2. garbhavyāpadvidhiradhyāyaḥ

Adhikarana garBavyApadvidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരാദനന്തരം ഗര്ഭവ്യാപദം ശാരീരമാരഭ്യതേ| ഗര്ഭസ്യ വ്യാപത്പ്രതീകാരവിജ്ഞാനാര്ഥമാഹ അഥാതോ ഗര്ഭവ്യാപദം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

ഗര്ഭസ്യ വ്യാപത് ഗര്ഭവ്യാപത്, സാ വിദ്യതേ യസ്മിന്നിതി ധഃ, തസ്യ "അധ്യായാനുവാകയോര്ലുക്" ഇതി ലുക്| യദ്യപി ചാത്ര ഗര്ഭവ്യാപദശ്ചികിത്സാऽപ്യുക്താ ന കേവലം വ്യാപത്, തഥാऽപി ബാഹുല്യാദിദമുക്തമിതി വേദ്യമ്| അഥാദീനാം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

Adhikarana garBiNyAH puShpe dRuShTe kartavyam (1-2) · Śloka 2

ഗര്ഭിണ്യാഃ പരിഹാര്യാണാം സേവയാ രോഗതോऽഥ വാ| പുഷ്പേദൃഷ്ടേऽഥവാ ശൂലേ ബാഹ്യാന്തഃ സ്നിഗ്ധശീതലമ്||൧|| സേവ്യാമ്ഭോജഹിമക്ഷീരിവല്കകല്കാജ്യലേപിതാന്| ധാരയേദ്യോനിബസ്തിഭ്യാമാര്ദ്രാര്ദ്രാന് പിചുനക്തകാന്||൨||

ഗര്ഭിണ്യാഃ പരിഹാര്യാണാം-ആഹാരവിഹാരാണാം പൂര്വോക്താനാമതിവ്യവായാദീനാം, സേവനേന പുഷ്പേ ദൃഷ്ടേ, അഥവാ രോഗതഃ പുഷ്പേ ദൃഷ്ടേ, രോഗസ്യ ച സ്വഭാവാപഥ്യസര്ഷപശാകമന്ദകദധ്യാദേരാഹാരാന്മാത്രാദേശകാലാദിവശാദ്വാ സമ്ഭവഃ, ഗര്ഭാഖ്യഫലഹേതുത്വാദ്രക്തം പുഷ്പമുച്യതേ, തസ്മിന് ദൃഷ്ടേ-ചക്ഷുര്ഗോചരം പ്രാപ്തേ, അഥവാ ശൂലേ-ദൃഷ്ടേ-പ്രശ്നാദിനോപലബ്ധേ സതി, ദൃശിരത്രോപലാബ്ധിവചനഃ, ബാഹ്യാന്തഃ സ്നിഗ്ധശീതലം സാധനം-അന്നപാനപ്രദേഹപരിഷേകാദി, കാര്യമ്| ബഹിഃ-സ്നാനാവഗാഹാദൌ, അന്തശ്ചഭോജനാനുപാനാദാവിത്യര്ത്ഥഃ| രോഗത ഇതി തൃതീയാര്ഥേ തസിഃ| തഥാ, സ്ത്രീ യോനിബസ്തിഭ്യാം പിചുനക്തകാന് ധാരയേത്| കിമ്ഭൂതാന് ? സേവ്യാദിഭിര്ലേപിതാന്| സേവ്യം-ഉശീരമ്| അമ്ഭോജം-പദ്മമ്| ഹിമം ചന്ദനമ്| ക്ഷീരം വിദ്യതേ യേഷാം തേ ക്ഷീരിണോ വൃക്ഷാഃ-പിപ്പലാദയഃ, യേഷാം ശസ്ത്രാദിച്ഛിന്നാനാം ക്ഷീരം ദൃശ്യതേ| വല്കം-വല്കലമ്| സേവ്യം ചാമ്ഭോജം ച ഹിമം ച ക്ഷീരിവല്കം ച, തേഷാം കല്കശ്ചാജ്യം ച , തൈര്ലേപിതാന്| തഥാ ച കിമ്ഭൂതാന് ? ആര്ദ്രാര്ദ്രാന്-അതിശയേനാര്ദ്രീകൃതാന്| പിചുശബ്ദേന വികേശികാസദൃശഃ കാര്പാസമയഃ| നക്തകഃ-ചൈലഖണ്ഡഃ|

Adhikarana shatadhautaghRutAktastriyAH snAnAdi (3-6) · Śloka 6

ശതധൌതഘൃതാക്താം സ്ത്രീം തദമ്ഭസ്യവഗാഹയേത്| സസിതാക്ഷൌദ്രകുമുദകമലോത്പലകേസരമ്||൩|| ലിഹ്യാത് ക്ഷീരഘൃതം ഖാദേച്ഛൃങ്ഗാടകകസേരുകമ്| പിബേത്കാന്താബ്ജശാലൂകബാലോദുമ്ബരവത്പയഃ||൪|| ശൃതേന ശാലികാകോലീദ്വിബലാമധുകേക്ഷുഭിഃ| പയസാ രക്തശാല്യന്നമദ്യാത്സമധുശര്കരമ്||൫|| രസൈര്വാ ജാങ്ഗലൈഃ| |൬|

ശതശബ്ദോ ബഹുവാരപര്യായഃ, ന സങ്ഖ്യാവാചീത്യര്ഥഃ| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേऽധീതമ് (ശാ. അ. ൪)- സഹസ്രധൌതസര്പിഷാऽധോനാഭേഃ സര്വതഃ പ്രദിഹ്യാത്|" ഇതി| ശതാധൌതേന-ബഹുധാ പ്രക്ഷാലിതേന ഘൃതേന, അക്താം-അഭ്യക്താം, സ്ത്രീം തദമ്ഭസ്യവഗാഹയേത്-തത്ര താം നിമജ്ജനം കാരയേത്| തദിത്യനേന ഹി സേവ്യാദിദ്രവ്യപരാമര്ശഃ| സ്ത്രീമിതി വാമ്ശസോരിതീയങ്വികല്പാത്പൂര്വരൂപമ്| തഥാ ക്ഷീരം ഘൃതം ച ലിഹ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? സസിതേത്യാദി| സഹ സിതയാ തഥാ ക്ഷൌദ്രേണ തഥാ കുമുദകമലോത്പലാനാം കേസരേണ-കിഞ്ജല്കേന സഹിതമ്| അന്യേ തു ക്ഷീരാഹൃതം ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതമിതി വ്യാചക്ഷതേ| തഥാ, ഖാദേച്ഛൃങ്ഗാടകം കസേരുകം ച| തഥാ, പയഃ-ക്ഷീരം, പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? കാന്തേത്യാദി| കാന്താ-ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ| അപ്സു ജാതം-അബ്ജമ്, കമലാദി| ശാലൂകം-ഉത്പലമൂലമ്| ബാലമുദുമ്ബരം-അപക്വമുദുമ്ബരഫലമ്| കാന്താ ചാബ്ജം ച ശാലൂകം ച ബലോദുമ്ബരം ച താനി വിദ്യന്തേ യസ്യ പയസസ്തദേവമ്, തൈഃ ശൃതം ക്ഷീരം പിബേദിത്യര്ഥഃ| യൈര്ഹി തത്പയഃ ശൃതം താനി തത്രാവശ്യം വിദ്യന്തേ| ക്ഷീരശ്രപണവിധിശ്ചാതീസാരചികിത്സോക്തഃ (ഹൃ. ചി. അ. ൯/൩൯)- "പയസ്യുത്ക്വാഥ്യ മുസ്താനാം വിംശതിം" ഇത്യാദ്യനുസാരേണാത്ര കല്പ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേ ത്വേവമുക്തമ്-"ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ||" ഇതി| അന്യേ തു കാന്താദിദ്രവ്യാണാം ചൂര്ണേന യുക്തം കല്കേന വാ യുക്തം പയഃ പിബേദിത്യാഹുഃ| പയസാ രക്തശാല്യന്നം സമധുശര്കരം സുശീതം ഭുഞ്ജീത| കിമ്ഭൂതേന ക്ഷീരേണ ? ശാല്യാദിഭിഃ ശൃതേന-സിദ്ധേന| ദേശസാത്മ്യാദ്യനുരോധാജ്ജാങ്ഗലൈര്വാ രസൈഃ ശാല്യന്നമദ്യാത്|

Adhikarana SuddhivarjamasroktAcaraNam (6) · Śloka 6

ശുദ്ധിവര്ജം ചാസ്രോക്തമാചരേത്| |൬|

ശുദ്ധിം വര്ജയിത്വാ, അസ്രോക്തം-രക്തപിത്താഭിഹിതം, യത്സാധനം തദ്വാഹ്യാന്തരാചരേത്-സേവേത| അസ്രശബ്ദസ്യോപലക്ഷണാര്ഥത്വാദ്രക്തപിത്തം ഗമ്യതേ|

Adhikarana asaMpUrNatrimAsAyAH puShpadarSane kartavyam (6-7) · Śloka 7

| അസമ്പൂര്ണത്രിമാസായാഃ പ്രത്യാഖ്യായ പ്രസാധയേത്||൬|| ആമാന്വയേ ച| |൭|

അസമ്പൂര്ണാസ്ത്രയോ മാസാ യസ്യാഃ ഗര്ഭിണ്യാഃ സൈവമ്| തസ്യാഃ പുഷ്പദര്ശനേ സതി ഗര്ഭഃ പ്രായോ ന തിഷ്ഠതി, അസഞ്ജാതസാരത്വാത്| തസ്മാത് പ്രത്യാഖ്യായ-പ്രത്യാഖ്യാനം കൃത്വാ, പ്രസാധയേത്-പ്രകര്ഷേണ യത്നേന സാധയേത്| ആമാന്വയേ ച| അത്രാപി പ്രത്യാഖ്യായ പ്രസാധയേദിത്യനുവര്തതേ| ആമാനുഗതേ രക്തദര്ശനേ സമ്പൂര്ണത്രിചതുരാദിമാസായാ അപി സഞ്ജാതസാരേऽപി ഗര്ഭേ സതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത് പ്രത്യാഖ്യായ സാധനം കാരയേത്| തഥാ ഹി,-രൂക്ഷതീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുപ്രായമാമഘ്നം ഗര്ഭിണ്യാ വിരുദ്ധമ്, ശീതസ്നിഗ്ധപ്രായം ചാമസ്യ|

