4. marmavibhāgaśārīrō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અઙ્ગવિભાગાદન્તરં મર્મવિભાગં શારીરં પ્રારભ્યતે| મર્મણામઙ્ગાશ્રિતત્વાત્| યતો મર્માણ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસમાશ્રિતાનિ, અતસ્તત્રૈવ વ્યાખ્યાતું યુક્તાનિ, બહુવક્તવ્યત્વાત્પૃથગુચ્યન્તે| તસ્માદસ્યૈવાધ્યાયસ્યારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana marmaviBAgaSArIro~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો મર્મવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

મ્રિયતેઽસ્મિન્નઙ્ગ ઉપહત ઇતિ મર્મ| વિભજનં-વિભાગઃ, મર્મણાં વિભાગો મર્મવિભાગઃ| સોઽસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ મર્મવિભાગઃ| અર્શાદિત્વાદચ્| શારીરસ્થાન પ્રતિબદ્ધત્વાચ્ચ શારીરઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana marmaNAM saMKyA (1) · Śloka 1

સુખગ્રહણાદ્યર્થં ચ પૂર્વં મર્મણાં સઙ્ખ્યાં બક્તુમાહ સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્| |૧|

સપ્તોત્તરાણિ-અધિકાનિ, યસ્મિન્-શતે, તદેવમ્|

Adhikarana teShAM sthAnAni (1-2) · Śloka 2

તેષામેકાદશાદિશેત્| પૃથક્સક્થ્નોસ્તથા બાહ્વોસ્ત્રીણિ કોષ્ઠે નવોરસિ||૧|| પૃષ્ઠે ચતુર્દશોર્ધ્વં તુ જત્રોસ્ત્રિંશચ્ચ સપ્ત ચ| |૨|

તેષાં-મર્મણાં મધ્યે, પૃથક્-પ્રત્યેકં કૃત્વા, સક્થ્નોર્દ્વયોર્બાહ્ણોશ્ચ દ્વયોરેકાદશાદિશેત્, એવં ચતુશ્ચત્વારિંશન્મર્માણિ શાકાસુ વિદ્યાત્| કોષ્ઠે-જઠરે, ત્રીણિ મર્માણિ| ઉરસિ-વક્ષસિ, નવસઙ્ખ્યાનિ| પૃષ્ઠે ચતુર્દશ| જત્રોરૂર્ધ્વં-જત્રુણ ઉપરિષ્ટાત્, ત્રિંશત્તથા સપ્ત, એવં સપ્તત્રિંશદિત્યર્થઃ| જત્રોરિતિ પુંસ્ત્વમત્ર ચિન્ત્યમ્| અથવા 'અનિત્યમાગમશાસનમ્' ઇત્યત્ર નુમ્ ન કૃતઃ|

Adhikarana talahRunmarmaNaH sthAnaM karma ca (2-3) · Śloka 3

ઇદાનીમેષાં મર્મણામાપાદતલાન્મસ્તકં યાવદ્વિશિષ્ટદેશસમાશ્રયેણ વિશિષ્ટસંજ્ઞાન્તરાણિ વિશિષ્ટકર્માણિ મર્માણિ દર્શયિતુમાહ | મધ્યે પાદતલસ્યાહુરભિતો મધ્યમાઙ્ગુલિમ્||૨|| તલહૃન્નામ રુજયા તત્ર વિદ્ધસ્ય પઞ્ચતા| |૩|

પાદતલસ્ય મધ્યે-મધ્યપ્રદેશે, મધ્યમાઙ્ગુલિમભિતો-મધ્યમાઙ્ગુલેઃ પાદસમ્બન્ધિન્યા આભિમુખ્યેન, યત્પાદતલં-પાદપૃષ્ઠં, તત્ર તલહૃન્નામ મર્માહુઃ, પૂર્વાચાર્યા ઇતિ શેષઃ| મધ્યમાઙ્ગુલિમિતિ "આબિતઃ [ પરિતઃ સમયાનિકષાહાપ્રતિયોગેઽપિ" ઇતિ ] શબ્દપ્રયોગે દ્વિતીયા| તત્ર-તસ્મિન્, વિદ્ધસ્ય-આહતસ્ય, પઞ્ચતા-મરણં, ભવતિ| કયા? રુજયા,-વેદનયા|

Adhikarana kShiprasya sthAnaM karma ca (3) · Śloka 3

| અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમધ્યસ્થં ક્ષિપ્રમાક્ષેપમારણમ્||૩||

અઙ્ગુષ્ઠશ્ચાઙ્ગુલિશ્ચ, તયોર્મધ્યસ્થં-અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમધ્યસ્થિતં, ક્ષિપ્રંનામ મર્મ| તદ્વિદ્ધમાક્ષેપમારણં-આક્ષેપકાખ્યેન વાતવ્યાધિના મારયતિ|

Adhikarana kUrcasya sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

તસ્યોર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલે કૂર્ચઃ પાદભ્રમણકમ્પકૃત્| |૪|

તસ્યોર્ધ્વં-તસ્ય ક્ષિપ્રાખ્યસ્ય મર્મણ ઉપરિષ્ટાત્, દ્વ્યઙ્ગુલે-દ્વ્યઙ્ગુલં વિમુચ્ય, કૂર્ચો નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં પાદસ્ય ભ્રમણં કમ્પં ચ કરોતિ|

Adhikarana kUrchaSirasaH sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

| ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરઃશોફરુજાકરમ્||૪||

ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરો નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં શોફરુજાકરમ્|

Adhikarana gulPasya sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ ગુલ્ફો રુક્સ્તમ્ભમાન્દ્યકૃત્| |૫|

જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ-સન્ધિપ્રદેશે, ગુલ્ફો નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં રુક્ ચ સ્તમ્ભશ્ચ માન્દ્યં ચ, તાનિ કરોતિ| સ્તમ્ભઃ સ્તબ્ધત્વમિવાઙ્ગસ્ય|

Adhikarana indrabasteH sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

| જઙ્ઘાન્તરે ત્વિન્દ્રબસ્તિર્મારયત્યસૃજઃ ક્ષયાત્||૫||

જઙ્ઘન્તરે-જઙ્ઘામધ્યે પાર્ષ્ણિપ્રભૃતિદ્વાદશભિરઙ્ગુલૈઃ, ઇન્દ્રબસ્તિર્નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં રક્તક્ષયાન્મારયતિ, નાન્યથા| તસ્માદ્રક્તસ્તમ્ભને યતિતવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમસૃક્ક્ષયાદિતિ હેતુરુપન્યસ્તઃ| એષ એવ ન્યાયોઽન્યત્રાપ્યનુસર્તવ્યઃ| તેન યત્ર યદ્ધેતુકં મારણાદિકં કર્મ વ્યધે કથિતં, તત્ર તચ્ચિકિત્સાયાં યતિતવ્યમિતિ|

Adhikarana jAnunaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

જઙ્હ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે જાનુ ખઞ્જતા તત્ર જીવતઃ| |૬|

જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે-સન્ધૌ, જાનુનામ મર્મ| તત્ર-જાનુનિ વિદ્ધે, પુરુષો મ્રિયત એવ| અથ જીવતિ તતોઽસ્ય જીવતઃ પુંસઃ ખઞ્જતા સ્યાદિતિ| અર્થાત્ પ્રાયેણ મરણં પુરુષસ્યેતિ બોધયતિ|

Adhikarana ANImarmaNaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

| જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમાણ્યૂસ્તમ્ભશોફકૃત્||૬||

જાનુનઃ-જાનુસન્ધેઃ, ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમાણીનામ મર્મ| તદ્વિદ્ધમૂરુસ્તમ્ભશોફકરમ્|

Adhikarana urvImarmaNaH sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

ઉર્વ્યૂરુમધ્યે તદ્વેધાત્સક્થિશોષોઽસ્રસઙ્ક્ષયાત્| |૭|

ઉર્વી નામ મર્મ ઊરુમધ્યે| તદ્વેધાત્-તદભિઘાતાત્, સક્થિશોષઃ-ઊરુકાર્શ્યમ્| સક્થિશોષોઽસ્રસઙ્ક્ષયાત્,સ્યાત્ નાન્યથા વ્યધે સત્યપિ|

Adhikarana lohitAkShasya sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

| ઊરુમૂલે લોહિતાક્ષં હન્તિ પક્ષમસૃક્ક્ષયાત્||૭||

ઊરુમૂલે- ઉર્વ્યાસ્તૂર્ધ્વં વઙ્ક્ષણસન્ધેરધસ્તાલ્લોહિતાક્ષં નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં પક્ષં હત્યસૃક્ક્ષયાત્ વ્યધે સત્યપિ|

Adhikarana viTapasya sthAnaM karma ca (8) · Śloka 8

મુષ્કવઙ્ક્ષણયોર્મધ્યે વિટપં ષણ્ઢતાકરમ્| |૮|

મુષ્કવઙ્ક્ષણયોર્મધ્યે વિટપં નામ મર્મ| તદ્વિદ્ધં પુંસઃ ષણ્ઢતાકરં-નિરપત્યતાકરમ્|

Adhikarana iti sakthnoH pratyekamekAdaSa marmANi ,tathA bAhvoH pratyekamekAdaSa ,atra maNibandha kUrparakakShAdhRu~gmarmaNAM sthAnaM karma , (8-9) · Śloka 9

| ઇતિ સક્થ્નોસ્તથા બાહ્ણોર્મણિબન્ધોઽત્ર ગુલ્ફવત્||૮|| કૂર્પરં જાનુવત્કૌણ્યં તયોર્વિટપવત્પુનઃ| કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધૃક્ કુણિત્વં તત્ર જાયતે||૯||

ઇતિ-એવમનેન પ્રકારેણ, સક્થ્નોર્દ્વયોઃ પ્રત્યેકમેકાદશ મર્માણિ ભવન્તિ| તથા બાહ્વોઃ-તેનૈવ પ્રકારેણ બાહ્વોઃ, તલહૃદાદીન્યેકાદશ મર્માણિ ભવન્તિ| અથ કિઞ્ચિન્માત્રમત્ર વિશેષમાહમણીત્યાદિ| અત્ર-બાહુમર્મસુ, ગુલ્ફેન તુલ્યો મણિબન્ધઃ, સંજ્ઞામાત્રભેદઃ, જાનુતુલ્યં કૂર્પરમ્| તયોઃ-મણિબન્ધકૂર્પરાખ્યયોર્બાહુમર્મણોઃ, વિદ્ધયોઃ કૌણ્યં-પાણિપાણ્યઙ્ગુલીકુબ્જત્વમ્| વિટપેત્યાદિ| કક્ષા ચાક્ષશ્ચ કક્ષાક્ષૌ, તયોર્મધ્યે વિટપેન તુલ્યં કક્ષાધૃક્સંજ્ઞં મર્મ| તત્ર વિદ્ધે સતિ કુણિત્વં-બાહુપાણ્યઙ્ગુલિકુબ્જતા, જાયતે|

Adhikarana gudamarmaNaH sthAnaM karma ca (10) · Śloka 10

ઇતિ શાખાસુ મર્માણિ ચતુશ્ચત્વારિંશદુક્ત્વા, અન્તરાધૌ કથયતિ સ્થૂલાન્ત્રબદ્ધઃ સદ્યોઘ્નો વિડ્વાતવમનો ગુદઃ| |૧૦|

સ્થૂલાન્ત્રસૂક્ષ્માન્ત્રભેદાત્ દ્વિધાઽન્ત્રમ્| તત્ર સ્થૂલાન્ત્રબદ્ધો ગુદો નામ મર્મવિશેષઃ| સ ચ વિડ્વાતૌ-વાતવર્ચસી, વમતિઉદ્ગિરતિ, ઇતિ વિડ્વાતવમનઃ| બાહુલકાત્કર્તરિ લ્યુટ્| સ ગુદઃ સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, હન્તિ| સદ્યોઘ્ન ઇતિ "અમનુષ્યકર્તૃકે ચ" ઇતિ ઠક્| ગુદશબ્દસ્યાત્ર પુંસ્ત્વં ચિન્ત્યમ્, ન ચાર્ધર્ચાદિષ્વયમસ્તિ|

Adhikarana bastimarmaNaH sthAnaM karma ca (10-12) · Śloka 12

અધુના બસ્ત્યાખ્યમાહ | મૂત્રાશયો ધનુર્વક્રો બસ્તિરલ્પાસ્રમાંસગઃ||૧૦|| એકાધોવદનો મધ્યે કટ્યાઃ સદ્યો નિહન્ત્યસૂન્| ઋતેઽશ્મરીવ્રણાદ્વિદ્ધસ્તત્રાપ્યુભયતશ્ચ સઃ||૧૧|| મૂત્રસ્નાવ્યેકતો ભિન્ને વ્રણો રોહેચ્ચ યત્નતઃ| |૧૨|

મૂત્રસ્યાશય આધારો મૂત્રાશયો-યત્ર મૂત્રં તિષ્ઠતિ, સ ધનુર્વક્રઃ-ચાપવત્ કુટિલઃ| અનેનાસ્ય સંસ્થાનમુક્તમ્| સ ચ બસ્તિનામ મર્મવિશેષઃ| અસ્રં ચ માંસં ચાસ્રમાંસે, અલ્પે અસ્રમાંસે ગચ્છતિ| "અન્યેભ્યોઽપિ દૃશ્યતે" ઇતિ ડઃ| તત્રાસ્થો ન બહુરક્તમાંસપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ| તથા, એકમધોવદનં યસ્યાસાવેકાધોવદનઃ| કટ્યા મધ્ય ઇતિ સ્થાનનિર્દેશઃ| કટ્યા મધ્યપ્રદેશેઽસાવવતિષ્ઠતે| સ વિદ્ધઃ સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, અસૂન્-પ્રાણાન્, નિહન્તિ| ઋતેઽશ્મરીવ્રણાત્-અશ્મર્યાહરણાર્થં યો વ્રણઃ ક્રિયતે તં વ્રણં વર્જયિત્વા| તત્રાપિ-અશ્મરીવ્રણે, ઉભયતઃ-ઉભયપાર્શ્વતશ્ચ, સ વિદ્ધસ્તદાઽસૌ સદ્યોઽસૂન્નિહન્તિ| તસ્મિન્ બસ્તાવેક [તઃ-એક]પાર્શ્વતો, ભિન્ને-વિદ્ધે સતિ, મૂત્રસ્રાવી વ્રણઃ સ્યાત્| સ ચ યત્નતઃ-આદરેણોપક્રાન્તો, રોહતિ નાન્યથા|

Adhikarana nABimarmaNaH sthAnaM karma ca (12-13) · Śloka 13

| દેહામપક્વસ્થાનાનાં મધ્યે સર્વસિરાશ્રયઃ||૧૨|| નાભિઃ સોઽપિ હિ સદ્યોઘ્નો| |૧૩|

આમં ચ પક્વં ચામપક્વે, સ્થાનં ચ સ્થાનં ચ સ્થાને, આમપક્વયોઃ સ્થાને આમપક્વસ્થાને, દેહશ્ચામપક્વસ્થાને ચ દેહામપક્વસ્થાનાનિ, તેષાં મધ્યે| તત્રૈકત્વાદ્દેહસ્ય દેહમધ્યપ્રદેશે, તથોભયોરામપક્વાશયયોર્મધ્યે-અન્તરાલે, નાભિર્નામ મર્મ| સ સર્વાસાં સિરાણાં-સકલશરીરગાનાં આશ્રયઃ-આધારઃ| સોઽપિ હિ સદ્યોઘ્નઃ| અપિઃ સમુચ્ચયે| હિર્યસ્માદર્થે| ન કેવલં ગુદબસ્તી સદ્યોઘ્નૌ યાવન્નાભિરપિ વિદ્ધઃ સદ્યોઘ્નઃ| નાભિશબ્દસ્ય પુંસ્તવં ચિન્ત્યમ્|

Adhikarana hRudayamarmaNaH sthAnaM karma ca (13) · Śloka 13

દ્વારમામાશ્યસ્ય ચ| સત્વાદિધામ હૃદયમ્ સ્તનોરઃ કોષ્ઠમધ્યગમ્||૧૩||

હૃદયં નામ યન્મર્મ તદપિ સદ્યોઘ્નમ્| તચ્ચામાશયસ્ય દ્વારંમુખમ્| તેન હિ દ્વારેણાન્નપાનમામાશયે પ્રવિશતિ| તચ્ચ સત્વાદીનાં-સત્વરજસ્તમસાં, તથા વિજ્ઞાનસ્ય-ઇન્દ્રિયાણાં ચાર્થપઞ્ચકસ્ય, તથાઽઽત્મનઃ-ચેતસઃ, ધામ-સ્થાનમ્| તચ્ચ સ્તનોરઃ કોષ્ઠમધ્યગમ્| સ્તનૌ ચોરશ્ચ કોષ્ઠશ્ચ સ્તનોરઃકોષ્ઠં, તસ્ય મધ્યં તત્ર ગચ્છતિ-સ્થિતિં બધ્નાતિ, કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સ્થિતમિત્યર્થઃ|

