4. marmavibhāgaśārīrō'dhyāyaḥ

Adhikarana marmaviBAgaSArIro~adhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો મર્મવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana marmaNAM saMKyA (1) · Śloka 1

સુખગ્રહણાદ્યર્થં ચ પૂર્વં મર્મણાં સઙ્ખ્યાં બક્તુમાહ સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્| |૧|

Adhikarana teShAM sthAnAni (1-2) · Śloka 2

તેષામેકાદશાદિશેત્| પૃથક્સક્થ્નોસ્તથા બાહ્વોસ્ત્રીણિ કોષ્ઠે નવોરસિ||૧|| પૃષ્ઠે ચતુર્દશોર્ધ્વં તુ જત્રોસ્ત્રિંશચ્ચ સપ્ત ચ| |૨|

Adhikarana talahRunmarmaNaH sthAnaM karma ca (2-3) · Śloka 3

ઇદાનીમેષાં મર્મણામાપાદતલાન્મસ્તકં યાવદ્વિશિષ્ટદેશસમાશ્રયેણ વિશિષ્ટસંજ્ઞાન્તરાણિ વિશિષ્ટકર્માણિ મર્માણિ દર્શયિતુમાહ | મધ્યે પાદતલસ્યાહુરભિતો મધ્યમાઙ્ગુલિમ્||૨|| તલહૃન્નામ રુજયા તત્ર વિદ્ધસ્ય પઞ્ચતા| |૩|

Adhikarana kShiprasya sthAnaM karma ca (3) · Śloka 3

| અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમધ્યસ્થં ક્ષિપ્રમાક્ષેપમારણમ્||૩||

Adhikarana kUrcasya sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

તસ્યોર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલે કૂર્ચઃ પાદભ્રમણકમ્પકૃત્| |૪|

Adhikarana kUrchaSirasaH sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

| ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરઃશોફરુજાકરમ્||૪||

Adhikarana gulPasya sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ ગુલ્ફો રુક્સ્તમ્ભમાન્દ્યકૃત્| |૫|

Adhikarana indrabasteH sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

| જઙ્ઘાન્તરે ત્વિન્દ્રબસ્તિર્મારયત્યસૃજઃ ક્ષયાત્||૫||

Adhikarana jAnunaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

જઙ્હ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે જાનુ ખઞ્જતા તત્ર જીવતઃ| |૬|

Adhikarana ANImarmaNaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

| જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વમાણ્યૂસ્તમ્ભશોફકૃત્||૬||

Adhikarana urvImarmaNaH sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

ઉર્વ્યૂરુમધ્યે તદ્વેધાત્સક્થિશોષોઽસ્રસઙ્ક્ષયાત્| |૭|

Adhikarana lohitAkShasya sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

| ઊરુમૂલે લોહિતાક્ષં હન્તિ પક્ષમસૃક્ક્ષયાત્||૭||

Adhikarana viTapasya sthAnaM karma ca (8) · Śloka 8

મુષ્કવઙ્ક્ષણયોર્મધ્યે વિટપં ષણ્ઢતાકરમ્| |૮|

Adhikarana iti sakthnoH pratyekamekAdaSa marmANi ,tathA bAhvoH pratyekamekAdaSa ,atra maNibandha kUrparakakShAdhRu~gmarmaNAM sthAnaM karma , (8-9) · Śloka 9

| ઇતિ સક્થ્નોસ્તથા બાહ્ણોર્મણિબન્ધોઽત્ર ગુલ્ફવત્||૮|| કૂર્પરં જાનુવત્કૌણ્યં તયોર્વિટપવત્પુનઃ| કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધૃક્ કુણિત્વં તત્ર જાયતે||૯||

Adhikarana gudamarmaNaH sthAnaM karma ca (10) · Śloka 10

ઇતિ શાખાસુ મર્માણિ ચતુશ્ચત્વારિંશદુક્ત્વા, અન્તરાધૌ કથયતિ સ્થૂલાન્ત્રબદ્ધઃ સદ્યોઘ્નો વિડ્વાતવમનો ગુદઃ| |૧૦|

Adhikarana bastimarmaNaH sthAnaM karma ca (10-12) · Śloka 12

અધુના બસ્ત્યાખ્યમાહ | મૂત્રાશયો ધનુર્વક્રો બસ્તિરલ્પાસ્રમાંસગઃ||૧૦|| એકાધોવદનો મધ્યે કટ્યાઃ સદ્યો નિહન્ત્યસૂન્| ઋતેઽશ્મરીવ્રણાદ્વિદ્ધસ્તત્રાપ્યુભયતશ્ચ સઃ||૧૧|| મૂત્રસ્નાવ્યેકતો ભિન્ને વ્રણો રોહેચ્ચ યત્નતઃ| |૧૨|

Adhikarana nABimarmaNaH sthAnaM karma ca (12-13) · Śloka 13

| દેહામપક્વસ્થાનાનાં મધ્યે સર્વસિરાશ્રયઃ||૧૨|| નાભિઃ સોઽપિ હિ સદ્યોઘ્નો| |૧૩|

Adhikarana hRudayamarmaNaH sthAnaM karma ca (13) · Śloka 13

દ્વારમામાશ્યસ્ય ચ| સત્વાદિધામ હૃદયમ્ સ્તનોરઃ કોષ્ઠમધ્યગમ્||૧૩||

Adhikarana stanarohitasya sthAnaM karma ca,stanamUlasya sthAnaM karma ca (14) · Śloka 14

સ્તનરોહિતમૂલાખ્યે દ્વ્યઙ્ગુલે સ્તનયોર્વદેત્| ઊર્ધ્વાધોઽસ્રકફાપૂર્ણકોષ્ઠો નશ્યેત્તયોઃક્રમાત્||૧૪||

Adhikarana apastamBamarmaNoH sthAnaM karma ca (15) · Śloka 15

અપસ્તમ્ભાવુરઃપાર્શ્વે નાડ્યાવનિલવાહિની| રક્તેન પૂર્ણકોષ્ઠોઽત્ર શ્વાસાત્કાસાચ્ચ નશ્યતિ||૧૫||

Adhikarana apalApamarmaNoH sthAnaM karma ca (16-17) · Śloka 17

પૃષ્ઠવંશોરસોર્મધ્યે તયોરેવ ચ પાર્શ્વયોઃ| અધોંઽસકૂટયોર્વિદ્યાદપાલાપાખ્યમર્મણી||૧૬|| તયોઃ કોષ્ઠેઽસૃજા પૂર્ણે નશ્યેદ્યાતેન પૂયતામ્| |૧૭|

Adhikarana kaTIkataruNayoHsthAnaM karma ca (17-18) · Śloka 18

ઇદાનીં પૃષ્ઠે વક્તિ | પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય શ્રોણીકર્ણૌ પ્રતિ સ્થિતે||૧૭|| વંશાશ્રિતે સ્ફિજોરૂર્ધ્વં કટીકતરુણો સ્મૃતે| તત્ર રક્તક્ષયાત્પાણ્ડુર્હીનરૂપો વિનશ્યતિ||૧૮||

