ| તૌ-એતૌ દ્વૌ, વિષ્કમ્ભૌ નામ મૂઢૌ-મૂઢગર્ભૌ, શસ્ત્રદારણમર્હતઃ| હસ્તેનાક્રષ્ટુમશક્યત્વાત્તયોઃ શસ્ત્રદારણં કાર્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana maNDalA~gguliSastrAByAM dAraNam (30) · Śloka 30

અત એવાહ | મણ્ડલાઙ્ગુલિશસ્ત્રાભ્યાં તત્ર કર્મ પ્રશસ્યતે||૩૦||

મણ્ડલં ચાઙ્ગુલિશ્ચ મણ્ડલાઙ્ગુલી| મણ્ડલશબ્દેન મણ્ડલાગ્રં શસ્ત્રમુપલક્ષ્યતે, અઙ્ગુલિશબ્દેન ચાઙ્ગુલિશસ્ત્રમ્| તે નામની યયોઃ શસ્ત્રયોસ્તે મણ્ડલાઙ્ગુલિશસ્ત્રે શસ્ત્રવિધ્યધ્યાયોક્તે (હૃ. સૂ. અ. ૨૬/૫-૧૩) , તાભ્યાં મણ્ડલાઙ્ગુલિશસ્ત્રાભ્યાં [ તત્ર- ] તયોર્વિષ્કમ્ભાખ્યયોર્મૂઢગર્ભયોઃ, કર્મ પ્રશસ્યતે| તાભ્યાં શસ્ત્રાભ્યાં દારણમેતયોઃ કાર્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana vRuddhipatraSastrasya niShedhaH (31) · Śloka 31

વૃદ્ધિપત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં ન યોનાવવચારયેત્| |૩૧|

વૃદ્ધિપત્રસંજ્ઞં શસ્ત્રં યસ્માત્તીક્ષ્ણાગ્રમતસ્તદ્યોનૌ નાવચારયેત્-તેન તત્ર વિદારણં ન વિધેયમ્, પ્રત્યવાયભયાત્|

Adhikarana pUrvaM kapAladAraNAdi (31-33) · Śloka 33

દારણં ચ યથા વિધેયં તથા ઽઽહ | પૂર્વં શિરઃકપાલાનિ દારયિત્વા વિશોધયેત્||૩૧|| કક્ષોરસ્તાલુચિબુકપ્રદેશેઽન્યતમે તતઃ| સમાલમ્બ્ય દૃઢં કર્ષેત્કુશલો ગર્ભશઙ્કુના||૩૨|| અભિન્નશિરસં ત્વક્ષિકૂટયોર્ગણ્ડયોરપિ| |૩૩|

પૂર્વં શિરઃસમ્બન્ધીનિ કપાલાનિ વિશોધયેત્| કિં કૃત્વા ? શસ્ત્રેણ દારયિત્વા,-છિત્વા| એવં શિરઃકપાલાનિ શોધયિત્વાગર્ભિણીકોષ્ઠબાહ્યાનિ કૃત્વા, તતઃ-અનન્તરં, કક્ષોરસ્તાલુચિબુકપ્રદેશેઽન્યતમે-તદ્વિષયે, સમાલમ્બ્ય-તં ગર્ભં ગૃહીત્વા, દૃઢં કૃત્વા આકર્ષેત્| કેન ? ગર્ભશઙ્કુના| કઃ ? કુશલઃ,-અભ્યસ્તકર્મા વૈદ્યઃ| અભિન્નશિરસં-અવિદારિતોત્તમાઙ્ગં પુનર્ગર્ભં, અક્ષિકૂટયોસ્તથા ગણ્ડયોસ્તદ્વિષયેઽન્યતમે પ્રદેશે-કદાચિદક્ષિકૂટપ્રદેશે કદાચિદ્ગણ્ડપ્રદેશે, સમાલમ્બ્ય તં ગર્ભં દૃઢં ગર્ભશઙ્કુના ગૃહીત્વા કર્ષેત્|

Adhikarana bAhucCedanAdi (33-34) · Śloka 34

| બાહું ચ્છિત્વાંઽસસક્તસ્ય વાતાધ્માતોદરસ્ય તુ||૩૩|| વિદાર્ય કોષ્ઠમન્ત્રાણિ બહિર્વા સન્નિરસ્ય ચ| |૩૪|