Adhikarana stanarohitasya sthAnaM karma ca,stanamUlasya sthAnaM karma ca (14) · Śloka 14

સ્તનરોહિતમૂલાખ્યે દ્વ્યઙ્ગુલે સ્તનયોર્વદેત્| ઊર્ધ્વાધોઽસ્રકફાપૂર્ણકોષ્ઠો નશ્યેત્તયોઃક્રમાત્||૧૪||

સ્તનરોહિતં ચ મૂલં ચ પ્રકૃતત્વાત્સ્તનસ્યૈવ, તે| સ્તનરોહિતસ્તનમૂલે આખ્યે-સંજ્ઞે, યયોસ્તે સ્તનરોહિતમૂલાખ્યે દ્વે મર્મણી વદેત્| ક્વ પ્રદેશે ? સ્તનયોઃ| ક્રમાદિતિ વક્ષ્યમાણમિહાપિ સમ્બધ્યતે| તેન સ્તનયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલે સ્તનરોહિતે| સ્તનયોરધો દ્વ્યઙ્ગુલે સ્તનમૂલે| તયોઃ-સ્તનરોહિતસ્તનમૂલાખ્યયોર્મર્મણોર્વિદ્ધયોઃ, પુરુશોઽસ્રકફાપૂર્ણકોષ્ઠઃ ક્રમાત્-યથાક્રમં, નશ્યેત્| તેન સ્તનરોહિતે વિદ્ધે સત્યસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠે નરો નશ્યેત્, સ્તનમૂલે વિદ્ધે કફેન પૂર્ણકોષ્ઠો નશ્યેત્|

Adhikarana apastamBamarmaNoH sthAnaM karma ca (15) · Śloka 15

અપસ્તમ્ભાવુરઃપાર્શ્વે નાડ્યાવનિલવાહિની| રક્તેન પૂર્ણકોષ્ઠોઽત્ર શ્વાસાત્કાસાચ્ચ નશ્યતિ||૧૫||

ઉરસઃ પાર્શ્વે દ્વે નાડ્યાવપસ્તમ્ભાખ્યે મર્મણી| અનિલવાહિની-વાતવહે| અત્ર મર્મદ્વયે વિદ્ધે રક્તેન પૂર્ણકોષ્ઠઃ શ્વાસકાસાભ્યાં વિપદ્યતે|

Adhikarana apalApamarmaNoH sthAnaM karma ca (16-17) · Śloka 17

પૃષ્ઠવંશોરસોર્મધ્યે તયોરેવ ચ પાર્શ્વયોઃ| અધોંઽસકૂટયોર્વિદ્યાદપાલાપાખ્યમર્મણી||૧૬|| તયોઃ કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણે નશ્યેદ્યાતેન પૂયતામ્| |૧૭|

પૃષ્ઠવંશસ્ય તથોરસઃ, અનયોર્મધ્યે-અન્તરાલે, તયોરેવ ચપૃષ્ટોરસોઃ, યે પાર્શ્વે, તયોરુપરિભાગયોરંસકૂટયોરધઃ, અપાલાપાખ્યે દ્વે મર્મણી વિદ્યાત્| તયોર્વિદ્ધયો રક્તેન કોષ્ઠે પૂર્ણે, પૂયતાં યાતેન-ગતેન, લોહિતેન નશ્યેત્| યાવદ્રક્તં પૂયતાં ન યાતં તાવજ્જીવતિ| ન તુ રક્તકોષ્ઠપૂરણમાત્રાદેવ મ્રિયત ઇતિ ભાવઃ|

Adhikarana kaTIkataruNayoHsthAnaM karma ca (17-18) · Śloka 18

ઇદાનીં પૃષ્ઠે વક્તિ | પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય શ્રોણીકર્ણૌ પ્રતિ સ્થિતે||૧૭|| વંશાશ્રિતે સ્ફિજોરૂર્ધ્વં કટીકતરુણો સ્મૃતે| તત્ર રક્તક્ષયાત્પાણ્ડુર્હીનરૂપો વિનશ્યતિ||૧૮||

પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ-ઉભયતઃ, પ્રતિશ્રોણીકર્ણૌ સ્થિતે| વંશાશ્રિતે-વંશપ્રતિવદ્ધે, સ્ફિજોરૂર્ધ્વં-ઉપરિષ્ટાત્, દ્વેઽસ્થિની કટીકતરુણે-એતત્સંજ્ઞે દ્વે મર્મણી, સ્મૃતે-ઉક્તે| તત્ર-તસ્મિન્મર્મદ્વયે વિદ્ધે, રક્તક્ષ્યાત્પાણ્ડુર્હીનરૂપો-વિગતકાન્તિઃ સન્, નરો વિનશ્યતિ|

Adhikarana kukundarayoH sthAnaM karma ca (19-20) · Śloka 20

પૃષ્ઠવંશં હ્યુભયતો યૌ સન્ધી કટીપાર્શ્વયોઃ| જઘનસ્ય બહિર્ભાગે મર્મણી તૌ કુકુન્દરૌ||૧૯|| ચેષ્ટાહાનિરઘઃકાયે સ્પર્શાજ્ઞાનં ચ તદ્વ્યધાત્| |૨૦|

પૃષ્ઠવંશસ્યોભયોઃ કટિપાર્શ્વયોર્યૌ સન્ધી જઘનસ્ય બહિર્ભાગેનાન્તઃ, તૌ કુકુન્દરૌ નિમ્રાકારૌ સન્ધિમમર્ણી| તદ્વ્યધાત્-તયોર્વ્યધાત્, અધઃશરીરે ચેષ્ટાહાનિઃ-ગમનાકુઞ્ચનપ્રસારણાદાવધઃકાયોઽશક્તઃ સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| તથા, સ્પર્શાજ્ઞાનં-સ્પર્શાસંવિત્તિર્ભવતિ| પૃષ્ઠવંશમુભયત ઇતિ "ઉભસર્વતસોઃ" ઇત્યાદિનાદ્વિતીયા|

Adhikarana nitambamarmaNoH sthAnaM karma ca (20-21) · Śloka 21

| પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ યાવુપરિ શ્રોણિકર્ણયોઃ||૨૦|| આશયચ્ચાદનૌ તૌ તુ નિતમ્બૌ તરુણાસ્થિગૌ| અધઃશરીરે શોફોઽત્ર દૌર્બલ્યં મરણં તતઃ||૨૧||

પાર્શ્વાન્તરે-પાર્શ્વમધ્યે, નિબદ્ધૌ-પ્રતિવદ્ધૌ લગ્નૌ, પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ યૌ, તથા શ્રોણિકર્ણયોરુપરિ-ઉપરિષ્ટાત્, મૂત્રાદીનાં ય આશયાઃ-અધારા બસ્ત્યાદયઃ, તેષાં છાદનૌ, નિતમ્બૌ-નિતમ્બસંજ્ઞૌ મર્મવિશેષૌ| તૌ ચ તરુણાસ્થિગૌ-તરુણસંજ્ઞેઽસ્થ્નિ સ્થિતાવિત્યર્થઃ| અત્ર-અસ્મિન્મર્મદ્વયે વિદ્ધે સતિ, અધઃકાયે શોફો ભવતિ| તથા, દૌર્બલ્યં પ્રકૃતત્વાદધઃશરીર એવ| દૌર્બલ્યં-અલ્પબલત્વં સ્વવ્યાપારાક્ષમત્વમ્| તતો-દૌર્બલ્યાદનન્તરં, મરણં ભવતિ|

Adhikarana pArSvasandhimarmaNoH sthAnaM karma ca (22-23) · Śloka 23

પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ ચ મધ્યે જઘનપાર્શ્વયોઃ| તિર્યગૂર્ધ્વં ચ નિર્દિષ્ટૌ પાર્શ્વસન્ધી તયોર્યધાત્||૨૨|| રક્તપૂરિતકોષ્ઠસ્ય શરીરાન્તરસમ્ભવઃ| |૨૩|

પાર્શ્વયોરન્તરં-મધ્યં, તત્ર નિબદ્ધૌ-સંશ્લિષ્ટૌ, સન્ધી મર્મવિશેષૌ પાર્શ્વસન્ધી ઇતિ નિર્દિષ્ટૌ| તતશ્ચૈકસ્મિન્ પાર્શ્વાન્તર એકઃ સન્ધિર્દ્વિતીયસ્મિન્ પાર્શ્વાન્તરે દ્વિતીયઃ સન્ધિઃ| ક્વ સ્થિતૌ કથમ્ ? જઘનસ્ય પાર્શ્વે જઘનપાર્શ્વે, તયોર્મધ્યે તિર્યગૂર્ધ્વં ચ| એવમેકસ્મિન્ જઘનપાર્શ્વમધ્ય એકઃ સન્ધિર્દ્વિતીયસ્મિન્ દ્વિતીયઃ સ્થિત ઇતિ| તયોર્વ્યધાત્ પુંસો રક્તપૂરિતકોષ્ઠસ્ય શરીરાન્તરસમ્ભવઃ-અપરશરીરોત્પત્તિઃ, મરણમિત્યર્થઃ|

Adhikarana bRuhatImarmaNoH sthAnaM karma ca (23-24) · Śloka 24

| સ્તનમૂલાર્જવે ભાગે પૃષ્ઠવંશાશ્રયે સિરે||૨૩|| બૃહત્યૌ, તત્ર વિદ્ધસ્ય મરણં રક્તસઙ્ક્ષયાત્| |૨૪|

સ્તનયોર્મૂલં-સ્તનમૂલં તસ્યાર્જવે ભાગે-સ્પષ્ટ ઉદ્દેશે, પૃષ્ઠવંશાશ્રયે સિરે-પૃષ્ઠવંશસ્યોભયપાર્શ્વપ્રતિબદ્ધે સિરે, બૃહત્યૌ-એતત્સંજ્ઞે મર્મણી| તત્ર-મર્મદ્વયે, વિદ્ધસ્ય મરણં ભવતિ રક્તસઙ્ક્ષયાત્, નાન્યથા|

Adhikarana aMsaPalakamarmaNoH sthAnaM karma ca (24-25) · Śloka 25

| બાહુમૂલાભિસમ્બદ્ધે પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ||૨૪|| અંસયોઃ ફલકે બાહુસ્વાપશૌષૌ તયોર્વ્યધાત્| |૨૫|

બાહ્વોર્મૂલે બાહુમૂલે,-યત્ર બાહૂ પ્રતિષ્ઠિતૌ| મૂલે હિ પ્રતિષ્ઠા, વૃક્ષમૂલવત્| પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વદ્વયે બાહુમૂલયોરાભિમુખ્યેન સમ્બદ્ધે-સંશ્લિષ્ટે| કે તે ? અંસયોઃ ફલકે| અસમાસનિર્દેશશ્ચન્દોનુરોધાત્| ફલકસ્ય ચ નપુંસકત્વં લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ| અંસફલકાખ્યે દ્વે મર્મણી| તયોર્વ્યધાત્ બાહુસ્વાપશોષૌ ભવતઃ| સ્વાપ ઇવ સ્વાપઃ, યથા સુપ્તસ્ય નિશ્ચેતનમઙ્ગં ભવતિ તથા બાહૂ અંસફલકે વિદ્ધે ભવતઃ|

Adhikarana aMsamarmaNoH sthAnaM karma ca (25-26) · Śloka 26

| ગ્રીવામુભયતઃ સ્નાવ્ની ગ્રીવાબાહુશિરોન્તરે||૨૫|| સ્કન્ધાંસપીઠસમ્બન્ધાવંસૌ બાહુક્રિયાહરૌ| |૨૬|

ગ્રીવાયા ઉભયોઃ પાર્શ્વયોઃ સ્નાવ્ની દ્વે અંસાવુચ્યેતે| ક્વ સ્થિતૌ ? ગ્રીવાબાહુશિરોન્તરે| ગ્રીવાયાસ્તથા બાહ્નોઃ શિરસશ્ચ મધ્યે તેષામન્તરાલે સ્થિતૌ| કિં પ્રયોજનૌ? સ્કન્ધેત્યાદિ| અંસયોઃ પીઠ ઇવ પીઠે,-પ્રતિષ્ઠાને, યત્રાંસૌ તિષ્ઠતઃ| સ્કન્ધે ચાંસપીઠે ચ, તેષાં સમ્બન્ધઃ-પ્રયોજનં, યયોસ્તાવેવાંસૌ વિદ્ધૌ બાહ્વોઃ ક્રિયા-આકુચ્ચનપ્રસારણાદિકા, તાં હરતઃ, તૌ બાહુક્રિયાહરૌ|

Adhikarana nIlAmarmaNoH sthAnaM karma ca,manyAmarmaNoH sthAnaM karma ca (26-27) · Śloka 27

| કણ્ઠનાડીમુભયતઃ સિરા હનુસમાશ્રિતાઃ||૨૬|| ચતસ્રસ્તાસુ નીલે દ્વે મન્યે દ્વે મર્મણી સ્મૃતે| સ્વરપ્રણાશવકૃત્યં રસાજ્ઞાનં ચ તદ્વ્યધે||૨૭||

કણ્ઠનાડ્યાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ સિરા યાશ્ચતસ્રો હન્વોઃ સમાશ્રિતાઃ, તાસુ મધ્યે દ્વે સિરે નીલે નામ દ્વે મર્મણી, મન્યે નામ દ્વે મર્મણિ સ્મૃતે, તન્ત્રકૃદ્ભિરિતિ શેષઃ| તાસાં વ્યધસ્તદ્વયધઃ, તસ્મિન્ તદ્વ્યધે સ્વરપ્રણાશાદયો જાયન્તે| સ્વરસ્ય પ્રણાશઃ સ્વરપ્રાણાશઃ,-સ્વરહાનિઃ| અથવા વૈકૃત્યમ્, તચ્ચ પ્રકૃત્ત્વાત્સ્વરસ્યૈવ, સ્વરભાવાન્યથાત્વમિત્યર્થઃ| રસાજ્ઞાનં-રસાનવબોધઃ|

Adhikarana mAtRukAmarmaNAM sthAnaM karma ca (28) · Śloka 28

કણ્ઠનાડીમુભયતો જિહ્વાનાસાગતાઃ સિરાઃ| પૃથક્ ચતસ્રસ્તાઃ સદ્યો ઘ્નન્ત્યસૂન્માતૃકાહ્વયાઃ||૨૮||

કણ્ઠનાડ્યા ઉભયપાર્શ્વયોઃ સિરા જિહ્વાગતાસ્તથા નાસાગતાઃ પૃથક્-પ્રત્યેકં, એકસ્મિન્ પાર્શ્વે ચતસ્રઃ દ્વિતીયે પાર્શ્વે ચતસ્રઃ| તા માતૃકાહ્વયાઃ-માતૃકાસંજ્ઞાઃ, વિદ્ધાઃ સદ્યોઽસૂન્ ઘ્નન્તિ| એતાનિ માતૃકાખ્યાનિ સિરામર્માણિ|

Adhikarana kRukATikAmarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

કૃકાટિકે શિરોગ્રીવાસન્ધૌ, તત્ર ચલં શિરઃ| |૨૯|

શિરશ્ચ ગ્રીવા ચ, તયોઃ સન્ધાને યૌ સન્ધી પાર્શ્વદ્વયે કૃકાટિકાખ્યે તે દ્વે મર્મણી| તત્ર-તસ્મિન્મર્મદ્વયે વિદ્ધે, ચલં-સકમ્પં, શિરો ભવતિ|

Adhikarana vidhuramarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

| અધસ્તાત્કર્ણયોર્નિમ્ને વિધુરે શ્રુતિહારિણી||૨૯||

અધસ્તાત્કર્ણયોઃ-કર્ણપૃષ્ઠયોરધો, નિમ્ને-નોન્નતે, વિધુરાખ્યે દ્વે મર્મણી| તે ચ વિદ્ધે સતી શ્રુતિં-શબ્દશ્રવણં, હરતઃ, શ્રુતિહારિણી|

Adhikarana PaNamarmaNoH sthAnaM karma ca (30) · Śloka 30

ફણાવુભયતો ઘ્રાણમાર્ગં શ્રોત્રપથાનુગૌ| અન્તર્ગલસ્થિતૌ વેધાદ્ગન્ધવિજ્ઞાનહારિણૌ||૩૦||

ફણૌ નામ મર્મવિશેષૌ ઘ્રાણમાર્ગસ્યોભયોઃ પા્શ્વયોઃ શ્રોત્રપથાનુગૌ-શ્રોત્રમાર્ગપ્રાપ્તૌ| અન્તર્ગલસ્થિતૌ-ગલાભ્યન્તરે સ્થિતૌ| ફણાવિવ સંસ્થાનં રૂપમનયોઃ ફણાવિતિ નામ| તૌ વેધાદ્ગન્ધ વિજ્ઞાનં-ગન્ધોપલબ્ધિઃ, તદ્ધરતસ્તૌ ગન્ધવિજ્ઞાનહારિણૌ|

