4. marmavibhāgaśārīrō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അങ്ഗവിഭാഗാദന്തരം മര്മവിഭാഗം ശാരീരം പ്രാരഭ്യതേ| മര്മണാമങ്ഗാശ്രിതത്വാത്| യതോ മര്മാണ്യങ്ഗപ്രത്യങ്ഗസമാശ്രിതാനി, അതസ്തത്രൈവ വ്യാഖ്യാതും യുക്താനി, ബഹുവക്തവ്യത്വാത്പൃഥഗുച്യന്തേ| തസ്മാദസ്യൈവാധ്യായസ്യാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ-

Adhikarana marmaviBAgaSArIro~adhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ മര്മവിഭാഗം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

മ്രിയതേऽസ്മിന്നങ്ഗ ഉപഹത ഇതി മര്മ| വിഭജനം-വിഭാഗഃ, മര്മണാം വിഭാഗോ മര്മവിഭാഗഃ| സോऽസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി മര്മവിഭാഗഃ| അര്ശാദിത്വാദച്| ശാരീരസ്ഥാന പ്രതിബദ്ധത്വാച്ച ശാരീരഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana marmaNAM saMKyA (1) · Śloka 1

സുഖഗ്രഹണാദ്യര്ഥം ച പൂര്വം മര്മണാം സങ്ഖ്യാം ബക്തുമാഹ സപ്തോത്തരം മര്മശതമ്| |൧|

സപ്തോത്തരാണി-അധികാനി, യസ്മിന്-ശതേ, തദേവമ്|

Adhikarana teShAM sthAnAni (1-2) · Śloka 2

തേഷാമേകാദശാദിശേത്| പൃഥക്സക്ഥ്നോസ്തഥാ ബാഹ്വോസ്ത്രീണി കോഷ്ഠേ നവോരസി||൧|| പൃഷ്ഠേ ചതുര്ദശോര്ധ്വം തു ജത്രോസ്ത്രിംശച്ച സപ്ത ച| |൨|

തേഷാം-മര്മണാം മധ്യേ, പൃഥക്-പ്രത്യേകം കൃത്വാ, സക്ഥ്നോര്ദ്വയോര്ബാഹ്ണോശ്ച ദ്വയോരേകാദശാദിശേത്, ഏവം ചതുശ്ചത്വാരിംശന്മര്മാണി ശാകാസു വിദ്യാത്| കോഷ്ഠേ-ജഠരേ, ത്രീണി മര്മാണി| ഉരസി-വക്ഷസി, നവസങ്ഖ്യാനി| പൃഷ്ഠേ ചതുര്ദശ| ജത്രോരൂര്ധ്വം-ജത്രുണ ഉപരിഷ്ടാത്, ത്രിംശത്തഥാ സപ്ത, ഏവം സപ്തത്രിംശദിത്യര്ഥഃ| ജത്രോരിതി പുംസ്ത്വമത്ര ചിന്ത്യമ്| അഥവാ 'അനിത്യമാഗമശാസനമ്' ഇത്യത്ര നുമ് ന കൃതഃ|

Adhikarana talahRunmarmaNaH sthAnaM karma ca (2-3) · Śloka 3

ഇദാനീമേഷാം മര്മണാമാപാദതലാന്മസ്തകം യാവദ്വിശിഷ്ടദേശസമാശ്രയേണ വിശിഷ്ടസംജ്ഞാന്തരാണി വിശിഷ്ടകര്മാണി മര്മാണി ദര്ശയിതുമാഹ | മധ്യേ പാദതലസ്യാഹുരഭിതോ മധ്യമാങ്ഗുലിമ്||൨|| തലഹൃന്നാമ രുജയാ തത്ര വിദ്ധസ്യ പഞ്ചതാ| |൩|

പാദതലസ്യ മധ്യേ-മധ്യപ്രദേശേ, മധ്യമാങ്ഗുലിമഭിതോ-മധ്യമാങ്ഗുലേഃ പാദസമ്ബന്ധിന്യാ ആഭിമുഖ്യേന, യത്പാദതലം-പാദപൃഷ്ഠം, തത്ര തലഹൃന്നാമ മര്മാഹുഃ, പൂര്വാചാര്യാ ഇതി ശേഷഃ| മധ്യമാങ്ഗുലിമിതി "ആബിതഃ [ പരിതഃ സമയാനികഷാഹാപ്രതിയോഗേऽപി" ഇതി ] ശബ്ദപ്രയോഗേ ദ്വിതീയാ| തത്ര-തസ്മിന്, വിദ്ധസ്യ-ആഹതസ്യ, പഞ്ചതാ-മരണം, ഭവതി| കയാ? രുജയാ,-വേദനയാ|

Adhikarana kShiprasya sthAnaM karma ca (3) · Śloka 3

| അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമധ്യസ്ഥം ക്ഷിപ്രമാക്ഷേപമാരണമ്||൩||

അങ്ഗുഷ്ഠശ്ചാങ്ഗുലിശ്ച, തയോര്മധ്യസ്ഥം-അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമധ്യസ്ഥിതം, ക്ഷിപ്രംനാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധമാക്ഷേപമാരണം-ആക്ഷേപകാഖ്യേന വാതവ്യാധിനാ മാരയതി|

Adhikarana kUrcasya sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

തസ്യോര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലേ കൂര്ചഃ പാദഭ്രമണകമ്പകൃത്| |൪|

തസ്യോര്ധ്വം-തസ്യ ക്ഷിപ്രാഖ്യസ്യ മര്മണ ഉപരിഷ്ടാത്, ദ്വ്യങ്ഗുലേ-ദ്വ്യങ്ഗുലം വിമുച്യ, കൂര്ചോ നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം പാദസ്യ ഭ്രമണം കമ്പം ച കരോതി|

Adhikarana kUrchaSirasaH sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

| ഗുല്ഫസന്ധേരധഃ കൂര്ചശിരഃശോഫരുജാകരമ്||൪||

ഗുല്ഫസന്ധേരധഃ കൂര്ചശിരോ നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം ശോഫരുജാകരമ്|

Adhikarana gulPasya sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

ജങ്ഘാചരണയോഃ സന്ധൌ ഗുല്ഫോ രുക്സ്തമ്ഭമാന്ദ്യകൃത്| |൫|

ജങ്ഘാചരണയോഃ സന്ധൌ-സന്ധിപ്രദേശേ, ഗുല്ഫോ നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം രുക് ച സ്തമ്ഭശ്ച മാന്ദ്യം ച, താനി കരോതി| സ്തമ്ഭഃ സ്തബ്ധത്വമിവാങ്ഗസ്യ|

Adhikarana indrabasteH sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

| ജങ്ഘാന്തരേ ത്വിന്ദ്രബസ്തിര്മാരയത്യസൃജഃ ക്ഷയാത്||൫||

ജങ്ഘന്തരേ-ജങ്ഘാമധ്യേ പാര്ഷ്ണിപ്രഭൃതിദ്വാദശഭിരങ്ഗുലൈഃ, ഇന്ദ്രബസ്തിര്നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം രക്തക്ഷയാന്മാരയതി, നാന്യഥാ| തസ്മാദ്രക്തസ്തമ്ഭനേ യതിതവ്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമസൃക്ക്ഷയാദിതി ഹേതുരുപന്യസ്തഃ| ഏഷ ഏവ ന്യായോऽന്യത്രാപ്യനുസര്തവ്യഃ| തേന യത്ര യദ്ധേതുകം മാരണാദികം കര്മ വ്യധേ കഥിതം, തത്ര തച്ചികിത്സായാം യതിതവ്യമിതി|

Adhikarana jAnunaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

ജങ്ഹ്ഘോര്വോഃ സങ്ഗമേ ജാനു ഖഞ്ജതാ തത്ര ജീവതഃ| |൬|

ജങ്ഘോര്വോഃ സങ്ഗമേ-സന്ധൌ, ജാനുനാമ മര്മ| തത്ര-ജാനുനി വിദ്ധേ, പുരുഷോ മ്രിയത ഏവ| അഥ ജീവതി തതോऽസ്യ ജീവതഃ പുംസഃ ഖഞ്ജതാ സ്യാദിതി| അര്ഥാത് പ്രായേണ മരണം പുരുഷസ്യേതി ബോധയതി|