અંસાભ્યાં સક્તોંઽસસક્તઃ, તસ્ય બાહું ચ્છિત્વાઽઽકર્ષણં કુર્યાત્| વામેનાંસેન સક્તસ્ય વામં બાહું દક્ષિણેનાંસેન સક્તસ્ય દક્ષિણં બાહું ચ્છિત્વેત્યર્થઃ| વાતેનાધ્માતં-દૃતિવત્પૂરિતં, ઉદરં યસ્ય મૂઢગર્ભસ્યાઽસૌ વાતાધ્માતોદરઃ, તસ્ય તુ કોષ્ઠં-આમપક્વાશયાશ્રયં, વિદાર્ય-પાટયિત્વા, અન્ત્રાણી ચ બહિઃ સમ્યઙ્ક્ષિરસ્ય-બાહ્યતઃ પ્રક્ષિપ્ય, આકર્ષેત્|

Adhikarana kaTIsaktasya dAraNAdi (34) · Śloka 34

| કટીસક્તસ્ય તદ્વચ્ચ તત્કપાલાનિ દારયેત્||૩૪||

કટીસક્તસ્યેતિ તૃતિયા સમાસઃ| કટ્યા સક્તસ્ય-કકુદ્મત્યા લીનસ્ય, તદ્વચ્ચેતિ તેન-વાતાધ્માતોદરેણ, તુલ્યં કર્મ દારણાત્મકં કૃત્વા, તત્કપાલાનિ તસ્યાઃ-કટ્યાઃ, કપાલાનિ-ખણ્ડનિ, વિદારયેત્|

Adhikarana sAmAnyena mUDhagarBacikitsA (35) · Śloka 35

ઇતિ વિશેષેણ ગર્ભસ્યાકર્ષણમુક્ત્વા, સામાન્યેન મૂઢગર્ભચિકિત્સામાહ યદ્યદ્વાયુવશાદઙ્ગં સજ્જેદ્ગર્ભસ્ય ખણ્ડશઃ| તત્તચ્છિત્ત્વાઽઽહરેત્સમ્યગ્રક્ષેન્નારીં ચ યત્નતઃ||૩૫||

યદ્યદઙ્ગં મૂઢગર્ભસ્ય વાયુવશાત્ સજ્જેત્-સંશ્લિષ્યેત્, તત્તદઙ્ગં ખણ્ડશો-લવશઃ, ચ્છિત્વા-દારયિત્વા, સમ્યગાહરેત્| કિલૈકવેલયા સકલગર્ભશરીરચ્છેદનાદન્તસ્થિતમૂઢગર્ભાયા નાર્યા અપિ બલવચ્છસ્ત્રનિપાતનાદ્વિઘાતઃ સમ્ભાવ્યત ઇતિ ખણ્ડશ ઇત્યુક્તમ્| અત એવાહ-રક્ષેદિત્યાદિ| નારીં ચ યત્નેન-તાત્પર્યં કૃત્વા, રક્ષેત્| યથા નાર્યા અઙ્ગં કિઞ્ચિદપિ ન ચિદ્યતે તથા વિધેયમિત્યર્થઃ|

Adhikarana tatra BiShajA svamatyA yatnaH kAryaH (36) · Śloka 36

ગર્ભસ્ય હિ ગતિં ચિત્રાં કરોતિ વિગુણોઽનિલઃ| તત્રાનલ્પમતિસ્તસ્માદવસ્થાપેક્ષમાચરેત્||૩૬||

યસ્માદ્ગર્ભસ્ય ચિત્રાં-નાનારૂપાં, ગતિં-અવસ્થિતિં, વિગુણઃ પ્રકુપિતઃ, પ્રભઞ્જનઃ કરોતિ, તસ્માદ્યોઽનલ્પમતિઃ-મહાબુદ્ધિર્વૈદ્યઃ, સ તત્ર-તસ્યાં ગતૌ, અવસ્થાપેક્ષમાચરેત્,-મૂઢગર્ભં પ્રત્યનુક્તમપ્યવસ્થિતં કર્મ કુર્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana jIvato garbhasya chedananiShedhaadi (37) · Śloka 37