Adhikarana apA~ggamarmaNoH sthAnaM karma ca (31) · Śloka 31

નેત્રયોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરધઃ| તથોપરિ ભ્રુવોર્નિમ્નાવાવર્તાવાન્ધ્યમેષુ તુ||૩૧||

નેત્રેયોર્દ્વયોર્બાહ્યતઃ-બહિર્ભાગે, ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોઃ-અવસાનયોઃ, અધઃ, અપાઙ્ગૌ નામ મર્મવિશેષૌ પ્રસિદ્ધાવેવ| તથોપરીતિ તેનૈવાપાઙ્ગોદ્દિષ્ટેન ન્યાયેન ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપરિ નિમ્રાવાવર્તસંજ્ઞૌ| એષુ તુ-અપાઙ્ગાવર્તાખ્યેષુ ચતુર્ષુ, વિદ્ધસ્ય નરસ્યાન્ધ્યં ભવતિ|

Adhikarana Sa~gKamarmaNoH sthAnaM karma ca (32) · Śloka 32

અનુકર્ણં લલાટાન્તે શઙ્ખૌ સદ્યોવિનાશનૌ| |૩૨|

અત્રાપિ ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપતિ લલાટાવસાનેઽનુકર્ણંકર્ણસમીપે, શઙ્ખૌ મર્મવિશેષૌ| તૌ વિદ્ધૌ પુરુષસ્ય સદ્યોવિનાશનૌ ભવતઃ|

Adhikarana utkShepamarmaNoH sthAnaM karma ca ,sthapanImarmaNaH sthAnaM karma ca (32-33) · Śloka 33

| કેશાન્તે શઙ્ખયોરૂર્ધ્વમુત્ક્ષેપૌ, સ્થપની પુનઃ||૩૨|| ભ્રુવોર્મધ્યે, ત્રયેઽપ્યત્ર શલ્યે જીવેદનુદ્ધૃતે| સ્વયં વા પતિતે પાકાત્સદ્યો નશ્યતિ તૂદ્ધૃતે||૩૩||

કેશાવસાને શઙ્ખયોરૂર્ધ્વં-ઉપરિ, ઉત્ક્ષેપૌ મર્મણી| સ્થપની પુનર્મર્મ ભ્રુવોર્મધ્યે| ત્રયેઽપ્યત્ર-અસ્મિન્ મર્મત્રયે દ્વાવુત્ક્ષેપાવેકા સ્થપની એવંભૂતે, વિદ્ધે પુરુષોઽનુદ્ધૃતે શલ્યે જીવેત્| કાલાન્તરેણ પાકાત્-પાકેન હેતુના, સ્વયં વા પતિતે શલ્યે સતિ,-ન તૂદ્ધરણહેતુના, જીવેત્ પુરુષઃ| સદ્ય ઇત્યાદિ| ઉદ્ધૃતે તુ શલ્યે સદ્ય એવ નરો નશ્યતિ, વાયુકોપાદિતિ ભાવઃ|

Adhikarana SRu~ggATakamarmaNAM sthAnaM karma ca (34-35) · Śloka 35

જિહ્વાક્ષિનાસિકાશ્રોત્રખચતુષ્ટયસઙ્ગમે| તાલુન્યાસ્યાનિ ચત્વારિ સ્રોતસાં, તેષુ મર્મસુ||૩૪|| વિદ્ધઃ શૄઙ્ગાટકાખ્યેષુ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| |૩૫|

જિહ્વા ચાક્ષિણી ચ નાસિકા ચ શ્રોત્રે ચ તદેવમ્| તસ્ય ખાનિ, તેષાં ચતુષ્ટયં-ચત્વારિ સ્રોતાંસિ, તેષાં સઙ્ગમઃ-સન્નિપાતઃ, તસ્મિંસ્તાલુનિ-યત્ર જિહ્વાદીનાં તર્પણાનિ સ્રોતાંસિ સન્નિપત્યાવતિષ્ઠન્તે, જિહ્વાદિસ્રોતસાં ચત્વાર્યાસ્યાનિ શૃઙ્ગાટકાખ્યાનિ| તેષુ મર્મસુ વિદ્ધઃ પુરુષઃ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતં-વિદ્ધમાત્ર એવ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે|

Adhikarana sImantamarmaNAM sthAnaM karma ca (35-36) · Śloka 36

| કપાલે સન્ધયઃ પઞ્ચ સીમન્તાસ્તિર્યગૂર્ધ્વગાઃ||૩૫|| ભ્રમોન્માદમનોનાશૈસ્તેષુ વિદ્ધેષુ નશ્યતિ| |૩૬|

શિરઃ સમ્બન્ધિનઃ પઞ્ચ સન્ધયઃ| પઞ્ચાનાં કપાલખણ્ડાનાં સંશ્લેષા યે શિરસ્યવતિષ્ઠન્તે તિર્યગૂર્ધ્વગાઃ, ત એવ સીમન્તાખ્યા મર્મવિશેષાઃ| તેષુ-સીમન્તાખ્યેષુ, વિદ્ધેષુ ભ્રમેણ તથોન્માદેન તથા મનોનાશેન-ચિત્તવિસ્મૃત્યા ચ, નશ્યતિ|

Adhikarana AdhipamarmaNAM sthAnaM karma ca (36-37) · Śloka 37

| આન્તરો મસ્તકસ્યોર્ધ્વં સિરાસન્ધિસમાગમઃ||૩૬|| રોમાવર્તોઽધિપો નામ મર્મ સદ્યો હરત્યસૂન્| |૩૭|

મસ્તકસ્યાભ્યન્તરતો યઃ સ્થિતઃ, તથોર્ધ્વં-પ્રકૃતત્વાન્મસ્તકસ્યૈવોપરિ, સિરાસન્ધિસમાગમઃ-સિરાસન્ધીનાં સન્નિપાતો, રોમાવર્તલક્ષણઃ સોઽધિપો નામ મર્મવિશેષઃ| મર્મણામધિપો યથાર્થનામા, તદાયત્તાનિ હિ સર્વાણિ મર્માણીત્યર્થઃ| સોઽધિપો વિદ્ધો નરસ્ય સદ્યોઽસૂન્ હરતિ-પુરુષં મારયતીત્યર્થઃ|

Adhikarana sAmAnyaM marmalakShaNam (37) · Śloka 37

ઇતિ સપ્તોત્તરસ્ય મર્મશતસ્ય લક્ષણાન્યુક્ત્વા, સામાન્યેન યન્મર્મલક્ષણં તદાખ્યાતુમાહ | વિષમં સ્પન્દનં યત્ર પીડિતે રુક્ ચ મર્મ તત્||૩૭||

યત્ર-યસ્મિન્ દેહદેશે, વિષમં સ્પન્દનં-સ્ફુરણં, તન્મર્મ| યત્ર ચ દેહદેશે પીડિતે સતિ રુક્ ચ વિષમા ભવતિ, તચ્ચ મર્મ| અત્રાપિ વિષમમિતિ સમ્બધ્યતે| વિષમં ચ વિષમા ચ વિષમમ્, "નપુંસકમનપુંસકેનૈકવચ્ચ" ઇતિ નપુંસકશેષઃ| તદેવં મર્મલક્ષણં દ્વિધા મન્તવ્યમ્,-કસ્યચિન્મર્મણઃ સિરાધમન્યાદિકસ્ય વિષમં સ્પન્દનં પ્રાયો લક્ષણમ્, માંસાસ્થિજાતીયસ્ય મર્મણઃ પીડનાત્ પ્રાયઃ પીડોત્પત્તિર્લક્ષણમિતિ| સઙ્ગ્રહે ચ મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| યથા (શા. અ. ૭)- "દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતા| સ્વેદો મૂર્ચ્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્||" ઇતિ| મરણકારિત્વાન્મર્મ, મરણાસદૃશદુઃખદાયિત્વાદ્વા| ઇદાનીં મર્મણાં સુપ્રભેદં લક્ષણં ષટ્પ્રકારમાહ-

Adhikarana mAMsadInAM ShaNNAM samAgamo marma (38) · Śloka 38

માંસાસ્થિસ્નાયુધમનીસિરાસન્ધિસમાગમઃ| સ્યાન્મર્મેતિ ચ તેનાત્ર સુતરાં જીવિતં સ્થિતમ્||૩૮||

માંસાદીનાં સન્ધ્યન્તાનાં સ્વજાત્યપેક્ષો યઃ સમાગમઃ-સન્નિપાતઃ, સ મર્માખ્યઃ, તન્મર્મેતિ તસ્યૈવ નામ| તદેવં માંસપેશીસમાગમો માંસમર્મ, અસ્થ્નાં સમાગમોઽસ્થિમર્મ, સ્નાયૂનાં સમાગમઃ સ્નાયુમર્મ, ધમનીનાં સમાગમો ધમનીમર્મ, સિરાણાં સમાગમઃ સિરામર્મ, સન્ધીનાં સમાગમઃ સન્ધિમર્મેતિ| યતો માંસાદીનાં યઃ સમાગમઃ સ એવ મર્મેત્યુચ્યતે, તેન હેતુના, અત્ર સુતરાં જીવિતં સ્થિતં-પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| નનુ, યદિ માંસાદીનાં સમાગમો મર્મેત્યભિધીયતે, તદાનીમનેકસઙ્ખ્યાકાનિ મર્માણિ શરીરે સમ્ભવ્યેરન્| માંસપેશ્યાદિભાવાનામનેકસઙ્ખ્યાશ્રયત્વાત્| તથા ચ,-માંસપેશીશતાનિ પઞ્ચ પુંસામુક્તાનિ સ્ત્રીણાં તુ વિશત્યધિકાનિ (હૃ. શા. અ. ૩/૧૭)| એવમસ્થ્યાદીન્યપ્યનેકાન્યુક્તાનિ| તતશ્ચ મર્મણામસઙ્ખ્યેયત્વં પ્રાપ્નોતિ| એવં ચ "સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્" (શ્લો ૧) ઇતિ વિરુધ્યત ઇત્યાહ-

Adhikarana evaM marmakalpanA ShoDhA,ekaiva vA marmakalpanA (39) · Śloka 39

બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ ષોઢૈવં મર્મકલ્પના| પ્રાણાયતનસામાન્યદૈક્યં વા મર્મણાં મતમ્||૩૯||

સપ્તોત્તરમેવ મર્મણાં શતમિત્યેવ ન| કિં તર્હિ ? પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન બહૂનિ મર્માણિ| "સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્" ઇત્યયં તુ યો નિર્દેશઃ સ બાહુલ્યેન-ભૂયસા, યેષાં મર્મણાં મર્મત્વેન પ્રસિદ્ધિસ્તદ્વિષય એવ| એવં-અનેન પ્રકારેણ માંસાસ્થ્યાદીનાં સમાગમો મર્મેતિ, મર્મણાં-ષોઢા-ષડ્વિધા, કલ્પના ભવતિ| કલ્પનાશબ્દેનૈતત્પ્રતિ પાદયતિ,-તદેવં મનુષ્યસ્ય પ્રસિદ્ધિતો જીવિતધામત્વેન મર્મણાં કલ્પના-નિરૂપણા| પ્રાણેત્યાદિ| અથવા ન મર્મણાં ષોઢા કલ્પના| કિં તર્હિ ? પ્રાણાયતનસામાન્યાત્-જીવિતસ્યાધિષ્ઠાનમિત્યેવંલક્ષણાત્, ઐક્યં-એકત્વં, મર્મણાં મતં-ન ષટ્ત્વમ્| એવમેકૈવ મર્મકલ્પના| એવં સઙ્ક્ષેપવિસ્તરકૌશલં મર્મસુ દર્શિતમ્| માંસાદીનાં સન્ધ્યન્તાનાં યથાસ્વં પ્રતિનિયતનિ મર્માણિ સઙ્ખ્યયાઽભિધાતુમાહ-

Adhikarana mAMsAdInAM marmaNAM saMKyayA~aBidhAnam ,mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40) · Śloka 40

માંસાદીનાં સન્ધ્યન્તાનાં યથાસ્વં પ્રતિનિયતનિ મર્માણિ સઙ્ખ્યયાઽભિધાતુમાહ માંસજાનિ દશેન્દ્રાખ્યતલહૃત્સ્તનરોહિતાઃ| |૪૦|

જઙ્ઘયોરિન્દ્રાખ્યે દ્વે મર્મણી, બાહ્વોર્દ્વે એવ, તલહૃદાખ્યાનિ ચત્વારિ-પાદયોર્દ્વે હસ્તયોર્દ્વે ઇતિ, સ્તનરોહિતે દ્વે-પ્રત્યેકં સ્તને એકૈકમ્, એવં દશ મંસજાનિ|

Adhikarana mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40-41) · Śloka 41

| શઙ્ખૌ કટીકતરુણે નિતમ્બાવંસયોઃ ફલે||૪૦|| અસ્થ્ન્યષ્ટૌ| |૪૧|

અસ્થ્ન્યષ્ટૌ મર્માણિ| શઙ્ખૌ દ્વે મર્મણી, કટીકતરુણે દ્વે, નિતમ્બૌ દ્વે, અંસયોઃ ફલકે દ્વે, ઇત્યેવમષ્ટૌ મર્માણિ|

Adhikarana snAvamarmANi trayoviMSatiH (41) · Śloka 41

સ્નાવમર્માણિ ત્રયોવિંશતિરાણયઃ| કૂર્ચકૂર્ચશિરોઽપાઙ્ગક્ષિપ્રોત્ક્ષેપાંસબસ્તયઃ||૪૧||

સ્નાવમર્માણિ ત્રયોવિંશતિઃ| કથમ્ ? આણયશ્ચત્વારિ-પ્રત્યેકમૂરુમધ્યે એકૈકં બાહ્વોઃ પ્રત્યેકમેકૈકમ્, એવં ચત્વાર્યાણયઃ કૂર્ચાખ્યાનિ ચત્વારિ-હસ્તર્યોદ્વે પાદયોર્દ્વે| કૂર્ચશિરઃસંજ્ઞાનિ ચત્વારિ-પાદયોર્દ્વે હસ્તયોર્દ્વે ઇતિ ચત્વારિ| અપાઙ્ગાખ્યે દ્વે-"નેત્રયોર્બાહ્યતઃ (શ્લો.૩૧) ઇત્યાદિના નિર્દિષ્ટે દ્વે| ક્ષિપ્રાખ્યાનિ ચત્વારિ-"અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમધ્યસ્થં ક્ષિપ્રં" (શ્લો.૩) ઇતિ, તચ્ચ પાદદ્વયે દ્વિવિધં હસ્તદ્વયે ચ| ઉત્ક્ષોપૌદ્વૌ-"કેશાન્તે શઙ્ખયોરૂર્ધ્વમુત્ક્ષેપૌ" (શ્લો.૩૨) ઇતિ| અંસાખ્યે દ્વે-"સ્કન્ધાંસપીઠસમ્બન્ધાવંસૌ" (શ્લો ૨૬) ઇતિ| બસ્તિરેકો-"મૂત્રાશયો" (શ્લો.૧૦) ઇત્યાદિનોક્તઃ| એવં સ્નાવમર્માણિ ત્રયોવિંશતિઃ|

Adhikarana dhamanyASritAni nava (42) · Śloka 42

ગુદાપસ્તમ્ભવિધુરશૃઙ્ગાટાનિ નવાદિશેત્| મર્માણિ ધમનીસ્થાનિ|૪૨|

ગુદઃ-સ્થૂલાન્ત્રબદ્ધ એકઃ| અપસ્તમ્ભાખ્યે દ્વે-"અપસ્તમ્ભાવુરઃપાર્શ્વે નાડ્યાવનિલવાહિની|" (શ્લો.૧૫)ઇતિ, વિધુરાખ્યે દ્વે-"અધસ્તાત્કર્ણયોર્નિમ્ને વિધુરે" (શ્લો.૨૯) ઇતિ| શૃઙ્ગાટકાખ્યાનિ ચત્વારિ-"જિહ્વાક્ષિનાસિકા" (શ્લો.૩૪) ઇત્યાદિનોક્તાનિ| એવં ધમનીસ્થાનિ-ધમન્યાશ્રિતાનિ, નવ મર્માણિ|

Adhikarana sirASritAni saptatriMSat (42-44) · Śloka 44

| સપ્તત્રિંશત્સિરાશ્રયાઃ||૪૨|| બૃહત્યૌ માતૃકા નીલે મન્યે કક્ષાધરૌ ફણૌ| વિટપે હૃદયં નાભિઃ પાર્શ્વસન્ધી સ્તનાધરે||૪૩|| અપાલાપૌ સ્થપન્યુર્વ્યશ્ચતસ્રો લોહિતાનિ ચ| |૪૪|