Adhikarana kukundarayoH sthAnaM karma ca (19-20) · Śloka 20

પૃષ્ઠવંશં હ્યુભયતો યૌ સન્ધી કટીપાર્શ્વયોઃ| જઘનસ્ય બહિર્ભાગે મર્મણી તૌ કુકુન્દરૌ||૧૯|| ચેષ્ટાહાનિરઘઃકાયે સ્પર્શાજ્ઞાનં ચ તદ્વ્યધાત્| |૨૦|

Adhikarana nitambamarmaNoH sthAnaM karma ca (20-21) · Śloka 21

| પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ યાવુપરિ શ્રોણિકર્ણયોઃ||૨૦|| આશયચ્ચાદનૌ તૌ તુ નિતમ્બૌ તરુણાસ્થિગૌ| અધઃશરીરે શોફોઽત્ર દૌર્બલ્યં મરણં તતઃ||૨૧||

Adhikarana pArSvasandhimarmaNoH sthAnaM karma ca (22-23) · Śloka 23

પાર્શ્વાન્તરનિબદ્ધૌ ચ મધ્યે જઘનપાર્શ્વયોઃ| તિર્યગૂર્ધ્વં ચ નિર્દિષ્ટૌ પાર્શ્વસન્ધી તયોર્યધાત્||૨૨|| રક્તપૂરિતકોષ્ઠસ્ય શરીરાન્તરસમ્ભવઃ| |૨૩|

Adhikarana bRuhatImarmaNoH sthAnaM karma ca (23-24) · Śloka 24

| સ્તનમૂલાર્જવે ભાગે પૃષ્ઠવંશાશ્રયે સિરે||૨૩|| બૃહત્યૌ, તત્ર વિદ્ધસ્ય મરણં રક્તસઙ્ક્ષયાત્| |૨૪|

Adhikarana aMsaPalakamarmaNoH sthAnaM karma ca (24-25) · Śloka 25

| બાહુમૂલાભિસમ્બદ્ધે પૃષ્ઠવંશસ્ય પાર્શ્વયોઃ||૨૪|| અંસયોઃ ફલકે બાહુસ્વાપશૌષૌ તયોર્વ્યધાત્| |૨૫|

Adhikarana aMsamarmaNoH sthAnaM karma ca (25-26) · Śloka 26

| ગ્રીવામુભયતઃ સ્નાવ્ની ગ્રીવાબાહુશિરોન્તરે||૨૫|| સ્કન્ધાંસપીઠસમ્બન્ધાવંસૌ બાહુક્રિયાહરૌ| |૨૬|

Adhikarana nIlAmarmaNoH sthAnaM karma ca,manyAmarmaNoH sthAnaM karma ca (26-27) · Śloka 27

| કણ્ઠનાડીમુભયતઃ સિરા હનુસમાશ્રિતાઃ||૨૬|| ચતસ્રસ્તાસુ નીલે દ્વે મન્યે દ્વે મર્મણી સ્મૃતે| સ્વરપ્રણાશવકૃત્યં રસાજ્ઞાનં ચ તદ્વ્યધે||૨૭||

Adhikarana mAtRukAmarmaNAM sthAnaM karma ca (28) · Śloka 28

કણ્ઠનાડીમુભયતો જિહ્વાનાસાગતાઃ સિરાઃ| પૃથક્ ચતસ્રસ્તાઃ સદ્યો ઘ્નન્ત્યસૂન્માતૃકાહ્વયાઃ||૨૮||

Adhikarana kRukATikAmarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

કૃકાટિકે શિરોગ્રીવાસન્ધૌ, તત્ર ચલં શિરઃ| |૨૯|

Adhikarana vidhuramarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

| અધસ્તાત્કર્ણયોર્નિમ્ને વિધુરે શ્રુતિહારિણી||૨૯||

Adhikarana PaNamarmaNoH sthAnaM karma ca (30) · Śloka 30

ફણાવુભયતો ઘ્રાણમાર્ગં શ્રોત્રપથાનુગૌ| અન્તર્ગલસ્થિતૌ વેધાદ્ગન્ધવિજ્ઞાનહારિણૌ||૩૦||

Adhikarana apA~ggamarmaNoH sthAnaM karma ca (31) · Śloka 31

નેત્રયોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરધઃ| તથોપરિ ભ્રુવોર્નિમ્નાવાવર્તાવાન્ધ્યમેષુ તુ||૩૧||

Adhikarana Sa~gKamarmaNoH sthAnaM karma ca (32) · Śloka 32

અનુકર્ણં લલાટાન્તે શઙ્ખૌ સદ્યોવિનાશનૌ| |૩૨|

Adhikarana utkShepamarmaNoH sthAnaM karma ca ,sthapanImarmaNaH sthAnaM karma ca (32-33) · Śloka 33

| કેશાન્તે શઙ્ખયોરૂર્ધ્વમુત્ક્ષેપૌ, સ્થપની પુનઃ||૩૨|| ભ્રુવોર્મધ્યે, ત્રયેઽપ્યત્ર શલ્યે જીવેદનુદ્ધૃતે| સ્વયં વા પતિતે પાકાત્સદ્યો નશ્યતિ તૂદ્ધૃતે||૩૩||

Adhikarana SRu~ggATakamarmaNAM sthAnaM karma ca (34-35) · Śloka 35

જિહ્વાક્ષિનાસિકાશ્રોત્રખચતુષ્ટયસઙ્ગમે| તાલુન્યાસ્યાનિ ચત્વારિ સ્રોતસાં, તેષુ મર્મસુ||૩૪|| વિદ્ધઃ શૄઙ્ગાટકાખ્યેષુ સદ્યસ્ત્યજતિ જીવિતમ્| |૩૫|

Adhikarana sImantamarmaNAM sthAnaM karma ca (35-36) · Śloka 36

| કપાલે સન્ધયઃ પઞ્ચ સીમન્તાસ્તિર્યગૂર્ધ્વગાઃ||૩૫|| ભ્રમોન્માદમનોનાશૈસ્તેષુ વિદ્ધેષુ નશ્યતિ| |૩૬|

Adhikarana AdhipamarmaNAM sthAnaM karma ca (36-37) · Śloka 37

| આન્તરો મસ્તકસ્યોર્ધ્વં સિરાસન્ધિસમાગમઃ||૩૬|| રોમાવર્તોઽધિપો નામ મર્મ સદ્યો હરત્યસૂન્| |૩૭|

Adhikarana sAmAnyaM marmalakShaNam (37) · Śloka 37

ઇતિ સપ્તોત્તરસ્ય મર્મશતસ્ય લક્ષણાન્યુક્ત્વા, સામાન્યેન યન્મર્મલક્ષણં તદાખ્યાતુમાહ | વિષમં સ્પન્દનં યત્ર પીડિતે રુક્ ચ મર્મ તત્||૩૭||

Adhikarana mAMsadInAM ShaNNAM samAgamo marma (38) · Śloka 38

માંસાસ્થિસ્નાયુધમનીસિરાસન્ધિસમાગમઃ| સ્યાન્મર્મેતિ ચ તેનાત્ર સુતરાં જીવિતં સ્થિતમ્||૩૮||