છિન્દ્યાદ્ગર્ભં ન જીવન્તં માતરં સ હિ મારયેત્| સહાત્મના, ન ચોપેક્ષ્યઃ ક્ષણમપ્યસ્તજીવિતઃ||૩૭||

જીવન્તં ગર્ભં ગર્ભિણ્યન્તર્મૃતગર્ભલક્ષણાનભિજ્ઞો વૈદ્યાભિમાની યઃ સ તં ગર્ભં ન દારયેત્| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-યસ્માત્સમાતરં મારયેત્| કથમ્ ? સહાત્મના,- માતરમાત્માનં ચ, સ છિન્નો ગર્ભો વ્યાપાદયેદિત્યર્થઃ| ન ચાસ્તજીવિતો-ગર્ભિણ્યા અન્તર્મૃતો ગર્ભઃ, ક્ષણમપિ-મુહૂર્તમાત્રમપિ, ઉપેક્ષ્યઃ| અપિ તુ તસ્ય દ્રાગેવ પ્રતિક્રિયાં કુર્યાત્|

Adhikarana mUDhagarBastriyA asAdhyatvam (38) · Śloka 38

ઇદાનીમુપેક્ષ્યાં મૂઢગર્ભા સ્ત્રિયમાહ યોનિસંવરણભ્રંશમક્કલ્લશ્વાસપીડિતામ્| પૂત્યુદ્ગારાં હિમાઙ્ગી ચ મૂઢગર્ભાં પરિત્યજેત્||૩૮||

યોનેઃ સંવરણં-સંવૃતયોનિત્વમ્, તથા તસ્યા એવ યોનેર્ભ્રશઃ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યવનમ્, તથા મક્કલ્લઃ-શિરોબસ્તિકોષ્ઠશૂલલક્ષણઃ પ્રાગુક્તો વ્યાધિઃ, તૈર્યોનિસંવરણાદિભિઃ પીડિતામ્| તથા, પૂત્યુદ્ગારામ્| તથા, હિમાઙ્ગીમ્| એવંવિધાં મૂઢગર્ભાં ત્યજેત્-નોપક્રમેત્|

Adhikarana aparApAtanam (39-40) · Śloka 40

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્પૂર્વવદ્ભિષક્| એવં નિર્હૃતશલ્યાં તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા||૩૯|| દદ્યાદભ્યક્તદેહાયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું તતઃ| યોનિર્મૃદુર્ભવેત્તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ||૪૦||

અથ-મૂઢગર્ભાહરણાદનન્તરં, અપરાં-જરાયુસંજ્ઞાં, અપતન્તીમનિષ્ક્રામન્તીં, પૂર્વવત્પાતયેત્| પૂર્વેણ તુલ્યં-પૂર્વવત્, પૂર્વોક્તેનાપરાપાતનોક્તવિધિના "હિરણ્યપુષ્પીમૂલં ચ" (હૃ.શા. અ. ૧/૮૩) ઇત્યાદિનેત્યર્થઃ| એવં-અનન્તરોક્તેન વિધિના, નિર્હૃતં શલ્યં-ગર્ભજરાયુસંજ્ઞં, યસ્યાસ્તાં તુ સ્ત્રિયમુષ્ણેન જલેન સિઞ્ચેત્| તતઃ-સ્નાનાદનન્તરં, અભ્યક્તશરીરાયૈ સ્ત્રિયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું દદ્યાત્| તેન-સ્નેહપિચુના, અસ્યાઃ-યોષિતઃ, યોનિર્મૃદુર્ભવેત્| શૂલં-રુજા ચ, પ્રશમ્યતિ|

Adhikarana nirhRutaSalyAyA upacAraH (41-46) · Śloka 46

દીપ્યકાતિવિષારાસ્નાહિઙ્ગ્વેલાપઞ્ચકોલકાત્| ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા(તાં)પાયયેત્તતઃ||૪૧|| કટુકાતિવિષાપાઠાશાકત્વગ્ઘિઙ્ગુતેજિનીઃ| તદ્વચ્ચ દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ||૪૨|| ત્રિરાત્રમેવં, સપ્તાહં સ્નેહમેવ તતઃ પિબેત્| સાયં પિબેદરિષ્ટં ચ તથા સુકૃતમાસવમ્||૪૩|| શિરીષકકુભક્વાથપિચૂન્ યોનૌ વિનિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્ યથાસ્વમુપાચરેત્||૪૪|| પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્| રસો દશાહં ચ પરં લઘુપથ્યાલ્પભોજના||૪૫|| સ્વેદાભ્યઙ્ગપરા સ્નેહાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સા ક્રમેણ સુખાનિ ચ||૪૬||