સિરાશ્રયા મર્મવિશેષાઃ સપ્તત્રિંશત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-બૃહત્યાવિત્યાદિ| બૃહત્યૌ દ્વે-"સ્તનમૂલાર્જવે ભાગે" (શ્લો ૨૩) ઇત્યાદિનોક્તે| માતૃકાખ્યાનિ-"કણ્ઠનાડીમુભયતો જિહ્વાનાસાગતાઃ" (શ્લો.૨૮) ઇત્યાદિનોક્તાન્યષ્ટૌ| નીલાખ્યે દ્વે સિરે મન્યાખ્યે [ચ] દ્વે-"કણ્ઠનાડીમુભયતઃ સિરાહનુસમાશ્રિતાઃ| ચતસ્રઃ (શ્લો.૨૬) ઇત્યાદિનોક્તાનિ| કક્ષાધરૌ દ્વૌ-યથોક્તમ્ (શ્લો.૯) "કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધૃક્" ઇત્યાદિ| ફણૌ દ્વૌ-"ફણાવુભયતો" (શ્લો.૩૦) ઇત્યાદિના કૃતલક્ષણૌ| વિટપે દ્વે-"મુષ્કવઙ્ક્ષણયોર્મધ્યે (શ્લો.૮) પ્રત્યેકં સક્થ્ન્યેકમ્, દ્વિતીયેઽપ્યેવમ્| હૃદયમેકમેવ, તસ્ય લક્ષણમ્ (શ્લો.૧૩)-"દ્વારમામાશયસ્ય ચ" ઇત્યાદિ| નાભિરેક એવ, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૧૨)- "દેહામપક્વસ્થાનાનાં" ઇત્યાદિ| પાર્શ્વસન્ધી દ્બૌ-"પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ ચ" (શ્લો.૨૨) ઇત્યાદિનોક્તૌ| સ્તનાધરે-સ્તનયોરધો, દ્વે| અપાલાપૌ દ્વાવેવ-"પૃષ્ઠવંશોરસોઃ (શ્લો.૧૬) ઇત્યાદિનોક્તૌ| સ્થપની એકૈવ, તલ્લક્ષણમ્, (શ્લો.૩૩)-"ભ્રુવોર્મધ્યે" ઇતિ| ઉર્વ્યશ્ચતસ્રઃ-ઊર્વોર્દ્વયોર્દ્વે બાહ્વોશ્ચ, "ઉર્વ્યૂરુમધ્યે" (શ્લો.૭) ઇતિ તસ્યા લક્ષણમ્, ઇતિ સક્થ્નોસ્તથા બાહ્વોઃ (શ્લો.૮) ઇતિ ચાતિદેશઃ| લોહિતાનીતિ લોહિતાક્ષનામાનિ ચત્વારિ, "ઊરુમૂલે લોહિતાક્ષં" સક્થિવદ્બાહ્વોઃ" (શ્લો.૭-૮) ઇતિ તલ્લક્ષણમ્| સમ્પ્રતિ સન્ધિમર્માણ્યાહ-

Adhikarana sandhimarmANi viMSati (44-45) · Śloka 45

| સન્ધૌ વિંશતિરાવર્તૌ મણિબન્ધૌ કુકુન્દરૌ||૪૪|| સીમન્તાઃ કૂર્પરૌ ગુલ્ફૌ કૃકાટ્યૌ જાનુની પતિઃ| |૪૫|

સન્ધૌ વિંશતિર્મર્માણિ| આવર્તાખ્યે દ્વે, તયોર્લક્ષણમ્ (શ્લો. ૩૧)-"તથોપરિ ભ્રુવોર્નિમ્નાવાવર્તૌ" ઇતિ| મણિબન્ધૌ દ્વૌ, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૮)-મણિબન્ધોઽત્ર ગુલ્ફવત્" ઇતિ| કુકુન્દરૌ દ્વૌ, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૧૯)-"જઘનસ્ય બહિર્ભાગે મર્મણી તૌ કુકુન્દરૌ|" ઇતિ| સીમન્તાખ્યાનિ પઞ્ચ, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૩૫)-"કપાલસન્ધયઃ પઞ્ચ સીમન્તાઃ" ઇતિ| કૂર્પરૌ દ્વૌ, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૯)-"કૂર્પરં જાનુવત્" ઇતિ| કૂર્પરશબ્દ ઉભયલિઙ્ગઃ| ગુલ્ફૌ દ્વે મર્મણી, તયોર્લક્ષણમ્ (શ્લો.૫)-"જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ ગુલ્ફઃ" ઇતિ| કૃકાટ્યૌ દ્વે, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૨૯)-"કૃકાટિકે શિરોગ્રીવાસન્ધી" ઇતિ| જાનુની દ્વે, તયોર્લક્ષણમ્ (શ્લો.૬)-"જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે જાનુ" ઇતિ| પતિઃ-અધિપતિર્મર્મણામ્, તચ્ચૈકમ્, તલ્લક્ષણમ્ (શ્લો.૩૬)-"આન્તરો મસ્તકસ્યોર્ધ્વં" ઇત્યાદિનોક્તમ્| એવં સપ્તોત્તરં મર્મશતં માંસાદિપરિકલ્પનયા કલ્પિતમ્|

Adhikarana gudakakShAdharAdau anyeShAM matam (45-46) · Śloka 46

| માંસમર્મ ગુદોઽન્યેષાં,સ્નાવ્નિ કક્ષાધરૌ તથા||૪૫|| વિટપૌ વિધુરાખ્યે ચ, શૃઙ્ગાટાનિ સિરાસુ તુ| અપસ્તમ્ભાવપાઙ્ગૌ ચ, ધમનીસ્થં ન તૈઃ સ્મૃતમ્||૪૬||

અન્યેષામાચાર્યાણં મતેન ગુદો માંસમર્મ-ન ધમનીમર્મ| સ્નાવ્નીત્યાદિ| તેષામેવ મતેન કક્ષાધરૌ સ્નાવાશ્રિતૌ ન તુ સિરાશ્રયૌ| વિટપૌ વિધુરાખ્યે ચ સ્નાવાશ્રિતૌ| પૂર્વમતેન તુ વિટપૌ સિરાશ્રિતૌ, વિધુરે ચ ધમન્યાશ્રિતે| શૃઙ્ગાટકાનિ ચત્વાર્યપિ સિરાસ્વેવ, તુરવધારણે, ન તુ ધમનીસ્થાનિ, અપસ્તમ્ભૌ તથાપાઙ્ગૌ ચ| એતદ્ધમનીસ્થમન્યૈરાચર્યૈર્ન સ્મૃતમ્, અપિ તુ સ્નાવા[દ્યા]શ્રિતમભિહિતમ્|

Adhikarana mAMsAdijAnAM marmaNAM vyadhalakShaNam, mAMsaje marmaNi viddhe lakShaNAni (47) · Śloka 47

ઇદાનીં માંસાદિજાનાં મર્મણાં વ્યધલક્ષણમાહ વિદ્ધેઽજસ્રમસૃક્સ્રાવો માંસધાવનવત્તનુઃ| પાણ્ડુત્વમિન્દ્રિયાજ્ઞાનં મરણં ચાશુ માંસજે||૪૭||

માંસજે મર્મણિ વિદ્ધે સતિ,[અજસ્રં] અનવરતં, અસૃક્સ્રાવો ભવતિ માંસધાવનવત્-માંસધાવનોદકેન તુલ્યઃ| તથા, તનુઃ-અચ્છો ભવતિ, ન બહલઃ| પાણ્ડુત્વં-પીતાભત્વં શરીરસ્ય| ઇન્દ્રિયૈઃ-ચક્ષુરાદિભિઃ, સ્વવિષયાજ્ઞાનં-અનવબોધઃ| મરણંચાશુ-શીઘ્રં, ભવતિ| તદેવમિન્દ્રબસ્ત્યાદિમાંસજમર્મવ્યધે નિરન્તરસ્રાવાદિસર્વલિઙ્ગદર્શનાનુમાનેન મરણમનુમીયમાનં બુધ્વા વૈદ્યઃ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાં પ્રયોજયેત્| નિયતાયુષાં ક્વચિન્મરણસ્ય વ્યભિચારાદિતિ|

Adhikarana asthimarmaNi viddhe lakShaNAni (48) · Śloka 48

મજ્જાન્વિતોઽચ્છો વિચ્છિન્નઃ સ્રાવો રુક્ ચાસ્થિમર્મણી| |૪૮|

અસ્થિમર્મણિ-શઙ્ખાદિકે, વિદ્ધે મજ્જાન્વિતઃ સ્રાવઃ તથાઽચ્છો-ન ઘનઃ, વિચ્છ્ન્નો-ન માંસમર્મવ્યધ ઇવ નિરન્તરો, ભવતિ| રુક્ચેત્યનેનાત્યન્તં પીડા ભવતીતિ પ્રતિપાદયતિ| રુઙ્માત્રસ્ય સર્વમર્મસ્વપિ સદ્ભાવાત્|

Adhikarana snAvaje marmaNi viddhe lakShaNAni (48-49) · Śloka 49

| આયામાક્ષેપકસ્તમ્ભાઃ સ્નાવજેઽભ્યધિકં રુજા||૪૮|| યાનસ્થાનાસનાશક્તિર્વૈકલ્યમથવાઽન્તકઃ| |૪૯|

સ્નાવજે-કૂર્ચા(આણ્યા)દિકે મર્મણિ, વિદ્ધે આયામાદયો ભવન્તિ| આક્ષેપકઃ-આક્ષેપઃ, સ્તમ્ભો-યથાસ્વમઙ્ગાનામ્, અતિરુજા ચ| તથા, યાનસ્થાનાસનાશક્તિઃ-યાતું સ્થાતુમાસિતું ચાસામર્થ્યમ્| વૈકલ્યં ચાઙ્ગાનામ્| અથવાઽન્તકો-મરણં, ભવતિ|

Adhikarana dhamanIsthe viddhe lakShaNAni (49) · Śloka 49

| રક્તં સશબ્દફેનોષ્ણં ધમનીસ્થે વિચેતસઃ||૪૯||

ધમનીસ્થે-[ગુદા]પસ્તમ્ભાદૌ મર્મણિ, વિદ્ધે સતિ વિચેતસો-મૂર્ચ્છિતસ્ય સતો, રક્તં સ્રવેત્| કીદૃશમ્ ? સશબ્દફેનોષ્ણમ્| સશબ્દસ્યાત્ર પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana sirAmarmavyadhe lakShaNAni (50) · Śloka 50

સિરામર્મવ્યધે સાન્દ્રમજસ્રં બહ્વસૃક્સ્રવેત્| તત્ક્ષયાત્તૃડ્ભ્રમશ્વાસમોહહિધ્માભિરન્તકઃ||૫૦||

સિરામર્મણો-બૃહત્યાદેર્વ્યધે સતિ, અસૃક્ સાન્દ્રં-ઘનં, અજસ્રં-નિરન્તરં, બહુ-પ્રભૂતં, સ્રવતિ| તત્ક્ષ્યાત્-તસ્યાસૃજઃ ક્ષયાત્, તૃડ્ભ્રમાદિભિરન્તકો-જીવિતનાશઃ|

Adhikarana sandhije viddhe lakShaNAni (51) · Śloka 51

વસ્તુ શૂકૈરિવાકીર્ણં રૂઢે ચ કુણિખઞ્જતા| બલચેષ્ટાક્ષયઃ શોષઃ પર્વશોફશ્ચ સન્ધિજે||૫૧||

સન્ધિજેમર્મણિ-આવર્તાદૌ, વિદ્ધે વસ્તુ શૂકૈરિવાકીર્ણં ભવતિ| વસ્તુશબ્દેનાધિષ્ઠાનં વિદ્ધદેશ ઉચ્યતે| તચ્છૂકૈઃ-શાલિયવાદિસમ્બન્ધિભિઃ કિંશારુભિઃ, વ્યાપ્તમિવ ભવતિ| રૂઢે ચ સતિ તસ્મિન્મર્મવ્યધે કુણિતા ખઞ્જતા વા ભવતિ| તથા બલચેષ્ટયોઃ ક્ષયઃ, તથા શોષોઽઙ્ગસ્ય, પર્વસુ શોફઃ-શ્વયથુશ્ચ, સન્ધિજે ભવતિ| ઇદાનીમેષામેવ મર્મણાં વ્યધે જીવિતનાશે કાલં નિયનયતિ-

Adhikarana sadyaH prANaharANyekonaviMSatirmarmANi (52-53) · Śloka 53

નાભિશઙ્ખાધિપાપાનહૃચ્છૃઙ્ગાટકબસ્તયઃ| આષ્ટૌ ચ માતૃકાઃ સદ્યો નિઘ્નત્યેકાન્નવિંશતિઃ||૫૨|| સપ્તાહઃ પરમસ્તેષાં કાલઃ કાલસ્ય કર્ષણે| |૫૩|

નાભિશઙ્ખાદીનિ મર્માણ્યેકાન્નવિંશતિઃ સદ્યો ઘ્નન્તિ| નાભિરેકઃ, શઙ્ખૌ દ્વૌ, અધિપ એકઃ, અપાનોઽપ્યેકઃ, હૃદેકમ્, શૃઙ્ગાટકાનિ ચત્વારિ, બસ્તિરેકઃ, આષ્ટૌ માતૃકાઃ એકાન્નવિંશતિરેતાનિ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ| તેષાં-મર્મણાં, કાલસ્ય-મૃત્યોઃ કર્ષણે-આકર્ષણે, સપ્તાહઃ પરમઃ કાલઃ-પ્રકૃષ્ટોઽવધિઃ| એકાન્નવિંશતિરિતિ ન વિંશતિરિતિ સુપ્સુપેતિ સમાસઃ, તત એકેન ન વિંશતિરિતિ તૃતીયેતિ યોગવિભાગાત્સમાસઃ, તતઃ "એકાદિશ્ચૈકસ્ય" ઇત્યાદિના નઞઃ પ્રકૃતિભાવ એકસ્યાદુગાગમશ્ચ, ઊનાર્થેઽત્ર નઞ્, એકોનવિંશતિરિત્યર્થઃ|

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi trayastriMSat (53-55) · Śloka 55

| ત્રયસ્ત્રિંશદપસ્તમ્ભતલહૃત્પાર્શ્વસન્ધયઃ||૫૩|| કટીતરુણસીમન્તસ્તનમૂલેન્દ્રબસ્તયઃ| ક્ષિપ્રાપાલાપબૃહતીનિતમ્બસ્તનરોહિતાઃ||૫૪|| કાલાન્તરપ્રાણહરા માસમાસાર્દ્ધજીવિતાઃ| |૫૫|

ત્રયસ્ત્રિંશદપસ્તમ્ભાદયઃ કાલાન્તરપ્રાણહરાઃ| માસં માસાર્દ્ધં વા જીવિતં યેષુ વિદ્ધેષ્વિતિ માસમાસાર્દ્ધજીવિતાઃ, માસેન પ્રાણાન્ હરન્તિ માસાર્દ્ધેન વેત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમ્ (શા. અ. ૭)-"સૌમ્યાગ્રેયત્વાત્તેષાં પક્ષાભ્યન્તરં કાલઃ|" ઇતિ| ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ "ત્રેસ્ત્રયઃ" ઇતિ ત્રયસાદેશઃ| તત્ર, અપસ્તમ્ભૌ દૌ, તલહૃન્તિ ચત્વારિ, પાર્શ્વસન્ધી દ્બૌ, કટીકતરુણે દ્વે, સીમાન્તાઃ પઞ્ચ, સ્તનમૂલે દ્વે, ઇન્દ્રવસ્તયશ્ચત્વારો-જઙ્ઘામધ્યયોર્દ્વેબાહુમધ્યયોર્દ્વે, ક્ષિપ્રાણિ ચત્વારિ-હસ્તયોર્દ્વે પાદયોર્દ્વે, અપાલાપબૃહતીનિતમ્બસ્તનરોહિતાઃ પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વાવિતિ|

Adhikarana viSalyaghnAni trINi ,tatra hetuH (55-56) · Śloka 56

| ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ, તત્ર હિ||૫૫|| વાયુર્માંસવસામજ્જમસ્તુલુઙ્ગાનિ શોષયન્| શલ્યાપાયે વિનિર્ગચ્છન્ શ્વાસાત્કાસાચ્ચ હન્ત્યસૂન્||૫૬||

ઉત્ક્ષેપૌ દ્વૌ સ્થપન્યેકા, ઇત્યેતાનિ ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ| કોઽત્ર હેતુઃ ? ઇત્યાહ-તત્ર હીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્ર-વ્યધે, શલ્યાપાયે વાયુર્વિનિર્ગચ્છન્-નિર્યાન્, માંસાદીન્ શોષયન્ શ્વાસ કાસાભ્યાં પ્રાણાન્ હન્તિ| તત્ર ચ હેતૌ શતૃપ્રત્ય્યાઃ| નિર્ગમેન હિ હેતુના માંસાદીનાં શોષણં ભવતિ|

Adhikarana vaikalyakarANi catuScatvAriMSat (57-59) · Śloka 59

ફણાવપાઙ્ગૌ વિધુરે નીલે મન્યે કૃકાટિકે| અંસાંસફલકાવર્તવિટપોર્વીકુકુન્દરાઃ||૫૭|| સજાનુલોહિતાક્ષાણિકક્ષાધૃક્કૂર્ચકૂર્પરાઃ| વૈકલ્યમિતિ ચત્વારિ ચત્વારિંશચ્ચ કુર્વતે||૫૮|| હરન્તિ તાન્યપિ પ્રાણાન્ કદાચિદભિઘાતતઃ| |૫૯|