Adhikarana AmaraktayoraviruddhasyopadeSaH (7-9) · Śloka 9

ഏവമപ്യാമരക്തയോര്ദ്വയോര്യദവിരുദ്ധം തദുപദേഷ്ടുമാഹ തത്രേഷ്ടം ശീതം രൂക്ഷോപസംഹിതമ്| ഉപവാസോ ഘനോശീരഗുഡൂച്യരലുധാന്യകാഃ||൭|| ദുരാലഭാപര്പടകചന്ദനാതിവിഷാബലാഃ| ക്വഥിതാഃ സലിലേ പാനം തൃണധാന്യാനി ഭോജനമ്||൮|| മുദ്ഗാദിയൂഷൈരാമേ തു ജിതേ സ്നിഗ്ധാദി പൂര്വവത്| |൯|

തത്ര-ആമാന്വയേ സാമതായാം സത്യാം, ശീതം യദന്നപാനാദി, തത്സര്വം ബാഹ്യതോऽന്തശ്ച ഹിതമ്| ശീതം രക്തസ്യ പഥ്യം, ആമസ്യ വിരുദ്ധത്വാദപഥ്യം, ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-രൂക്ഷോപസംഹിതമ്,-രൂക്ഷേണ-തിക്തകഷായാദിനാ, യുക്തമ്| തഥാ, ദേശസത്വാദ്യനുരോധാദുപവാസോ ഹിതഃ, ന കേവലം ശീതം രൂക്ഷോപസംഹിതമ്| തഥാ ഘനാദയോ ദ്രവ്യവിശേഷാഃ സലിലേ ക്വഥിതാഃ പാനം ഹിതമ്| ഘനോ-മുസ്തഃ| അരലുഃ-സ്യോനാകഃ| തഥാ, തൃണധാന്യാനി-നീവാരകോദ്രവശ്യാമാകാദീനി, ഭോജനം-ആഹാരഃ, തത്ര-ആമാന്വയേ, ഹിതമ്| കൈഃ സഹ ? മുദ്ഗാദിയൂഷൈഃ| ആദിഗ്രഹണേന മകുഷ്ടമസൂരാദയഃ ശിമ്ബീധാന്യവിശേഷാഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഹരാ ഗൃഹ്യന്തേ| സാമതായാമേവോത്പന്നായാമയമുപക്രമഃ| ആമേ തു ജിതേ സ്നിഗ്ധാദി പൂര്വവത്| പൂര്വസ്മിന്നിവ പൂര്വവത്| സപ്തമ്യന്താദ്വതിഃ| യഥാ പ്രഥമം രക്തദര്ശനേ സ്നിധശീതലാദി ഹിതം, തഥാऽത്രാപി പൂര്വനിര്ദിഷ്ടം സ്നിഗ്ധാദി ഹിതമിത്യര്ഥഃ| സ്നിഗ്ധശീതാനി ബാഹ്യാന്തരുപയോജ്യാനി|

Adhikarana garBenipatite tIkShNamadyapAnAdi (9-12) · Śloka 12

| ഗര്ഭേ നിപതിതേ തീക്ഷ്ണം മദ്യം സാമര്ഥ്യതഃ പിബേത്||൯|| ഗര്ഭകോഷ്ഠവിശുദ്ദ്യര്ഥമര്തിവിസ്മരണായ ച| ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന രൂക്ഷാം പേയാം തതഃ പിബേത്||൧൦|| പേയാമമദ്യപാ കല്കേ സാധിതാം പാഞ്ചകൌലികേ| ബില്വാദിപഞ്ചകക്വാഥേ തിലോദ്ദാലകതണ്ഡുലൈഃ||൧൧|| മാസതുല്യദിനാന്യേവം പേയാദിഃ പതിതേ ക്രമഃ| ലഘുരസ്നേഹലവണോ ദീപനീയയുതോ ഹിതഃ||൧൨||

ഗര്ഭിണ്യാ ഏവമാസേവമാനായാ അപ്യദൃഷ്ടവശാദ്ഗര്ഭേ നിപതിതേ-നിഃശേഷേണ പതിതേ സതി, തിക്ഷ്ണം-കര്കശം, മദ്യം സാമര്ഥ്യേന പിബേത്,-ബഹു പിബേദിത്യര്ഥഃ| കിമര്ഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഗര്ഭകോഷ്ഠേത്യാദി| ഗര്ഭകോഷ്ഠവിശുദ്ധ്യര്ഥമര്തേഃ-പീഡായാഃ, വിസ്മൃത്യര്ഥം ച| തതോ-മദ്യപരിണാമാദനന്തരം, രൂക്ഷാം പേയാം പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? ലഘുനാ പഞ്ചമൂലേന-ബൃഹത്യാദിനാ (ഹൃ.സൂ.അ.൬/൧൬൮), കൃതാമ്| അമദ്യപാ തു യാ സ്ത്രീ സാ ഗര്ഭേ നിപതിതേ പേയാം പിബേത്, ന തു മദ്യമ്| ക്വ സാധിതാം ? കല്കേ| കിം സമ്ബന്ധിനി ? പാഞ്ചകൌലികേ,-പഞ്ചകോലസ്യായം പാഞ്ചകൌലികഃ, തസ്മിന്| പഞ്ചകോലകം കല്കീകൃത്യ തത്ര പേയാം സാധിതാമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ബില്വാദിപഞ്ചകക്വാഥേ-മഹത്പഞ്ചമൂലകഷായേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൬/൧൬൭) , സാധിതാം പേയാം പിബേദിതി യോജ്യമ്| കൈഃ സാധിതാമ് ? തിലോദ്ദാലകതണ്ഡുലൈഃ| ഉദ്ദാലകോവ്രീഹിവിശേഷഃ| മാസൈസ്തുല്യനി ദിനാനി-മാസസങ്ഖ്യാ വാസരാഃ| യാവന്തോ മാസാ ഗര്ഭസ്യ താവന്ത്യഹാനി ഗര്ഭേ നിപതിതേ സതി, ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, പേയാദിഃ ക്രമഃ കാര്യഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? ലഘുരസ്നേഹലവണഃ| ന വിദ്യേതേ സ്നേഹലവണേ യസ്യ| തഥ, ദീപനീയൈഃ-അഗ്നികൃദ്ഭിര്മരിചചിത്രകാദിഭിര്ദ്രവ്യൈര്യുതഃ| സഃ-തഥാവിധഃ, തത്ര ക്രമോ ഹിതഃ|

Adhikarana doShAdInAM kledaSoShArtho~ayaM vidhiH (13) · Śloka 13

കിമര്ഥമ് ? ദോഷധാതുപരിക്ലേദശോഷാര്ഥം വിധിരിത്യയമ്| |൧൩|

ദോഷൌ-പിത്തകഫാവത്ര ഗൃഹ്യേതേ| വാതസ്യ ക്ലേദാസമ്ഭവാത്| ദോഷൌ ച ധാതവശ്ച, തേഷാം പരിക്ലേദഃ, തസ്യ ശോഷാര്ഥം-ശോഷാണായ, അയം വിധിരിതി|

Adhikarana anantaraM snehAdayo hitAH (13) · Śloka 13

| സ്നേഹാന്നബസ്തയശ്ചോര്ധ്വം ബല്യദീപനജീവനാഃ||൧൩||

ഊര്ധ്വം-അതോ ദോഷധാദുപരിക്ലേദശോഷാദനന്തരം, സ്നേഹാന്നബസ്തയോഹിതാഃ| സ്നേഹശ്ചതുര്വിധഃ പാനാദൌ ഹിതഃ| തഥാ, അന്നം സ്നിഗ്ധം ന രൂക്ഷം, ഹിതമ്| ബസ്തയോऽപി സ്നിഗ്ധാ ഏവ-ന രൂക്ഷാ ഹിതാഃ, വാതകോപഭയാത്| കിമ്ഭൂതാഃ സ്നേഹാന്നബസ്തയഃ ? ബല്യദീപനജീവനാഃ| ബല്യാഃ-ബലായ ഹിതാഃ| ദീപനാഃ-വഹ്നേഃ സന്ധുക്ഷണകൃതഃ| തഥാ, ജീവനാഃ-ഓജോവൃദ്ധികരാഃ|

Adhikarana upaviShTakagarBasya lakShaNAdi (14-15) · Śloka 15

ഇദാനീമുപവിഷ്ടകനാഗോദരയോര്ഗര്ഭയോര്ഹേതുലിങ്ഗൌഷധാനി വിതാനയിതുമാഹ സഞ്ജാതസാരേ മഹതി ഗര്ഭേ യോനിപരിസ്രവാത്| വൃദ്ധിമപ്രാപ്രാപ്നുവന് ഗര്ഭഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠതി സസ്ഫുരഃ||൧൪|| ഉപവിഷ്ടകമാഹുസ്തം, വര്ദ്ധതേ തേന നോദരമ്| |൧൫|