Adhikarana evaM marmakalpanA ShoDhA,ekaiva vA marmakalpanA (39) · Śloka 39

બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ ષોઢૈવં મર્મકલ્પના| પ્રાણાયતનસામાન્યદૈક્યં વા મર્મણાં મતમ્||૩૯||

Adhikarana mAMsAdInAM marmaNAM saMKyayA~aBidhAnam ,mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40) · Śloka 40

માંસાદીનાં સન્ધ્યન્તાનાં યથાસ્વં પ્રતિનિયતનિ મર્માણિ સઙ્ખ્યયાઽભિધાતુમાહ માંસજાનિ દશેન્દ્રાખ્યતલહૃત્સ્તનરોહિતાઃ| |૪૦|

Adhikarana mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40-41) · Śloka 41

| શઙ્ખૌ કટીકતરુણે નિતમ્બાવંસયોઃ ફલે||૪૦|| અસ્થ્ન્યષ્ટૌ| |૪૧|

Adhikarana snAvamarmANi trayoviMSatiH (41) · Śloka 41

સ્નાવમર્માણિ ત્રયોવિંશતિરાણયઃ| કૂર્ચકૂર્ચશિરોઽપાઙ્ગક્ષિપ્રોત્ક્ષેપાંસબસ્તયઃ||૪૧||

Adhikarana dhamanyASritAni nava (42) · Śloka 42

ગુદાપસ્તમ્ભવિધુરશૃઙ્ગાટાનિ નવાદિશેત્| મર્માણિ ધમનીસ્થાનિ|૪૨|

Adhikarana sirASritAni saptatriMSat (42-44) · Śloka 44

| સપ્તત્રિંશત્સિરાશ્રયાઃ||૪૨|| બૃહત્યૌ માતૃકા નીલે મન્યે કક્ષાધરૌ ફણૌ| વિટપે હૃદયં નાભિઃ પાર્શ્વસન્ધી સ્તનાધરે||૪૩|| અપાલાપૌ સ્થપન્યુર્વ્યશ્ચતસ્રો લોહિતાનિ ચ| |૪૪|

Adhikarana sandhimarmANi viMSati (44-45) · Śloka 45

| સન્ધૌ વિંશતિરાવર્તૌ મણિબન્ધૌ કુકુન્દરૌ||૪૪|| સીમન્તાઃ કૂર્પરૌ ગુલ્ફૌ કૃકાટ્યૌ જાનુની પતિઃ| |૪૫|

Adhikarana gudakakShAdharAdau anyeShAM matam (45-46) · Śloka 46

| માંસમર્મ ગુદોઽન્યેષાં,સ્નાવ્નિ કક્ષાધરૌ તથા||૪૫|| વિટપૌ વિધુરાખ્યે ચ, શૃઙ્ગાટાનિ સિરાસુ તુ| અપસ્તમ્ભાવપાઙ્ગૌ ચ, ધમનીસ્થં ન તૈઃ સ્મૃતમ્||૪૬||

Adhikarana mAMsAdijAnAM marmaNAM vyadhalakShaNam, mAMsaje marmaNi viddhe lakShaNAni (47) · Śloka 47

ઇદાનીં માંસાદિજાનાં મર્મણાં વ્યધલક્ષણમાહ વિદ્ધેઽજસ્રમસૃક્સ્રાવો માંસધાવનવત્તનુઃ| પાણ્ડુત્વમિન્દ્રિયાજ્ઞાનં મરણં ચાશુ માંસજે||૪૭||

Adhikarana asthimarmaNi viddhe lakShaNAni (48) · Śloka 48

મજ્જાન્વિતોઽચ્છો વિચ્છિન્નઃ સ્રાવો રુક્ ચાસ્થિમર્મણી| |૪૮|

Adhikarana snAvaje marmaNi viddhe lakShaNAni (48-49) · Śloka 49

| આયામાક્ષેપકસ્તમ્ભાઃ સ્નાવજેઽભ્યધિકં રુજા||૪૮|| યાનસ્થાનાસનાશક્તિર્વૈકલ્યમથવાઽન્તકઃ| |૪૯|

Adhikarana dhamanIsthe viddhe lakShaNAni (49) · Śloka 49

| રક્તં સશબ્દફેનોષ્ણં ધમનીસ્થે વિચેતસઃ||૪૯||

Adhikarana sirAmarmavyadhe lakShaNAni (50) · Śloka 50

સિરામર્મવ્યધે સાન્દ્રમજસ્રં બહ્વસૃક્સ્રવેત્| તત્ક્ષયાત્તૃડ્ભ્રમશ્વાસમોહહિધ્માભિરન્તકઃ||૫૦||

Adhikarana sandhije viddhe lakShaNAni (51) · Śloka 51

વસ્તુ શૂકૈરિવાકીર્ણં રૂઢે ચ કુણિખઞ્જતા| બલચેષ્ટાક્ષયઃ શોષઃ પર્વશોફશ્ચ સન્ધિજે||૫૧||

Adhikarana sadyaH prANaharANyekonaviMSatirmarmANi (52-53) · Śloka 53

નાભિશઙ્ખાધિપાપાનહૃચ્છૃઙ્ગાટકબસ્તયઃ| આષ્ટૌ ચ માતૃકાઃ સદ્યો નિઘ્નત્યેકાન્નવિંશતિઃ||૫૨|| સપ્તાહઃ પરમસ્તેષાં કાલઃ કાલસ્ય કર્ષણે| |૫૩|

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi trayastriMSat (53-55) · Śloka 55

| ત્રયસ્ત્રિંશદપસ્તમ્ભતલહૃત્પાર્શ્વસન્ધયઃ||૫૩|| કટીતરુણસીમન્તસ્તનમૂલેન્દ્રબસ્તયઃ| ક્ષિપ્રાપાલાપબૃહતીનિતમ્બસ્તનરોહિતાઃ||૫૪|| કાલાન્તરપ્રાણહરા માસમાસાર્દ્ધજીવિતાઃ| |૫૫|

Adhikarana viSalyaghnAni trINi ,tatra hetuH (55-56) · Śloka 56

| ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ, તત્ર હિ||૫૫|| વાયુર્માંસવસામજ્જમસ્તુલુઙ્ગાનિ શોષયન્| શલ્યાપાયે વિનિર્ગચ્છન્ શ્વાસાત્કાસાચ્ચ હન્ત્યસૂન્||૫૬||

Adhikarana vaikalyakarANi catuScatvAriMSat (57-59) · Śloka 59

ફણાવપાઙ્ગૌ વિધુરે નીલે મન્યે કૃકાટિકે| અંસાંસફલકાવર્તવિટપોર્વીકુકુન્દરાઃ||૫૭|| સજાનુલોહિતાક્ષાણિકક્ષાધૃક્કૂર્ચકૂર્પરાઃ| વૈકલ્યમિતિ ચત્વારિ ચત્વારિંશચ્ચ કુર્વતે||૫૮|| હરન્તિ તાન્યપિ પ્રાણાન્ કદાચિદભિઘાતતઃ| |૫૯|