Adhikarana ANImarmaNaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

| ജാനുനസ്ത്ര്യങ്ഗുലാദൂര്ധ്വമാണ്യൂസ്തമ്ഭശോഫകൃത്||൬||

ജാനുനഃ-ജാനുസന്ധേഃ, ത്ര്യങ്ഗുലാദൂര്ധ്വമാണീനാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധമൂരുസ്തമ്ഭശോഫകരമ്|

Adhikarana urvImarmaNaH sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

ഉര്വ്യൂരുമധ്യേ തദ്വേധാത്സക്ഥിശോഷോऽസ്രസങ്ക്ഷയാത്| |൭|

ഉര്വീ നാമ മര്മ ഊരുമധ്യേ| തദ്വേധാത്-തദഭിഘാതാത്, സക്ഥിശോഷഃ-ഊരുകാര്ശ്യമ്| സക്ഥിശോഷോऽസ്രസങ്ക്ഷയാത്,സ്യാത് നാന്യഥാ വ്യധേ സത്യപി|

Adhikarana lohitAkShasya sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

| ഊരുമൂലേ ലോഹിതാക്ഷം ഹന്തി പക്ഷമസൃക്ക്ഷയാത്||൭||

ഊരുമൂലേ- ഉര്വ്യാസ്തൂര്ധ്വം വങ്ക്ഷണസന്ധേരധസ്താല്ലോഹിതാക്ഷം നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം പക്ഷം ഹത്യസൃക്ക്ഷയാത് വ്യധേ സത്യപി|

Adhikarana viTapasya sthAnaM karma ca (8) · Śloka 8

മുഷ്കവങ്ക്ഷണയോര്മധ്യേ വിടപം ഷണ്ഢതാകരമ്| |൮|

മുഷ്കവങ്ക്ഷണയോര്മധ്യേ വിടപം നാമ മര്മ| തദ്വിദ്ധം പുംസഃ ഷണ്ഢതാകരം-നിരപത്യതാകരമ്|

Adhikarana iti sakthnoH pratyekamekAdaSa marmANi ,tathA bAhvoH pratyekamekAdaSa ,atra maNibandha kUrparakakShAdhRu~gmarmaNAM sthAnaM karma , (8-9) · Śloka 9

| ഇതി സക്ഥ്നോസ്തഥാ ബാഹ്ണോര്മണിബന്ധോऽത്ര ഗുല്ഫവത്||൮|| കൂര്പരം ജാനുവത്കൌണ്യം തയോര്വിടപവത്പുനഃ| കക്ഷാക്ഷമധ്യേ കക്ഷാധൃക് കുണിത്വം തത്ര ജായതേ||൯||

ഇതി-ഏവമനേന പ്രകാരേണ, സക്ഥ്നോര്ദ്വയോഃ പ്രത്യേകമേകാദശ മര്മാണി ഭവന്തി| തഥാ ബാഹ്വോഃ-തേനൈവ പ്രകാരേണ ബാഹ്വോഃ, തലഹൃദാദീന്യേകാദശ മര്മാണി ഭവന്തി| അഥ കിഞ്ചിന്മാത്രമത്ര വിശേഷമാഹമണീത്യാദി| അത്ര-ബാഹുമര്മസു, ഗുല്ഫേന തുല്യോ മണിബന്ധഃ, സംജ്ഞാമാത്രഭേദഃ, ജാനുതുല്യം കൂര്പരമ്| തയോഃ-മണിബന്ധകൂര്പരാഖ്യയോര്ബാഹുമര്മണോഃ, വിദ്ധയോഃ കൌണ്യം-പാണിപാണ്യങ്ഗുലീകുബ്ജത്വമ്| വിടപേത്യാദി| കക്ഷാ ചാക്ഷശ്ച കക്ഷാക്ഷൌ, തയോര്മധ്യേ വിടപേന തുല്യം കക്ഷാധൃക്സംജ്ഞം മര്മ| തത്ര വിദ്ധേ സതി കുണിത്വം-ബാഹുപാണ്യങ്ഗുലികുബ്ജതാ, ജായതേ|

Adhikarana gudamarmaNaH sthAnaM karma ca (10) · Śloka 10

ഇതി ശാഖാസു മര്മാണി ചതുശ്ചത്വാരിംശദുക്ത്വാ, അന്തരാധൌ കഥയതി സ്ഥൂലാന്ത്രബദ്ധഃ സദ്യോഘ്നോ വിഡ്വാതവമനോ ഗുദഃ| |൧൦|

സ്ഥൂലാന്ത്രസൂക്ഷ്മാന്ത്രഭേദാത് ദ്വിധാऽന്ത്രമ്| തത്ര സ്ഥൂലാന്ത്രബദ്ധോ ഗുദോ നാമ മര്മവിശേഷഃ| സ ച വിഡ്വാതൌ-വാതവര്ചസീ, വമതിഉദ്ഗിരതി, ഇതി വിഡ്വാതവമനഃ| ബാഹുലകാത്കര്തരി ല്യുട്| സ ഗുദഃ സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, ഹന്തി| സദ്യോഘ്ന ഇതി "അമനുഷ്യകര്തൃകേ ച" ഇതി ഠക്| ഗുദശബ്ദസ്യാത്ര പുംസ്ത്വം ചിന്ത്യമ്, ന ചാര്ധര്ചാദിഷ്വയമസ്തി|

Adhikarana bastimarmaNaH sthAnaM karma ca (10-12) · Śloka 12

അധുനാ ബസ്ത്യാഖ്യമാഹ | മൂത്രാശയോ ധനുര്വക്രോ ബസ്തിരല്പാസ്രമാംസഗഃ||൧൦|| ഏകാധോവദനോ മധ്യേ കട്യാഃ സദ്യോ നിഹന്ത്യസൂന്| ഋതേऽശ്മരീവ്രണാദ്വിദ്ധസ്തത്രാപ്യുഭയതശ്ച സഃ||൧൧|| മൂത്രസ്നാവ്യേകതോ ഭിന്നേ വ്രണോ രോഹേച്ച യത്നതഃ| |൧൨|

മൂത്രസ്യാശയ ആധാരോ മൂത്രാശയോ-യത്ര മൂത്രം തിഷ്ഠതി, സ ധനുര്വക്രഃ-ചാപവത് കുടിലഃ| അനേനാസ്യ സംസ്ഥാനമുക്തമ്| സ ച ബസ്തിനാമ മര്മവിശേഷഃ| അസ്രം ച മാംസം ചാസ്രമാംസേ, അല്പേ അസ്രമാംസേ ഗച്ഛതി| "അന്യേഭ്യോऽപി ദൃശ്യതേ" ഇതി ഡഃ| തത്രാസ്ഥോ ന ബഹുരക്തമാംസപ്രദേശ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഏകമധോവദനം യസ്യാസാവേകാധോവദനഃ| കട്യാ മധ്യ ഇതി സ്ഥാനനിര്ദേശഃ| കട്യാ മധ്യപ്രദേശേऽസാവവതിഷ്ഠതേ| സ വിദ്ധഃ സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, അസൂന്-പ്രാണാന്, നിഹന്തി| ഋതേऽശ്മരീവ്രണാത്-അശ്മര്യാഹരണാര്ഥം യോ വ്രണഃ ക്രിയതേ തം വ്രണം വര്ജയിത്വാ| തത്രാപി-അശ്മരീവ്രണേ, ഉഭയതഃ-ഉഭയപാര്ശ്വതശ്ച, സ വിദ്ധസ്തദാऽസൌ സദ്യോऽസൂന്നിഹന്തി| തസ്മിന് ബസ്താവേക [തഃ-ഏക]പാര്ശ്വതോ, ഭിന്നേ-വിദ്ധേ സതി, മൂത്രസ്രാവീ വ്രണഃ സ്യാത്| സ ച യത്നതഃ-ആദരേണോപക്രാന്തോ, രോഹതി നാന്യഥാ|