તતઃ-સ્નાનાભ્યઙ્ગાદનન્તરં, દીપ્યકાદેશ્ચૂર્ણ સ્નેહેન-ઘૃતાદિના પ્રકૃત્યાદિવશાત્ યથાયોગ્યેન,, તાં-સ્ત્રિયં, પાયયેત્| કલ્કં વાદીપ્યકાદેર્જલેન પિષ્ટ્વા, સ્નેહેન તાં પાયયેત્| ક્વાથં વા દીપ્યકાદેસ્તાં પાયયેત્| તથા, કટુકાદીનિ તદ્વત્ તાં સ્ત્રિયં પાયયેત્| એતાનિ દ્રવ્યાણિ ચૂર્ણીકૃત્ય સ્નેહેન કલ્કીકૃત્ય ક્વાથીકૃત્ય વા પાયયેત્| શાકં-ખરચ્છદમ્| ત્વક્-ત્વચમ્| તેજિની-તેજોવતી| કિમર્થં પાયયેત્ ? દોષસ્યન્દાર્થમ્| દોષસ્ય-રક્તાદેઃ, સ્યન્દઃ-સ્રવણં, તદર્થં પાયયેત્| તથા, વેદનાયાઃ-પીડાયાઃ, ઉપશાન્ત્યર્થં ચ| ત્રિરાત્રમેવં મૂઢગર્ભાકર્ષણદિનાત્પ્રભૃતિ કાર્યમ્| તતઃ-ત્રિરાત્રાદનન્તરં, સા મૂઢગર્ભા, સપ્તાહં સ્નેહમેવ પિબેત્, ન તુ રૂક્ષૌષધમ્, ઇત્યેવકારોઽવધારણાર્થો દ્યોતયતિ| સાયં-દિનાન્તે, અરિષ્ટં-પૂર્વોક્તલક્ષણં, પિબેત્| તથા, શોભનં કૃત્વા કૃતં-નિષ્પાદિતં, આસવં-મદ્યવિશેષં, તથા શિરીષકકુભક્વાથાક્તાન્ પિચૂન્-વિકેશિકાપ્રાયાન્ કાર્પાસાદિમયાન્, યોનૌ વિનિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવા જ્વરાદયશ્ચાન્યે યે ભવેયુઃ, તાન્-ઉપદ્રવાન્, યથાસ્વમુપાચરેત્,-યસ્ય જ્વરાદેર્ય આત્મીય ઉપક્રમઃ, તેન તમુપક્રમેદિત્યર્થઃ| એતચ્ચ પૂર્વોક્તમાસેવ્ય, અનન્તરં યત્કર્તવ્યં મૂઢગર્ભાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તદાહ- પયઃ-ક્ષીરં, અનન્તરં તસ્યૈ દશાહં ભોજને હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? વાતહરૈઃ-રાસ્નાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, સિદ્ધં-શૃતમ્| દશાહાદનન્તરં દ્વિતીયં ચ દશાહં રસો ભોજને હિતઃ| પરં-અતો દિનવિંશતેરનન્તરં, સા-સ્ત્રી, લઘુપથ્યાલ્પભોજના સતી, તથા સ્વેદાભ્યઙ્ગપરાતત્પ્રધાના સતી, સ્નેહાન્-બલાતૈલાદિકાન્, ભજેત્| ઊર્ધ્વં-અનન્તરં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ પઞ્ચમમાસાત્પ્રભૃતિ, સા-નિષ્ક્રાન્તમૂઢગર્ભા સ્ત્રી, ક્રમેણ-ન તુ સહસા, સુખાનિ-અન્નપાનાહારવિહારરૂપાણિ, ભજેત્|

