2. garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ

Adhikarana garBavyApadvidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરાદનન્તરં ગર્ભવ્યાપદં શારીરમારભ્યતે| ગર્ભસ્ય વ્યાપત્પ્રતીકારવિજ્ઞાનાર્થમાહ અથાતો ગર્ભવ્યાપદં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana garBiNyAH puShpe dRuShTe kartavyam (1-2) · Śloka 2

ગર્ભિણ્યાઃ પરિહાર્યાણાં સેવયા રોગતોઽથ વા| પુષ્પેદૃષ્ટેઽથવા શૂલે બાહ્યાન્તઃ સ્નિગ્ધશીતલમ્||૧|| સેવ્યામ્ભોજહિમક્ષીરિવલ્કકલ્કાજ્યલેપિતાન્| ધારયેદ્યોનિબસ્તિભ્યામાર્દ્રાર્દ્રાન્ પિચુનક્તકાન્||૨||

Adhikarana shatadhautaghRutAktastriyAH snAnAdi (3-6) · Śloka 6

શતધૌતઘૃતાક્તાં સ્ત્રીં તદમ્ભસ્યવગાહયેત્| સસિતાક્ષૌદ્રકુમુદકમલોત્પલકેસરમ્||૩|| લિહ્યાત્ ક્ષીરઘૃતં ખાદેચ્છૃઙ્ગાટકકસેરુકમ્| પિબેત્કાન્તાબ્જશાલૂકબાલોદુમ્બરવત્પયઃ||૪|| શૃતેન શાલિકાકોલીદ્વિબલામધુકેક્ષુભિઃ| પયસા રક્તશાલ્યન્નમદ્યાત્સમધુશર્કરમ્||૫|| રસૈર્વા જાઙ્ગલૈઃ| |૬|

Adhikarana SuddhivarjamasroktAcaraNam (6) · Śloka 6

શુદ્ધિવર્જં ચાસ્રોક્તમાચરેત્| |૬|

Adhikarana asaMpUrNatrimAsAyAH puShpadarSane kartavyam (6-7) · Śloka 7

| અસમ્પૂર્ણત્રિમાસાયાઃ પ્રત્યાખ્યાય પ્રસાધયેત્||૬|| આમાન્વયે ચ| |૭|

Adhikarana AmaraktayoraviruddhasyopadeSaH (7-9) · Śloka 9

એવમપ્યામરક્તયોર્દ્વયોર્યદવિરુદ્ધં તદુપદેષ્ટુમાહ તત્રેષ્ટં શીતં રૂક્ષોપસંહિતમ્| ઉપવાસો ઘનોશીરગુડૂચ્યરલુધાન્યકાઃ||૭|| દુરાલભાપર્પટકચન્દનાતિવિષાબલાઃ| ક્વથિતાઃ સલિલે પાનં તૃણધાન્યાનિ ભોજનમ્||૮|| મુદ્ગાદિયૂષૈરામે તુ જિતે સ્નિગ્ધાદિ પૂર્વવત્| |૯|

Adhikarana garBenipatite tIkShNamadyapAnAdi (9-12) · Śloka 12

| ગર્ભે નિપતિતે તીક્ષ્ણં મદ્યં સામર્થ્યતઃ પિબેત્||૯|| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્દ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાય ચ| લઘુના પઞ્ચમૂલેન રૂક્ષાં પેયાં તતઃ પિબેત્||૧૦|| પેયામમદ્યપા કલ્કે સાધિતાં પાઞ્ચકૌલિકે| બિલ્વાદિપઞ્ચકક્વાથે તિલોદ્દાલકતણ્ડુલૈઃ||૧૧|| માસતુલ્યદિનાન્યેવં પેયાદિઃ પતિતે ક્રમઃ| લઘુરસ્નેહલવણો દીપનીયયુતો હિતઃ||૧૨||

Adhikarana doShAdInAM kledaSoShArtho~ayaM vidhiH (13) · Śloka 13

કિમર્થમ્ ? દોષધાતુપરિક્લેદશોષાર્થં વિધિરિત્યયમ્| |૧૩|

Adhikarana anantaraM snehAdayo hitAH (13) · Śloka 13

| સ્નેહાન્નબસ્તયશ્ચોર્ધ્વં બલ્યદીપનજીવનાઃ||૧૩||

Adhikarana upaviShTakagarBasya lakShaNAdi (14-15) · Śloka 15

ઇદાનીમુપવિષ્ટકનાગોદરયોર્ગર્ભયોર્હેતુલિઙ્ગૌષધાનિ વિતાનયિતુમાહ સઞ્જાતસારે મહતિ ગર્ભે યોનિપરિસ્રવાત્| વૃદ્ધિમપ્રાપ્રાપ્નુવન્ ગર્ભઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ સસ્ફુરઃ||૧૪|| ઉપવિષ્ટકમાહુસ્તં, વર્દ્ધતે તેન નોદરમ્| |૧૫|