Adhikarana nABimarmaNaH sthAnaM karma ca (12-13) · Śloka 13

| ദേഹാമപക്വസ്ഥാനാനാം മധ്യേ സര്വസിരാശ്രയഃ||൧൨|| നാഭിഃ സോऽപി ഹി സദ്യോഘ്നോ| |൧൩|

ആമം ച പക്വം ചാമപക്വേ, സ്ഥാനം ച സ്ഥാനം ച സ്ഥാനേ, ആമപക്വയോഃ സ്ഥാനേ ആമപക്വസ്ഥാനേ, ദേഹശ്ചാമപക്വസ്ഥാനേ ച ദേഹാമപക്വസ്ഥാനാനി, തേഷാം മധ്യേ| തത്രൈകത്വാദ്ദേഹസ്യ ദേഹമധ്യപ്രദേശേ, തഥോഭയോരാമപക്വാശയയോര്മധ്യേ-അന്തരാലേ, നാഭിര്നാമ മര്മ| സ സര്വാസാം സിരാണാം-സകലശരീരഗാനാം ആശ്രയഃ-ആധാരഃ| സോऽപി ഹി സദ്യോഘ്നഃ| അപിഃ സമുച്ചയേ| ഹിര്യസ്മാദര്ഥേ| ന കേവലം ഗുദബസ്തീ സദ്യോഘ്നൌ യാവന്നാഭിരപി വിദ്ധഃ സദ്യോഘ്നഃ| നാഭിശബ്ദസ്യ പുംസ്തവം ചിന്ത്യമ്|

Adhikarana hRudayamarmaNaH sthAnaM karma ca (13) · Śloka 13

ദ്വാരമാമാശ്യസ്യ ച| സത്വാദിധാമ ഹൃദയമ് സ്തനോരഃ കോഷ്ഠമധ്യഗമ്||൧൩||

ഹൃദയം നാമ യന്മര്മ തദപി സദ്യോഘ്നമ്| തച്ചാമാശയസ്യ ദ്വാരംമുഖമ്| തേന ഹി ദ്വാരേണാന്നപാനമാമാശയേ പ്രവിശതി| തച്ച സത്വാദീനാം-സത്വരജസ്തമസാം, തഥാ വിജ്ഞാനസ്യ-ഇന്ദ്രിയാണാം ചാര്ഥപഞ്ചകസ്യ, തഥാऽऽത്മനഃ-ചേതസഃ, ധാമ-സ്ഥാനമ്| തച്ച സ്തനോരഃ കോഷ്ഠമധ്യഗമ്| സ്തനൌ ചോരശ്ച കോഷ്ഠശ്ച സ്തനോരഃകോഷ്ഠം, തസ്യ മധ്യം തത്ര ഗച്ഛതി-സ്ഥിതിം ബധ്നാതി, കോഷ്ഠവക്ഷസോഃ സ്തനയോശ്ച മധ്യേ സ്ഥിതമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana stanarohitasya sthAnaM karma ca,stanamUlasya sthAnaM karma ca (14) · Śloka 14

സ്തനരോഹിതമൂലാഖ്യേ ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്തനയോര്വദേത്| ഊര്ധ്വാധോऽസ്രകഫാപൂര്ണകോഷ്ഠോ നശ്യേത്തയോഃക്രമാത്||൧൪||

സ്തനരോഹിതം ച മൂലം ച പ്രകൃതത്വാത്സ്തനസ്യൈവ, തേ| സ്തനരോഹിതസ്തനമൂലേ ആഖ്യേ-സംജ്ഞേ, യയോസ്തേ സ്തനരോഹിതമൂലാഖ്യേ ദ്വേ മര്മണീ വദേത്| ക്വ പ്രദേശേ ? സ്തനയോഃ| ക്രമാദിതി വക്ഷ്യമാണമിഹാപി സമ്ബധ്യതേ| തേന സ്തനയോരൂര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്തനരോഹിതേ| സ്തനയോരധോ ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്തനമൂലേ| തയോഃ-സ്തനരോഹിതസ്തനമൂലാഖ്യയോര്മര്മണോര്വിദ്ധയോഃ, പുരുശോऽസ്രകഫാപൂര്ണകോഷ്ഠഃ ക്രമാത്-യഥാക്രമം, നശ്യേത്| തേന സ്തനരോഹിതേ വിദ്ധേ സത്യസൃജാ പൂര്ണകോഷ്ഠേ നരോ നശ്യേത്, സ്തനമൂലേ വിദ്ധേ കഫേന പൂര്ണകോഷ്ഠോ നശ്യേത്|

Adhikarana apastamBamarmaNoH sthAnaM karma ca (15) · Śloka 15

അപസ്തമ്ഭാവുരഃപാര്ശ്വേ നാഡ്യാവനിലവാഹിനീ| രക്തേന പൂര്ണകോഷ്ഠോऽത്ര ശ്വാസാത്കാസാച്ച നശ്യതി||൧൫||

ഉരസഃ പാര്ശ്വേ ദ്വേ നാഡ്യാവപസ്തമ്ഭാഖ്യേ മര്മണീ| അനിലവാഹിനീ-വാതവഹേ| അത്ര മര്മദ്വയേ വിദ്ധേ രക്തേന പൂര്ണകോഷ്ഠഃ ശ്വാസകാസാഭ്യാം വിപദ്യതേ|

Adhikarana apalApamarmaNoH sthAnaM karma ca (16-17) · Śloka 17

പൃഷ്ഠവംശോരസോര്മധ്യേ തയോരേവ ച പാര്ശ്വയോഃ| അധോംऽസകൂടയോര്വിദ്യാദപാലാപാഖ്യമര്മണീ||൧൬|| തയോഃ കോഷ്ഠേऽസൃജാ പൂര്ണേ നശ്യേദ്യാതേന പൂയതാമ്| |൧൭|

പൃഷ്ഠവംശസ്യ തഥോരസഃ, അനയോര്മധ്യേ-അന്തരാലേ, തയോരേവ ചപൃഷ്ടോരസോഃ, യേ പാര്ശ്വേ, തയോരുപരിഭാഗയോരംസകൂടയോരധഃ, അപാലാപാഖ്യേ ദ്വേ മര്മണീ വിദ്യാത്| തയോര്വിദ്ധയോ രക്തേന കോഷ്ഠേ പൂര്ണേ, പൂയതാം യാതേന-ഗതേന, ലോഹിതേന നശ്യേത്| യാവദ്രക്തം പൂയതാം ന യാതം താവജ്ജീവതി| ന തു രക്തകോഷ്ഠപൂരണമാത്രാദേവ മ്രിയത ഇതി ഭാവഃ|

Adhikarana kaTIkataruNayoHsthAnaM karma ca (17-18) · Śloka 18

ഇദാനീം പൃഷ്ഠേ വക്തി | പാര്ശ്വയോഃ പൃഷ്ഠവംശസ്യ ശ്രോണീകര്ണൌ പ്രതി സ്ഥിതേ||൧൭|| വംശാശ്രിതേ സ്ഫിജോരൂര്ധ്വം കടീകതരുണോ സ്മൃതേ| തത്ര രക്തക്ഷയാത്പാണ്ഡുര്ഹീനരൂപോ വിനശ്യതി||൧൮||

പൃഷ്ഠവംശസ്യ പാര്ശ്വയോഃ-ഉഭയതഃ, പ്രതിശ്രോണീകര്ണൌ സ്ഥിതേ| വംശാശ്രിതേ-വംശപ്രതിവദ്ധേ, സ്ഫിജോരൂര്ധ്വം-ഉപരിഷ്ടാത്, ദ്വേऽസ്ഥിനീ കടീകതരുണേ-ഏതത്സംജ്ഞേ ദ്വേ മര്മണീ, സ്മൃതേ-ഉക്തേ| തത്ര-തസ്മിന്മര്മദ്വയേ വിദ്ധേ, രക്തക്ഷ്യാത്പാണ്ഡുര്ഹീനരൂപോ-വിഗതകാന്തിഃ സന്, നരോ വിനശ്യതി|