Adhikarana balAtailam (47-52) · Śloka 52

અથ બલાતૈલં નિરૂપયતિ બલામૂલકષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્ પયસસ્તથા| યવકોલકુલત્થાનાં દશમૂલસ્ય ચૈકતઃ||૪૭|| નિષ્ક્વાથભાગો ભાગશ્ચ તૈલસ્ય તુ ચતુર્દશઃ| દ્વિમેદાદારુમઞ્જિષ્ઠાકાકોલીદ્વયચન્દનૈઃ||૪૮|| સારિવાકુષ્ઠતગરજીવકર્ષભસન્ધવૈઃ| કાલાનુસાર્યાશૈલેયવચાગુરુપુનર્નવૈઃ||૪૯|| અશ્વગન્ધાવરીક્ષીરશુક્લાયષ્ટીવરારસૈઃ| શતાહ્વાશૂર્પપર્ણ્યેલાત્વક્પત્રૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૫૦|| પક્વં મૃદ્વગ્નિના તૈલં સર્વવાતવિકારજિત્| સૂતિકાબાલમર્માસ્થિહતક્ષીણેષુ પૂજિતમ્||૫૧|| જ્વરગુલ્મગ્રહોન્માદમૂત્રાઘાતાન્ત્રવૃદ્ધિજિત્| ધન્વન્તરેરભિમતં યોનિરોગક્ષયાપહમ્||૫૨||

બલાયા મૂલાનિ, તેષાં કષાયઃ-ક્વાથઃ, તસ્ય ભાગાઃ ષટ્| તૈલૈકભાગાપેક્ષયૈતદ્બોધ્યમ્| પયસસ્તથા-ક્ષીરસ્ય ષડેવ ભાગાઃ| યવકોલકુલત્થાનાં દશમૂલસ્ય ચૈકતઃ-એકત્ર ક્વથિતાનાં નિષ્ક્વાથભાગઃ| યવાદીનાં તૈલસમો નિષ્ક્વાથભાગ એક ઇત્યર્થઃ| એવં ત્રયોદશ ભાગા ભવન્તિ| તૈલસ્ય તુ ચતુર્દશો ભાગઃ| ચતુર્દશાનાં પૂરણઃ "તસ્ય પૂરણે ડટ્" ઇતિ ડટ્| એતદેવ સ્પષ્ટીક્રિયતે શિષ્યહિતાર્થમ્| તત્ર યદા ષોડશપલાનિ તૈલસ્ય શ્રપયિતવ્યાનિ તદા બલામૂલપલાનિ ચતુર્વિશતિર્ભવન્તિ, જલપલશતાનિ ત્રીણિ ચતુરશીત્યધિકાનિ, તતશ્ચતુર્થાશેન ષણ્ણવતિઃ ક્વાથપલાનિ| ક્ષીરપલાનિ ષણ્ણવતિઃ| યવાદીનાં પલાનિ ચત્વારિ, પાનીયપલાનિ ચતુઃષષ્ટિઃ, ષોડશપલાનિ કષાયસ્ય| દ્વિમેદાદીનિ દ્રવ્યાણિપ્રત્યેકમર્ધકર્ષપ્રમાણાનિ રક્તિકયા પઞ્ચમભાગસહિતયા સધાનકયાઽધિકાનીતિ| કાલાનુસાર્યા-ઉત્પલસારિવા| ક્ષીરશુક્લાક્ષીરવિદારી| વરા-ત્રિફલા| રસો-બોલઃ| યોઽયં યવકોલકુલત્થદશમૂલૈરેકો ભાગઃ પરિકલ્પિતઃ, તત્ર યવકોલકુલત્થાનાં ત્રયોંઽશા દશમૂલસ્ય દશાંશા ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| "કલ્પયેત્સદૃશાન્ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્|" (હૃ. ક. અ. ૬/૨૪) ઇતિ વચનાત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (શા. અ. ૪)- "યવકોલકુલત્થદશમૂલકષાયસ્ય ભાગઃ" ઇતિ| યે તુ યવકોલકુલત્થાનાં ત્રયોંઽશા દશમૂલસ્ય ચતુર્થોંઽશ ઇતિ ભાગોઽયં કલ્પ્ય ઇત્યાહુઃ, તે તુ પૌર્વાપર્યં ન પર્યાલોચયન્ત્યેવ| યતઃ "કલ્પયેત્" ઇત્યાદિકયા પરિભાષયા દ્રવ્યાણામેષાં સમાંશત્વં નિયમિતમેવ| પૃથક્ ષષ્ઠ્યાઽત્ર યો નિર્દેશઃ સ ચન્દોનુરોધાદેવ બોધ્યઃ| તથા ચાનેનૈવ તન્ત્રકૃતા સઙ્ગ્રહે સમસ્તાન્યેવૈતાનિ દ્રવ્યાણિ નિર્દિષ્ટાનિ| અપિ ચ, દશમૂલસ્યાધિક્યેન વાતરોગહન્તૃત્વં યથાઽસ્ય તૈલસ્ય, ન તથા યવાદિભિરિતિ સર્વથા પૂર્વં વ્યાખ્યાનં શ્રેયઃ| મૃદ્વગ્નિનેતિ મૃદુશબ્દોઽગ્નિવિશેષણાય પ્રયુક્તઃ| કિલ ખરતરદહનસમ્પર્કાત્ ક્ષીરબાહુલ્યેનાસ્ય તૈલસ્ય ઝટિતિ પાકાતિક્રાન્તતાઽપિ કિઞ્ચિત્સમ્ભાવ્યતે| એતચ્ચ તૈલમશેષવાતરોગહન્તૃ| તથા, સૂતિકાદિષુ પ્રશસ્તમ્| તથા, જ્વરાદિજિત્| તથા, ભગવતો ધન્વન્તરેરભિમતમ્, અતિશયગુણવત્વાત્| તથા, યોનિરોગં ક્ષયં ચાપહન્તિ|