Adhikarana rujAkarANyaShTau (59) · Śloka 59

| અષ્ટૌ કૂર્ચશિરોગુલ્ફમણિબન્ધા રુજાકરાઃ||૫૯||

Adhikarana marmaNAM pramANenABidhAnam ,a~ggulamAnAni dvAdaSamarmANi (60) · Śloka 60

તેષાં વિટપકક્ષાધૃગુર્વ્યઃ કૂર્ચશિરાંસિ ચ| દ્વાદશાઙ્ગુલમાનાનિ|૬૦|

Adhikarana dvya~ggulAni ShaT marmANi (60-61) · Śloka 61

| દ્વ્યઙ્ગુલે મણિબન્ધને||૬૦|| ગુલ્ફૌ ચ સ્તનમૂલે ચ| |૬૧|

Adhikarana trya~ggulAni catvAri marmANi (61) · Śloka 61

ત્ર્યઙ્ગુલં જાનુકૂર્પરમ્| |૬૧|

Adhikarana hastatalamAnAnyekonatriMSat (61-62) · Śloka 62

| અપાનબસ્તિહૃન્નાભિનીલાઃ સીમન્તમાતૃકાઃ||૬૧|| કૂર્ચશૃઙ્ગાટમન્યાશ્ચ ત્રિંશદેકેન વર્જિતાઃ| આત્મપાણિતલોન્માનાઃ|૬૨|

Adhikarana ardhA~ggulAni ShaT pa~jcASat ,anyeShAM mate tilavrIhimAnAni , (62-63) · Śloka 63

| શેષાણ્યર્દ્ધાઙ્ગુલં વદેત્||૬૨|| પઞ્ચાશત્ષટ્ ચ મર્માણિ, તિલવ્રીહિસમાન્યપિ| ઇષ્ટાનિ મર્માણ્યન્યેષામ્|૬૩|

Adhikarana marmABiGAtamaraNe kAraNam (63-66) · Śloka 66

ઇદાનીં યથા મર્માભિઘાતે મરણં સમ્પદ્યતે તથા દર્શયતિ | ચતુર્દ્ધોક્તાઃ સિરાસ્તુ યાઃ||૬૩|| તર્પયન્તિ વપુઃ કૃત્સ્નં તા મર્માણ્યાશ્રિતાસ્તતઃ| તત્ક્ષતાત્ક્ષતજાત્યર્થપ્રવૃત્તેર્ધાતુસઙ્ક્ષયે||૬૪|| વૃદ્ધશ્ચલો રુજસ્તીવ્રાઃ પ્રતનોતિ સમીરયન્| તેજસ્તદુદ્ધૃતં ધત્તે તૃષ્ણાશોષમદભ્રમાન્||૬૫|| સ્વિન્નસ્રસ્તશ્લથતનું હરત્યેનં તતોઽન્તકઃ| |૬૬|

Adhikarana marmABiGAte cikitsA (66-67) · Śloka 67

| વર્ધયેત્સન્ધિતો ગાત્રં મર્મણ્યભિહતે દ્રુતમ્||૬૬|| છેદનાત્સન્ધિદેશસ્ય સઙ્કુચન્તિ સિરા હ્યતઃ| જીવિતં પ્રાણિનાં તત્ર રક્તે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ||૬૭||

Adhikarana amarmaNi viddhasya jIvanAdi ,marmasu kShArAdIn varjayet (68-69) · Śloka 69

તદનેન પ્રકારેણ મર્માભિઘાતક્ષતાન્મરણમ્, ન ત્વમર્માભિઘાતક્ષતાત્| અત ઇદમાહ સુવિક્ષતોઽપ્યતો જીવેદમર્મણિ ન મર્મણિ| પ્રાણઘાતિનિ જીવેત્તુ કશ્ચિદ્વૈદ્યગુણેન ચેત્||૬૮|| અસમગ્રાભિઘાતાચ્ચ સોઽપિ વૈકલ્યમશ્નુતે| તસ્મત્ક્ષારવિષાગ્ન્યાદીન્ યત્નાન્મર્મસુ વર્જયેત્||૬૯||

Adhikarana svalpo~api marmAghAto~ati pIDAkaraH ,marmAshrayA rogA api tadvat (4) · Śloka 4

મર્માભિઘાતઃ સ્વલ્પોઽપિ પ્રાયશો બાધતેતરામ્| રોગા મર્માશ્રયાસ્તદ્વત્પ્રક્રાન્તા યત્નતોઽપિ ચ||૭૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં દ્વિતીયે શારીરસ્થાને મર્મવિભાગો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

Adhikarana atha garBavyApannAma caturtho~adhyAyaH --pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગર્ભવ્યાપદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana garBiNyAH sashUle puShpadarshane cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

સ્ત્રી ચેદાપન્નગર્ભા પરિહાર્ય્યાણ્યાસેવેત| તતશ્ચ યસ્યાઃ બસ્તિપાર્શ્વશ્રોણિયોનિમુખેષુ શૂલં પુષ્પદર્શનં ચ સ્યાત્ તાં મૃદુસુખશિશિરાસ્તરણશયનસ્થામીષદવનતશિરસં શીતપ્રદેહપરિષેકાદિભિરુપાચરેત્||૨||

Adhikarana cikitsAvisheShAH (3) · Śloka 3

તદ્યથા-સહસ્રધૌતેન સર્પિષાઽધોનાભેઃ સર્વતઃ પ્રદિહ્યાત્| મધુકસિદ્ધસર્પિષા સુશીતેન પિચુમાપ્લાવ્ય યોનિસમીપે સ્થાપયેત્| ગવ્યેન પયસા મધુકામ્બુના ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ વ પરિષેચયેત્| પરિપીતતત્સ્વરસાનિ ચ તૈલાનિ યોનૌ નિધાપયેત્| તચ્છૃઙ્ગસિદ્ધસ્ય વા ક્ષીરસર્પિષઃ પિચુમ્||૩||

Adhikarana garBiNyAH raktAtisrAve cikitsA (4) · Śloka 4

અતિસ્રવતિ તુ રક્તે તત એવ અક્ષમાત્રં પ્રાશયેત્| કેવ- લાદેવ વા ક્ષીરસર્પિષઃ| પદ્મોત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કં ચ સમધુશર્કરં લેહયેત્| ધાતકીગૈરિકિસર્જરસાઞ્જનચૂર્ણં વા મધુના| ન્યગ્રોધા- દિત્વક્પ્રવાલકલ્કં વા| શશૈણહરિણરુધિરં વા સક્ષૌદ્રં પાયયેત્| ઋદ્ધિવિદારીજીવન્તીર્વા પયસા| નીલોત્પલ- સિતાપક્વલોષ્ઠચન્દનાદિ વા| તણ્ડુલામ્બુવાસારસાન્ય- તરેણ| ગન્ધપ્રિયઙ્ગુસિતોત્પલશાલૂકોદુમ્બરશલાટુન્ય- ગ્રોધશૃઙ્ગાનિ વાઽઽજેન પયસા| કશેરુકમૃણાલકશૃઙ્ગાટકકાશ્મર્યપરુષકદ્રાક્ષાસારિ- વાપ્રપૌણ્ડરીકાનન્તોત્પલકદમ્બબીજક્વાથેન વા શર્ક- રામધુમધુરેણ શાલિચૂર્ણમ્| જીવનીયશૃતં વા ક્ષીરમ્| બલાતિબલાશાલિષષ્ટિકેક્ષુમૂલકાકોલીશૃતેન પયસા સમધુશર્કરેણ રક્તશાલ્યોદનં સુશીતં ભોજયેત્| શીત- વીર્ય્યજાઙ્ગલરસેન વા| રક્તપિત્તક્રિયાશ્ચ શોધનવર્જ્યાઃ પ્રયુઞ્જીત| સૌમ્યાશ્ચ મનોઽનુકૂલાઃ કથાઃ||૪||