Adhikarana kukundarayoH sthAnaM karma ca (19-20) · Śloka 20

പൃഷ്ഠവംശം ഹ്യുഭയതോ യൌ സന്ധീ കടീപാര്ശ്വയോഃ| ജഘനസ്യ ബഹിര്ഭാഗേ മര്മണീ തൌ കുകുന്ദരൌ||൧൯|| ചേഷ്ടാഹാനിരഘഃകായേ സ്പര്ശാജ്ഞാനം ച തദ്വ്യധാത്| |൨൦|

പൃഷ്ഠവംശസ്യോഭയോഃ കടിപാര്ശ്വയോര്യൌ സന്ധീ ജഘനസ്യ ബഹിര്ഭാഗേനാന്തഃ, തൌ കുകുന്ദരൌ നിമ്രാകാരൌ സന്ധിമമര്ണീ| തദ്വ്യധാത്-തയോര്വ്യധാത്, അധഃശരീരേ ചേഷ്ടാഹാനിഃ-ഗമനാകുഞ്ചനപ്രസാരണാദാവധഃകായോऽശക്തഃ സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്പര്ശാജ്ഞാനം-സ്പര്ശാസംവിത്തിര്ഭവതി| പൃഷ്ഠവംശമുഭയത ഇതി "ഉഭസര്വതസോഃ" ഇത്യാദിനാദ്വിതീയാ|

Adhikarana nitambamarmaNoH sthAnaM karma ca (20-21) · Śloka 21

| പാര്ശ്വാന്തരനിബദ്ധൌ യാവുപരി ശ്രോണികര്ണയോഃ||൨൦|| ആശയച്ചാദനൌ തൌ തു നിതമ്ബൌ തരുണാസ്ഥിഗൌ| അധഃശരീരേ ശോഫോऽത്ര ദൌര്ബല്യം മരണം തതഃ||൨൧||

പാര്ശ്വാന്തരേ-പാര്ശ്വമധ്യേ, നിബദ്ധൌ-പ്രതിവദ്ധൌ ലഗ്നൌ, പാര്ശ്വാന്തരനിബദ്ധൌ യൌ, തഥാ ശ്രോണികര്ണയോരുപരി-ഉപരിഷ്ടാത്, മൂത്രാദീനാം യ ആശയാഃ-അധാരാ ബസ്ത്യാദയഃ, തേഷാം ഛാദനൌ, നിതമ്ബൌ-നിതമ്ബസംജ്ഞൌ മര്മവിശേഷൌ| തൌ ച തരുണാസ്ഥിഗൌ-തരുണസംജ്ഞേऽസ്ഥ്നി സ്ഥിതാവിത്യര്ഥഃ| അത്ര-അസ്മിന്മര്മദ്വയേ വിദ്ധേ സതി, അധഃകായേ ശോഫോ ഭവതി| തഥാ, ദൌര്ബല്യം പ്രകൃതത്വാദധഃശരീര ഏവ| ദൌര്ബല്യം-അല്പബലത്വം സ്വവ്യാപാരാക്ഷമത്വമ്| തതോ-ദൌര്ബല്യാദനന്തരം, മരണം ഭവതി|

Adhikarana pArSvasandhimarmaNoH sthAnaM karma ca (22-23) · Śloka 23

പാര്ശ്വാന്തരനിബദ്ധൌ ച മധ്യേ ജഘനപാര്ശ്വയോഃ| തിര്യഗൂര്ധ്വം ച നിര്ദിഷ്ടൌ പാര്ശ്വസന്ധീ തയോര്യധാത്||൨൨|| രക്തപൂരിതകോഷ്ഠസ്യ ശരീരാന്തരസമ്ഭവഃ| |൨൩|

പാര്ശ്വയോരന്തരം-മധ്യം, തത്ര നിബദ്ധൌ-സംശ്ലിഷ്ടൌ, സന്ധീ മര്മവിശേഷൌ പാര്ശ്വസന്ധീ ഇതി നിര്ദിഷ്ടൌ| തതശ്ചൈകസ്മിന് പാര്ശ്വാന്തര ഏകഃ സന്ധിര്ദ്വിതീയസ്മിന് പാര്ശ്വാന്തരേ ദ്വിതീയഃ സന്ധിഃ| ക്വ സ്ഥിതൌ കഥമ് ? ജഘനസ്യ പാര്ശ്വേ ജഘനപാര്ശ്വേ, തയോര്മധ്യേ തിര്യഗൂര്ധ്വം ച| ഏവമേകസ്മിന് ജഘനപാര്ശ്വമധ്യ ഏകഃ സന്ധിര്ദ്വിതീയസ്മിന് ദ്വിതീയഃ സ്ഥിത ഇതി| തയോര്വ്യധാത് പുംസോ രക്തപൂരിതകോഷ്ഠസ്യ ശരീരാന്തരസമ്ഭവഃ-അപരശരീരോത്പത്തിഃ, മരണമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana bRuhatImarmaNoH sthAnaM karma ca (23-24) · Śloka 24

| സ്തനമൂലാര്ജവേ ഭാഗേ പൃഷ്ഠവംശാശ്രയേ സിരേ||൨൩|| ബൃഹത്യൌ, തത്ര വിദ്ധസ്യ മരണം രക്തസങ്ക്ഷയാത്| |൨൪|

സ്തനയോര്മൂലം-സ്തനമൂലം തസ്യാര്ജവേ ഭാഗേ-സ്പഷ്ട ഉദ്ദേശേ, പൃഷ്ഠവംശാശ്രയേ സിരേ-പൃഷ്ഠവംശസ്യോഭയപാര്ശ്വപ്രതിബദ്ധേ സിരേ, ബൃഹത്യൌ-ഏതത്സംജ്ഞേ മര്മണീ| തത്ര-മര്മദ്വയേ, വിദ്ധസ്യ മരണം ഭവതി രക്തസങ്ക്ഷയാത്, നാന്യഥാ|

Adhikarana aMsaPalakamarmaNoH sthAnaM karma ca (24-25) · Śloka 25

| ബാഹുമൂലാഭിസമ്ബദ്ധേ പൃഷ്ഠവംശസ്യ പാര്ശ്വയോഃ||൨൪|| അംസയോഃ ഫലകേ ബാഹുസ്വാപശൌഷൌ തയോര്വ്യധാത്| |൨൫|

ബാഹ്വോര്മൂലേ ബാഹുമൂലേ,-യത്ര ബാഹൂ പ്രതിഷ്ഠിതൌ| മൂലേ ഹി പ്രതിഷ്ഠാ, വൃക്ഷമൂലവത്| പൃഷ്ഠവംശസ്യ പാര്ശ്വദ്വയേ ബാഹുമൂലയോരാഭിമുഖ്യേന സമ്ബദ്ധേ-സംശ്ലിഷ്ടേ| കേ തേ ? അംസയോഃ ഫലകേ| അസമാസനിര്ദേശശ്ചന്ദോനുരോധാത്| ഫലകസ്യ ച നപുംസകത്വം ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി| അംസഫലകാഖ്യേ ദ്വേ മര്മണീ| തയോര്വ്യധാത് ബാഹുസ്വാപശോഷൌ ഭവതഃ| സ്വാപ ഇവ സ്വാപഃ, യഥാ സുപ്തസ്യ നിശ്ചേതനമങ്ഗം ഭവതി തഥാ ബാഹൂ അംസഫലകേ വിദ്ധേ ഭവതഃ|

Adhikarana aMsamarmaNoH sthAnaM karma ca (25-26) · Śloka 26

| ഗ്രീവാമുഭയതഃ സ്നാവ്നീ ഗ്രീവാബാഹുശിരോന്തരേ||൨൫|| സ്കന്ധാംസപീഠസമ്ബന്ധാവംസൌ ബാഹുക്രിയാഹരൌ| |൨൬|