ફણાદીનિ વિટપાન્તાનિ પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વૌ, ઉર્વ્યશ્ચતસ્રઃ, કુકુન્દરૌ દ્વૌ, જાનુની દ્વે, લોહિતાક્ષાણિ ચત્વારિ, આણયશ્ચત્વારઃ, કક્ષાધરૌ દ્વૌ, કૂર્ચાશ્ચત્વારો-હસ્તયોર્દ્વૌ પાદયોર્દ્વૌ, કૂર્પરૌ દ્વૌ, ઇત્યેવં ચત્વારિ ચત્વારિંશચ્ચેતિ ચતુશ્ચ્ત્વારિંશન્મર્માણિ વૈકલ્યમઙ્ગસ્ય કુર્વતે| કદાચિત્ત્વભિઘાતાત્ તાન્યપિચતુશ્ચત્વારિંશત્, પ્રાણાન્ હરન્તિ|

Adhikarana rujAkarANyaShTau (59) · Śloka 59

| અષ્ટૌ કૂર્ચશિરોગુલ્ફમણિબન્ધા રુજાકરાઃ||૫૯||

અષ્ટૌ કૂર્ચદયો મર્મવિશેષા રુજાકરાઃ| "અગ્નિવાયુસોમગુણબાહુલ્યાત્| અગ્નિવાયૂ હિ વિશેષેણ શૂલકરૌ| સોમસ્તુ પ્રાણાવલમ્બકઃ (સં.શા. અ.૭)|" ઇતિ નૈતાનિ પ્રાણહન્તૄણિ| તત્ર કૂર્ચશિરાંસિ હસ્તપાદેષુ ચત્વારિ, ગુલ્ફૌ દ્વૌ, મણિબન્ધૌ દ્વૌ, ઇત્યષ્ટૌ| ઇદાનીમ્ મર્મણાં યથાયથં પ્રમાણમભિધાતુમાહ-

Adhikarana marmaNAM pramANenABidhAnam ,a~ggulamAnAni dvAdaSamarmANi (60) · Śloka 60

તેષાં વિટપકક્ષાધૃગુર્વ્યઃ કૂર્ચશિરાંસિ ચ| દ્વાદશાઙ્ગુલમાનાનિ|૬૦|

તેષાં-મર્મણાં મધ્યે, વિટપાદીનિ દ્વાદશ મર્માણ્યઙ્ગુલમાનાનિ-અઙ્ગુલપ્રમાણાનિ|

Adhikarana dvya~ggulAni ShaT marmANi (60-61) · Śloka 61

| દ્વ્યઙ્ગુલે મણિબન્ધને||૬૦|| ગુલ્ફૌ ચ સ્તનમૂલે ચ| |૬૧|

મણિબન્ધને-મણિબન્ધૌ, દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણૌ| ગુલ્ફૌ સ્તનમૂલે ચ દ્વ્યઙ્ગુલે પ્રત્યેકમ્| એકશ્ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થો દ્વિતીયઃ પાદપૂરણે|

Adhikarana trya~ggulAni catvAri marmANi (61) · Śloka 61

ત્ર્યઙ્ગુલં જાનુકૂર્પરમ્| |૬૧|

ત્ર્યઙ્ગુલપ્રમાણૌ જાનૂ કૂર્પરૌ ચ|

Adhikarana hastatalamAnAnyekonatriMSat (61-62) · Śloka 62

| અપાનબસ્તિહૃન્નાભિનીલાઃ સીમન્તમાતૃકાઃ||૬૧|| કૂર્ચશૃઙ્ગાટમન્યાશ્ચ ત્રિંશદેકેન વર્જિતાઃ| આત્મપાણિતલોન્માનાઃ|૬૨|

અપાનબસ્ત્યાદયસ્ત્રિંશદેકેન વર્જિતાઃ એકોનત્રિંશત્, આત્મપાણિતલોન્માનાઃ-સ્વહસ્તતલપરિમાણાઃ|

Adhikarana ardhA~ggulAni ShaT pa~jcASat ,anyeShAM mate tilavrIhimAnAni , (62-63) · Śloka 63

| શેષાણ્યર્દ્ધાઙ્ગુલં વદેત્||૬૨|| પઞ્ચાશત્ષટ્ ચ મર્માણિ, તિલવ્રીહિસમાન્યપિ| ઇષ્ટાનિ મર્માણ્યન્યેષામ્|૬૩|

શેષાણિ ષટ્પઞ્ચાશન્મર્માણી સ્વેનાઙ્ગુલપ્રિમાણોનાર્દ્ધઙ્ગુલપ્રમાણાન્યાદિશેત્| અન્યેષાં તન્ત્રકૃતાં તિલપ્રમાણાનિ વ્રીહિપ્રમાણાનિ વા મર્માણીષ્ટાનિ-આભિમતાનિ| "પરમતંમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવ" ઇત્યસ્યાપિ ગ્રન્થકૃત એતદેવ મતમિતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana marmABiGAtamaraNe kAraNam (63-66) · Śloka 66

ઇદાનીં યથા મર્માભિઘાતે મરણં સમ્પદ્યતે તથા દર્શયતિ | ચતુર્દ્ધોક્તાઃ સિરાસ્તુ યાઃ||૬૩|| તર્પયન્તિ વપુઃ કૃત્સ્નં તા મર્માણ્યાશ્રિતાસ્તતઃ| તત્ક્ષતાત્ક્ષતજાત્યર્થપ્રવૃત્તેર્ધાતુસઙ્ક્ષયે||૬૪|| વૃદ્ધશ્ચલો રુજસ્તીવ્રાઃ પ્રતનોતિ સમીરયન્| તેજસ્તદુદ્ધૃતં ધત્તે તૃષ્ણાશોષમદભ્રમાન્||૬૫|| સ્વિન્નસ્રસ્તશ્લથતનું હરત્યેનં તતોઽન્તકઃ| |૬૬|

યાઃ સિરાશ્ચતુર્દ્ધા ઉક્તાઃ-પ્રાઙ્ક્ષિર્દિષ્ટા વાતપિત્તકફજુષ્ટશુદ્ધરક્તવાહિન્યઃ સપ્તસઙ્ખ્યાઃ, કૃત્સ્નં-અશેષં, શરીરં તર્પયન્તિ પ્રીણયન્તિ, તા મર્માણ્યાશ્રિતાઃ-ગતાઃ પ્રાપ્તાઃ| તત્ક્ષતાદિત્યાદિ| યત એવં સર્વાઃ સિરા મર્માણિ પ્રાપ્તાઃ, તતઃ કારણાત્-મર્માશ્રયલક્ષણાત્, તત્ક્ષતાત્-તેષાં મર્મણાં ક્ષતં તત્ક્ષતં, તસ્માન્મર્મક્ષતાત્કારણાત્, ક્ષતજસ્ય-રક્તસ્ય, અતિપ્રવૃત્તિઃ| તસ્માત્ક્ષતજાત્યર્થપ્રવૃત્તેઃ કારણાત્, યો ધાતુસઙ્ક્ષયઃ-પરમ્પરાક્રમાયાતો માંસાદિધાત્વપચયઃ, તસ્મિન્ ધાતુક્ષયે સતિ યો વૃદ્ધશ્ચલો-વાયુઃ, સ તીવ્રાઃ-અત્યન્તદુઃખદાયિનીઃ, રુજઃ-શૂલવિશેષાન્, પ્રતનોતિ-કરોતિ| કિં કુર્વન્ ? તેજઃ-પિત્તં, સમીરયન્-ઉદીરયન્ વૃદ્ધિં નયન્, તત્-તેજઃ, ઉદ્ધૃતં- બૃહત્સમ્પન્નં, તૃષ્ણાદીન્ ધત્તેકરોતિ| તતઃ-અનન્તરં તૃષ્ણાદિભ્યઃ, એનં-પુરુષં મર્મવિદ્ધં, અન્તકો હરતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? સ્વિન્ના સ્રસ્તા શ્લથા તનુર્યસ્ય તમ્| તદયમર્થઃ,-મર્માભિઘતે રક્તવાહિનીનાં સિરાણાં મુખવિકાસો જાયતે| તદ્વિકાસાજ્જીવિતાધિષ્ઠાનસ્યાસૃજોઽત્યર્થં યા નિઃસૃતિર્યાવત્તસ્ય ક્ષયઃ, તત્ક્ષયાચ્ચ જીવિતનાશઃ, અશ્રયાભવાત્|

Adhikarana marmABiGAte cikitsA (66-67) · Śloka 67

| વર્ધયેત્સન્ધિતો ગાત્રં મર્મણ્યભિહતે દ્રુતમ્||૬૬|| છેદનાત્સન્ધિદેશસ્ય સઙ્કુચન્તિ સિરા હ્યતઃ| જીવિતં પ્રાણિનાં તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ||૬૭||

અધુના મર્માભિઘાતે ચિકિત્સામાહ- મર્મણ્યભિહતે સતિ, ગાત્રં-શરીરં, આશ્વેવ ચેદયેત્| કુતઃ ? સન્ધિતઃ,-સન્ધિપ્રદેશાત્| હિ-યસ્માત્, સન્ધિદેશસ્ય ચેદનાત્સિરાઃ સઙ્કુચન્તિ-સંવૃતમુખા ભવન્તિ| વર્દ્ધયેદિતિ વર્દ્ધછેદનાદાવિતિ ચૌરાદિકઃ| અતઃ-સિરાસઙ્કોચાત્કારણાત્, રક્તં ન બહિર્નિસ્સરતિ| તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ-બહિરવહતિ સતિ, જીવિતં તિષ્ઠતિ|

Adhikarana amarmaNi viddhasya jIvanAdi ,marmasu kShArAdIn varjayet (68-69) · Śloka 69

તદનેન પ્રકારેણ મર્માભિઘાતક્ષતાન્મરણમ્, ન ત્વમર્માભિઘાતક્ષતાત્| અત ઇદમાહ સુવિક્ષતોઽપ્યતો જીવેદમર્મણિ ન મર્મણિ| પ્રાણઘાતિનિ જીવેત્તુ કશ્ચિદ્વૈદ્યગુણેન ચેત્||૬૮|| અસમગ્રાભિઘાતાચ્ચ સોઽપિ વૈકલ્યમશ્નુતે| તસ્મત્ક્ષારવિષાગ્ન્યાદીન્ યત્નાન્મર્મસુ વર્જયેત્||૬૯||

યતો મર્માભિઘાતક્ષતાત્ પ્રાણી મ્રિયતે, નાન્યથા ક્ષતમાત્રાત્| અતઃ-અસ્માત્કારણાત્, સુષ્ઠુ કૃત્વા વિશેષેણ ક્ષતોઽપિપરશતૈર્વિદ્ધોઽપિ, અમર્મણિ વિદ્ધો જીવેત્, ન તુ મર્મણી વિદ્ધો જીવેત્| કિમ્ભૂતે ? પ્રાણઘાતિનિ| દ્વિવિધં હિ મર્મ-પ્રાણઘાત્યેકમપરં વૈકલ્યકરમ્| તત્ર પ્રાણઘાતિનિ મર્મણિ કુશાગ્રેણાપિ વિદ્ધો ન જીવતિ| અથ પુણ્યવાન્નિયતાયુશ્ચ પ્રાણઘાતિન્યપિ મર્મણિ વિદ્ધો વૈદ્યગુણેનાસમગ્રસ્ય-અસકલસ્ય, મર્મણોઽભિઘાતાશ્ચ કશ્ચિદ્યદિ વિદ્ધો જીવેત્, સોઽપિ વૈકલ્યમશ્નુતે-વિકલતાં પ્રાપ્ય જીવતીત્યર્થઃ| વૈદ્યશબ્દઃ પ્રાધાન્યાદ્રવ્યાદિપાદત્રયમુપલક્ષયતિ| વૈદ્યગુણેન-પાદત્રયસમ્પત્ત્યેત્યર્થઃ| યતશ્ચૈવં મર્માભિઘાતઃ સાપાયઃ પ્રાણોપરોધકૃત્, તસ્માત્કારણાત્ મર્મસુ ક્ષારાદીન્ યત્નાત્-તાત્પર્યેણ, વર્જયેત્-પરિહરેત્ અગ્ન્યાદીનત્રાદિશબ્દેન ભલ્લાતકરસકપિકચ્છુશૂકાદીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana svalpo~api marmAghAto~ati pIDAkaraH ,marmAshrayA rogA api tadvat (4) · Śloka 4

મર્માભિઘાતઃ સ્વલ્પોઽપિ પ્રાયશો બાધતેતરામ્| રોગા મર્માશ્રયાસ્તદ્વત્પ્રક્રાન્તા યત્નતોઽપિ ચ||૭૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને મર્મવિભાગો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

એવં મર્માભિઘાતો રક્ષ્યઃ| યસ્માન્મર્માભિઘાતઃ સુષ્ટ્વતિશયેનાલ્પોઽપિ પ્રાયશો-બાહુલ્યેન, બાધતેતરાં-અતિશયેન પીડયતિ| ન કેવલં મર્માભિઘાતો બાધતે યાવદ્રોગા અપિ મર્માશ્રયાસ્તદ્વદ્બાધન્તે| યત્નતોઽપિ-આદરેણાપિ, પ્રક્રાન્તાઃ-ઉપક્રાન્તાઃ, ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને મર્મ- વિભાગો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||

Adhikarana atha garBavyApannAma caturtho~adhyAyaH --pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગર્ભવ્યાપદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથ પ્રકરણાયાતગર્ભવ્યાપચ્ચિકિત્સિતપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana garBiNyAH sashUle puShpadarshane cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

સ્ત્રી ચેદાપન્નગર્ભા પરિહાર્ય્યાણ્યાસેવેત| તતશ્ચ યસ્યાઃ બસ્તિપાર્શ્વશ્રોણિયોનિમુખેષુ શૂલં પુષ્પદર્શનં ચ સ્યાત્ તાં મૃદુસુખશિશિરાસ્તરણશયનસ્થામીષદવનતશિરસં શીતપ્રદેહપરિષેકાદિભિરુપાચરેત્||૨||

આપન્નગર્ભા સમ્પ્રાપ્તગર્ભા સ્ત્રી પરિહાર્ય્યાણ્યાસેવેત ચેત્ તતશ્ચ યદ્યસ્યાઃ શૂલં પુષ્પદર્શનં ચ સ્યાત્ તતસ્તાં મૃદુત્વાદિગુણયુક્તશયનસ્થાં શીતૈઃ પ્રદેહાભિરુપાચરેત્|| ૨||

Adhikarana cikitsAvisheShAH (3) · Śloka 3

તદ્યથા-સહસ્રધૌતેન સર્પિષાઽધોનાભેઃ સર્વતઃ પ્રદિહ્યાત્| મધુકસિદ્ધસર્પિષા સુશીતેન પિચુમાપ્લાવ્ય યોનિસમીપે સ્થાપયેત્| ગવ્યેન પયસા મધુકામ્બુના ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ વ પરિષેચયેત્| પરિપીતતત્સ્વરસાનિ ચ તૈલાનિ યોનૌ નિધાપયેત્| તચ્છૃઙ્ગસિદ્ધસ્ય વા ક્ષીરસર્પિષઃ પિચુમ્||૩||

સહસ્રધૌતં સર્પિર્યદનેકશોઽગ્નૌ વિલાપ્ય શીતોદકે પ્રક્ષિપ્ય સ્ત્યાનીક્રિયતે| મધુકેન સિદ્ધં સર્પિસ્તથોક્તમ્| તચ્છૃઙ્ગૈર્ન્યગ્રોધાદિશૃઙ્ગૈઃ સિદ્ધસ્ય ક્ષીરસર્પિષઃ પિચું યોનૌ દદ્યાત્| ક્ષીરમેવ પ્રમથ્ય સમ્પાદિતં સર્પિઃ ક્ષીરઘૃતમ્|| ૩||