Adhikarana shoNitasrAvaM vinA bastyAdi- shUle cikitsA (5) · Śloka 5

અદૃષ્ટશોણિતાં તુ મધુકપયસ્યાસુરદારુભિઃ સિદ્ધં પયઃ પાયયેત્| તામ્રવલ્યશ્મન્તકશતાવરીપયસ્યાભિર્વા| વિદાર્ય્યાદિગણેન વા| શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસક્ષીરસિદ્ધં વા સર્પિઃ| પલાણ્ડુરસસિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રમ્||૫||

Adhikarana trimAsaM yAvadasrasrutau garBasyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

અસમ્પૂર્ણત્રિમાસાયાસ્તુ પુષ્પદર્શને ગર્ભઃ પ્રાયો ન તિષ્ઠ- ત્યસઞ્જાતસારત્વાત્||૬||

Adhikarana AmAnvaye puShpadarshane cikitsopakramaH (7) · Śloka 7

આમાન્વયે ચોર્ધ્વમપિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| તત્ર રૂક્ષશી- તાનિ પ્રયુઞ્જીત||૭||

Adhikarana tatra cikitsAvidhiH (8) · Śloka 8

તદ્યથા-પ્રાગુપવાસં તતો દુરાલભામૃતોશીરપર્પટક- ઘનચન્દનાતિવિષાબલાકટ્વઙ્ગધાન્યાકક્વાથપાનમ્| તૃણધાન્યશાલિષષ્ટિકપેયામશનં ચ મુદ્ગાદિયૂષૈઃ| જિતે ત્વામે સ્નિગ્ધશીતાનિ પૂર્વવત્||૮||

Adhikarana AmagarBapAte cikitsA (9) · Śloka 9

આમગર્ભે તુ પતિતે મદ્યાનામન્યતમં સામર્થ્યતઃ પાયયેત્| ગર્ભકોષ્ઠવિશુદ્ધ્યર્થમર્તિવિસ્મરણાર્થઞ્ચ| અમદ્યપાં પાચ- નીયદ્રવ્યોપહિતાભિઃ સ્નેહલવણવર્જ્યાભિઃ સતિલાભિ- રુદ્દાલકાદિયવાગૂભિરુપાચરેદ્ યાવન્તો માસાસ્તાવન્ત્ય- હાનીતિ| તતઃ પ્રીણનૈર્બલાનુરક્ષિભિરસ્નેહૈરાહારૈરાદોષધાતુક્લેદ- શુદ્ધેઃ| આમગર્ભશેષેણ હિ પુનઃ પુનરકુશલમનુષજ્યેત| તસ્માત્ તીક્ષ્ણૈરનવશેષયન્નુપાચરેત્| તતઃ પરં સ્નેહપાનૈ- ર્બસ્તિભિરાહારૈશ્ચ દીપનીયપાચનીયજીવનીયબૃંહણીય- મધુરવાતહરૈરિતિ||૯||

Adhikarana garBasyopaviShTakopashuShkakasamBavahetuH (10) · Śloka 10

યસ્યાઃ પુનર્મહતિ જાતસારે ગર્ભે વર્જ્યાનામવર્જનાત્ પુષ્પ- દર્શનં સ્યાદન્યદ્વા યોનિસ્રવણમ્| તસ્યાસ્તન્નિમિત્તં વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્ય ગર્ભસ્ય રસવહાં નાડીં પ્રતિપીડ્યાવતિષ્ઠતે| તતો નાડ્યાં દોષૈઃ કુલ્યાયામિવ વહનાદ્ગર્ભો વૃદ્ધિમનાપ્નુવન્નુપવિશત્યુપશુષ્યતિ વા||૧૦||

Adhikarana upaviShTakagarBalakShaNam (11) · Śloka 11

તત્ર યસ્યાઃ કાદાચિત્કાર્ત્તવપરિસ્રાવાવલ્પૌ ચ દૃશ્યેતે સતતં ચ ગર્ભઃ પ્રાપ્તાત્ પરિમાણાદપરિહીયમાન એવ સ્ફુરતિ| ન ચ કુક્ષિર્વિવર્ધતે, તમુપવિષ્ટકમિત્યા- ચક્ષતે||૧૧||

Adhikarana upashuShkakagarBalakShaNam (12) · Śloka 12

યદા તુ પ્રતિમાસમાર્ત્તવં પ્રત્યહં વા પરિસ્રવણં નાત્યલ્પં ચ તથા પરિહીયમાણો ગર્ભશ્ચિરાત્ કિઞ્ચિત્ સ્પન્દતે| કુક્ષિશ્ચ વૃદ્ધોઽપિ પરિહીયતે| તદુપશુષ્કકં નાગોદરં ચ||૧૨||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH prasavakAlanishcayaH (13) · Śloka 13

તૌ તુ માતુરાહારતેજસાઽલ્પેનાપ્યાય્યમાનૌ યદા પુષ્ટૌ સ્યાતાં કેશદશનાદિયુક્તૌ| તદા વર્ષગણૈરપિ પ્રમદા પ્રસૂયેત એવ||૧૩||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (14) · Śloka 14

તત્ર વાતેનોપવિષ્ટકોપશુષ્કકયોર્વાયુઃ પ્રતિહન્યતે| સશબ્દં ફેનિલં વિચ્છિન્નં શકૃદુપવેશ્યતે| મૂત્રમુપરુધ્યતે| કટીપૃષ્ઠહૃદયેષુ વેદના| જૃમ્ભા, નિદ્રાનાશોઽભીક્ષ્ણં પ્રતિશ્યાયઃ, શુષ્કકાસઃ, સાદઃ, ક્ષ્વેડેતે ઇવ કર્ણૌ, તુદ્યેતે ઇવ શઙ્ખૌ| પિપીલિકાભિરિવ સંસૃજ્યતે શરીરં પરિઋન્તન્નિવ વાયુર્ભ્રમતિ કુક્ષૌ તમ ઇવ પ્રવેશ્યતે| દુઃખેનાન્નસ્ય જરણમ્| અહરહઃ પરિહાનિઃ| સ્ફુટિતવિવર્ણપરુષત્વક્ત્વં ચ ભવતિ||૧૪||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodararyorlakShaNAni (15) · Śloka 15