ഗ്രീവായാ ഉഭയോഃ പാര്ശ്വയോഃ സ്നാവ്നീ ദ്വേ അംസാവുച്യേതേ| ക്വ സ്ഥിതൌ ? ഗ്രീവാബാഹുശിരോന്തരേ| ഗ്രീവായാസ്തഥാ ബാഹ്നോഃ ശിരസശ്ച മധ്യേ തേഷാമന്തരാലേ സ്ഥിതൌ| കിം പ്രയോജനൌ? സ്കന്ധേത്യാദി| അംസയോഃ പീഠ ഇവ പീഠേ,-പ്രതിഷ്ഠാനേ, യത്രാംസൌ തിഷ്ഠതഃ| സ്കന്ധേ ചാംസപീഠേ ച, തേഷാം സമ്ബന്ധഃ-പ്രയോജനം, യയോസ്താവേവാംസൌ വിദ്ധൌ ബാഹ്വോഃ ക്രിയാ-ആകുച്ചനപ്രസാരണാദികാ, താം ഹരതഃ, തൌ ബാഹുക്രിയാഹരൌ|

Adhikarana nIlAmarmaNoH sthAnaM karma ca,manyAmarmaNoH sthAnaM karma ca (26-27) · Śloka 27

| കണ്ഠനാഡീമുഭയതഃ സിരാ ഹനുസമാശ്രിതാഃ||൨൬|| ചതസ്രസ്താസു നീലേ ദ്വേ മന്യേ ദ്വേ മര്മണീ സ്മൃതേ| സ്വരപ്രണാശവകൃത്യം രസാജ്ഞാനം ച തദ്വ്യധേ||൨൭||

കണ്ഠനാഡ്യാഃ പാര്ശ്വയോര്ദ്വയോഃ സിരാ യാശ്ചതസ്രോ ഹന്വോഃ സമാശ്രിതാഃ, താസു മധ്യേ ദ്വേ സിരേ നീലേ നാമ ദ്വേ മര്മണീ, മന്യേ നാമ ദ്വേ മര്മണി സ്മൃതേ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ| താസാം വ്യധസ്തദ്വയധഃ, തസ്മിന് തദ്വ്യധേ സ്വരപ്രണാശാദയോ ജായന്തേ| സ്വരസ്യ പ്രണാശഃ സ്വരപ്രാണാശഃ,-സ്വരഹാനിഃ| അഥവാ വൈകൃത്യമ്, തച്ച പ്രകൃത്ത്വാത്സ്വരസ്യൈവ, സ്വരഭാവാന്യഥാത്വമിത്യര്ഥഃ| രസാജ്ഞാനം-രസാനവബോധഃ|

Adhikarana mAtRukAmarmaNAM sthAnaM karma ca (28) · Śloka 28

കണ്ഠനാഡീമുഭയതോ ജിഹ്വാനാസാഗതാഃ സിരാഃ| പൃഥക് ചതസ്രസ്താഃ സദ്യോ ഘ്നന്ത്യസൂന്മാതൃകാഹ്വയാഃ||൨൮||

കണ്ഠനാഡ്യാ ഉഭയപാര്ശ്വയോഃ സിരാ ജിഹ്വാഗതാസ്തഥാ നാസാഗതാഃ പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ഏകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ചതസ്രഃ ദ്വിതീയേ പാര്ശ്വേ ചതസ്രഃ| താ മാതൃകാഹ്വയാഃ-മാതൃകാസംജ്ഞാഃ, വിദ്ധാഃ സദ്യോऽസൂന് ഘ്നന്തി| ഏതാനി മാതൃകാഖ്യാനി സിരാമര്മാണി|

Adhikarana kRukATikAmarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

കൃകാടികേ ശിരോഗ്രീവാസന്ധൌ, തത്ര ചലം ശിരഃ| |൨൯|

ശിരശ്ച ഗ്രീവാ ച, തയോഃ സന്ധാനേ യൌ സന്ധീ പാര്ശ്വദ്വയേ കൃകാടികാഖ്യേ തേ ദ്വേ മര്മണീ| തത്ര-തസ്മിന്മര്മദ്വയേ വിദ്ധേ, ചലം-സകമ്പം, ശിരോ ഭവതി|

Adhikarana vidhuramarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

| അധസ്താത്കര്ണയോര്നിമ്നേ വിധുരേ ശ്രുതിഹാരിണീ||൨൯||

അധസ്താത്കര്ണയോഃ-കര്ണപൃഷ്ഠയോരധോ, നിമ്നേ-നോന്നതേ, വിധുരാഖ്യേ ദ്വേ മര്മണീ| തേ ച വിദ്ധേ സതീ ശ്രുതിം-ശബ്ദശ്രവണം, ഹരതഃ, ശ്രുതിഹാരിണീ|

Adhikarana PaNamarmaNoH sthAnaM karma ca (30) · Śloka 30

ഫണാവുഭയതോ ഘ്രാണമാര്ഗം ശ്രോത്രപഥാനുഗൌ| അന്തര്ഗലസ്ഥിതൌ വേധാദ്ഗന്ധവിജ്ഞാനഹാരിണൌ||൩൦||

ഫണൌ നാമ മര്മവിശേഷൌ ഘ്രാണമാര്ഗസ്യോഭയോഃ പാറ്ശ്വയോഃ ശ്രോത്രപഥാനുഗൌ-ശ്രോത്രമാര്ഗപ്രാപ്തൌ| അന്തര്ഗലസ്ഥിതൌ-ഗലാഭ്യന്തരേ സ്ഥിതൌ| ഫണാവിവ സംസ്ഥാനം രൂപമനയോഃ ഫണാവിതി നാമ| തൌ വേധാദ്ഗന്ധ വിജ്ഞാനം-ഗന്ധോപലബ്ധിഃ, തദ്ധരതസ്തൌ ഗന്ധവിജ്ഞാനഹാരിണൌ|

Adhikarana apA~ggamarmaNoH sthAnaM karma ca (31) · Śloka 31

നേത്രയോര്ബാഹ്യതോऽപാങ്ഗൌ ഭ്രുവോഃ പുച്ഛാന്തയോരധഃ| തഥോപരി ഭ്രുവോര്നിമ്നാവാവര്താവാന്ധ്യമേഷു തു||൩൧||

നേത്രേയോര്ദ്വയോര്ബാഹ്യതഃ-ബഹിര്ഭാഗേ, ഭ്രുവോഃ പുച്ഛാന്തയോഃ-അവസാനയോഃ, അധഃ, അപാങ്ഗൌ നാമ മര്മവിശേഷൌ പ്രസിദ്ധാവേവ| തഥോപരീതി തേനൈവാപാങ്ഗോദ്ദിഷ്ടേന ന്യായേന ഭ്രുവോഃ പുച്ഛാന്തയോരുപരി നിമ്രാവാവര്തസംജ്ഞൌ| ഏഷു തു-അപാങ്ഗാവര്താഖ്യേഷു ചതുര്ഷു, വിദ്ധസ്യ നരസ്യാന്ധ്യം ഭവതി|

Adhikarana Sa~gKamarmaNoH sthAnaM karma ca (32) · Śloka 32

അനുകര്ണം ലലാടാന്തേ ശങ്ഖൌ സദ്യോവിനാശനൌ| |൩൨|

അത്രാപി ഭ്രുവോഃ പുച്ഛാന്തയോരുപതി ലലാടാവസാനേऽനുകര്ണംകര്ണസമീപേ, ശങ്ഖൌ മര്മവിശേഷൌ| തൌ വിദ്ധൌ പുരുഷസ്യ സദ്യോവിനാശനൌ ഭവതഃ|

Adhikarana utkShepamarmaNoH sthAnaM karma ca ,sthapanImarmaNaH sthAnaM karma ca (32-33) · Śloka 33

| കേശാന്തേ ശങ്ഖയോരൂര്ധ്വമുത്ക്ഷേപൌ, സ്ഥപനീ പുനഃ||൩൨|| ഭ്രുവോര്മധ്യേ, ത്രയേऽപ്യത്ര ശല്യേ ജീവേദനുദ്ധൃതേ| സ്വയം വാ പതിതേ പാകാത്സദ്യോ നശ്യതി തൂദ്ധൃതേ||൩൩||