സഞ്ജാതഃ സാരോ-ബലം, യസ്യാസൌ സഞ്ജാതസാരോ-ബലവാന് ഗര്ഭഃ, തസ്മിന്| തഥാ, മഹതി-പ്രവൃദ്ധേ സതി| ഗര്ഭിണ്യാഃ പരിഹാര്യാപരിഹാരദ്യോऽസൌ യോനേഃ പരിസ്രവഃ-പരിസ്രവണം, തസ്മാത്| പരിസ്രവ ഇതി ച സാമാന്യേന നിര്ദേശാത് കദാചിദ്രക്തരൂപഃ കദാചിദന്യാദൃശോऽപി ഗര്ഭാത്സ്രവതി| പരിസ്രവാച്ച കാരണാത് വൃദ്ധിമപ്രാപ്നുവന്-അഗച്ഛന്, കോഷ്ഠ ഏവ-ഗര്ഭാധാര ഏവ, തിഷ്ഠതി ഗര്ഭഃ| യതോ യോനിപരിസ്രവാത്കാരണാത് വായുഃ കുപിതഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിഗൃഹ്യ ഗര്ഭസ്യ രസവഹാം നാഡീമ് പ്രതിപീഡ്യാവതിഷ്ഠതേ| തതോ നാഡ്യാം ദോഷൈഃ കുല്യായാമിവ തൃണപത്രാദിഭിഃ പ്രതിച്ഛന്നായാം രസസ്യാസമ്യഗ്വഹനാന്നാഡീരോധാദ്ദൃദ്ധ്യാഭാവോ ഗര്ഭസ്യ| കിമ്ഭൂതഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠതി ? സസ്ഫുരഃ| സ്ഫുരണംസ്ഫുരഃ| അജ്വിധൌ ഭയാദീനാമുപസങ്ഖ്യാനമിത്യച്| ഗാങ്കുടാദിഭ്യോ ഞ്ണിങിദിതി ങിത്ത്വാദ്ഗുണാഭാവഃ| സഹ സ്ഫുരേണ-ചലനേന, വര്തത ഇതി സസ്ഫുരഃ| ഏതാവന്മാത്രവിശേഷാവസ്ഥഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠതി| തം-തഥാവിധം ഗര്ഭം, ഉപവിഷ്ടകസംജ്ഞമാഹുഃ| 'മുനയഃ' ഇതി ശേഷഃ| തേന-തഥാഭൂതേന ഗര്ഭേണ കോഷ്ഠസ്ഥിതേന, തസ്യാ ഉദരം ന വര്ദ്ധതേ-ന വൃദ്ധിം യാതി, ഗര്ഭസ്യൈവാവൃദ്ധേഃ| ന ഹി യദ്യസ്യ വൃദ്ധൌ വര്ദ്ധതേ തദവൃദ്ധൌ തസ്യ വൃദ്ധിഃ സ്യാത്| തഥാ ഹി,-ചന്ദ്രവൃദ്ധാവേവ സമുദ്രവേലായാ വൃദ്ധിഃ| ഉപവിഷ്ടകാവസ്ഥശ്ച ഗര്ഭോ ന വര്ദ്ധതേ| അതസ്തത്കാരണാഭവാദുദരസ്യാപ്യവൃദ്ധിഃ|

Adhikarana nAgodarAKyasya lakShaNAdi (15-16) · Śloka 16

ഏവമുപവിഷ്ടകമുക്ത്വാ നാഗോദരാഖ്യം വക്തുമാഹ ശോകോപവാസരൂക്ഷാദ്യൈരഥവാ യോന്യതിസ്രവാത്||൧൫|| വാതേ ക്രുദ്ധേ കൃശഃ ശുഷ്യേദ്ഗര്ഭോ നാഗോദരം തു തമ്| ഉദരം വൃദ്ധമപ്യത്ര ഹീയതേ സ്ഫുരണം ചിരാത്||൧൬||

ശോകോപവാസരൂക്ഷാദ്യൈഃ-ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യപചയകാരിഭിഃ പവനപ്രകോപകാരിഭിര്ഹേതുഭിഃ, വാതേ ക്രുദ്ധേ-കുപിതേ, അഥവാ ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യോരുപചയപ്രദൈരാഹാരവിഹാരൈരുപചിതയോര്ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യോരപി കദാചിദത്യര്ഥം രക്തസ്രുതികാരണാന്യാസേവേത സ്ത്രീ, തദാനീം തസ്യാ യോന്യതിസ്രവോ ജായതേ| തസ്മാദ്യോന്യതിസ്രവാത്കാരണാദപി പവനേ കുപിതേ, കൃശോ ഗര്ഭഃ സമ്പദ്യതേ| ശുഷ്യേദിത്യത്ര ചശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ന കേവലം കൃശോ ഭവതി ശുഷ്യേച്ചേത്യര്ഥഃ| തം-തഥാഭൂതം ഗര്ഭം, നാഗോദരസംജ്ഞകം കേഷാംചിന്മതേ ചോപശുഷ്കകസംജ്ഞകം വിദ്യാത്| അത്ര-നാഗോദരസംജ്ഞകേ ഗര്ഭേऽന്തഃസ്ഥിതേ, ഉദരം വൃദ്ധമപി-മഹദപി സത്, ഹീയതേ-ഹാനിം യാതി| സ്ഫുരണം ച ചിരാത്-ചിരേണ ഭവതി| ഉപവിഷ്ടകേ തു കേവലമവൃദ്ധിര്ന തു ഹാനിഃ|

Adhikarana tayoScikitsA (17-18) · Śloka 18

തയോര്ബൃംഹണവാതഘ്നമധുരദ്രവ്യസംസ്കൃതൈഃ| ഘൃതക്ഷീരരസൈസ്തൃപ്തിരാമഗര്ഭാംശ്ച ഖാദയേത്||൧൭|| തൈരേവ ച സുഭിക്ഷായാഃ ക്ഷോഭണം യാനവാഹനൈഃ| |൧൮|

തയോഃ-ഉപവിഷ്ടകനാഗോദരാഖ്യയോര്ഗര്ഭയോഃ, ഘൃതക്ഷീരരസൈസ്തൃപ്തിര്ഗഭിണ്യാഃ കാര്യേതി ശേഷഃ| കിമ്ഭൂതൈസ്തൈഃ ? ബൃംഹണവാതഘ്നമധുരദ്രവ്യ സംസ്കൃതൈഃ-സിദ്ധൈഃ| ബൃംഹണാനി ച താനി വാതഘ്നാനി ച മധുരാണി ച, ഏവംഭൂതാനി യാനി ദ്രവ്യാണി ദ്രാക്ഷാശര്കരാദീനി, ന തു വ്യസ്താനി ബൃംഹണാനി വാതഘ്നാനി മധുരാണി ച| തത്ര കേവലം ബൃംഹണാനി-പ്രിയങ്ഗുപ്രഭൃതീനി, ന തു വാതഘ്നാനി| വാതഘ്നാനി ച ബൃംഹണാനി, ന തു മധുരരസാനി, യഥാ-നാഗരാദീനി| മധുരാണി ന വാതഘ്നാനി നാപി ബൃംഹണാനി, യഥാ-തണ്ഡുലീയമസൂരാദീനി| തദേതൈര്വ്യസ്തഗുണൈര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കൃതേന ഘൃതാദിനാ തൃപ്തിര്ന കാര്യാ, കിം തര്ഹി ? സമസ്തബൃംഹണാദിഗുണയുക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കൃതൈരിതി ബോധ്യമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേऽധിജഗേ (ശാ.അ.൪)-'തയോര്ജീവനീയബൃംഹണീയമധുരൌഷധസിദ്ധാനാം സര്പിഷാമുപയോഗഃ|" ഇത്യാദി| തഥാ, തദ്ഗര്ഭപുഷ്ടയേ താം ഗര്ഭിണീമാമഗര്ഭാംശ്ച ഖാദയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ആഅമഗര്ഭാന് സ്വാദന്ത്യാഃ കദാചിദ്ഗര്ഭിണ്യാ ജുഗുപ്സാ സ്യാത്, അതോ ഗര്ഭഗര്ഭിണ്യോര്ദ്വയോരപി വ്യാപദോ ഭവേയുരിതി ണ്യന്തോऽത്ര ഖാദിര്നിര്ദിഷ്ടഃ| വൈദ്യോ ഹി താം തഥാ യുക്ത്യാ ഖാദയേത്, യഥാऽസൌ ന ജുഗുപ്സേത| ആമഗര്ഭാ അപരിപൂര്ണഗര്ഭാ ഉച്യന്തേ| തഥാ, തൈരേവബൃംഹണാദിദ്രവ്യസംസ്കൃതൈര്ഘൃതക്ഷീരരസൈരാമഗര്ഭൈശ്ച, സുഭിക്ഷായാഃ-തൃപ്തിം പ്രാപ്തായാഃ, ക്ഷോഭണം കാര്യമ്| കൈഃ ? യാനൈഃ-രഥാദിഭിഃ, വാഹനൈഃ ഗജതുരഗാദിഭിഃ| തത്രാരോപ്യ താം ഗര്ഭിണീം വേഗേന നയേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana lInAKyagarBasya cikitsA (18-20) · Śloka 20

അഥ ലീനാഖ്യസ്യ ഗര്ഭസ്യ ചികിത്സാമാഹ | ലീനാഖ്യേ നിസ്ഫുരേ ശ്യേനഗോമത്സ്യോത്ക്രോശബര്ഹിജാഃ||൧൮|| രസാ ബഹുഘൃതാ ദേയാ മാഷമൂലകജാ അപി| ബാലബില്വംതിലാന്മാഷാന്സക്തൂംശ്ച പയസാ പിബേത്||൧൯|| സമേദ്യമാംസം മധു വാ കട്യഭ്യങ്ഗം ച ശീലയേത്| |൨൦|