પિત્તેન તામ્રહરિતમુપવેશ્યતે| ધૂમકોઽમ્લકશ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્ષિહૃદયદાહઃ| પીતરક્તગોમૂત્રાભનેત્રમૂત્રનખત્વક્ત્વં કાલી દુર્બલા નિત્યશૂના ચ નારી ભવતિ||૧૫||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (16) · Śloka 16

શ્લેષ્મણા મધુરાસ્યત્વમુત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મોદ્વમનં ભક્તદ્વેષઃ શ્વેતહસ્તપાદનેત્રતા કાસઃ શ્વાસશ્ચ||૧૬||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH sAmAnyA cikitsA (17) · Śloka 17

તયોર્જીવનીયબૃંહણીયમધુરૌષસિદ્ધાનાં સર્પિષામુપયોગઃ| તથા પયસાં રસાનામામગર્ભાણાં ચ ગર્ભવૃદ્ધિકરઃ| તથા સમ્ભોજનમેતૈરેવ ચ ઘૃતાદિભિઃ| સુભિક્ષાયા અભીક્ષ્ણં યાનવાહનાપવર્જ્જનબૃંહણૈરુપપાદનમ્||૧૭||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodara- yoshcikitsA (18) · Śloka 18

અથ વિશેષેણ વાતે પૂર્વમેવ સૈન્ધવોપહિતં ક્ષીરબસ્તિં દત્ત્વા શીતોદકસ્નાતાં મૃદુ શાલ્યોદનં ભોજયેત્| તતો વિદાર્ય્યાદિગણસાધિતેન સર્પિષાઽનુવાસયેત્| નિવાતં ચ સેવેત||૧૮||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodarayoshcikitsA (19) · Śloka 19

પિત્તે મધુકવિદારીનિર્ય્યૂહસિદ્ધં પયઃ પિબેત્| તિસ્રઃ સ્થૂલકુક્કુટીર્નિસ્તુષમાષાઢકં ચ ક્ષીરોદકેનોલૂખલે સંક્ષુદ્ય તદ્રસેન સર્પિષા ચ તિત્તિરિકપિઞ્જલાન્યતરરસં સાધયિત્વા પાયયેદુપવિષ્ટકવિવર્ધનાર્થમુપશુષ્કકબૃંહણાર્થં ચ| અજાસર્પિષા ક્ષીરેણ જીવનીયૈશ્ચ સંસ્કૃતાં યવાગૂં પિબેત્| પયસ્યા કાકોલીદ્વયસુનિષણ્ડકકલ્કેન પયસા ચ સર્પિર્વિપાચયેત્| તત્કાલ્યં ક્ષીરાનુપાનમુપયુઞ્જીત| આમ- ગર્ભરસેન ચાશ્નીયાત્| તાનેવ ચ તત્ર ભૃષ્ટાન્ ભક્ષયેત્| જલચરમાંસાનિ ચ||૧૯||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanA- godarayoshcikitsA (20) · Śloka 20

કફે ત્વાનૂપૌદકપિશિતોપદંશામચ્છસુરાં ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં સપ્તરાત્રં વા પિબેત્| તિલમુદ્ગમાષલવણબિલ્વપાત્રૈઃ| પઞ્ચભિર્ઘૃતપાત્રં સંયોજ્ય સ્વનુગુપ્તં નિધાપયેત્| તતઃ પ્રાતઃ પિણ્ડં બિલ્વમાત્રં શૃતશીતચ્છાગદુગ્ધનુપાનં વાઽશ્નીયાત્| અત્રૈવ વા બદર- ચૂર્ણપાત્રમપિ નિદધ્યાત્||૨૦||

Adhikarana garBasya sarvathA avRuddhau tatpAtanam (21) · Śloka 21

એવમવૃદ્ધૌ તીક્ષ્ણૈર્વિરેચયેદપરાપાતનીયૈશ્ચ પાતયેત્||૨૧||

Adhikarana lInagarBalakShaNam (22) · Śloka 22

યસ્યાઃ પુનર્વાતોપસૃષ્ટસ્રોતસિ લીનો ગર્ભઃ પ્રસુપ્તો ન સ્પન્દતે તં લીનમિત્યાહુઃ||૨૨||

Adhikarana lInagarBacikitsA (23) · Śloka 23

તત્ર શ્યેનોત્ક્રોશગોમત્સ્યગોધાશિખિકુક્કુટતિત્તિરીણામન્યતમસ્ય રસેન ભૂરિસર્પિષ્કેણ માષયૂષેણ વા ઘૃતાઢ્યેન રક્તશાલ્યોદનં ભોજયેત્| સક્તૂન્ વા તિલમાષબિલ્વશલાટુયુક્તાન્ પયસ પાયયેત્ મેદ્યમાંસોપદંશં વા માર્દ્વીકમ્| તૈલેન ચાભીક્ષ્ણમુદરવઙ્ક્ષણોરુકટીપાર્શ્વપૃષ્ઠાન્યભ્યજ્યાત્| મુહુર્મુહુશ્ચૈનાં હર્ષયેત્| પૂર્વોક્તં ચેક્ષેત||૨૩||

Adhikarana udAvartacikitsA (24) · Śloka 24

યસ્યાઃ પુનરુદાવર્તવિબન્ધઃ સ્યાત્તાં વાતહરસ્નિગ્ધાન્નપાનૈરુપાચરેત્| અષ્ટમે તુ માસે મધુકસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસયેત્| તદસિદ્ધૌ વીરણશાલિકુશકાશેક્ષુબાલિકાવેતસપરિવ્યાધમૂલાનાં ભૂતીકાનન્તાકાશ્મર્યપરૂષકમધૂકમધુકમૃદ્વીકાનાં ચ પયસાઽર્ધોદકેનોદ્ગૃહ્ય રસં તેન પ્રિયાલબિભીતકમજ્જતિલકલ્કયુક્તેનેષલ્લવણોષ્ણેન નિરૂહયેત્| વિગતવિબન્ધાં ચ સ્નાતાશિતાં સાયં તેનૈવ તૈલેનાનુવાસયેત્||૨૪||

Adhikarana udAvartepekShAyAM vyApat (25) · Śloka 25

ઉદાવર્તો હિ સમુપેક્ષિતઃ સહસા સગર્ભાં ગર્ભિણીમતિપાતયેત્||૨૫||

Adhikarana AmagarBasrAvahetavaH (26) · Śloka 26

યસ્યાઃ પુનરતિમાત્રદોષોપચયાદ્યથોક્તૈર્વા વ્યવાયાદિભિરન્યૈર્વા વ્યાધિભિઃ પૂર્વોપચિતેન વા જનન્યપત્યયોઃ કર્મણા બન્ધનાન્મુચ્યતે ગર્ભઃ ફલમિવ વૃન્તાત્સમુક્તબન્ધનો ગર્ભશય્યામતિક્રમ્ય કૃતપ્લીહાન્ત્રવિવરૈરવસ્રંસમાનઃ કોષ્ઠસંક્ષોભમાપાદયતિ| તતઃ કોષ્ઠસંક્ષોભાદ્વાયુરપાનો મૂઢઃ કુક્ષિબસ્તિપાર્શ્વોદરયોનિશૂલાનાહવિણ્મૂત્રસઙ્ગાનાપાદ્ય ગર્ભં ચ્યાવયતિ તરુણં શોણિતભાવેન| સોઽભિહિતઃ પ્રાક્||૨૬||