കേശാവസാനേ ശങ്ഖയോരൂര്ധ്വം-ഉപരി, ഉത്ക്ഷേപൌ മര്മണീ| സ്ഥപനീ പുനര്മര്മ ഭ്രുവോര്മധ്യേ| ത്രയേऽപ്യത്ര-അസ്മിന് മര്മത്രയേ ദ്വാവുത്ക്ഷേപാവേകാ സ്ഥപനീ ഏവംഭൂതേ, വിദ്ധേ പുരുഷോऽനുദ്ധൃതേ ശല്യേ ജീവേത്| കാലാന്തരേണ പാകാത്-പാകേന ഹേതുനാ, സ്വയം വാ പതിതേ ശല്യേ സതി,-ന തൂദ്ധരണഹേതുനാ, ജീവേത് പുരുഷഃ| സദ്യ ഇത്യാദി| ഉദ്ധൃതേ തു ശല്യേ സദ്യ ഏവ നരോ നശ്യതി, വായുകോപാദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana SRu~ggATakamarmaNAM sthAnaM karma ca (34-35) · Śloka 35

ജിഹ്വാക്ഷിനാസികാശ്രോത്രഖചതുഷ്ടയസങ്ഗമേ| താലുന്യാസ്യാനി ചത്വാരി സ്രോതസാം, തേഷു മര്മസു||൩൪|| വിദ്ധഃ ശൃൗങ്ഗാടകാഖ്യേഷു സദ്യസ്ത്യജതി ജീവിതമ്| |൩൫|

ജിഹ്വാ ചാക്ഷിണീ ച നാസികാ ച ശ്രോത്രേ ച തദേവമ്| തസ്യ ഖാനി, തേഷാം ചതുഷ്ടയം-ചത്വാരി സ്രോതാംസി, തേഷാം സങ്ഗമഃ-സന്നിപാതഃ, തസ്മിംസ്താലുനി-യത്ര ജിഹ്വാദീനാം തര്പണാനി സ്രോതാംസി സന്നിപത്യാവതിഷ്ഠന്തേ, ജിഹ്വാദിസ്രോതസാം ചത്വാര്യാസ്യാനി ശൃങ്ഗാടകാഖ്യാനി| തേഷു മര്മസു വിദ്ധഃ പുരുഷഃ സദ്യസ്ത്യജതി ജീവിതം-വിദ്ധമാത്ര ഏവ പ്രാണൈര്വിയുജ്യതേ|

Adhikarana sImantamarmaNAM sthAnaM karma ca (35-36) · Śloka 36

| കപാലേ സന്ധയഃ പഞ്ച സീമന്താസ്തിര്യഗൂര്ധ്വഗാഃ||൩൫|| ഭ്രമോന്മാദമനോനാശൈസ്തേഷു വിദ്ധേഷു നശ്യതി| |൩൬|

ശിരഃ സമ്ബന്ധിനഃ പഞ്ച സന്ധയഃ| പഞ്ചാനാം കപാലഖണ്ഡാനാം സംശ്ലേഷാ യേ ശിരസ്യവതിഷ്ഠന്തേ തിര്യഗൂര്ധ്വഗാഃ, ത ഏവ സീമന്താഖ്യാ മര്മവിശേഷാഃ| തേഷു-സീമന്താഖ്യേഷു, വിദ്ധേഷു ഭ്രമേണ തഥോന്മാദേന തഥാ മനോനാശേന-ചിത്തവിസ്മൃത്യാ ച, നശ്യതി|

Adhikarana AdhipamarmaNAM sthAnaM karma ca (36-37) · Śloka 37

| ആന്തരോ മസ്തകസ്യോര്ധ്വം സിരാസന്ധിസമാഗമഃ||൩൬|| രോമാവര്തോऽധിപോ നാമ മര്മ സദ്യോ ഹരത്യസൂന്| |൩൭|

മസ്തകസ്യാഭ്യന്തരതോ യഃ സ്ഥിതഃ, തഥോര്ധ്വം-പ്രകൃതത്വാന്മസ്തകസ്യൈവോപരി, സിരാസന്ധിസമാഗമഃ-സിരാസന്ധീനാം സന്നിപാതോ, രോമാവര്തലക്ഷണഃ സോऽധിപോ നാമ മര്മവിശേഷഃ| മര്മണാമധിപോ യഥാര്ഥനാമാ, തദായത്താനി ഹി സര്വാണി മര്മാണീത്യര്ഥഃ| സോऽധിപോ വിദ്ധോ നരസ്യ സദ്യോऽസൂന് ഹരതി-പുരുഷം മാരയതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sAmAnyaM marmalakShaNam (37) · Śloka 37

ഇതി സപ്തോത്തരസ്യ മര്മശതസ്യ ലക്ഷണാന്യുക്ത്വാ, സാമാന്യേന യന്മര്മലക്ഷണം തദാഖ്യാതുമാഹ | വിഷമം സ്പന്ദനം യത്ര പീഡിതേ രുക് ച മര്മ തത്||൩൭||

യത്ര-യസ്മിന് ദേഹദേശേ, വിഷമം സ്പന്ദനം-സ്ഫുരണം, തന്മര്മ| യത്ര ച ദേഹദേശേ പീഡിതേ സതി രുക് ച വിഷമാ ഭവതി, തച്ച മര്മ| അത്രാപി വിഷമമിതി സമ്ബധ്യതേ| വിഷമം ച വിഷമാ ച വിഷമമ്, "നപുംസകമനപുംസകേനൈകവച്ച" ഇതി നപുംസകശേഷഃ| തദേവം മര്മലക്ഷണം ദ്വിധാ മന്തവ്യമ്,-കസ്യചിന്മര്മണഃ സിരാധമന്യാദികസ്യ വിഷമം സ്പന്ദനം പ്രായോ ലക്ഷണമ്, മാംസാസ്ഥിജാതീയസ്യ മര്മണഃ പീഡനാത് പ്രായഃ പീഡോത്പത്തിര്ലക്ഷണമിതി| സങ്ഗ്രഹേ ച മര്മവിദ്ധസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ (ശാ. അ. ൭)- "ദേഹപ്രസുപ്തിര്ഗുരുതാ സമ്മോഹഃ ശീതകാമിതാ| സ്വേദോ മൂര്ച്ഛാ വമിഃ ശ്വാസോ മര്മവിദ്ധസ്യ ലക്ഷണമ്||" ഇതി| മരണകാരിത്വാന്മര്മ, മരണാസദൃശദുഃഖദായിത്വാദ്വാ| ഇദാനീം മര്മണാം സുപ്രഭേദം ലക്ഷണം ഷട്പ്രകാരമാഹ-

Adhikarana mAMsadInAM ShaNNAM samAgamo marma (38) · Śloka 38

മാംസാസ്ഥിസ്നായുധമനീസിരാസന്ധിസമാഗമഃ| സ്യാന്മര്മേതി ച തേനാത്ര സുതരാം ജീവിതം സ്ഥിതമ്||൩൮||