അസ്യോപിവിഷ്ടകനാഗോദരാഭ്യാമേവ ഹേതുലക്ഷണയോരുക്തത്വാത് യദേവ നിസ്ഫുരണത്വാദി വിശേഷാന്തരം തദേവേഹ തന്ത്രകൃതോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു പപാഠ (ശാ. അ. ൪)- "യസ്യാഃ പുനര്വാതോപസൃഷ്ഠസ്രോതസോ ലീനോ ഗര്ഭഃ പ്രസുപ്തോ ന സ്പന്ദതേ തം ലീനമിത്യാഹുഃ|" ഇതി| തത്ര ലീനാഖ്യേ ഗര്ഭേ സതി ഗര്ഭിണ്യാഃ ശ്യേനാദിജാ രസാ ബഹുഘൃതാ ദേയാഃ| ആദിശബ്ദേന (ഉപലക്ഷണത്വേന) [ സങ്ഗ്രഹോക്താനാം ] തിത്തിരികുക്കുടാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ, മാഷമൂലകജാ രസാ ബഹുഘൃതാ ദേയാഃ| തഥാ, സാത്മ്യാദിവശാത് ബാലവില്ബാദീന് സമസ്താനൈകധ്യം കൃത്വാ ക്ഷീരേണ പിബേത്| തഥാ സഹ മേദുരമാസേന മാര്ദ്വീകം വാ പിബേത്| കട്യാം ചാഭ്യങ്ഗം ശീലയേത്-അഭ്യസേത്|

Adhikarana tasyA AnandakaraNAdi (20) · Śloka 20

| ഹര്ഷയേത്സതതം ചൈനാമേവം ഗര്ഭഃ പ്രവര്ദ്ധതേ||൨൦||

സതതം-മുഹുര്മുഹുശ്ച, ഏനാം-ഗര്ഭിണീമുപവിഷ്ടകനാഗോദരലീനാഖ്യഗര്ഭോദരസ്ഥാം, ഹര്ഷയേത്-മുദിതാം കുര്യാത്| ഏവം-അനയേതികര്തവ്യതയാ കൃതയാ, ഗര്ഭഃ പ്രവര്ദ്ധതേ-വൃദ്ധിം യാതി|

Adhikarana anyathA vaiparItyam (21) · Śloka 21

പുഷ്ടോऽന്യഥാ വര്ഷഗണൈഃ കൃച്ഛ്രാജ്ജായേത, നൈവ വാ| |൨൧|

അന്യഥാ-അന്യേന പ്രകാരേണ പൂര്വോക്തവിപര്യയേണ രൂക്ഷാത്മനാ സേവിതേന മാതുരാഹാരരസേനാല്പേന, പുഷ്ടഃ-ചേതനാമാത്രാവശേഷ ഏവ, വത്സരസന്ദോഹൈഃ കൃച്ഛ്രാജ്ജായേത-കഷ്ടേന യോനിതോ നിഷ്ക്രാമേത്| നൈവ വേതി| അഥവാ യാവജ്ജീവം ഗര്ഭീണ്യാഃ കുക്ഷാവേവാവസീദേത് ന തതോ നിഷ്ക്രാമേത് കുക്ഷാവേവാവതിഷ്ഠേത|

Adhikarana garBiNyA udAvartAKye vyAdhAvupAyAdi (21-22) · Śloka 22

| ഉദാവര്തം തു ഗര്ഭീണ്യാഃ സ്നേഹൈരാശുതരാം ജയേത്||൨൧|| യോഗ്യൈശ്ച ബസ്തിഭിര്ഹന്യാത്സഗര്ഭാം സ ഹി ഗര്ഭീണീമ്| |൨൨|

ഗര്ഭിണ്യാ യദ്യുദാവര്താഖ്യോ വ്യാധിഃ സ്യാത്, തം സ്നേഹൈഃ-ചതുര്ഭിര്യഥായോഗ്യൌഷധസാധിതൈഃ പാനാദിനാ സേവിതൈഃ, ആശുതരാം-അതിത്വരിതം, ജയേത്| തഥാ, യോഗ്യൈഃ-തത്കാലോചിതൈഃ, ബസ്തിഭിഃ-അനുവാസനൈഃ, ജയേത്| നനു, ഗര്ഭിണ്യാ വര്ജ്യേഷു "ബസ്തിമാമാസതോऽഷ്ടമാത്" ഇതി പ്രാഗുക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൧/൪൭)| തത്കഥമിഹ സാമാന്യേനാനുവാസനം തന്ത്രകൃദുപാദിക്ഷത് ? ഇത്യാഹ-ഹന്യാദിത്യാദി| സ യസ്മാദുദാവര്തോ ഗര്ഭേണ സഹ ഗര്ഭിണീം ഹന്യാത്, അതസ്തമാശുതരാം ജയേത്|

Adhikarana udara eva garBe mRute lakShNAni (22-24) · Śloka 24

| ഗര്ഭേऽതിദോഷോപചയാദപഥ്യൈര്ദൈവതോऽപി വാ||൨൨|| മൃതേऽന്തരുദരം ശീതം സ്തബ്ധം ധ്മാതം ഭൃശവ്യഥമ്| ഗര്ഭാസ്പന്ദോ ഭ്രമതൃഷ്ണാ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസനം ക്ലമഃ||൨൩|| അരതിഃ സ്രസ്തനേത്രത്വമാവീനാമസമുദ്ഭവഃ| ||൨൪||

ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, ഉപചയഃ-പ്രവൃദ്ധത്വമ്, അതിശയേന ദോഷോപചയോऽതിദോഷോപചയഃ, തസ്മാദ്ധേതോഃ, അന്തഃ-ഉദരമധ്യേ, ഗര്ഭേ മൃതേ സതി, അപഥ്യൈഃ-സ്വഭാവമാത്രാകാലാദിവിരുദ്ധസ്വഭാവൈര്വാ, അന്തര്മൃതേ, അഥവാ ദൈവാത് (ദൈവതഃ)-അന്യജന്മാര്ജിതശുഭാശുഭര്മവശാത്, അന്തര്മൃതേ ഗര്ഭേ സതി, ഗര്ഭീണ്യാ ഉദരം ശീതം-ഊഷ്മരഹിതം, ഭവതി| തഥാ, സ്തബ്ധം-നിശ്ചലം, ഭവതി| തഥാ, ധ്മാതംദൃതിവദ്വാതപൂരിതമ്| തഥാ, ഭൃശവ്യഥം-അതിവേദനം, ഭവതി| തഥാ, ഗര്ഭാസ്പന്ദോ-ഗര്ഭസ്യാസ്ഫുരണം, ഭ്രമസ്തൃഷ്ണാ ച ഭവതി| തഥാ, കൃച്ഛ്രാത്-കൃച്ഛ്രേണ, ഗര്ഭീണ്യാ ഉച്ഛ്വസനം-ഊര്ധ്വശ്വസനമ്| തഥാ ക്ലമോ-ഗ്ലാനിഃ| തഥാ, അരതിഃ-സ്ഥാനാസനശയനാദിഷ്വനവസ്ഥിതത്വം ചേതസഃ| തഥാ, സ്രസ്തേ ച തേ നേത്രേ ച, തയോര്ഭാവഃ സ്രസ്തനേത്രത്വമ്, സ്രസ്തേ-സ്ഥാനാച്ച്യുതേ ഇവ| തഥാ, ആവീനാം-ആസന്നപ്രസവകാലജശൂലവിശേഷാണാം, അസമുദ്ഭവഃ-അനുത്പാദഃ|

Adhikarana antarmRutagarBAyAupacArAH (25-27) · Śloka 27

തസ്യാഃ കോഷ്ണാമ്ബുസിക്തായാഃ പിഷ്ട്വാ യോനിം പ്രലേപയേത്| ഗുഡം കിണ്വം സലവണം തഥാന്തഃ പൂരയേന്മുഹുഃ| ഘൃതേന കല്കീകൃതയാ ശാല്മല്യതസിപിച്ഛയാ||൨൫|| മന്ത്രൈര്യോഗൈര്ജരായൂക്തൈര്മൂഢഗര്ഭോ ന ചേത്പതേത്| അഥാപൃച്ഛയേശ്വരം വൈദ്യോ യത്നേനാശു തമാഹരേത്||൨൬|| ഹസ്തമഭ്യജ്യ യോനിം ച സാജ്യശാല്മലിപിച്ഛയാ| ഹസ്തേന ശക്യം തേനൈവ|൨൭|