Adhikarana mRutagarBAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

વિવૃદ્ધે તુ ગર્ભે સ્તબ્ધં સ્તિમિતં શીતમશ્મગર્ભમિવોદરમાભાતિ| શૂલમધિકમુપજાયતે| ન ચ સ્પન્દતે ગર્ભો નાઽઽવ્યઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ| ન સ્રવતિ યોનિરક્ષિણી ચાસ્યાઃ સ્રંસ્યેતે| તથા ભૃશમરતિપરીતા વ્યથતેઽન્યથા ચેષ્ટતે તામ્યતિ ભ્રામ્યતિ રોદિત્યહર્નિશમ્| ન સ્વપિતિ| પૂત્યુચ્છ્વાસા કૃચ્છ્રાચ્છ્વસિત્યતિકષ્ટં પ્રાણિતિ| જક્ષિતીત્યેવંવિધાં સ્ત્રિયં મૃતગર્ભાં વિદ્યાત્||૨૭||

Adhikarana mUDhagarBalakShaNam (28) · Śloka 28

તં તુ ગર્ભં કદાચિદસમ્યગપત્યપથમનેકધા પ્રતિપન્નં વિગુણેનેવ વાયુના પીડિતં મોહિતં ચ મૂઢગર્ભમિત્યાહુઃ| વિગુણાનિલપ્રતિપીડનવૈચિત્ર્યાદસઙ્ખ્યગતિં ચ||૨૮||

Adhikarana mUDhagarBagatayaH sthAnAni ca (29) · Śloka 29

સમાસતસ્તુ ત્રિવિધા ગતિરુર્ધ્વા, તિર્ય્યઙ્, ન્યુબ્જા ચ| સંસ્થાનાનિ પુનરષ્ટૌ| તાન્યત્રૈવોત્તરત્ર વક્ષ્યન્તે||૨૯||

Adhikarana asAdhyamUDhagarBAlakShaNam (30) · Śloka 30

તેષુ સર્વેષ્વપિ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થામાક્ષેપયોનિભ્રંશસંવરણમક્કલશ્વાસભ્રમાભિપન્નાં શીતગાત્રાં પૂત્યુદ્ગારાં ચ વર્જયેત્||૩૦||

Adhikarana mRutagarBashalyopekShAyAM vyApat (31) · Śloka 31

ન તુ ક્ષણમપ્યુપેક્ષેત ગર્ભશલ્યમ્| તદ્વિનિરુચ્છવાસીકૃત્યાઽઽશુ જનનીં હન્યાત્||૩૧||

Adhikarana sacetanamUDhagarBasya Cedane vyApattatrAnuShTheya~jca (32) · Śloka 32

સચેતનશ્ચ ગર્ભઃ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય્યમાણો વિષયમઙ્ગાનિ વિક્ષિપેત્| તસ્માત્ તત્સઙ્ગે સૂત્યઃ પ્રયતેરન્ પુર્વોક્તાનિ ચ મન્ત્રૌષધાનિ પ્રયુઞ્જીત||૩૨||

Adhikarana garBasa~ggasya traividhyam (33) · Śloka 33

ત્રિવિધસ્તુ સઙ્ગો ભવતિ| શિરસ્યંસે જઘને વા| તસ્ય હિ સઙ્ગસ્ત્રિવિધો ભવતિ| મૂઢગર્ભનિર્હરણન્તત્ર મતાન્તરાણિ મૂઢગર્ભસ્ય તુ જરાયુપાતનસામાન્યં કર્મેત્યેકે| મન્ત્રાદિક- ર્માથર્વવેદવિહિતમિત્યેકે| દૃષ્ટકર્મણા શલ્યહર્ત્રા શલ્યા- હરણમિત્યેકે||૩૩||

Adhikarana garBashastrakarmaNaH kaShTatamatvam (34) · Śloka 34

ન ત્વતઃ કષ્ટતમમસ્તિ શસ્ત્રકર્મ| યતો યોનિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રગર્ભાશયાદીનાં મધ્યે તાનનુપહિંસતાઽસ્પર્શવતા શસ્ત્રમવચાર્ય્યમુત્કર્ષણવ્યાવર્તનોત્કર્તનચ્છેદનભેદનપીડનર્જૂકરણાનિ ચૈકેન પાણિના કાર્ય્યાણિ||૩૪||

Adhikarana mUDhagarBe prANasaMshayerAshu shastramavacAryam (35) · Śloka 35

તસ્માદીશ્વરમાપૃચ્છ્ય પરં ચ યત્નમાસ્થાય તદ્વિદ્યસહિતસ્તમુપક્રમેત્| અક્રિયાયાં ધ્રુવં મરણમ્| ઉપક્રમે સંશયઃ| તથોદરાઽશ્મરીપ્રભૃતીનપિ||૩૫||

Adhikarana mUDhagarBAharaNavidhiH (36) · Śloka 36

અથોત્તાનાયા વ્યાભુગ્નસક્થ્યા વસ્ત્રચુમ્બલાન્નમિતકટિપ્રદેશાયાશ્ચ ધન્વનાગવૃન્તિકાશાલ્મલીપિચ્છાઘૃતૈરભ્યજ્ય હસ્તં યોનિં ચ ગર્ભમાહરેત્||૩૬||

Adhikarana tatra prakArAntaranirdeshaH (37) · Śloka 37

તત્ર સક્થિભ્યામાગતસ્યાનુલોમમાઞ્છનમેવ| એકસક્થિપ્રપન્નસ્યેતરં સક્થિં પ્રસાર્ય્ય| સ્ફિગ્દેશાગતસ્ય સ્ફિગ્દેશં પ્રતિષિધ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય સક્થિની પ્રસાર્ય્ય| તિર્ય્યગાગતસ્ય પરિઘસ્યેવાપરાર્ધમુત્ક્ષિપ્ય પૂર્વાર્ધમપત્યપથં પ્રત્યાર્જવમાનીય| પાર્શ્વાપવૃત્તશિરસોંઽસં પ્રતિપીડ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિપ્ય શિરોઽપત્યપથમાનીય| બાહુદ્વયપ્રપન્નસ્યોર્ધ્વમુત્પીડ્યાઽસૌ શિરોમૂલમાનીય નિર્હરેત્||૩૭||

Adhikarana shastradAraNArhamUDhagarBalakShaNam (38) · Śloka 38

યસ્ત્વાભુગ્નમધ્યઃ પાણિપાદશિરોભિર્યોનિં પ્રતિપદ્યતે| યશ્ચાભુગ્ન એકેન પાદેન યોનિં દ્વિતીયેન પાયુમ્| તૌ મૂઢૌ હસ્તેનાહર્તુમશક્યાવિતિ શસ્ત્રમવચારયેત્||૩૮||