മാംസാദീനാം സന്ധ്യന്താനാം സ്വജാത്യപേക്ഷോ യഃ സമാഗമഃ-സന്നിപാതഃ, സ മര്മാഖ്യഃ, തന്മര്മേതി തസ്യൈവ നാമ| തദേവം മാംസപേശീസമാഗമോ മാംസമര്മ, അസ്ഥ്നാം സമാഗമോऽസ്ഥിമര്മ, സ്നായൂനാം സമാഗമഃ സ്നായുമര്മ, ധമനീനാം സമാഗമോ ധമനീമര്മ, സിരാണാം സമാഗമഃ സിരാമര്മ, സന്ധീനാം സമാഗമഃ സന്ധിമര്മേതി| യതോ മാംസാദീനാം യഃ സമാഗമഃ സ ഏവ മര്മേത്യുച്യതേ, തേന ഹേതുനാ, അത്ര സുതരാം ജീവിതം സ്ഥിതം-പ്രാണാ വ്യവസ്ഥിതാഃ| നനു, യദി മാംസാദീനാം സമാഗമോ മര്മേത്യഭിധീയതേ, തദാനീമനേകസങ്ഖ്യാകാനി മര്മാണി ശരീരേ സമ്ഭവ്യേരന്| മാംസപേശ്യാദിഭാവാനാമനേകസങ്ഖ്യാശ്രയത്വാത്| തഥാ ച,-മാംസപേശീശതാനി പഞ്ച പുംസാമുക്താനി സ്ത്രീണാം തു വിശത്യധികാനി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൧൭)| ഏവമസ്ഥ്യാദീന്യപ്യനേകാന്യുക്താനി| തതശ്ച മര്മണാമസങ്ഖ്യേയത്വം പ്രാപ്നോതി| ഏവം ച "സപ്തോത്തരം മര്മശതമ്" (ശ്ലോ ൧) ഇതി വിരുധ്യത ഇത്യാഹ-

Adhikarana evaM marmakalpanA ShoDhA,ekaiva vA marmakalpanA (39) · Śloka 39

ബാഹുല്യേന തു നിര്ദേശഃ ഷോഢൈവം മര്മകല്പനാ| പ്രാണായതനസാമാന്യദൈക്യം വാ മര്മണാം മതമ്||൩൯||

സപ്തോത്തരമേവ മര്മണാം ശതമിത്യേവ ന| കിം തര്ഹി ? പൂര്വോക്തേന ന്യായേന ബഹൂനി മര്മാണി| "സപ്തോത്തരം മര്മശതമ്" ഇത്യയം തു യോ നിര്ദേശഃ സ ബാഹുല്യേന-ഭൂയസാ, യേഷാം മര്മണാം മര്മത്വേന പ്രസിദ്ധിസ്തദ്വിഷയ ഏവ| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ മാംസാസ്ഥ്യാദീനാം സമാഗമോ മര്മേതി, മര്മണാം-ഷോഢാ-ഷഡ്വിധാ, കല്പനാ ഭവതി| കല്പനാശബ്ദേനൈതത്പ്രതി പാദയതി,-തദേവം മനുഷ്യസ്യ പ്രസിദ്ധിതോ ജീവിതധാമത്വേന മര്മണാം കല്പനാ-നിരൂപണാ| പ്രാണേത്യാദി| അഥവാ ന മര്മണാം ഷോഢാ കല്പനാ| കിം തര്ഹി ? പ്രാണായതനസാമാന്യാത്-ജീവിതസ്യാധിഷ്ഠാനമിത്യേവംലക്ഷണാത്, ഐക്യം-ഏകത്വം, മര്മണാം മതം-ന ഷട്ത്വമ്| ഏവമേകൈവ മര്മകല്പനാ| ഏവം സങ്ക്ഷേപവിസ്തരകൌശലം മര്മസു ദര്ശിതമ്| മാംസാദീനാം സന്ധ്യന്താനാം യഥാസ്വം പ്രതിനിയതനി മര്മാണി സങ്ഖ്യയാऽഭിധാതുമാഹ-

Adhikarana mAMsAdInAM marmaNAM saMKyayA~aBidhAnam ,mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40) · Śloka 40

മാംസാദീനാം സന്ധ്യന്താനാം യഥാസ്വം പ്രതിനിയതനി മര്മാണി സങ്ഖ്യയാऽഭിധാതുമാഹ മാംസജാനി ദശേന്ദ്രാഖ്യതലഹൃത്സ്തനരോഹിതാഃ| |൪൦|

ജങ്ഘയോരിന്ദ്രാഖ്യേ ദ്വേ മര്മണീ, ബാഹ്വോര്ദ്വേ ഏവ, തലഹൃദാഖ്യാനി ചത്വാരി-പാദയോര്ദ്വേ ഹസ്തയോര്ദ്വേ ഇതി, സ്തനരോഹിതേ ദ്വേ-പ്രത്യേകം സ്തനേ ഏകൈകമ്, ഏവം ദശ മംസജാനി|

Adhikarana mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40-41) · Śloka 41

| ശങ്ഖൌ കടീകതരുണേ നിതമ്ബാവംസയോഃ ഫലേ||൪൦|| അസ്ഥ്ന്യഷ്ടൌ| |൪൧|

അസ്ഥ്ന്യഷ്ടൌ മര്മാണി| ശങ്ഖൌ ദ്വേ മര്മണീ, കടീകതരുണേ ദ്വേ, നിതമ്ബൌ ദ്വേ, അംസയോഃ ഫലകേ ദ്വേ, ഇത്യേവമഷ്ടൌ മര്മാണി|

Adhikarana snAvamarmANi trayoviMSatiH (41) · Śloka 41

സ്നാവമര്മാണി ത്രയോവിംശതിരാണയഃ| കൂര്ചകൂര്ചശിരോऽപാങ്ഗക്ഷിപ്രോത്ക്ഷേപാംസബസ്തയഃ||൪൧||

സ്നാവമര്മാണി ത്രയോവിംശതിഃ| കഥമ് ? ആണയശ്ചത്വാരി-പ്രത്യേകമൂരുമധ്യേ ഏകൈകം ബാഹ്വോഃ പ്രത്യേകമേകൈകമ്, ഏവം ചത്വാര്യാണയഃ കൂര്ചാഖ്യാനി ചത്വാരി-ഹസ്തര്യോദ്വേ പാദയോര്ദ്വേ| കൂര്ചശിരഃസംജ്ഞാനി ചത്വാരി-പാദയോര്ദ്വേ ഹസ്തയോര്ദ്വേ ഇതി ചത്വാരി| അപാങ്ഗാഖ്യേ ദ്വേ-"നേത്രയോര്ബാഹ്യതഃ (ശ്ലോ.൩൧) ഇത്യാദിനാ നിര്ദിഷ്ടേ ദ്വേ| ക്ഷിപ്രാഖ്യാനി ചത്വാരി-"അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമധ്യസ്ഥം ക്ഷിപ്രം" (ശ്ലോ.൩) ഇതി, തച്ച പാദദ്വയേ ദ്വിവിധം ഹസ്തദ്വയേ ച| ഉത്ക്ഷോപൌദ്വൌ-"കേശാന്തേ ശങ്ഖയോരൂര്ധ്വമുത്ക്ഷേപൌ" (ശ്ലോ.൩൨) ഇതി| അംസാഖ്യേ ദ്വേ-"സ്കന്ധാംസപീഠസമ്ബന്ധാവംസൌ" (ശ്ലോ ൨൬) ഇതി| ബസ്തിരേകോ-"മൂത്രാശയോ" (ശ്ലോ.൧൦) ഇത്യാദിനോക്തഃ| ഏവം സ്നാവമര്മാണി ത്രയോവിംശതിഃ|

Adhikarana dhamanyASritAni nava (42) · Śloka 42

ഗുദാപസ്തമ്ഭവിധുരശൃങ്ഗാടാനി നവാദിശേത്| മര്മാണി ധമനീസ്ഥാനി|൪൨|

ഗുദഃ-സ്ഥൂലാന്ത്രബദ്ധ ഏകഃ| അപസ്തമ്ഭാഖ്യേ ദ്വേ-"അപസ്തമ്ഭാവുരഃപാര്ശ്വേ നാഡ്യാവനിലവാഹിനീ|" (ശ്ലോ.൧൫)ഇതി, വിധുരാഖ്യേ ദ്വേ-"അധസ്താത്കര്ണയോര്നിമ്നേ വിധുരേ" (ശ്ലോ.൨൯) ഇതി| ശൃങ്ഗാടകാഖ്യാനി ചത്വാരി-"ജിഹ്വാക്ഷിനാസികാ" (ശ്ലോ.൩൪) ഇത്യാദിനോക്താനി| ഏവം ധമനീസ്ഥാനി-ധമന്യാശ്രിതാനി, നവ മര്മാണി|