Adhikarana nAgodarAKyasya lakShaNAdi (15-16) · Śloka 16

એવમુપવિષ્ટકમુક્ત્વા નાગોદરાખ્યં વક્તુમાહ શોકોપવાસરૂક્ષાદ્યૈરથવા યોન્યતિસ્રવાત્||૧૫|| વાતે ક્રુદ્ધે કૃશઃ શુષ્યેદ્ગર્ભો નાગોદરં તુ તમ્| ઉદરં વૃદ્ધમપ્યત્ર હીયતે સ્ફુરણં ચિરાત્||૧૬||

Adhikarana tayoScikitsA (17-18) · Śloka 18

તયોર્બૃંહણવાતઘ્નમધુરદ્રવ્યસંસ્કૃતૈઃ| ઘૃતક્ષીરરસૈસ્તૃપ્તિરામગર્ભાંશ્ચ ખાદયેત્||૧૭|| તૈરેવ ચ સુભિક્ષાયાઃ ક્ષોભણં યાનવાહનૈઃ| |૧૮|

Adhikarana lInAKyagarBasya cikitsA (18-20) · Śloka 20

અથ લીનાખ્યસ્ય ગર્ભસ્ય ચિકિત્સામાહ | લીનાખ્યે નિસ્ફુરે શ્યેનગોમત્સ્યોત્ક્રોશબર્હિજાઃ||૧૮|| રસા બહુઘૃતા દેયા માષમૂલકજા અપિ| બાલબિલ્વંતિલાન્માષાન્સક્તૂંશ્ચ પયસા પિબેત્||૧૯|| સમેદ્યમાંસં મધુ વા કટ્યભ્યઙ્ગં ચ શીલયેત્| |૨૦|

Adhikarana tasyA AnandakaraNAdi (20) · Śloka 20

| હર્ષયેત્સતતં ચૈનામેવં ગર્ભઃ પ્રવર્દ્ધતે||૨૦||

Adhikarana anyathA vaiparItyam (21) · Śloka 21

પુષ્ટોઽન્યથા વર્ષગણૈઃ કૃચ્છ્રાજ્જાયેત, નૈવ વા| |૨૧|

Adhikarana garBiNyA udAvartAKye vyAdhAvupAyAdi (21-22) · Śloka 22

| ઉદાવર્તં તુ ગર્ભીણ્યાઃ સ્નેહૈરાશુતરાં જયેત્||૨૧|| યોગ્યૈશ્ચ બસ્તિભિર્હન્યાત્સગર્ભાં સ હિ ગર્ભીણીમ્| |૨૨|

Adhikarana udara eva garBe mRute lakShNAni (22-24) · Śloka 24

| ગર્ભેઽતિદોષોપચયાદપથ્યૈર્દૈવતોઽપિ વા||૨૨|| મૃતેઽન્તરુદરં શીતં સ્તબ્ધં ધ્માતં ભૃશવ્યથમ્| ગર્ભાસ્પન્દો ભ્રમતૃષ્ણા કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં ક્લમઃ||૨૩|| અરતિઃ સ્રસ્તનેત્રત્વમાવીનામસમુદ્ભવઃ| ||૨૪||

Adhikarana antarmRutagarBAyAupacArAH (25-27) · Śloka 27

તસ્યાઃ કોષ્ણામ્બુસિક્તાયાઃ પિષ્ટ્વા યોનિં પ્રલેપયેત્| ગુડં કિણ્વં સલવણં તથાન્તઃ પૂરયેન્મુહુઃ| ઘૃતેન કલ્કીકૃતયા શાલ્મલ્યતસિપિચ્છયા||૨૫|| મન્ત્રૈર્યોગૈર્જરાયૂક્તૈર્મૂઢગર્ભો ન ચેત્પતેત્| અથાપૃચ્છયેશ્વરં વૈદ્યો યત્નેનાશુ તમાહરેત્||૨૬|| હસ્તમભ્યજ્ય યોનિં ચ સાજ્યશાલ્મલિપિચ્છયા| હસ્તેન શક્યં તેનૈવ|૨૭|