തസ്യാഃ-അന്തര്മൃതഗര്ഭായാഃ ഈഷദുഷ്ണജലസിക്തായാ യോനിം പ്രലേപയേത്-പ്രദേഹയേത്| ഗുഡാദികം പിഷ്ട്വാ സാമര്ഥ്യാദ്ഗുഡാദികേനൈവ ലേപയേദിതി യോജ്യമ്| തഥാऽന്തഃ പൂരയേത്, ശാല്മല്യതസിപിച്ഛയേതി സമ്ബന്ധനീയമ്| യോനേഃ പ്രകൃതത്വാത്തസ്യാ അന്തഃ-അഭ്യന്തരം, അന്തര്ബഹിശ്ച| കീദൃശ്യാ പിച്ഛയാ ? ഘൃതേന കല്കീകൃതയാ,-പിഷ്ടയാ| ഏവം യോനേര്മുഹുര്മുഹുരഭ്യന്തരം പൂരയിത്വാऽനന്തരം മൂഢഗര്ഭപാതനാര്ഥം മന്ത്രാന് സിദ്ധാന് പ്രയോജയേത്| തഥാ, ജരായൂക്താഃ-ജരായ്വപതനേ കഥിതാഃ താംശ്ച യോഗാന് പ്രയോജയേത്| മന്ത്രൈഃ-സങ്ഗ്രഹോക്തൈഃ (ശാ. അ.൩)-"ക്ഷിതിര്ജലം" ഇത്യാദിഭിഃ, അഥര്വവോദോക്തൈശ്ച മന്ത്രൈര്ജരായോഃ പാതനാര്ഥമുക്തൈഃ| ഏവമനുഷ്ഠീയമാനേऽപി മൂഢഗര്ഭോ യദി ന പതതി, അഥ-അനന്തരം, ഈശ്വരം-നൃപം, ആപൃച്ഛയ-തദാജ്ഞാം ഗൃഹീത്വാ, തം-മൂഢഗര്ഭം, ആശു ഗര്ഭിണ്യാ ആഹരേത്-ആകര്ഷേത്| കഥമ് ? ഹസ്തമഭ്യജ്യ-ലേപയിത്വാ, തഥാ യോനിമഭ്യജ്യ| കേന ? സാജ്യേത്യാദി| ശാല്മത്യാഃ പിച്ഛാ ശാല്മലിപിച്ഛാ-നിര്യാസഃ, സഹാജ്യേന വര്തത ഇതി സാജ്യാ, സാജ്യാ ശാസൌ ശാല്മലിപിച്ഛാ ച തയാ, ഹസ്തംയോനിം ചാഭ്യജ്യ യത്നേന ഗര്ഭമാഹരേത്| ഹസ്തേന ശക്യമാക്രഷ്ടും തേനൈവ-ഹസ്തേന സാജ്യശാല്മലിപിച്ഛാക്തേന, തം-ഗര്ഭം, സമാകര്ഷേത്|

Adhikarana antarmRutagarBasyAkarShaNAdi (27-28) · Śloka 28

| ഗാത്രം ച വിഷമം സ്ഥിതമ്||൨൭|| ആഞ്ഛനോത്പീഡസമ്പീഡവിക്ഷേപോത്ക്ഷേപണാദിഭിഃ| ആനുലോമ്യ സമാകര്ഷേദ്യോനിം പ്രത്യാര്ജവാഗതമ്||൨൮||

ഗാത്രം ച ഗര്ഭസ്യ വിഷമം കൃത്വാ സ്ഥിതം-അയഥാമാര്ഗേണ സ്ഥിതം, ആഞ്ഛനാദിഭിരാനുലോമ്യ-സ്പഷ്ടത്വം പ്രാപ്തേ ഗാത്രേ സതി, യോന്യഭിമുഖമാര്ജവേന-ഋജുമാര്ഗേണാഗതം സന്തം, ആഹരേത്| ആഞ്ഛനേന-ആയാമേന ദീര്ഘതയാ സ്ഥാപനേന, തഥോത്പീഡനേന-ഊര്ധ്വം പീഡനേന, തഥാസമന്താത്പീഡനേന, തഥാ വിക്ഷേപേണ-വിശേഷപ്രേരണേന, തഥാ ഉത്കര്ഷേണ ക്ഷേപണം-ഉത്ക്ഷേപണം തേന, ആദിഗ്രഹണാദേവംപ്രായൈരന്യൈരപി സ്വബുദ്ധിപരികല്പിതൈഃ, സ്പഷ്ടത്വം പ്രാപ്തേ സതി|

Adhikarana SastropAyasAdhyA mUDhagarBacikitsA (29-30) · Śloka 30

ഇദാനീമ് ശസ്ത്രോപായസാധ്യാം മൂഢഗര്ഭചികിത്സാമാഹ ഹസ്തപാദശിരോഭിര്യോ യോനിം ഭുഗ്നഃ പ്രപദ്യതേ| പാദേന യോനിമേകേന ഭുഗ്നോऽന്യേന ഗുദം ച യഃ||൨൯|| വിഷ്കമ്ഭൌ നാമ തൌ മൂഢൌ ശസ്ത്രദാരണമര്ഹതഃ| |൩൦|

ഹസ്തേന പാദേന ശിരസാ, അതുല്യകാലം-കദാചിദ്ധസ്തേന കദാചിത്പാദേന കദാചിച്ഛിരസാ, യോനിം പ്രതി ഭുഗ്നഃ-കുടിലഃ, പ്രപദ്യതേആയാതി, യഃ സ ഏകോ വിഷ്കമ്ഭോ നാമ മൂഢഗര്ഭഃ| തഥാ, പാദേനൈകേന യോനിം തഥാ ദ്വിതീയപാദേന ഗുദം-പായും, ഭുഗ്നഃ സന് യോ മൂഢഗര്ഭഃ പ്രപദ്യതേ, സോऽപരോ വിഷ്കമ്ഭഃ| തൌ-ഏതൌ ദ്വൌ, വിഷ്കമ്ഭൌ നാമ മൂഢൌ-മൂഢഗര്ഭൌ, ശസ്ത്രദാരണമര്ഹതഃ| ഹസ്തേനാക്രഷ്ടുമശക്യത്വാത്തയോഃ ശസ്ത്രദാരണം കാര്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana maNDalA~gguliSastrAByAM dAraNam (30) · Śloka 30

അത ഏവാഹ | മണ്ഡലാങ്ഗുലിശസ്ത്രാഭ്യാം തത്ര കര്മ പ്രശസ്യതേ||൩൦||

മണ്ഡലം ചാങ്ഗുലിശ്ച മണ്ഡലാങ്ഗുലീ| മണ്ഡലശബ്ദേന മണ്ഡലാഗ്രം ശസ്ത്രമുപലക്ഷ്യതേ, അങ്ഗുലിശബ്ദേന ചാങ്ഗുലിശസ്ത്രമ്| തേ നാമനീ യയോഃ ശസ്ത്രയോസ്തേ മണ്ഡലാങ്ഗുലിശസ്ത്രേ ശസ്ത്രവിധ്യധ്യായോക്തേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൬/൫-൧൩) , താഭ്യാം മണ്ഡലാങ്ഗുലിശസ്ത്രാഭ്യാം [ തത്ര- ] തയോര്വിഷ്കമ്ഭാഖ്യയോര്മൂഢഗര്ഭയോഃ, കര്മ പ്രശസ്യതേ| താഭ്യാം ശസ്ത്രാഭ്യാം ദാരണമേതയോഃ കാര്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vRuddhipatraSastrasya niShedhaH (31) · Śloka 31

വൃദ്ധിപത്രം ഹി തീക്ഷ്ണാഗ്രം ന യോനാവവചാരയേത്| |൩൧|

വൃദ്ധിപത്രസംജ്ഞം ശസ്ത്രം യസ്മാത്തീക്ഷ്ണാഗ്രമതസ്തദ്യോനൌ നാവചാരയേത്-തേന തത്ര വിദാരണം ന വിധേയമ്, പ്രത്യവായഭയാത്|

Adhikarana pUrvaM kapAladAraNAdi (31-33) · Śloka 33

ദാരണം ച യഥാ വിധേയം തഥാ ऽऽഹ | പൂര്വം ശിരഃകപാലാനി ദാരയിത്വാ വിശോധയേത്||൩൧|| കക്ഷോരസ്താലുചിബുകപ്രദേശേऽന്യതമേ തതഃ| സമാലമ്ബ്യ ദൃഢം കര്ഷേത്കുശലോ ഗര്ഭശങ്കുനാ||൩൨|| അഭിന്നശിരസം ത്വക്ഷികൂടയോര്ഗണ്ഡയോരപി| |൩൩|

പൂര്വം ശിരഃസമ്ബന്ധീനി കപാലാനി വിശോധയേത്| കിം കൃത്വാ ? ശസ്ത്രേണ ദാരയിത്വാ,-ഛിത്വാ| ഏവം ശിരഃകപാലാനി ശോധയിത്വാഗര്ഭിണീകോഷ്ഠബാഹ്യാനി കൃത്വാ, തതഃ-അനന്തരം, കക്ഷോരസ്താലുചിബുകപ്രദേശേऽന്യതമേ-തദ്വിഷയേ, സമാലമ്ബ്യ-തം ഗര്ഭം ഗൃഹീത്വാ, ദൃഢം കൃത്വാ ആകര്ഷേത്| കേന ? ഗര്ഭശങ്കുനാ| കഃ ? കുശലഃ,-അഭ്യസ്തകര്മാ വൈദ്യഃ| അഭിന്നശിരസം-അവിദാരിതോത്തമാങ്ഗം പുനര്ഗര്ഭം, അക്ഷികൂടയോസ്തഥാ ഗണ്ഡയോസ്തദ്വിഷയേऽന്യതമേ പ്രദേശേ-കദാചിദക്ഷികൂടപ്രദേശേ കദാചിദ്ഗണ്ഡപ്രദേശേ, സമാലമ്ബ്യ തം ഗര്ഭം ദൃഢം ഗര്ഭശങ്കുനാ ഗൃഹീത്വാ കര്ഷേത്|

Adhikarana bAhucCedanAdi (33-34) · Śloka 34

| ബാഹും ച്ഛിത്വാംऽസസക്തസ്യ വാതാധ്മാതോദരസ്യ തു||൩൩|| വിദാര്യ കോഷ്ഠമന്ത്രാണി ബഹിര്വാ സന്നിരസ്യ ച| |൩൪|