Adhikarana garBiNyAH raktAtisrAve cikitsA (4) · Śloka 4

અતિસ્રવતિ તુ રક્તે તત એવ અક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્| કેવ- લાદેવ વા ક્ષીરસર્પિષઃ| પદ્મોત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કં ચ સમધુશર્કરં લેહયેત્| ધાતકીગૈરિકિસર્જરસાઞ્જનચૂર્ણં વા મધુના| ન્યગ્રોધા- દિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા| શશૈણહરિણરુધિરં વા સક્ષૌદ્રં પાયયેત્| ઋદ્ધિવિદારીજીવન્તીર્વા પયસા| નીલોત્પલ- સિતાપક્વલોષ્ઠચન્દનાદિ વા| તણ્ડુલામ્બુવાસારસાન્ય- તરેણ| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુસિતોત્પલશાલૂકોદુમ્બરશલાટુન્ય- ગ્રોધશૃઙ્ગાનિ વાઽઽજેન પયસા| કશેરુકમૃણાલકશૃઙ્ગાટકકાશ્મર્યપરુષકદ્રાક્ષાસારિ- વાપ્રપૌણ્ડરીકાનન્તોત્પલકદમ્બબીજક્વાથેન વા શર્ક- રામધુમધુરેણ શાલિચૂર્ણમ્| જીવનીયશૃતં વા ક્ષીરમ્| બલાતિબલાશાલિષષ્ટિકેક્ષુમૂલકાકોલીશૃતેન પયસા સમધુશર્કરેણ રક્તશાલ્યોદનં સુશીતં ભોજયેત્| શીત- વીર્ય્યજાઙ્ગલરસેન વા| રક્તપિત્તક્રિયાશ્ચ શોધનવર્જ્યાઃ પ્રયુઞ્જીત| સૌમ્યાશ્ચ મનોઽનુકૂલાઃ કથાઃ||૪||

રક્તે ત્વતિસ્રવતિ તત એવ ન્યગ્રોધાદિસિદ્ધાત્ ક્ષીરસર્પિષોઽક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્| કેવલાદેવ વા ક્ષીરસર્પિષોઽક્ષમાત્રં ન તુ ન્યગ્રોધાદિશૃઙ્ગસિદ્ધાત્ ક્ષીરસર્પિષઃ| પદ્માદિકિઞ્જલ્કં ચ મધુશર્કરાભ્યાં યુક્તં લેહયેત્| મધુના વા ધાતક્યાદિચૂર્ણમ્| મધુનૈવ ન્યગ્રોધાદિત્વચાં શૃઙ્ગાણાં ચ કલ્કમ્| સક્ષૌદ્રં વ શશાદ્યન્યતમરુધિરમ્| ઋદ્ધ્યાદિકં ચ પયસ નીલોત્પલાદીનિ તણ્ડલામ્બુવાસારસયોરન્યતરેણ| પક્વો મૃલ્લોષ્ઠસ્તથોક્તઃ| આજેન પયસ ગન્ધપ્રિયઙ્વાદીનિ| કશેરુકાદીનાં કષાયેણ માધુર્ય્યસમ્પાદનમાત્રાભ્યાં શર્કરામધુભ્યાં મિશ્રેણ શાલિચૂર્ણં પાયયેત્| જીવનીયૌષધશૃતં ક્ષીરં વા પાયયેત્| બલાતિબલાદિશૃતક્ષીરેણ મધુશર્કરાસંયુક્તેન સુશીતં રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| શીતવીર્ય્યાણાં ચ જાઙ્ગલાનાં રસેન વા સુશીતં રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| શોધનવર્જ્યાશ્ચ સર્વા રક્તપિત્તોક્તાઃ ક્રિયાઃ યથાવસરં કુર્વીત|| ૪||

Adhikarana shoNitasrAvaM vinA bastyAdi- shUle cikitsA (5) · Śloka 5

અદૃષ્ટશોણિતાં તુ મધુકપયસ્યાસુરદારુભિઃ સિદ્ધં પયઃ પાયયેત્| તામ્રવલ્યશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાભિર્વા| વિદાર્ય્યાદિગણેન વા| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસક્ષીરસિદ્ધં વા સર્પિઃ| પલાણ્ડુરસસિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રમ્||૫||

યદા તુ શોણિતદર્શનં વિનૈવ બસ્ત્યાદૌ શૂલં કેવલં ભવતિ| ગર્ભિણ્યાસ્તથા તાં મધુકાદિસિદ્ધં પયઃ પાયયેત્| તામ્રવલ્યાદિસિદ્ધં વા પયઃ| વિદાર્ય્યાદિગણસિદ્ધં વા| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસક્ષીરાભ્યાં વા સિદ્ધં સર્પિઃ પાયયેત્| પલાણ્ડુરસસિદ્ધં વા ક્ષૌદ્રયુક્તં સર્પિઃ|| ૫||

Adhikarana trimAsaM yAvadasrasrutau garBasyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

અસમ્પૂર્ણત્રિમાસાયાસ્તુ પુષ્પદર્શને ગર્ભઃ પ્રાયો ન તિષ્ઠ- ત્યસઞ્જાતસારત્વાત્||૬||

પ્રથમાન્માસાદારભ્ય માસત્રયં પુષ્પદર્શને સમ્યક્ ચિકિત્સિતોઽપિ ગર્ભઃ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠત્યસઞ્જાતસારત્વાત્| સ્રવત્યેવેત્યર્થઃ| તેન પ્રથમમાસત્રયં પુષ્પદર્શને પ્રાયો ગર્ભશ્ચિકિત્સયાપિ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠતિ| માસત્રયાદૂર્ધ્વમપિ ચતુર્થાદિષ્વપિ માસેષ્વકાઠિન્યાત્|

Adhikarana AmAnvaye puShpadarshane cikitsopakramaH (7) · Śloka 7

આમાન્વયે ચોર્ધ્વમપિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| તત્ર રૂક્ષશી- તાનિ પ્રયુઞ્જીત||૭||

આમાન્વયે પુષ્પદર્શને વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્ગર્ભઃ કોષ્ઠે ન તિષ્ઠતિ| આમે હ્યુષ્ણતીક્ષ્ણાદિકા ક્રિયા| સા તુ ગર્ભે વિપરીતા| અતો વિરુદ્ધોપક્રમત્વમ્| યત્ર ચતુર્થાદિષ્વપિ માસેષ્વામાન્વયો નાસ્તિ, તત્ર પુષ્પદર્શનેઽપિ ગર્ભો વિધારયિતું સુશક્યતે| તત્ર ત્વામાન્વયે રૂક્ષશીતાન્યૌષધાનિ પ્રયુઞ્જીત|| ૭||

Adhikarana tatra cikitsAvidhiH (8) · Śloka 8

તદ્યથા-પ્રાગુપવાસં તતો દુરાલભામૃતોશીરપર્પટક- ઘનચન્દનાતિવિષાબલાકટ્વઙ્ગધાન્યાકક્વાથપાનમ્| તૃણધાન્યશાલિષષ્ટિકપેયામશનં ચ મુદ્ગાદિયૂષૈઃ| જિતે ત્વામે સ્નિગ્ધશીતાનિ પૂર્વવત્||૮||

તદ્યથેત્યાદિના તેષામેવોપયોગવિશેષં દર્શયતિ| ઔષધાત્ પૂર્વમુપવાસઃ દુરાલભાદિક્વાથસ્ય પાનમ્| તૃણધાન્યાદિપેયા મુદ્ગાદિયૂષૈશ્ચાશનં પ્રયુઞ્જીતેતિ સમ્બધ્યતે| એવમામે જિતે પ્રથમપુષ્પદર્શનવત્ સ્નિગ્ધાદીન્યુપયુઞ્જીત|| ૮||

Adhikarana AmagarBapAte cikitsA (9) · Śloka 9

આમગર્ભે તુ પતિતે મદ્યાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયેત્| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્ધ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાર્થઞ્ચ| અમદ્યપાં પાચ- નીયદ્રવ્યોપહિતાભિઃ સ્નેહલવણવર્જ્યાભિઃ સતિલાભિ- રુદ્દાલકાદિયવાગૂભિરુપાચરેદ્ યાવન્તો માસાસ્તાવન્ત્ય- હાનીતિ| તતઃ પ્રીણનૈર્બલાનુરક્ષિભિરસ્નેહૈરાહારૈરાદોષધાતુક્લેદ- શુદ્ધેઃ| આમગર્ભશેષેણ હિ પુનઃ પુનરકુશલમનુષજ્યેત| તસ્માત્ તીક્ષ્ણૈરનવશેષયન્નુપાચરેત્| તતઃ પરં સ્નેહપાનૈ- ર્બસ્તિભિરાહારૈશ્ચ દીપનીયપાચનીયજીવનીયબૃંહણીય- મધુરવાતહરૈરિતિ||૯||

આમગર્ભપાતે મદ્યાનામન્યતમં ગર્ભિણીં પાયયેત્| પ્રયોજનનિર્દેશસ્તદ્ગુણમન્યત્ પ્રદર્શયિતુમ્| અમદ્યપા યા કેનચિત્ કારણેન મદ્યં ન પિબતિ તાં પાચનીયદ્રવ્યસમ્મિશ્રાભિરસ્નેહલવણાભિઃ સતિલાભિઃ તુણધાન્યયવાગૂભિરુપાચરેત્| યાવત્ સઙ્ખ્યે માસિ ગર્ભ પાતસ્તાવત્ સઙ્ખ્યાન્યહાનિ અયં ક્રમઃ| તતોઽનન્તરમેવાદોષાદિશુદ્ધેઃ પ્રીણનાદિગુણૈરાહારૈરુપાચરેત્| કુત ઇત્યાહ-આમગર્ભશેષેણેત્યાદિ| તદનુ ચ સ્નેહપાનૈર્બસ્તિભિસ્તથા દીપનીયાદિયુક્તૈરાહારૈરિતિ|| ૯||

Adhikarana garBasyopaviShTakopashuShkakasamBavahetuH (10) · Śloka 10

યસ્યાઃ પુનર્મહતિ જાતસારે ગર્ભે વર્જ્યાનામવર્જનાત્ પુષ્પ- દર્શનં સ્યાદન્યદ્વા યોનિસ્રવણમ્| તસ્યાસ્તન્નિમિત્તં વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય ગર્ભસ્ય રસવહાં નાડીં પ્રતિપીડ્યાવતિષ્ઠતે| તતો નાડ્યાં દોષૈઃ કુલ્યાયામિવ વહનાદ્ગર્ભો વૃદ્ધિમનાપ્નુવન્નુપવિશત્યુપશુષ્યતિ વા||૧૦||

મહતિ જાતસારે વર્જ્યાવર્જનાદ્યોનિરાર્ત્તવમન્યદ્વા કિઞ્ચિત્ સ્રવતિ| તસ્યા યોનિસ્રુતિનિમિત્તં વાયુઃ કુપિતઃ સન્ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય યા તુ નાડી માતુરાહારસારં રસં ગર્ભસ્ય વહતિ તાં નાડીં પ્રતિપીડ્ય તિષ્ઠતિ| તતસ્તયા તદ્વૃદ્ધયા નાડ્યા કુલ્યયેવ તૃણાદિચ્છન્નયા કેદારો ગર્ભો વૃદ્ધિમપ્રાપ્નુવન્નુપવિશત્યુપશુષ્યતિ વા|| ૧૦||

Adhikarana upaviShTakagarBalakShaNam (11) · Śloka 11

તત્ર યસ્યાઃ કાદાચિત્કાર્ત્તવપરિસ્રાવાવલ્પૌ ચ દૃશ્યેતે સતતં ચ ગર્ભઃ પ્રાપ્તાત્ પરિમાણાદપરિહીયમાન એવ સ્ફુરતિ| ન ચ કુક્ષિર્વિવર્ધતે, તમુપવિષ્ટકમિત્યા- ચક્ષતે||૧૧||

તત્ર દ્વૌ ભેદૌ| એકો વૃદ્ધ્યપ્રાપ્તિઃ દ્વિતીય ઉપશોષઃ| પ્રથમે કાદાચિત્કેન સ્રાવેણ ગર્ભો ન પરિહીયતે| નાપિ વર્ધતે| સ્ફુરતિ ચ તમુપવિષ્ટકમિત્યાચક્ષત આચા્ય્યાઃ|| ૧૧||

Adhikarana upashuShkakagarBalakShaNam (12) · Śloka 12

યદા તુ પ્રતિમાસમાર્ત્તવં પ્રત્યહં વા પરિસ્રવણં નાત્યલ્પં ચ તથા પરિહીયમાણો ગર્ભશ્ચિરાત્ કિઞ્ચિત્ સ્પન્દતે| કુક્ષિશ્ચ વૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| તદુપશુષ્કકં નાગોદરં ચ||૧૨||

દ્વિતીયે ત્વતિસ્રાવાદ્દૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| ચિરાત્ સ્તોકં ચ સ્પન્દતે| કુક્ષિશ્ચ વૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| તં ગર્ભમુપશુષ્કકનાગોદરશબ્દાભ્યામાચક્ષતે|| ૧૨|

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH prasavakAlanishcayaH (13) · Śloka 13

તૌ તુ માતુરાહારતેજસાઽલ્પેનાપ્યાય્યમાનૌ યદા પુષ્ટૌ સ્યાતાં કેશદશનાદિયુક્તૌ| તદા વર્ષગણૈરપિ પ્રમદા પ્રસૂયેત એવ||૧૩||

તૌ ચોપવિષ્ટકોપશુષ્કકૌ માતુરાહારતેજસ સ્વલ્પેનાપ્યાય્યમાનૌ ક્રમેણ યદ પુષ્ટૌ સ્યાતાં તદ કેશદશનાદિયુક્તૌ બહુભિરપિ વર્ષૈઃ પ્રમદા પ્રસૂયેત્|| ૧૩||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (14) · Śloka 14

તત્ર વાતેનોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વાયુઃ પ્રતિહન્યતે| સશબ્દં ફેનિલં વિચ્છિન્નં શકૃદુપવેશ્યતે| મૂત્રમુપરુધ્યતે| કટીપૃષ્ઠહૃદયેષુ વેદના| જૃમ્ભા, નિદ્રાનાશોઽભીક્ષ્ણં પ્રતિશ્યાયઃ, શુષ્કકાસઃ, સાદઃ, ક્ષ્વેડેતે ઇવ કર્ણૌ, તુદ્યેતે ઇવ શઙ્ખૌ| પિપીલિકાભિરિવ સંસૃજ્યતે શરીરં પરિઋન્તન્નિવ વાયુર્ભ્રમતિ કુક્ષૌ તમ ઇવ પ્રવેશ્યતે| દુઃખેનાન્નસ્ય જરણમ્| અહરહઃ પરિહાનિઃ| સ્ફુટિતવિવર્ણપરુષત્વક્ત્વં ચ ભવતિ||૧૪||

તત્રેત્યાદિના દોષવિશેષેણ તયોર્લક્ષણમુચ્યતે| તત્રાપથ્યવિશેષસેવયા યદોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વાયોરાધિક્યં ભવતિ તદા તત્ર વાતહેતુકયોરુપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોઃ કોષ્ઠચરો વાયુસ્તાભ્યાં પ્રતિહન્યતે| સશબ્દતાદિયુક્તં ચ સકૃત્ ગર્ભિણ્યુપવેશ્યતે| સુબોધમન્યત્|| ૧૪||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodararyorlakShaNAni (15) · Śloka 15

પિત્તેન તામ્રહરિતમુપવેશ્યતે| ધૂમકોઽમ્લકશ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્ષિહૃદયદાહઃ| પીતરક્તગોમૂત્રાભનેત્રમૂત્રનખત્વક્ત્વં કાલી દુર્બલા નિત્યશૂના ચ નારી ભવતિ||૧૫||

પિત્તેનોભયોર્ગર્ભિણ્યાસ્તામ્રહરિતશકૃદુપવેશનાદિ સુબોધમ્| ગોમૂત્રવત્ પીતરક્તનેત્રાદિત્વમ્|| ૧૫||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (16) · Śloka 16

શ્લેષ્મણા મધુરાસ્યત્વમુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મોદ્વમનં ભક્તદ્વેષઃ શ્વેતહસ્તપાદનેત્રતા કાસઃ શ્વાસશ્ચ||૧૬||

શ્લેષ્મણા તયોર્ગર્ભિણ્યા મધુરાસ્યત્વાદિકં ભવતીતિ દોષવિશેષલક્ષણમ્|| ૧૬||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH sAmAnyA cikitsA (17) · Śloka 17

તયોર્જીવનીયબૃંહણીયમધુરૌષસિદ્ધાનાં સર્પિષામુપયોગઃ| તથા પયસાં રસાનામામગર્ભાણાં ચ ગર્ભવૃદ્ધિકરઃ| તથા સમ્ભોજનમેતૈરેવ ચ ઘૃતાદિભિઃ| સુભિક્ષાયા અભીક્ષ્ણં યાનવાહનાપવર્જ્જનબૃંહણૈરુપપાદનમ્||૧૭||

ચિકિત્સા તૂભયોઃ સામાન્યેન જીવનીયાદિશૃતસર્પિરાદિકા| એષામુપયોગો ગર્ભવૃદ્ધિકર ઇત્યર્થઃ| તથા એતૈરેવ સર્પિરાદિભિહ્ સમ્ભોજનં સહ ભોજનમ્| તૈરેવ ચ સુભિક્ષાયાસ્તૃપ્તાયા ગર્ભિણ્યા યાનવાહનાદિભિરપવર્જનમ્| ઉપપાદનમુપસ્કારઃ દાનમ્| ઇતિ સામાન્યેનોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વિવદ્ધનાર્થં ચિકિત્સિતમ્|| ૧૭||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodara- yoshcikitsA (18) · Śloka 18