Adhikarana antarmRutagarBasyAkarShaNAdi (27-28) · Śloka 28

| ગાત્રં ચ વિષમં સ્થિતમ્||૨૭|| આઞ્છનોત્પીડસમ્પીડવિક્ષેપોત્ક્ષેપણાદિભિઃ| આનુલોમ્ય સમાકર્ષેદ્યોનિં પ્રત્યાર્જવાગતમ્||૨૮||

Adhikarana SastropAyasAdhyA mUDhagarBacikitsA (29-30) · Śloka 30

ઇદાનીમ્ શસ્ત્રોપાયસાધ્યાં મૂઢગર્ભચિકિત્સામાહ હસ્તપાદશિરોભિર્યો યોનિં ભુગ્નઃ પ્રપદ્યતે| પાદેન યોનિમેકેન ભુગ્નોઽન્યેન ગુદં ચ યઃ||૨૯|| વિષ્કમ્ભૌ નામ તૌ મૂઢૌ શસ્ત્રદારણમર્હતઃ| |૩૦|

Adhikarana maNDalA~gguliSastrAByAM dAraNam (30) · Śloka 30

અત એવાહ | મણ્ડલાઙ્ગુલિશસ્ત્રાભ્યાં તત્ર કર્મ પ્રશસ્યતે||૩૦||

Adhikarana vRuddhipatraSastrasya niShedhaH (31) · Śloka 31

વૃદ્ધિપત્રં હિ તીક્ષ્ણાગ્રં ન યોનાવવચારયેત્| |૩૧|

Adhikarana pUrvaM kapAladAraNAdi (31-33) · Śloka 33

દારણં ચ યથા વિધેયં તથા ઽઽહ | પૂર્વં શિરઃકપાલાનિ દારયિત્વા વિશોધયેત્||૩૧|| કક્ષોરસ્તાલુચિબુકપ્રદેશેઽન્યતમે તતઃ| સમાલમ્બ્ય દૃઢં કર્ષેત્કુશલો ગર્ભશઙ્કુના||૩૨|| અભિન્નશિરસં ત્વક્ષિકૂટયોર્ગણ્ડયોરપિ| |૩૩|

Adhikarana bAhucCedanAdi (33-34) · Śloka 34

| બાહું ચ્છિત્વાંઽસસક્તસ્ય વાતાધ્માતોદરસ્ય તુ||૩૩|| વિદાર્ય કોષ્ઠમન્ત્રાણિ બહિર્વા સન્નિરસ્ય ચ| |૩૪|

Adhikarana kaTIsaktasya dAraNAdi (34) · Śloka 34

| કટીસક્તસ્ય તદ્વચ્ચ તત્કપાલાનિ દારયેત્||૩૪||

Adhikarana sAmAnyena mUDhagarBacikitsA (35) · Śloka 35

ઇતિ વિશેષેણ ગર્ભસ્યાકર્ષણમુક્ત્વા, સામાન્યેન મૂઢગર્ભચિકિત્સામાહ યદ્યદ્વાયુવશાદઙ્ગં સજ્જેદ્ગર્ભસ્ય ખણ્ડશઃ| તત્તચ્છિત્ત્વાઽઽહરેત્સમ્યગ્રક્ષેન્નારીં ચ યત્નતઃ||૩૫||

Adhikarana tatra BiShajA svamatyA yatnaH kAryaH (36) · Śloka 36

ગર્ભસ્ય હિ ગતિં ચિત્રાં કરોતિ વિગુણોઽનિલઃ| તત્રાનલ્પમતિસ્તસ્માદવસ્થાપેક્ષમાચરેત્||૩૬||

Adhikarana jIvato garbhasya chedananiShedhaadi (37) · Śloka 37

છિન્દ્યાદ્ગર્ભં ન જીવન્તં માતરં સ હિ મારયેત્| સહાત્મના, ન ચોપેક્ષ્યઃ ક્ષણમપ્યસ્તજીવિતઃ||૩૭||

Adhikarana mUDhagarBastriyA asAdhyatvam (38) · Śloka 38

ઇદાનીમુપેક્ષ્યાં મૂઢગર્ભા સ્ત્રિયમાહ યોનિસંવરણભ્રંશમક્કલ્લશ્વાસપીડિતામ્| પૂત્યુદ્ગારાં હિમાઙ્ગી ચ મૂઢગર્ભાં પરિત્યજેત્||૩૮||

Adhikarana aparApAtanam (39-40) · Śloka 40

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્પૂર્વવદ્ભિષક્| એવં નિર્હૃતશલ્યાં તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા||૩૯|| દદ્યાદભ્યક્તદેહાયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું તતઃ| યોનિર્મૃદુર્ભવેત્તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ||૪૦||