അംസാഭ്യാം സക്തോംऽസസക്തഃ, തസ്യ ബാഹും ച്ഛിത്വാऽऽകര്ഷണം കുര്യാത്| വാമേനാംസേന സക്തസ്യ വാമം ബാഹും ദക്ഷിണേനാംസേന സക്തസ്യ ദക്ഷിണം ബാഹും ച്ഛിത്വേത്യര്ഥഃ| വാതേനാധ്മാതം-ദൃതിവത്പൂരിതം, ഉദരം യസ്യ മൂഢഗര്ഭസ്യാऽസൌ വാതാധ്മാതോദരഃ, തസ്യ തു കോഷ്ഠം-ആമപക്വാശയാശ്രയം, വിദാര്യ-പാടയിത്വാ, അന്ത്രാണീ ച ബഹിഃ സമ്യങ്ക്ഷിരസ്യ-ബാഹ്യതഃ പ്രക്ഷിപ്യ, ആകര്ഷേത്|

Adhikarana kaTIsaktasya dAraNAdi (34) · Śloka 34

| കടീസക്തസ്യ തദ്വച്ച തത്കപാലാനി ദാരയേത്||൩൪||

കടീസക്തസ്യേതി തൃതിയാ സമാസഃ| കട്യാ സക്തസ്യ-കകുദ്മത്യാ ലീനസ്യ, തദ്വച്ചേതി തേന-വാതാധ്മാതോദരേണ, തുല്യം കര്മ ദാരണാത്മകം കൃത്വാ, തത്കപാലാനി തസ്യാഃ-കട്യാഃ, കപാലാനി-ഖണ്ഡനി, വിദാരയേത്|

Adhikarana sAmAnyena mUDhagarBacikitsA (35) · Śloka 35

ഇതി വിശേഷേണ ഗര്ഭസ്യാകര്ഷണമുക്ത്വാ, സാമാന്യേന മൂഢഗര്ഭചികിത്സാമാഹ യദ്യദ്വായുവശാദങ്ഗം സജ്ജേദ്ഗര്ഭസ്യ ഖണ്ഡശഃ| തത്തച്ഛിത്ത്വാऽऽഹരേത്സമ്യഗ്രക്ഷേന്നാരീം ച യത്നതഃ||൩൫||

യദ്യദങ്ഗം മൂഢഗര്ഭസ്യ വായുവശാത് സജ്ജേത്-സംശ്ലിഷ്യേത്, തത്തദങ്ഗം ഖണ്ഡശോ-ലവശഃ, ച്ഛിത്വാ-ദാരയിത്വാ, സമ്യഗാഹരേത്| കിലൈകവേലയാ സകലഗര്ഭശരീരച്ഛേദനാദന്തസ്ഥിതമൂഢഗര്ഭായാ നാര്യാ അപി ബലവച്ഛസ്ത്രനിപാതനാദ്വിഘാതഃ സമ്ഭാവ്യത ഇതി ഖണ്ഡശ ഇത്യുക്തമ്| അത ഏവാഹ-രക്ഷേദിത്യാദി| നാരീം ച യത്നേന-താത്പര്യം കൃത്വാ, രക്ഷേത്| യഥാ നാര്യാ അങ്ഗം കിഞ്ചിദപി ന ചിദ്യതേ തഥാ വിധേയമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana tatra BiShajA svamatyA yatnaH kAryaH (36) · Śloka 36

ഗര്ഭസ്യ ഹി ഗതിം ചിത്രാം കരോതി വിഗുണോऽനിലഃ| തത്രാനല്പമതിസ്തസ്മാദവസ്ഥാപേക്ഷമാചരേത്||൩൬||

യസ്മാദ്ഗര്ഭസ്യ ചിത്രാം-നാനാരൂപാം, ഗതിം-അവസ്ഥിതിം, വിഗുണഃ പ്രകുപിതഃ, പ്രഭഞ്ജനഃ കരോതി, തസ്മാദ്യോऽനല്പമതിഃ-മഹാബുദ്ധിര്വൈദ്യഃ, സ തത്ര-തസ്യാം ഗതൌ, അവസ്ഥാപേക്ഷമാചരേത്,-മൂഢഗര്ഭം പ്രത്യനുക്തമപ്യവസ്ഥിതം കര്മ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana jIvato garbhasya chedananiShedhaadi (37) · Śloka 37

ഛിന്ദ്യാദ്ഗര്ഭം ന ജീവന്തം മാതരം സ ഹി മാരയേത്| സഹാത്മനാ, ന ചോപേക്ഷ്യഃ ക്ഷണമപ്യസ്തജീവിതഃ||൩൭||

ജീവന്തം ഗര്ഭം ഗര്ഭിണ്യന്തര്മൃതഗര്ഭലക്ഷണാനഭിജ്ഞോ വൈദ്യാഭിമാനീ യഃ സ തം ഗര്ഭം ന ദാരയേത്| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്സമാതരം മാരയേത്| കഥമ് ? സഹാത്മനാ,- മാതരമാത്മാനം ച, സ ഛിന്നോ ഗര്ഭോ വ്യാപാദയേദിത്യര്ഥഃ| ന ചാസ്തജീവിതോ-ഗര്ഭിണ്യാ അന്തര്മൃതോ ഗര്ഭഃ, ക്ഷണമപി-മുഹൂര്തമാത്രമപി, ഉപേക്ഷ്യഃ| അപി തു തസ്യ ദ്രാഗേവ പ്രതിക്രിയാം കുര്യാത്|

Adhikarana mUDhagarBastriyA asAdhyatvam (38) · Śloka 38

ഇദാനീമുപേക്ഷ്യാം മൂഢഗര്ഭാ സ്ത്രിയമാഹ യോനിസംവരണഭ്രംശമക്കല്ലശ്വാസപീഡിതാമ്| പൂത്യുദ്ഗാരാം ഹിമാങ്ഗീ ച മൂഢഗര്ഭാം പരിത്യജേത്||൩൮||

യോനേഃ സംവരണം-സംവൃതയോനിത്വമ്, തഥാ തസ്യാ ഏവ യോനേര്ഭ്രശഃ സ്വസ്ഥാനാച്ച്യവനമ്, തഥാ മക്കല്ലഃ-ശിരോബസ്തികോഷ്ഠശൂലലക്ഷണഃ പ്രാഗുക്തോ വ്യാധിഃ, തൈര്യോനിസംവരണാദിഭിഃ പീഡിതാമ്| തഥാ, പൂത്യുദ്ഗാരാമ്| തഥാ, ഹിമാങ്ഗീമ്| ഏവംവിധാം മൂഢഗര്ഭാം ത്യജേത്-നോപക്രമേത്|

Adhikarana aparApAtanam (39-40) · Śloka 40

അഥാപതന്തീമപരാം പാതയേത്പൂര്വവദ്ഭിഷക്| ഏവം നിര്ഹൃതശല്യാം തു സിഞ്ചേദുഷ്ണേന വാരിണാ||൩൯|| ദദ്യാദഭ്യക്തദേഹായൈ യോനൌ സ്നേഹപിചും തതഃ| യോനിര്മൃദുര്ഭവേത്തേന ശൂലം ചാസ്യാഃ പ്രശാമ്യതി||൪൦||

അഥ-മൂഢഗര്ഭാഹരണാദനന്തരം, അപരാം-ജരായുസംജ്ഞാം, അപതന്തീമനിഷ്ക്രാമന്തീം, പൂര്വവത്പാതയേത്| പൂര്വേണ തുല്യം-പൂര്വവത്, പൂര്വോക്തേനാപരാപാതനോക്തവിധിനാ "ഹിരണ്യപുഷ്പീമൂലം ച" (ഹൃ.ശാ. അ. ൧/൮൩) ഇത്യാദിനേത്യര്ഥഃ| ഏവം-അനന്തരോക്തേന വിധിനാ, നിര്ഹൃതം ശല്യം-ഗര്ഭജരായുസംജ്ഞം, യസ്യാസ്താം തു സ്ത്രിയമുഷ്ണേന ജലേന സിഞ്ചേത്| തതഃ-സ്നാനാദനന്തരം, അഭ്യക്തശരീരായൈ സ്ത്രിയൈ യോനൌ സ്നേഹപിചും ദദ്യാത്| തേന-സ്നേഹപിചുനാ, അസ്യാഃ-യോഷിതഃ, യോനിര്മൃദുര്ഭവേത്| ശൂലം-രുജാ ച, പ്രശമ്യതി|

Adhikarana nirhRutaSalyAyA upacAraH (41-46) · Śloka 46

ദീപ്യകാതിവിഷാരാസ്നാഹിങ്ഗ്വേലാപഞ്ചകോലകാത്| ചൂര്ണം സ്നേഹേന കല്കം വാ ക്വാഥം വാ(താം)പായയേത്തതഃ||൪൧|| കടുകാതിവിഷാപാഠാശാകത്വഗ്ഘിങ്ഗുതേജിനീഃ| തദ്വച്ച ദോഷസ്യന്ദാര്ഥം വേദനോപശമായ ച||൪൨|| ത്രിരാത്രമേവം, സപ്താഹം സ്നേഹമേവ തതഃ പിബേത്| സായം പിബേദരിഷ്ടം ച തഥാ സുകൃതമാസവമ്||൪൩|| ശിരീഷകകുഭക്വാഥപിചൂന് യോനൌ വിനിക്ഷിപേത്| ഉപദ്രവാശ്ച യേऽന്യേ സ്യുസ്താന് യഥാസ്വമുപാചരേത്||൪൪|| പയോ വാതഹരൈഃ സിദ്ധം ദശാഹം ഭോജനേ ഹിതമ്| രസോ ദശാഹം ച പരം ലഘുപഥ്യാല്പഭോജനാ||൪൫|| സ്വേദാഭ്യങ്ഗപരാ സ്നേഹാന് ബലാതൈലാദികാന് ഭജേത്| ഊര്ധ്വം ചതുര്ഭ്യോ മാസേഭ്യഃ സാ ക്രമേണ സുഖാനി ച||൪൬||