અથ વિશેષેણ વાતે પૂર્વમેવ સૈન્ધવોપહિતં ક્ષીરબસ્તિં દત્ત્વા શીતોદકસ્નાતાં મૃદુ શાલ્યોદનં ભોજયેત્| તતો વિદાર્ય્યાદિગણસાધિતેન સર્પિષાઽનુવાસયેત્| નિવાતં ચ સેવેત||૧૮||

વાતાદિદોષે વિશેષેણ અથેત્યાદિના કથયતિ-બસ્તિદાનાદનુભોજનમ્| તતોઽનુવાસનમ્| સુબોધમ્|| ૧૮||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodarayoshcikitsA (19) · Śloka 19

પિત્તે મધુકવિદારીનિર્ય્યૂહસિદ્ધં પયઃ પિબેત્| તિસ્રઃ સ્થૂલકુક્કુટીર્નિસ્તુષમાષાઢકં ચ ક્ષીરોદકેનોલૂખલે સંક્ષુદ્ય તદ્રસેન સર્પિષા ચ તિત્તિરિકપિઞ્જલાન્યતરરસં સાધયિત્વા પાયયેદુપવિષ્ટકવિવર્ધનાર્થમુપશુષ્કકબૃંહણાર્થં ચ| અજાસર્પિષા ક્ષીરેણ જીવનીયૈશ્ચ સંસ્કૃતાં યવાગૂં પિબેત્| પયસ્યા કાકોલીદ્વયસુનિષણ્ડકકલ્કેન પયસા ચ સર્પિર્વિપાચયેત્| તત્કાલ્યં ક્ષીરાનુપાનમુપયુઞ્જીત| આમ- ગર્ભરસેન ચાશ્નીયાત્| તાનેવ ચ તત્ર ભૃષ્ટાન્ ભક્ષયેત્| જલચરમાંસાનિ ચ||૧૯||

સ્થૂલાશ્ચ તાઃ કુક્કુટ્યસ્તથોક્તાઃ તેન માષકુક્કુટીરસેન સર્પિષા મિશ્રિતેન સહ તિત્તિરેઃ કપિઞ્જલસ્ય વા રસં સાધયિત્વા ઉપવિષ્ટકવિવર્ધનાર્થમુપશુષ્કકબૃંહણાર્થઞ્ચ પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ | જીવનીયાનાં યથાસંસ્કારં માત્રા| પયસ્યાદીનાં ચતુર્ણાં કલ્કેન તચ્ચતુર્ગુણં સર્પિઃ પયસા સ્નેહસમેન વિપચેત્| પયસ્યા ક્ષીરવિદારી| કાલ્યં પ્રાતઃ| તસ્મિન ક્ષીરાનુપાને પ્રયુક્તે ભોજનકાલે આમગર્ભાણાં ત્વચિરકાલજાતાનાં પ્રાણિનાં રસેનાવમશ્નીયાત્| તાનેવામગર્ભાંસ્તત્રૈવ રસે ભૃષ્ટાન્નિસ્તાલિતાન્ ભક્ષયેત્ તત્તજ્જલચારિણાં હંસાદીનાં માંસાનિ ચ|

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanA- godarayoshcikitsA (20) · Śloka 20

કફે ત્વાનૂપૌદકપિશિતોપદંશામચ્છસુરાં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વા પિબેત્| તિલમુદ્ગમાષલવણબિલ્વપાત્રૈઃ| પઞ્ચભિર્ઘૃતપાત્રં સંયોજ્ય સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્| તતઃ પ્રાતઃ પિણ્ડં બિલ્વમાત્રં શૃતશીતચ્છાગદુગ્ધનુપાનં વાઽશ્નીયાત્| અત્રૈવ વા બદર- ચૂર્ણપાત્રમપિ નિદધ્યાત્||૨૦||

પિશિતમુપદંશઃ પાનોપાયભોજનં યસ્યાઃ સુરાયાસ્તામ્| તિલાદીનાં પઞ્ચાનામેકીકૃત્ય ચૂર્ણસ્ય પઞ્ચપાત્રં ઘૃતસ્ય પાત્રેણ સંયોજ્ય નિધાપયેત્| સ્વનુગુપ્તં કૃત્વૈષ તતઃ પ્રયોગઃ| અત્રૈવ બદરચૂર્ણપાત્રપ્રક્ષેપો દ્વિતીયઃ| પાત્રં શુષ્કદ્રવ્યસ્ય ચતુષ્ષષ્ટિપલાનિ| ઘૃતસ્યાષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્||૨૦||

Adhikarana garBasya sarvathA avRuddhau tatpAtanam (21) · Śloka 21

એવમવૃદ્ધૌ તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેદપરાપાતનીયૈશ્ચ પાતયેત્||૨૧||

એવં ગર્ભો ન વર્ધતે તદા ગર્ભિણીં તીક્ષ્ણૈર્દ્રવ્યૈર્વિરેચયેત્ અપરાપાતનીયૈર્વા પ્રયોગૈર્ગભં પાતયેત્|| ૨૧||

Adhikarana lInagarBalakShaNam (22) · Śloka 22

યસ્યાઃ પુનર્વાતોપસૃષ્ટસ્રોતસિ લીનો ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તં લીનમિત્યાહુઃ||૨૨||

લીનો નામ ગર્ભો યો ગર્ભિણ્યા વાતોપસૃષ્ટસ્રોતસિ લીનો ન સ્પન્દતે|| ૨૨||

Adhikarana lInagarBacikitsA (23) · Śloka 23

તત્ર શ્યેનોત્ક્રોશગોમત્સ્યગોધાશિખિકુક્કુટતિત્તિરીણામન્યતમસ્ય રસેન ભૂરિસર્પિષ્કેણ માષયૂષેણ વા ઘૃતાઢ્યેન રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| સક્તૂન્ વા તિલમાષબિલ્વશલાટુયુક્તાન્ પયસ પાયયેત્ મેદ્યમાંસોપદંશં વા માર્દ્વીકમ્| તૈલેન ચાભીક્ષ્ણમુદરવઙ્ક્ષણોરુકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠાન્યભ્યજ્યાત્| મુહુર્મુહુશ્ચૈનાં હર્ષયેત્| પૂર્વોક્તં ચેક્ષેત||૨૩||

તત્ર લીને ગર્ભે શ્યેનાદીનામન્યતમસ્ય રસેન બહુસર્પિષ્કેણાથવા માષયૂષેણ ઘૃતાડ્યેન મૂલકયૂષેણ વા ઘૃતાઢ્યેન રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| સક્તૂન્ વા તિલાદિસંયુક્તાન્ ક્ષીરેણ પાયયેત્| બિલ્વશલાટુ બાલબિલ્વમ્| મેદ્યં મેદુરમ્| સુબોધમ્| પૂર્વોક્તં ગર્ભવૃદ્ધિકરોક્તમ્|| ૨૩||

Adhikarana udAvartacikitsA (24) · Śloka 24

યસ્યાઃ પુનરુદાવર્તવિબન્ધઃ સ્યાત્તાં વાતહરસ્નિગ્ધાન્નપાનૈરુપાચરેત્| અષ્ટમે તુ માસે મધુકસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્| તદસિદ્ધૌ વીરણશાલિકુશકાશેક્ષુબાલિકાવેતસપરિવ્યાધમૂલાનાં ભૂતીકાનન્તાકાશ્મર્યપરૂષકમધૂકમધુકમૃદ્વીકાનાં ચ પયસાઽર્ધોદકેનોદ્ગૃહ્ય રસં તેન પ્રિયાલબિભીતકમજ્જતિલકલ્કયુક્તેનેષલ્લવણોષ્ણેન નિરૂહયેત્| વિગતવિબન્ધાં ચ સ્નાતાશિતાં સાયં તેનૈવ તૈલેનાનુવાસયેત્||૨૪||

યસ્યા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| અષ્ટમે માસે ત્વનુવાસનં તેનાનુવાસનેનાસિદ્ધૌ વીરણાદીનાં સપ્તાનાં મૂલાનાં ભૂતીકાદીનાં યથાસમ્ભવં મૂલાનાં ફલાનાં ચ ક્ષીરોદકાભ્યાં અનુક્વાથનેન ચૂર્ણમેલનેન રસમુદ્ગૃહ્ય તેન રસેન પ્રિયાલાદિકલ્કમિશ્રેણ ઈષલ્લવણેનેષદુષ્ણેન ચ નિરૂહયેત્| વીરણં તૃણવિશેષઃ| ઇક્ષુબાલિકા કરઙ્કશાલિરિક્ષુઃ પરિવ્યાધો જલવેતસઃ| વિગતોદાવર્તવિબન્ધાં ચાનુવાસયેત્| તેનૈવ મધુકસિદ્ધેન તૈલેન|| ૨૪||

Adhikarana udAvartepekShAyAM vyApat (25) · Śloka 25

ઉદાવર્તો હિ સમુપેક્ષિતઃ સહસા સગર્ભાં ગર્ભિણીમતિપાતયેત્||૨૫||

અવશ્યં ચોદાવર્ત્તે ચિકિત્સાં કુર્યાત્| યત્ ઉદાવર્ત ઉપેક્ષિતઃ સહસ શીઘ્રમેવ સગર્ભાં ગર્ભિણીં હન્યાત્|| ૨૫||

Adhikarana AmagarBasrAvahetavaH (26) · Śloka 26

યસ્યાઃ પુનરતિમાત્રદોષોપચયાદ્યથોક્તૈર્વા વ્યવાયાદિભિરન્યૈર્વા વ્યાધિભિઃ પૂર્વોપચિતેન વા જનન્યપત્યયોઃ કર્મણા બન્ધનાન્મુચ્યતે ગર્ભઃ ફલમિવ વૃન્તાત્સમુક્તબન્ધનો ગર્ભશય્યામતિક્રમ્ય કૃતપ્લીહાન્ત્રવિવરૈરવસ્રંસમાનઃ કોષ્ઠસંક્ષોભમાપાદયતિ| તતઃ કોષ્ઠસંક્ષોભાદ્વાયુરપાનો મૂઢઃ કુક્ષિબસ્તિપાર્શ્વોદરયોનિશૂલાનાહવિણ્મૂત્રસઙ્ગાનાપાદ્ય ગર્ભં ચ્યાવયતિ તરુણં શોણિતભાવેન| સોઽભિહિતઃ પ્રાક્||૨૬||

યસ્યા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ગર્ભસ્ય બન્ધનં યત્ર તત્ર માતુરનુબન્ધો ભવતિ પરિપોષાર્થમ્| વૃન્તાદ્યેન શાખાયાં નિબધ્યતે ફલમ્| સ વ્યાપન્નો ગર્ભ આમઃ સન્ શોણિતભાવેનાપિ પ્રસૂયતે| તત્ર ચ વિધેયમુક્તમ્|| ૨૬||

Adhikarana mRutagarBAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

વિવૃદ્ધે તુ ગર્ભે સ્તબ્ધં સ્તિમિતં શીતમશ્મગર્ભમિવોદરમાભાતિ| શૂલમધિકમુપજાયતે| ન ચ સ્પન્દતે ગર્ભો નાઽઽવ્યઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ| ન સ્રવતિ યોનિરક્ષિણી ચાસ્યાઃ સ્રંસ્યેતે| તથા ભૃશમરતિપરીતા વ્યથતેઽન્યથા ચેષ્ટતે તામ્યતિ ભ્રામ્યતિ રોદિત્યહર્નિશમ્| ન સ્વપિતિ| પૂત્યુચ્છ્વાસા કૃચ્છ્રાચ્છ્વસિત્યતિકષ્ટં પ્રાણિતિ| જક્ષિતીત્યેવંવિધાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભાં વિદ્યાત્||૨૭||

યદા તુ વૃદ્ધો વ્યાપદ્યતે તદા ગર્ભિણ્યાઃ સ્તબ્ધોદરત્વાદિકં કરોતિ| આવ્યો ગર્ભપ્રસવવેદનાઃ| અક્ષ્ણોઃ સ્રંસો બન્ધઃ ભ્રંશઃ| પૂતિરુચ્છ્વાસો યસ્યાઃ સા તથોક્તા| અતિકષ્ટં પ્રાણિતિ| કથમપિ ચેષ્ટાસુ પ્રભવતિ| જીવતિ વા કષ્ટં ચ જક્ષિતિભક્ષયતિ| સ્વપિતિ વા ઇત્યેવંવિધલક્ષણયુક્તાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભાં વિદ્યાત્|

Adhikarana mUDhagarBalakShaNam (28) · Śloka 28

તં તુ ગર્ભં કદાચિદસમ્યગપત્યપથમનેકધા પ્રતિપન્નં વિગુણેનેવ વાયુના પીડિતં મોહિતં ચ મૂઢગર્ભમિત્યાહુઃ| વિગુણાનિલપ્રતિપીડનવૈચિત્ર્યાદસઙ્ખ્યગતિં ચ||૨૮||

તં ગર્ભં કદાચિદ્વાતવશાદસમ્યગનાર્જવેનાપત્યપથં યોનિમાર્ગં પ્રવૃત્તં વાયુના પીડિતં મોહિતમસ્પન્દં મૂઢગર્ભમિત્યાહુરાચાર્ય્યાઃ| વાયુપીડનવૈચિત્ર્યાચ્ચ તસ્ય ગર્ભસ્યાસઙ્ખ્યગતિત્વમ્|| ૨૮||

Adhikarana mUDhagarBagatayaH sthAnAni ca (29) · Śloka 29

સમાસતસ્તુ ત્રિવિધા ગતિરુર્ધ્વા, તિર્ય્યઙ્, ન્યુબ્જા ચ| સંસ્થાનાનિ પુનરષ્ટૌ| તાન્યત્રૈવોત્તરત્ર વક્ષ્યન્તે||૨૯||

સંક્ષેપેણ ત્રિવિધા ગતિરૂર્ધ્વાદિભેદેન| ઊર્ધ્વા યસ્યામુત્થિતો ગર્ભ આયાતિ| તિરશ્ચીના ગર્ભિણીપાર્શ્વયોઃ કૃતપાદશિરસઃ| ન્યુબ્જા અધશ્શિરસ ઊર્ધ્વપાદસ્ય| તસ્ય ચ ગર્ભસ્યાષ્ટૌ સંસ્થાનાનિ| તાનિ ચ વક્ષ્યન્તે- ૧. સક્થિભ્યામાગમનમેકમ્| ૨. એકેન સક્થ્ના દ્વિતીયમ્| ૩. સ્ફિઙ્મૂલેન તૃતીયમ્| ૪. તિર્ય્યક્ ચતુર્થમ્| ૫. પાર્શ્વવૃત્તશિરસઃ પઞ્ચમમ્| ૬. બાહુદ્વયેન ષષ્ઠમ્| ૭. વક્રેણ પૃષ્ઠેન પાણિપાદશિરસા યોનિમુખાગમનં સપ્તમમ્| ૮. એકેન પાદેન યોનિં દ્વિતીયેન ગુદમિત્યષ્ટમમ્|| ૨૯||

Adhikarana asAdhyamUDhagarBAlakShaNam (30) · Śloka 30

તેષુ સર્વેષ્વપિ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થામાક્ષેપયોનિભ્રંશસંવરણમક્કલશ્વાસભ્રમાભિપન્નાં શીતગાત્રાં પૂત્યુદ્ગારાં ચ વર્જયેત્||૩૦||

તેષુ સર્વેષ્વપિ મૂઢગર્ભેષુ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થત્વાદિયુક્તાં ગર્ભિણીં વર્જયેત્| ન ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ|| ૩૦||

Adhikarana mRutagarBashalyopekShAyAM vyApat (31) · Śloka 31

ન તુ ક્ષણમપ્યુપેક્ષેત ગર્ભશલ્યમ્| તદ્વિનિરુચ્છવાસીકૃત્યાઽઽશુ જનનીં હન્યાત્||૩૧||

શલ્યભૂતં ગર્ભં મૃતં સન્તં ક્ષણમપિ ભિષઙ્નોપેક્ષેત| તદ્ધિ ગર્ભશલ્યં જનન્યા ઉચ્છ્વાસરોધં કૃત્વ તાં હન્યાત્|| ૩૧||

Adhikarana sacetanamUDhagarBasya Cedane vyApattatrAnuShTheya~jca (32) · Śloka 32

સચેતનશ્ચ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય્યમાણો વિષયમઙ્ગાનિ વિક્ષિપેત્| તસ્માત્ તત્સઙ્ગે સૂત્યઃ પ્રયતેરન્ પુર્વોક્તાનિ ચ મન્ત્રૌષધાનિ પ્રયુઞ્જીત||૩૨||

અવિજ્ઞાનાચ્ચ સચેતનોઽપિ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય્યમાણો વિષમં કૃત્વાઙ્ગાનિ વિક્ષિપન્ નિરુચ્છ્વાસીકૃત્ય જનનીં હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| તસ્માત્તસ્ય જિવતો ગર્ભસ્ય સઙ્ગે અપ્રસવે સૂત્યો યા અનુભૂતાનેકપ્રસવાસ્તાઃ| પ્રસવાય નાનાવિધૈરુપાયૈઃ પ્રયતેરન્|| ૩૨||