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanAdi (53) · Śloka 53

બસ્તિદ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ| જન્મકાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્છિશુમ્||૫૩||

વિપન્નાયાઃ-મૃતાયા ગર્ભિણ્યાઃ, યદિ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે-અત્યન્તં ચલતિ| ક્વ પ્રદેશે ? બસ્તિદ્વારે,-તત્સમીપે| કદા ? જન્મકાલે,-ગર્ભપ્રસવોન્મુખે કાલે| તદા કુશલો વૈદ્યઃ શીઘ્રં [ તતઃ-] કુક્ષિપ્રસ્પન્દનાદનન્તરં, પાટયિત્વા શિશું-બાલં, ઉદ્ધરેત્|

Adhikarana garBe sravati saptasu mAseShu saptayogAH (54-58) · Śloka 58

મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ| અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણતિલાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી||૫૪|| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલસારિવા| અનન્તા સારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા||૫૫|| બૃહતીદ્વયકાશ્મર્યક્ષીરિશુઙ્ગત્વચા ઘૃતમ્| પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા||૫૬|| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કસેરુ મધુકં સિતા| સપ્તૈતાન્ પયસા યોગાનર્દ્ધશ્લોકસમાપનાન્||૫૭|| ક્રમાત્સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્| |૫૮|

મધુકાદિદ્રવ્યોપલક્ષિતાન્ સપ્ત યોગાન્ ક્રમાત્-યથાક્રમનિર્દિષ્ટાનતિક્રમેણ, સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ તદ્રક્ષાર્થં તાન્ યોજયેત્| કીદૃશાન્ યોગાન્ ? અર્દ્ધશ્લોકેન સમાપનં-સમાપ્તિઃ, યેષાં તાનર્દ્ધશ્લોકસમાપનાન્| અશ્મન્તકો-યમલપત્રકઃ| તામ્રવલ્લી-રામતરુણી, મઞ્જિષ્ઠેત્યેકે| લતા-ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ, ગૌરસારિવેત્યન્યે| ઉત્પલસારિવા-કૃષ્ણસારિવા| ક્ષીરિણાં-ન્યગ્રોધાદીનાં, શુઙ્ગાઃ, તથા તેષામેવ ત્વક્ ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| "દ્વન્દ્વાચ્ચુદષહાન્તાત્" ઇતિ ટચ્|

Adhikarana aShTamanavamadaSamamAseShu yogAH (58-60) · Śloka 60

| કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકાત્||૫૮|| મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ||૫૯|| યોજયેદ્દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ||૬૦||