തതഃ-സ്നാനാഭ്യങ്ഗാദനന്തരം, ദീപ്യകാദേശ്ചൂര്ണ സ്നേഹേന-ഘൃതാദിനാ പ്രകൃത്യാദിവശാത് യഥായോഗ്യേന,, താം-സ്ത്രിയം, പായയേത്| കല്കം വാദീപ്യകാദേര്ജലേന പിഷ്ട്വാ, സ്നേഹേന താം പായയേത്| ക്വാഥം വാ ദീപ്യകാദേസ്താം പായയേത്| തഥാ, കടുകാദീനി തദ്വത് താം സ്ത്രിയം പായയേത്| ഏതാനി ദ്രവ്യാണി ചൂര്ണീകൃത്യ സ്നേഹേന കല്കീകൃത്യ ക്വാഥീകൃത്യ വാ പായയേത്| ശാകം-ഖരച്ഛദമ്| ത്വക്-ത്വചമ്| തേജിനീ-തേജോവതീ| കിമര്ഥം പായയേത് ? ദോഷസ്യന്ദാര്ഥമ്| ദോഷസ്യ-രക്താദേഃ, സ്യന്ദഃ-സ്രവണം, തദര്ഥം പായയേത്| തഥാ, വേദനായാഃ-പീഡായാഃ, ഉപശാന്ത്യര്ഥം ച| ത്രിരാത്രമേവം മൂഢഗര്ഭാകര്ഷണദിനാത്പ്രഭൃതി കാര്യമ്| തതഃ-ത്രിരാത്രാദനന്തരം, സാ മൂഢഗര്ഭാ, സപ്താഹം സ്നേഹമേവ പിബേത്, ന തു രൂക്ഷൌഷധമ്, ഇത്യേവകാരോऽവധാരണാര്ഥോ ദ്യോതയതി| സായം-ദിനാന്തേ, അരിഷ്ടം-പൂര്വോക്തലക്ഷണം, പിബേത്| തഥാ, ശോഭനം കൃത്വാ കൃതം-നിഷ്പാദിതം, ആസവം-മദ്യവിശേഷം, തഥാ ശിരീഷകകുഭക്വാഥാക്താന് പിചൂന്-വികേശികാപ്രായാന് കാര്പാസാദിമയാന്, യോനൌ വിനിക്ഷിപേത്| ഉപദ്രവാ ജ്വരാദയശ്ചാന്യേ യേ ഭവേയുഃ, താന്-ഉപദ്രവാന്, യഥാസ്വമുപാചരേത്,-യസ്യ ജ്വരാദേര്യ ആത്മീയ ഉപക്രമഃ, തേന തമുപക്രമേദിത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച പൂര്വോക്തമാസേവ്യ, അനന്തരം യത്കര്തവ്യം മൂഢഗര്ഭായാഃ സ്ത്രിയാസ്തദാഹ- പയഃ-ക്ഷീരം, അനന്തരം തസ്യൈ ദശാഹം ഭോജനേ ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? വാതഹരൈഃ-രാസ്നാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ, സിദ്ധം-ശൃതമ്| ദശാഹാദനന്തരം ദ്വിതീയം ച ദശാഹം രസോ ഭോജനേ ഹിതഃ| പരം-അതോ ദിനവിംശതേരനന്തരം, സാ-സ്ത്രീ, ലഘുപഥ്യാല്പഭോജനാ സതീ, തഥാ സ്വേദാഭ്യങ്ഗപരാതത്പ്രധാനാ സതീ, സ്നേഹാന്-ബലാതൈലാദികാന്, ഭജേത്| ഊര്ധ്വം-അനന്തരം ചതുര്ഭ്യോ മാസേഭ്യഃ പഞ്ചമമാസാത്പ്രഭൃതി, സാ-നിഷ്ക്രാന്തമൂഢഗര്ഭാ സ്ത്രീ, ക്രമേണ-ന തു സഹസാ, സുഖാനി-അന്നപാനാഹാരവിഹാരരൂപാണി, ഭജേത്|

Adhikarana balAtailam (47-52) · Śloka 52

അഥ ബലാതൈലം നിരൂപയതി ബലാമൂലകഷായസ്യ ഭാഗാഃ ഷട് പയസസ്തഥാ| യവകോലകുലത്ഥാനാം ദശമൂലസ്യ ചൈകതഃ||൪൭|| നിഷ്ക്വാഥഭാഗോ ഭാഗശ്ച തൈലസ്യ തു ചതുര്ദശഃ| ദ്വിമേദാദാരുമഞ്ജിഷ്ഠാകാകോലീദ്വയചന്ദനൈഃ||൪൮|| സാരിവാകുഷ്ഠതഗരജീവകര്ഷഭസന്ധവൈഃ| കാലാനുസാര്യാശൈലേയവചാഗുരുപുനര്നവൈഃ||൪൯|| അശ്വഗന്ധാവരീക്ഷീരശുക്ലായഷ്ടീവരാരസൈഃ| ശതാഹ്വാശൂര്പപര്ണ്യേലാത്വക്പത്രൈഃ ശ്ലക്ഷ്ണകല്കിതൈഃ||൫൦|| പക്വം മൃദ്വഗ്നിനാ തൈലം സര്വവാതവികാരജിത്| സൂതികാബാലമര്മാസ്ഥിഹതക്ഷീണേഷു പൂജിതമ്||൫൧|| ജ്വരഗുല്മഗ്രഹോന്മാദമൂത്രാഘാതാന്ത്രവൃദ്ധിജിത്| ധന്വന്തരേരഭിമതം യോനിരോഗക്ഷയാപഹമ്||൫൨||

ബലായാ മൂലാനി, തേഷാം കഷായഃ-ക്വാഥഃ, തസ്യ ഭാഗാഃ ഷട്| തൈലൈകഭാഗാപേക്ഷയൈതദ്ബോധ്യമ്| പയസസ്തഥാ-ക്ഷീരസ്യ ഷഡേവ ഭാഗാഃ| യവകോലകുലത്ഥാനാം ദശമൂലസ്യ ചൈകതഃ-ഏകത്ര ക്വഥിതാനാം നിഷ്ക്വാഥഭാഗഃ| യവാദീനാം തൈലസമോ നിഷ്ക്വാഥഭാഗ ഏക ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം ത്രയോദശ ഭാഗാ ഭവന്തി| തൈലസ്യ തു ചതുര്ദശോ ഭാഗഃ| ചതുര്ദശാനാം പൂരണഃ "തസ്യ പൂരണേ ഡട്" ഇതി ഡട്| ഏതദേവ സ്പഷ്ടീക്രിയതേ ശിഷ്യഹിതാര്ഥമ്| തത്ര യദാ ഷോഡശപലാനി തൈലസ്യ ശ്രപയിതവ്യാനി തദാ ബലാമൂലപലാനി ചതുര്വിശതിര്ഭവന്തി, ജലപലശതാനി ത്രീണി ചതുരശീത്യധികാനി, തതശ്ചതുര്ഥാശേന ഷണ്ണവതിഃ ക്വാഥപലാനി| ക്ഷീരപലാനി ഷണ്ണവതിഃ| യവാദീനാം പലാനി ചത്വാരി, പാനീയപലാനി ചതുഃഷഷ്ടിഃ, ഷോഡശപലാനി കഷായസ്യ| ദ്വിമേദാദീനി ദ്രവ്യാണിപ്രത്യേകമര്ധകര്ഷപ്രമാണാനി രക്തികയാ പഞ്ചമഭാഗസഹിതയാ സധാനകയാऽധികാനീതി| കാലാനുസാര്യാ-ഉത്പലസാരിവാ| ക്ഷീരശുക്ലാക്ഷീരവിദാരീ| വരാ-ത്രിഫലാ| രസോ-ബോലഃ| യോऽയം യവകോലകുലത്ഥദശമൂലൈരേകോ ഭാഗഃ പരികല്പിതഃ, തത്ര യവകോലകുലത്ഥാനാം ത്രയോംऽശാ ദശമൂലസ്യ ദശാംശാ ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| "കല്പയേത്സദൃശാന്ഭാഗാന് പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്|" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൨൪) ഇതി വചനാത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (ശാ. അ. ൪)- "യവകോലകുലത്ഥദശമൂലകഷായസ്യ ഭാഗഃ" ഇതി| യേ തു യവകോലകുലത്ഥാനാം ത്രയോംऽശാ ദശമൂലസ്യ ചതുര്ഥോംऽശ ഇതി ഭാഗോऽയം കല്പ്യ ഇത്യാഹുഃ, തേ തു പൌര്വാപര്യം ന പര്യാലോചയന്ത്യേവ| യതഃ "കല്പയേത്" ഇത്യാദികയാ പരിഭാഷയാ ദ്രവ്യാണാമേഷാം സമാംശത്വം നിയമിതമേവ| പൃഥക് ഷഷ്ഠ്യാऽത്ര യോ നിര്ദേശഃ സ ചന്ദോനുരോധാദേവ ബോധ്യഃ| തഥാ ചാനേനൈവ തന്ത്രകൃതാ സങ്ഗ്രഹേ സമസ്താന്യേവൈതാനി ദ്രവ്യാണി നിര്ദിഷ്ടാനി| അപി ച, ദശമൂലസ്യാധിക്യേന വാതരോഗഹന്തൃത്വം യഥാऽസ്യ തൈലസ്യ, ന തഥാ യവാദിഭിരിതി സര്വഥാ പൂര്വം വ്യാഖ്യാനം ശ്രേയഃ| മൃദ്വഗ്നിനേതി മൃദുശബ്ദോऽഗ്നിവിശേഷണായ പ്രയുക്തഃ| കില ഖരതരദഹനസമ്പര്കാത് ക്ഷീരബാഹുല്യേനാസ്യ തൈലസ്യ ഝടിതി പാകാതിക്രാന്തതാऽപി കിഞ്ചിത്സമ്ഭാവ്യതേ| ഏതച്ച തൈലമശേഷവാതരോഗഹന്തൃ| തഥാ, സൂതികാദിഷു പ്രശസ്തമ്| തഥാ, ജ്വരാദിജിത്| തഥാ, ഭഗവതോ ധന്വന്തരേരഭിമതമ്, അതിശയഗുണവത്വാത്| തഥാ, യോനിരോഗം ക്ഷയം ചാപഹന്തി|