Adhikarana garBasa~ggasya traividhyam (33) · Śloka 33

ત્રિવિધસ્તુ સઙ્ગો ભવતિ| શિરસ્યંસે જઘને વા| તસ્ય હિ સઙ્ગસ્ત્રિવિધો ભવતિ| મૂઢગર્ભનિર્હરણન્તત્ર મતાન્તરાણિ મૂઢગર્ભસ્ય તુ જરાયુપાતનસામાન્યં કર્મેત્યેકે| મન્ત્રાદિક- ર્માથર્વવેદવિહિતમિત્યેકે| દૃષ્ટકર્મણા શલ્યહર્ત્રા શલ્યા- હરણમિત્યેકે||૩૩||

યઃ પુનર્મૂઢગર્ભસ્તસ્યૈકે આચાર્ય્યાઃ અચેતનસામાન્યાજ્જરાયુપાતનસદૃશં કર્મેતિ કથયન્તિ| અન્યે મન્ત્રાદિકં દૈવેહેતોઃ| કેચિદાઽઽહરણમાશુકારિત્વાત્પ્રત્યક્ષોપાયત્વાચ્ચ|

Adhikarana garBashastrakarmaNaH kaShTatamatvam (34) · Śloka 34

ન ત્વતઃ કષ્ટતમમસ્તિ શસ્ત્રકર્મ| યતો યોનિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રગર્ભાશયાદીનાં મધ્યે તાનનુપહિંસતાઽસ્પર્શવતા શસ્ત્રમવચાર્ય્યમુત્કર્ષણવ્યાવર્તનોત્કર્તનચ્છેદનભેદનપીડનર્જૂકરણાનિ ચૈકેન પાણિના કાર્ય્યાણિ||૩૪||

અતો ગર્ભશસ્ત્રકર્મણોઽન્યચ્છસ્ત્રકર્મ કષ્ટતમં નાસ્તિ| યતો યોન્યાદીનિ રક્ષ્યાણિ સ્પર્શનેનૈવ શસ્ત્રમવચાર્ય્યમદૃષ્ટિગોચરત્વાત્| એકેનૈવ પાણિનોત્કર્ષણાદીનિ કાર્ય્યાણીત્યતિકષ્ટમ્|| ૩૪||

Adhikarana mUDhagarBe prANasaMshayerAshu shastramavacAryam (35) · Śloka 35

તસ્માદીશ્વરમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાય તદ્વિદ્યસહિતસ્તમુપક્રમેત્| અક્રિયાયાં ધ્રુવં મરણમ્| ઉપક્રમે સંશયઃ| તથોદરાઽશ્મરીપ્રભૃતીનપિ||૩૫||

તસ્માદ્ભિષગીશ્વરમાપૃચ્છ્ય યથા મૃતાયામયશસા યોગો ન ભવતીતિ| પરં ચ યત્નમાસ્થાય કૃતાભ્યાસૈશ્ચ ભિષગ્ભિઃ શસ્ત્રેણોપક્રમેત| યસ્માદનાહરણે ગર્ભસ્ય ગર્ભિણ્યાશ્ચ ધ્રુવમવશ્યં મૃત્યુર્ભવતિ| ઉપક્રમે તુ સંશયઃ| પ્રસઙ્ગાદુદરાદીનામપ્યેવં વિજ્ઞેયમ્|

Adhikarana mUDhagarBAharaNavidhiH (36) · Śloka 36

અથોત્તાનાયા વ્યાભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રચુમ્બલાન્નમિતકટિપ્રદેશાયાશ્ચ ધન્વનાગવૃન્તિકાશાલ્મલીપિચ્છાઘૃતૈરભ્યજ્ય હસ્તં યોનિં ચ ગર્ભમાહરેત્||૩૬||

વ્યાભુગ્ને સઙ્કુચિતે સક્થિની| વસ્ત્રચુમ્બલં પટ્ટમયઃ કોમલપિણ્ડઃ| નાગવૃન્તિકા સલ્લકી સ્વનામિકા| વા નાગમૃત્તિકેતિ પાઠઃ| હસ્તં ભિષજઃ| ઇત્યુત્તાનાયા ગર્ભમાહરેત્|| ૩૬||

Adhikarana tatra prakArAntaranirdeshaH (37) · Śloka 37

તત્ર સક્થિભ્યામાગતસ્યાનુલોમમાઞ્છનમેવ| એકસક્થિપ્રપન્નસ્યેતરં સક્થિં પ્રસાર્ય્ય| સ્ફિગ્દેશાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રતિષિધ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્ય્ય| તિર્ય્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવાપરાર્ધમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવમાનીય| પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસોંઽસં પ્રતિપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીય| બાહુદ્વયપ્રપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યાઽસૌ શિરોમૂલમાનીય નિર્હરેત્||૩૭||

તત્રેત્યાદિ આચ્છાનમાત્મદિક્કર્ષણમ્| સક્થિની પ્રસાર્ય્ય તન્નિર્હરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્ફિગ્દેશં યોનિમુખાદન્તૈર્નીત્વા પાદૌ યોનિમુખમાનીય| સક્થિની પ્રસાર્ય ગર્ભસ્ય| પરિઘો દણ્ડાકાર આયુધો યોનિમધ્યે હિ તત્પરિવર્તને છિનત્તીતિ| પૂર્વાર્ધં શિરોભાગઃ| પાર્શ્વે વક્રં શિરો યસ્ય| તસ્યાં સમ્પ્રતિપીડ્ય શિર અપત્યપથમાનીય નિર્હરેત્|| ૩૭||

Adhikarana shastradAraNArhamUDhagarBalakShaNam (38) · Śloka 38

યસ્ત્વાભુગ્નમધ્યઃ પાણિપાદશિરોભિર્યોનિં પ્રતિપદ્યતે| યશ્ચાભુગ્ન એકેન પાદેન યોનિં દ્વિતીયેન પાયુમ્| તૌ મૂઢૌ હસ્તેનાહર્તુમશક્યાવિતિ શસ્ત્રમવચારયેત્||૩૮||

યૌ વા તાભ્યાં સંસ્થાનાભ્યાં મૂઢગર્ભૌ તૌ દ્વાવેવ હસ્તેનાહર્ત્તુમશક્યત્વાત્ શસ્ત્રદારણમર્હતઃ|| ૩૮||

Adhikarana tatra shastrAvadAraNavidhiH (39) · Śloka 39

અથ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલિશસ્ત્રેણ વા (શિરો) વિદાર્ય્ય શિરાઃ કપાલાન્યાહૃત્ય ગર્ભશઙ્કુના ગૃહીત્વા ચિબુકે તાલુન્યુરસિ કક્ષ્યાયાં વાઽપહરેત્| અભિન્નશિરસં ચાક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા| તથાસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહું છિત્વા| દૃતેરિવાધ્માતસ્ય વાતપૂર્ણમુદરમવદાર્ય્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્| જઘનસક્તસ્ય જઘનકપાલાનિ દારયિત્વેતિ||૩૯||

અથેત્યાદિ સુબોધમ્| ગર્ભશઙ્કુઃ પૂર્વોક્તં વક્રવક્ત્રં યન્ત્રમ્| ગર્ભસ્ય હિ કક્ષ્યાદ્યાસજ્જને બડિશવત્| યસ્ય તુ યુક્તિવશાત્ કપાલાન્યવિદારિતાનિ તસ્યાક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા શઙ્ક્વા બડિશવત્ સક્થિઃ|| ૩૯||

Adhikarana api ca- (40) · Śloka 40

યદ્યદ્વાયુવશાદઙ્ગં સજ્જેદ્ગર્ભસ્ય ખણ્ડશઃ| તત્તચ્છિત્વા હરેત્સમ્યગ્રક્ષેત્રારીં ચ યત્નતઃ||૪૦||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| યદિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૦||

Adhikarana vyapagatagarBashalyAyA upacArAH (41) · Śloka 41

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્પૂર્વવદ્ભિષક્| એવં નિર્હૃતશલ્યાન્તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા| દદ્યાદભ્યક્તદેહાયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું તતઃ| યોનિર્મૃદુર્ભવત્તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ| દીપ્યકાતિવિષારાસ્નાહિંગ્વેલાપઞ્ચકોલકાત્| ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા પાયયેત્તઃ| કટુકાતિવિષાપાઠાશાકત્વઘિઙ્ગુતૈજનીઃ| તદ્વચ્ચ દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ| ત્રિરાત્રમેવં સપ્તાહં સ્નેહમેવ તતઃ પિબેત્| સાયં પિબેદરિષ્ટં ચ તથા સુકૃતમાસવમ્| શિરીષકકુભક્વાથપિચૂન્યોનૌ ચ નિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્યથાસ્વમુપાચરેત્| પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્| રસો દશાહં ચ પરં લઘુપથ્યાલ્પભોજના| સ્નેહાભ્યઙ્ગપરા સ્નેહાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| ઊર્ધ્વઞ્ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સ ક્રમેણ સુખાનિ ચ||૪૧||

મૃતગર્ભ આહતે યાઽવશિષ્ટઽપરા સ પૂર્વોક્તા| દીપ્યકાદીનાં સમાનાં ચૂર્ણં સ્નેહેન ઘૃતાદ્યન્યતમેન યથાયોગ્યં પાયયેત્| તેષામેવ કલ્કં વ| કલ્કો જલપિષ્ટદ્રવ્યમ્| દીપ્યકાદિવત્ કટુકાદીનિ| એવમેવૌષધેન ત્રિરાત્રમાસીત દોષસ્રાવાય વેદનોપશમાય ચ| દોષો ન વાતાદિઃ| અપિતુ રક્તપિચ્છાદિઃ| ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્નેહમેવ સપ્તરાત્રં પિબેત્| ઔષધપ્રતિષેધાર્થમેવકારઃ| એવં સાયમરિષ્ટં પ્રાતઃ સ્નેહે પીતે| ઉપદ્રવા જ્વરાદયો વ્યાધયઃ| એવં ત્ર્યહમૌષધમ્| સ્નેહઃ સપ્તરાત્રમ્| દશાહં પયઃ| દશાહં માંસરસ ઇતિ ક્રમઃ| તતોઽનન્તરં સ્નેહાભ્યઙ્ગપરા સતી વાતવ્યાધિનિર્દિષ્ટાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| આદિશબ્દેન તત્સ્વરૂપાણામન્યેષાં ગ્રહણમ્| તતશ્ચતુર્થમાસાન્તં યાવલ્લઘુભોજનત્વાદિયુક્તા, પઞ્ચમાન્માસાદારભ્ય ક્રમેણ ન સહસ યથેષ્ટાનિ સુખાનિ ભજેત્|| ૪૧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

અથ બલાતૈલમુપદેક્ષ્યામઃ| બલામૂલાકષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્| તાવન્ત એવ પયસો યવકોલકુલત્થદશમૂલક- ષાયસ્ય ભાગો ભાગશ્ચતુર્દશસ્તૈલસ્ય| તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચાવાપ્ય કાકોલીક્ષીરકાકોલી- જીવકર્ષભકમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદાક્ષીરશુક્લામધુ- કદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાચન્દનશારિવાતગરકુષ્ઠશતાવર્ય્યશ્વ- ગન્ધાપુનર્નવાશતપુષ્પાવરાપત્રરસસરલશૈલેયૈલાવચા- ઽગરુકાલાનુસારિસૈન્ધવાનિ શનૈર્મૃદ્વગ્નિના સાધયિત્વા સુભાજનેઽનુગુપ્તં નિદધ્યાત્| એષ ભગવતો ધન્વન્તરે- રભિમતસ્તૈલરાજો રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણાં સૂતિકાનાં કૃશાનાં શિશૂનામતીતવયસાં સુકુમારાણાં શૂલિનાં મહાગ્રહ- ગૃહીતાનાં દીર્ઘરોગક્ષપિતવપુષાં મર્મવિદ્ધપતિતાભિહત- ભગ્નવિશ્લિષ્ટદેહાનાં દૈવોપઘાતાતભિશપ્તમનોજ્વરપરી- તાનાં પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયોજ્યઃ| તેન બલ- પૌરુષસ્મૃતિમતિમેધાગ્નિવીર્ય્યૌજાંસિ વિવર્ધન્તે| પક્ષા- ઘાતાક્ષેપકાર્દ્દિતાદિવિવિધવાતવિકારગુલ્મહિક્કાશ્વાસ- કાસા નિવર્તન્તે| અહરહશ્ચોપયુજ્યમાને ષણ્માસાદન્ત્ર- વૃદ્ધિઃ પ્રશામ્યતિ ચ| વન્ધ્યા ચ પુત્રં ગુણવન્તમિચ્છયા લભત ઇતિ||૪૨||

સ્નેહાન્ ભજેદિત્યુક્તિપ્રસઙ્ગેન બલાતૈલમેકમુચ્યતે| દ્વિતીયં તુ બલાશતં છિન્નરુહાપાદમિત્યાદિશબ્દયુક્તં વક્ષ્યતે| અથેતિ મઙ્ગલાર્થઃ| બલામૂલક્વાથસ્ય ષડ્ ભાગાઃ| ક્ષીરસ્ય ષડેવં દ્વાદશ| યવાદીનાં ત્રયાણાં ચતુર્થસ્ય દશમૂલસ્ય ચૈકીકૃત્ય ક્વાથસ્યૈકો ભાગઃ| એવં ત્રયોદશ ભાગાઃ ક્વાથસ્ય| ચતુર્દશો ભાગસ્તૈલસ્ય| તૈલાચ્ચતુર્થભાગેનાવાપનમ્| ક્વાથ્યદ્રવ્યાણાં જલાત્ ષોડશાંશં માનમ્| ક્વાથદ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ ક્વાથશેષઃ| દશમૂલસમુદાયસ્ય યવાદ્યન્યતમસમત્વમ્| કાકોલ્યાદીનાં પરસ્પરસમત્વમ્| ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરકાકોલી| પત્રં ગન્ધપત્રમ્| રસો બોલઃ| કાલાનુસાર્ય્યમુશીરમ્| એવં દ્વાત્રિંશદાવાપનદ્રવ્યાણિ|| સુબોધમ્|| ૪૨||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanam (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- બસ્તિદ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ| જન્મકાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્છિશુમ્||૪૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| ગર્ભસ્ય જન્મકાલે જીવતો યદિ માતા વિપન્ના સ્યાત્તતઃ કુક્ષિપ્રસ્પન્દનેન જીવન્તં ગર્ભં વિદિત્વા તતો બસ્તિદ્વારે વિપાટ્ય તમુદ્ધરેત્|| ૪૩||

Adhikarana garBasrAve mAsAnusAraM garBasthA- pakAH yogAH (44) · Śloka 44

મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ| અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણતિલાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા ચોત્પલશારિવા| અનન્તા શારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા| બૃહતીદ્વયકાશ્મર્ય્યક્ષીરિશૃઙ્ગત્વચો ઘૃતમ્| પૃશ્નિપર્ણીબલાશિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રામધુપર્ણિકા| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુમધુકં બલા| સપ્તૈતાન્ પયસ યોગાનર્ધશ્લોકસમાપનાન્| ક્રમાત્ સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્||૪૪||

મધુકાદીનિ ચત્વારિ પ્રથમે માસે ગર્ભં સ્રવતિ યોજયેદ્યથાયોગ્યકલ્પનયા અશ્મન્તકાદીનિ દ્વિતીયે| અશ્મન્તકો ભાલુકપર્ણઃ| તામ્રવલ્લી રામતરુણી મઞ્જિષ્ઠા વા| વૃક્ષાદન્યાદીનિ પઞ્ચ તૃતીયે| વૃક્ષાદની દ્રુમવ્યાધિઃ| સૈવ વન્દાકઃ| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| અનન્તાદીનિ પઞ્ચ ચતુર્થે માસિ યોજયેત્| અનન્તા દૂર્વા| પદ્મા પદ્મચારિણી| ઘૃતં યથોપયોગમ્| ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શૃઙ્ગત્વચો યથાલાભં પઞ્ચમે| શૃઙ્ગમઙ્કુરમ્| પૃશ્નિપર્ણ્યાદીનિ ષડ્ ષષ્ઠે| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| મધુપર્ણિકા જીવન્તી| શૃઙ્ગાટકાદીનિ સપ્તમે|| ૪૪||

Adhikarana aShTamamAsAtpraBRutigarBasyApyAyanAyogAH (45) · Śloka 45

કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધકાત્| મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ| યોજયેદ્દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ||૪૫||

ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભ- વ્યાપન્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ કપિત્થાદીનાં ષણ્ણાં મૂલૈઃ શૃતં ક્ષીરમષ્ટમે| શારિવાદિચતુષ્ટયેન નવમે| પયસ્યયા દશમે| અથવા યષ્ટિમધુકાદિત્રયેણ દશમે| સર્વં બૃંહણમામાન્વયં વિના જ્ઞેયમ્|| ૪૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શરીરસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