Adhikarana tatra shastrAvadAraNavidhiH (39) · Śloka 39

અથ સ્ત્રિયમાશ્વાસ્ય મણ્ડલાગ્રેણાઙ્ગુલિશસ્ત્રેણ વા (શિરો) વિદાર્ય્ય શિરાઃ કપાલાન્યાહૃત્ય ગર્ભશઙ્કુના ગૃહીત્વા ચિબુકે તાલુન્યુરસિ કક્ષ્યાયાં વાઽપહરેત્| અભિન્નશિરસં ચાક્ષિકૂટે ગણ્ડે વા| તથાસંસક્તસ્યાંસદેશે બાહું છિત્વા| દૃતેરિવાધ્માતસ્ય વાતપૂર્ણમુદરમવદાર્ય્ય નિરસ્યાન્ત્રાણિ શિથિલીભૂતમાહરેત્| જઘનસક્તસ્ય જઘનકપાલાનિ દારયિત્વેતિ||૩૯||

Adhikarana api ca- (40) · Śloka 40

યદ્યદ્વાયુવશાદઙ્ગં સજ્જેદ્ગર્ભસ્ય ખણ્ડશઃ| તત્તચ્છિત્વા હરેત્સમ્યગ્રક્ષેત્રારીં ચ યત્નતઃ||૪૦||

Adhikarana vyapagatagarBashalyAyA upacArAH (41) · Śloka 41

અથાપતન્તીમપરાં પાતયેત્પૂર્વવદ્ભિષક્| એવં નિર્હૃતશલ્યાન્તુ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા| દદ્યાદભ્યક્તદેહાયૈ યોનૌ સ્નેહપિચું તતઃ| યોનિર્મૃદુર્ભવત્તેન શૂલં ચાસ્યાઃ પ્રશામ્યતિ| દીપ્યકાતિવિષારાસ્નાહિંગ્વેલાપઞ્ચકોલકાત્| ચૂર્ણં સ્નેહેન કલ્કં વા ક્વાથં વા પાયયેત્તઃ| કટુકાતિવિષાપાઠાશાકત્વઘિઙ્ગુતૈજનીઃ| તદ્વચ્ચ દોષસ્યન્દાર્થં વેદનોપશમાય ચ| ત્રિરાત્રમેવં સપ્તાહં સ્નેહમેવ તતઃ પિબેત્| સાયં પિબેદરિષ્ટં ચ તથા સુકૃતમાસવમ્| શિરીષકકુભક્વાથપિચૂન્યોનૌ ચ નિક્ષિપેત્| ઉપદ્રવાશ્ચ યેઽન્યે સ્યુસ્તાન્યથાસ્વમુપાચરેત્| પયો વાતહરૈઃ સિદ્ધં દશાહં ભોજને હિતમ્| રસો દશાહં ચ પરં લઘુપથ્યાલ્પભોજના| સ્નેહાભ્યઙ્ગપરા સ્નેહાન્ બલાતૈલાદિકાન્ ભજેત્| ઊર્ધ્વઞ્ચતુર્ભ્યો માસેભ્યઃ સ ક્રમેણ સુખાનિ ચ||૪૧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

અથ બલાતૈલમુપદેક્ષ્યામઃ| બલામૂલાકષાયસ્ય ભાગાઃ ષટ્| તાવન્ત એવ પયસો યવકોલકુલત્થદશમૂલક- ષાયસ્ય ભાગો ભાગશ્ચતુર્દશસ્તૈલસ્ય| તત્સર્વમૈકધ્યં કૃત્વ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ ચાવાપ્ય કાકોલીક્ષીરકાકોલી- જીવકર્ષભકમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમેદાક્ષીરશુક્લામધુ- કદેવદારુમઞ્જિષ્ઠાચન્દનશારિવાતગરકુષ્ઠશતાવર્ય્યશ્વ- ગન્ધાપુનર્નવાશતપુષ્પાવરાપત્રરસસરલશૈલેયૈલાવચા- ઽગરુકાલાનુસારિસૈન્ધવાનિ શનૈર્મૃદ્વગ્નિના સાધયિત્વા સુભાજનેઽનુગુપ્તં નિદધ્યાત્| એષ ભગવતો ધન્વન્તરે- રભિમતસ્તૈલરાજો રાજ્ઞાં રાજમાત્રાણાં સૂતિકાનાં કૃશાનાં શિશૂનામતીતવયસાં સુકુમારાણાં શૂલિનાં મહાગ્રહ- ગૃહીતાનાં દીર્ઘરોગક્ષપિતવપુષાં મર્મવિદ્ધપતિતાભિહત- ભગ્નવિશ્લિષ્ટદેહાનાં દૈવોપઘાતાતભિશપ્તમનોજ્વરપરી- તાનાં પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયોજ્યઃ| તેન બલ- પૌરુષસ્મૃતિમતિમેધાગ્નિવીર્ય્યૌજાંસિ વિવર્ધન્તે| પક્ષા- ઘાતાક્ષેપકાર્દ્દિતાદિવિવિધવાતવિકારગુલ્મહિક્કાશ્વાસ- કાસા નિવર્તન્તે| અહરહશ્ચોપયુજ્યમાને ષણ્માસાદન્ત્ર- વૃદ્ધિઃ પ્રશામ્યતિ ચ| વન્ધ્યા ચ પુત્રં ગુણવન્તમિચ્છયા લભત ઇતિ||૪૨||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanam (43) · Śloka 43

ભવન્તિ ચાત્ર- બસ્તિદ્વારે વિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ| જન્મકાલે તતઃ શીઘ્રં પાટયિત્વોદ્ધરેચ્છિશુમ્||૪૩||

Adhikarana garBasrAve mAsAnusAraM garBasthA- pakAH yogAH (44) · Śloka 44

મધુકં શાકબીજં ચ પયસ્યા સુરદારુ ચ| અશ્મન્તકઃ કૃષ્ણતિલાસ્તામ્રવલ્લી શતાવરી| વૃક્ષાદની પયસ્યા ચ લતા ચોત્પલશારિવા| અનન્તા શારિવા રાસ્ના પદ્મા ચ મધુયષ્ટિકા| બૃહતીદ્વયકાશ્મર્ય્યક્ષીરિશૃઙ્ગત્વચો ઘૃતમ્| પૃશ્નિપર્ણીબલાશિગ્રુઃ શ્વદંષ્ટ્રામધુપર્ણિકા| શૃઙ્ગાટકં બિસં દ્રાક્ષા કશેરુમધુકં બલા| સપ્તૈતાન્ પયસ યોગાનર્ધશ્લોકસમાપનાન્| ક્રમાત્ સપ્તસુ માસેષુ ગર્ભે સ્રવતિ યોજયેત્||૪૪||

Adhikarana aShTamamAsAtpraBRutigarBasyApyAyanAyogAH (45) · Śloka 45

કપિત્થબિલ્વબૃહતીપટોલેક્ષુનિદિગ્ધકાત્| મૂલૈઃ શૃતં પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરં માસે તથાઽષ્ટમે| નવમે સારિવાનન્તાપયસ્યામધુયષ્ટિભિઃ| યોજયેદ્દશમે માસિ સિદ્ધં ક્ષીરં પયસ્યયા| અથવા યષ્ટિમધુકનાગરામરદારુભિઃ||૪૫||