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanAdi (53) · Śloka 53

ബസ്തിദ്വാരേ വിപന്നായാഃ കുക്ഷിഃ പ്രസ്പന്ദതേ യദി| ജന്മകാലേ തതഃ ശീഘ്രം പാടയിത്വോദ്ധരേച്ഛിശുമ്||൫൩||

വിപന്നായാഃ-മൃതായാ ഗര്ഭിണ്യാഃ, യദി കുക്ഷിഃ പ്രസ്പന്ദതേ-അത്യന്തം ചലതി| ക്വ പ്രദേശേ ? ബസ്തിദ്വാരേ,-തത്സമീപേ| കദാ ? ജന്മകാലേ,-ഗര്ഭപ്രസവോന്മുഖേ കാലേ| തദാ കുശലോ വൈദ്യഃ ശീഘ്രം [ തതഃ-] കുക്ഷിപ്രസ്പന്ദനാദനന്തരം, പാടയിത്വാ ശിശും-ബാലം, ഉദ്ധരേത്|

Adhikarana garBe sravati saptasu mAseShu saptayogAH (54-58) · Śloka 58

മധുകം ശാകബീജം ച പയസ്യാ സുരദാരു ച| അശ്മന്തകഃ കൃഷ്ണതിലാസ്താമ്രവല്ലീ ശതാവരീ||൫൪|| വൃക്ഷാദനീ പയസ്യാ ച ലതാ സോത്പലസാരിവാ| അനന്താ സാരിവാ രാസ്നാ പദ്മാ ച മധുയഷ്ടികാ||൫൫|| ബൃഹതീദ്വയകാശ്മര്യക്ഷീരിശുങ്ഗത്വചാ ഘൃതമ്| പൃശ്നിപര്ണീ ബലാ ശിഗ്രുഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ മധുപര്ണികാ||൫൬|| ശൃങ്ഗാടകം ബിസം ദ്രാക്ഷാ കസേരു മധുകം സിതാ| സപ്തൈതാന് പയസാ യോഗാനര്ദ്ധശ്ലോകസമാപനാന്||൫൭|| ക്രമാത്സപ്തസു മാസേഷു ഗര്ഭേ സ്രവതി യോജയേത്| |൫൮|

മധുകാദിദ്രവ്യോപലക്ഷിതാന് സപ്ത യോഗാന് ക്രമാത്-യഥാക്രമനിര്ദിഷ്ടാനതിക്രമേണ, സപ്തസു മാസേഷു ഗര്ഭേ സ്രവതി തദ്രക്ഷാര്ഥം താന് യോജയേത്| കീദൃശാന് യോഗാന് ? അര്ദ്ധശ്ലോകേന സമാപനം-സമാപ്തിഃ, യേഷാം താനര്ദ്ധശ്ലോകസമാപനാന്| അശ്മന്തകോ-യമലപത്രകഃ| താമ്രവല്ലീ-രാമതരുണീ, മഞ്ജിഷ്ഠേത്യേകേ| ലതാ-ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുഃ, ഗൌരസാരിവേത്യന്യേ| ഉത്പലസാരിവാ-കൃഷ്ണസാരിവാ| ക്ഷീരിണാം-ന്യഗ്രോധാദീനാം, ശുങ്ഗാഃ, തഥാ തേഷാമേവ ത്വക് ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| "ദ്വന്ദ്വാച്ചുദഷഹാന്താത്" ഇതി ടച്|

Adhikarana aShTamanavamadaSamamAseShu yogAH (58-60) · Śloka 60

| കപിത്ഥബില്വബൃഹതീപടോലേക്ഷുനിദിഗ്ധികാത്||൫൮|| മൂലൈഃ ശൃതം പ്രയുഞ്ജീത ക്ഷീരം മാസേ തഥാऽഷ്ടമേ| നവമേ സാരിവാനന്താപയസ്യാമധുയഷ്ടിഭിഃ||൫൯|| യോജയേദ്ദശമേ മാസി സിദ്ധം ക്ഷീരം പയസ്യയാ| അഥവാ യഷ്ടിമധുകനാഗരാമരദാരുഭിഃ||൬൦||

കപിത്ഥാദീനാം സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ| കപിത്ഥാദേര്ദ്രവ്യാന്മൂലൈഃ ശൃതം ക്ഷീരമഷ്ടമേ മാസി പ്രയുഞ്ജീത| നവമേ മാസി സാരിവാദിഭിഃ സിദ്ധം ക്ഷീരം പ്രയുഞ്ജീത| ദശമേ മാസി കാകോല്യാദിസിദ്ധം ക്ഷീരമഥവാ യഷ്ട്യാദിഭിഃ സിദ്ധം യോജയേത്|

Adhikarana garBaviShaye~aj~jAnAM mativiBramaH (2) · Śloka 2

അവസ്ഥിതം ലോഹിതമങ്ഗനായാ വാതേന ഗര്ഭം ബ്രുവതേऽനഭിജ്ഞാഃ| ഗര്ഭാകൃതിത്വാത്കടുകോഷ്ണതീക്ഷ്ണൈഃ സ്രുതേ പുനഃ കേവല ഏവ രക്തേ||൬൧|| ഗര്ഭം ജഡാ ഭൂതഹൃതം വദന്തി മൂര്തേന ദൃഷ്ടം ഹരണം യതസ്തൈഃ| ഓജോശനത്വാദഥവാऽവ്യവസ്ഥൈ- ര്ഭൂതൈരുപേക്ഷ്യേത ന ഗര്ഭമാതാ||൬൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭവ്യാപന്നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

ലോഹിതം വാതേന ഹേതുനാऽവസ്ഥിതം-കുക്ഷൌ പവനേന രുദ്ധം, ഗര്ഭം ബ്രുവതേऽനഭിജ്ഞാഃ| നഞത്ര പര്യുദാസേ, അഭിജ്ഞസദ്ദൃശാ ഇത്യര്ഥഃ| കുതസ്തേഷാം ഭ്രാന്തിഃ ? ഇതി തദ്വീജമാഹ-ഗര്ഭാകൃതിത്വാദിതി| ഗര്ഭസ്യാകൃതിഃ-സംസ്ഥാനമുന്നത്യാദികമ്, തഥാ "ഹൃല്ലാസദൌര്ഹൃദ" (ഹൃ. നി. അ. ൧൧/൫൧) ഇത്യാദി രക്തഗുല്മനിദാനോക്തം ലക്ഷണം, വാതരുദ്ധലോഹിതാവസ്ഥിതൌ ഗര്ഭസ്ഥിതൌ ചോഭയത്ര സമാനമ്| അതോऽല്പബുദ്ധിത്വാദവസ്ഥിതം ലോഹിതം ഗര്ഭം ബ്രുവതേ| കടുകോഷ്ണാദിഭിഃ-അവസ്ഥിതലോഹിതസ്രുതിഹേതുഭിഃ, സ്രുതേ കേവല ഏവ രക്തേ-ഗര്ഭരഹിതേ, ജഡാഃ നിര്ബുദ്ധയോ, ഭൂതഹൃതമിതി ഗര്ഭം വദന്തി| പുനഃശബ്ദഃ ശിരസഃ കമ്പം കൃത്വാ തേഷാമസമ്ഭാവ്യാങ്ഗീകാരേണ സര്വജനപ്രഥിതേന ജഡത്വം സഹേതുകം പ്രതിപാദയതി| അത ഏവാഹ-യതോ,-യസ്മാത്, മൂര്തേഃ-ശരീരസ്യ, ഹരണം തൈഃ-ഭൂതൈഃ, ന ദ്ദൃഷ്ടം-ന ക്വചിദുപലബ്ധമ്, അതഃ-അസമ്ഭാവ്യവസ്തുപ്രതിജ്ഞാനാത്, തേഷാം ജഡത്വമിത്യര്ഥഃ| നനു, ഏതദപി കഥമുച്യതേ ? ഇത്യാഹ-ഓജോശനത്വാത്| യസ്മാത്തേ ഭൂതാ ഓജോശനാഃ-ഓജോഭക്ഷണമര്യാദാഃ| അഥവാ കദാചിത്തേ-ഭൂതാ ഉല്ലങ്ഘിതമര്യാദാഃസ്യുഃ| തൈഃ-തഥാഭൂതൈഃ, അവ്യവസ്ഥൈഃ-അവ്യവസ്ഥാവസ്ഥിതൈഃ, ഭൂതൈര്ഗര്ഭസ്യ മാതാ നോപേക്ഷ്യേത, അപി തു ഹ്രിയേതൈവ| തഥാ ഹി-യഥാ ഗര്ഭമാതോപചിതശരീരാ ന തഥാ ഗര്ഭ ഇതി| ഉപജാതീന്ദ്രവജ്രാഖ്യേ വൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭ വ്യാപന്നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||