કપિત્થાદીનાં સમાહારદ્વન્દ્વઃ| કપિત્થાદેર્દ્રવ્યાન્મૂલૈઃ શૃતં ક્ષીરમષ્ટમે માસિ પ્રયુઞ્જીત| નવમે માસિ સારિવાદિભિઃ સિદ્ધં ક્ષીરં પ્રયુઞ્જીત| દશમે માસિ કાકોલ્યાદિસિદ્ધં ક્ષીરમથવા યષ્ટ્યાદિભિઃ સિદ્ધં યોજયેત્|

Adhikarana garBaviShaye~aj~jAnAM mativiBramaH (2) · Śloka 2

અવસ્થિતં લોહિતમઙ્ગનાયા વાતેન ગર્ભં બ્રુવતેઽનભિજ્ઞાઃ| ગર્ભાકૃતિત્વાત્કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણૈઃ સ્રુતે પુનઃ કેવલ એવ રક્તે||૬૧|| ગર્ભં જડા ભૂતહૃતં વદન્તિ મૂર્તેન દૃષ્ટં હરણં યતસ્તૈઃ| ઓજોશનત્વાદથવાઽવ્યવસ્થૈ- ર્ભૂતૈરુપેક્ષ્યેત ન ગર્ભમાતા||૬૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભવ્યાપન્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

લોહિતં વાતેન હેતુનાઽવસ્થિતં-કુક્ષૌ પવનેન રુદ્ધં, ગર્ભં બ્રુવતેઽનભિજ્ઞાઃ| નઞત્ર પર્યુદાસે, અભિજ્ઞસદ્દૃશા ઇત્યર્થઃ| કુતસ્તેષાં ભ્રાન્તિઃ ? ઇતિ તદ્વીજમાહ-ગર્ભાકૃતિત્વાદિતિ| ગર્ભસ્યાકૃતિઃ-સંસ્થાનમુન્નત્યાદિકમ્, તથા "હૃલ્લાસદૌર્હૃદ" (હૃ. નિ. અ. ૧૧/૫૧) ઇત્યાદિ રક્તગુલ્મનિદાનોક્તં લક્ષણં, વાતરુદ્ધલોહિતાવસ્થિતૌ ગર્ભસ્થિતૌ ચોભયત્ર સમાનમ્| અતોઽલ્પબુદ્ધિત્વાદવસ્થિતં લોહિતં ગર્ભં બ્રુવતે| કટુકોષ્ણાદિભિઃ-અવસ્થિતલોહિતસ્રુતિહેતુભિઃ, સ્રુતે કેવલ એવ રક્તે-ગર્ભરહિતે, જડાઃ નિર્બુદ્ધયો, ભૂતહૃતમિતિ ગર્ભં વદન્તિ| પુનઃશબ્દઃ શિરસઃ કમ્પં કૃત્વા તેષામસમ્ભાવ્યાઙ્ગીકારેણ સર્વજનપ્રથિતેન જડત્વં સહેતુકં પ્રતિપાદયતિ| અત એવાહ-યતો,-યસ્માત્, મૂર્તેઃ-શરીરસ્ય, હરણં તૈઃ-ભૂતૈઃ, ન દ્દૃષ્ટં-ન ક્વચિદુપલબ્ધમ્, અતઃ-અસમ્ભાવ્યવસ્તુપ્રતિજ્ઞાનાત્, તેષાં જડત્વમિત્યર્થઃ| નનુ, એતદપિ કથમુચ્યતે ? ઇત્યાહ-ઓજોશનત્વાત્| યસ્માત્તે ભૂતા ઓજોશનાઃ-ઓજોભક્ષણમર્યાદાઃ| અથવા કદાચિત્તે-ભૂતા ઉલ્લઙ્ઘિતમર્યાદાઃસ્યુઃ| તૈઃ-તથાભૂતૈઃ, અવ્યવસ્થૈઃ-અવ્યવસ્થાવસ્થિતૈઃ, ભૂતૈર્ગર્ભસ્ય માતા નોપેક્ષ્યેત, અપિ તુ હ્રિયેતૈવ| તથા હિ-યથા ગર્ભમાતોપચિતશરીરા ન તથા ગર્ભ ઇતિ| ઉપજાતીન્દ્રવજ્રાખ્યે વૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભ વ્યાપન્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||