Adhikarana nirhRutaSalyAyA upacAraH (41-46) · Śloka 46

દીપ્યકાતિવિષારાસ્નાહિઙ્ગ્વેલાપઞ્ચકોલકાત્| ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા(તાં)પાયયેત્તતઃ||૪૧|| કટુકાતિવિષાપાઠાશાકત્વગ્ઘિઙ્ગુતેજિનીઃ| તદ્વચ્ચ દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ||૪૨|| ત્રિરાત્રમેવં, સપ્તાહં સ્નેહમેવ તતઃ પિબેત્| સાયં પિબેદરિષ્ટં ચ તથા સુકૃતમાસવમ્||૪૩|| શિરીષકકુભક્વાથપિચૂન્ યોનૌ વિનિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્ યથાસ્વમુપાચરેત્||૪૪|| પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્| રસો દશાહં ચ પરં લઘુપથ્યાલ્પભોજના||૪૫|| સ્વેદાભ્યઙ્ગપરા સ્નેહાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| ઊર્ધ્વં ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સા ક્રમેણ સુખાનિ ચ||૪૬||

Adhikarana balAtailam (47-52) · Śloka 52

અથ બલાતૈલં નિરૂપયતિ બલામૂલકષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્ પયસસ્તથા| યવકોલકુલત્થાનાં દશમૂલસ્ય ચૈકતઃ||૪૭|| નિષ્ક્વાથભાગો ભાગશ્ચ તૈલસ્ય તુ ચતુર્દશઃ| દ્વિમેદાદારુમઞ્જિષ્ઠાકાકોલીદ્વયચન્દનૈઃ||૪૮|| સારિવાકુષ્ઠતગરજીવકર્ષભસન્ધવૈઃ| કાલાનુસાર્યાશૈલેયવચાગુરુપુનર્નવૈઃ||૪૯|| અશ્વગન્ધાવરીક્ષીરશુક્લાયષ્ટીવરારસૈઃ| શતાહ્વાશૂર્પપર્ણ્યેલાત્વક્પત્રૈઃ શ્લક્ષ્ણકલ્કિતૈઃ||૫૦|| પક્વં મૃદ્વગ્નિના તૈલં સર્વવાતવિકારજિત્| સૂતિકાબાલમર્માસ્થિહતક્ષીણેષુ પૂજિતમ્||૫૧|| જ્વરગુલ્મગ્રહોન્માદમૂત્રાઘાતાન્ત્રવૃદ્ધિજિત્| ધન્વન્તરેરભિમતં યોનિરોગક્ષયાપહમ્||૫૨||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanAdi (53) · Śloka 53

બસ્તિદ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ| જન્મકાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્છિશુમ્||૫૩||

Adhikarana garBe sravati saptasu mAseShu saptayogAH (54-58) · Śloka 58

મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ| અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણતિલાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી||૫૪|| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા સોત્પલસારિવા| અનન્તા સારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા||૫૫|| બૃહતીદ્વયકાશ્મર્યક્ષીરિશુઙ્ગત્વચા ઘૃતમ્| પૃશ્નિપર્ણી બલા શિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રા મધુપર્ણિકા||૫૬|| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કસેરુ મધુકં સિતા| સપ્તૈતાન્ પયસા યોગાનર્દ્ધશ્લોકસમાપનાન્||૫૭|| ક્રમાત્સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્| |૫૮|

Adhikarana aShTamanavamadaSamamAseShu yogAH (58-60) · Śloka 60

| કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધિકાત્||૫૮|| મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ||૫૯|| યોજયેદ્દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ||૬૦||

Adhikarana garBaviShaye~aj~jAnAM mativiBramaH (2) · Śloka 2

અવસ્થિતં લોહિતમઙ્ગનાયા વાતેન ગર્ભં બ્રુવતેઽનભિજ્ઞાઃ| ગર્ભાકૃતિત્વાત્કટુકોષ્ણતીક્ષ્ણૈઃ સ્રુતે પુનઃ કેવલ એવ રક્તે||૬૧|| ગર્ભં જડા ભૂતહૃતં વદન્તિ મૂર્તેન દૃષ્ટં હરણં યતસ્તૈઃ| ઓજોશનત્વાદથવાઽવ્યવસ્થૈ- ર્ભૂતૈરુપેક્ષ્યેત ન ગર્ભમાતા||૬૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને ગર્ભવ્યાપન્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||