Adhikarana sirASritAni saptatriMSat (42-44) · Śloka 44

| സപ്തത്രിംശത്സിരാശ്രയാഃ||൪൨|| ബൃഹത്യൌ മാതൃകാ നീലേ മന്യേ കക്ഷാധരൌ ഫണൌ| വിടപേ ഹൃദയം നാഭിഃ പാര്ശ്വസന്ധീ സ്തനാധരേ||൪൩|| അപാലാപൌ സ്ഥപന്യുര്വ്യശ്ചതസ്രോ ലോഹിതാനി ച| |൪൪|

സിരാശ്രയാ മര്മവിശേഷാഃ സപ്തത്രിംശത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ബൃഹത്യാവിത്യാദി| ബൃഹത്യൌ ദ്വേ-"സ്തനമൂലാര്ജവേ ഭാഗേ" (ശ്ലോ ൨൩) ഇത്യാദിനോക്തേ| മാതൃകാഖ്യാനി-"കണ്ഠനാഡീമുഭയതോ ജിഹ്വാനാസാഗതാഃ" (ശ്ലോ.൨൮) ഇത്യാദിനോക്താന്യഷ്ടൌ| നീലാഖ്യേ ദ്വേ സിരേ മന്യാഖ്യേ [ച] ദ്വേ-"കണ്ഠനാഡീമുഭയതഃ സിരാഹനുസമാശ്രിതാഃ| ചതസ്രഃ (ശ്ലോ.൨൬) ഇത്യാദിനോക്താനി| കക്ഷാധരൌ ദ്വൌ-യഥോക്തമ് (ശ്ലോ.൯) "കക്ഷാക്ഷമധ്യേ കക്ഷാധൃക്" ഇത്യാദി| ഫണൌ ദ്വൌ-"ഫണാവുഭയതോ" (ശ്ലോ.൩൦) ഇത്യാദിനാ കൃതലക്ഷണൌ| വിടപേ ദ്വേ-"മുഷ്കവങ്ക്ഷണയോര്മധ്യേ (ശ്ലോ.൮) പ്രത്യേകം സക്ഥ്ന്യേകമ്, ദ്വിതീയേऽപ്യേവമ്| ഹൃദയമേകമേവ, തസ്യ ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൧൩)-"ദ്വാരമാമാശയസ്യ ച" ഇത്യാദി| നാഭിരേക ഏവ, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൧൨)- "ദേഹാമപക്വസ്ഥാനാനാം" ഇത്യാദി| പാര്ശ്വസന്ധീ ദ്ബൌ-"പാര്ശ്വാന്തരനിബദ്ധൌ ച" (ശ്ലോ.൨൨) ഇത്യാദിനോക്തൌ| സ്തനാധരേ-സ്തനയോരധോ, ദ്വേ| അപാലാപൌ ദ്വാവേവ-"പൃഷ്ഠവംശോരസോഃ (ശ്ലോ.൧൬) ഇത്യാദിനോക്തൌ| സ്ഥപനീ ഏകൈവ, തല്ലക്ഷണമ്, (ശ്ലോ.൩൩)-"ഭ്രുവോര്മധ്യേ" ഇതി| ഉര്വ്യശ്ചതസ്രഃ-ഊര്വോര്ദ്വയോര്ദ്വേ ബാഹ്വോശ്ച, "ഉര്വ്യൂരുമധ്യേ" (ശ്ലോ.൭) ഇതി തസ്യാ ലക്ഷണമ്, ഇതി സക്ഥ്നോസ്തഥാ ബാഹ്വോഃ (ശ്ലോ.൮) ഇതി ചാതിദേശഃ| ലോഹിതാനീതി ലോഹിതാക്ഷനാമാനി ചത്വാരി, "ഊരുമൂലേ ലോഹിതാക്ഷം" സക്ഥിവദ്ബാഹ്വോഃ" (ശ്ലോ.൭-൮) ഇതി തല്ലക്ഷണമ്| സമ്പ്രതി സന്ധിമര്മാണ്യാഹ-

Adhikarana sandhimarmANi viMSati (44-45) · Śloka 45

| സന്ധൌ വിംശതിരാവര്തൌ മണിബന്ധൌ കുകുന്ദരൌ||൪൪|| സീമന്താഃ കൂര്പരൌ ഗുല്ഫൌ കൃകാട്യൌ ജാനുനീ പതിഃ| |൪൫|

സന്ധൌ വിംശതിര്മര്മാണി| ആവര്താഖ്യേ ദ്വേ, തയോര്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ. ൩൧)-"തഥോപരി ഭ്രുവോര്നിമ്നാവാവര്തൌ" ഇതി| മണിബന്ധൌ ദ്വൌ, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൮)-മണിബന്ധോऽത്ര ഗുല്ഫവത്" ഇതി| കുകുന്ദരൌ ദ്വൌ, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൧൯)-"ജഘനസ്യ ബഹിര്ഭാഗേ മര്മണീ തൌ കുകുന്ദരൌ|" ഇതി| സീമന്താഖ്യാനി പഞ്ച, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൩൫)-"കപാലസന്ധയഃ പഞ്ച സീമന്താഃ" ഇതി| കൂര്പരൌ ദ്വൌ, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൯)-"കൂര്പരം ജാനുവത്" ഇതി| കൂര്പരശബ്ദ ഉഭയലിങ്ഗഃ| ഗുല്ഫൌ ദ്വേ മര്മണീ, തയോര്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൫)-"ജങ്ഘാചരണയോഃ സന്ധൌ ഗുല്ഫഃ" ഇതി| കൃകാട്യൌ ദ്വേ, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൨൯)-"കൃകാടികേ ശിരോഗ്രീവാസന്ധീ" ഇതി| ജാനുനീ ദ്വേ, തയോര്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൬)-"ജങ്ഘോര്വോഃ സങ്ഗമേ ജാനു" ഇതി| പതിഃ-അധിപതിര്മര്മണാമ്, തച്ചൈകമ്, തല്ലക്ഷണമ് (ശ്ലോ.൩൬)-"ആന്തരോ മസ്തകസ്യോര്ധ്വം" ഇത്യാദിനോക്തമ്| ഏവം സപ്തോത്തരം മര്മശതം മാംസാദിപരികല്പനയാ കല്പിതമ്|

Adhikarana gudakakShAdharAdau anyeShAM matam (45-46) · Śloka 46

| മാംസമര്മ ഗുദോऽന്യേഷാം,സ്നാവ്നി കക്ഷാധരൌ തഥാ||൪൫|| വിടപൌ വിധുരാഖ്യേ ച, ശൃങ്ഗാടാനി സിരാസു തു| അപസ്തമ്ഭാവപാങ്ഗൌ ച, ധമനീസ്ഥം ന തൈഃ സ്മൃതമ്||൪൬||

അന്യേഷാമാചാര്യാണം മതേന ഗുദോ മാംസമര്മ-ന ധമനീമര്മ| സ്നാവ്നീത്യാദി| തേഷാമേവ മതേന കക്ഷാധരൌ സ്നാവാശ്രിതൌ ന തു സിരാശ്രയൌ| വിടപൌ വിധുരാഖ്യേ ച സ്നാവാശ്രിതൌ| പൂര്വമതേന തു വിടപൌ സിരാശ്രിതൌ, വിധുരേ ച ധമന്യാശ്രിതേ| ശൃങ്ഗാടകാനി ചത്വാര്യപി സിരാസ്വേവ, തുരവധാരണേ, ന തു ധമനീസ്ഥാനി, അപസ്തമ്ഭൌ തഥാപാങ്ഗൌ ച| ഏതദ്ധമനീസ്ഥമന്യൈരാചര്യൈര്ന സ്മൃതമ്, അപി തു സ്നാവാ[ദ്യാ]ശ്രിതമഭിഹിതമ്|

Adhikarana mAMsAdijAnAM marmaNAM vyadhalakShaNam, mAMsaje marmaNi viddhe lakShaNAni (47) · Śloka 47

ഇദാനീം മാംസാദിജാനാം മര്മണാം വ്യധലക്ഷണമാഹ വിദ്ധേऽജസ്രമസൃക്സ്രാവോ മാംസധാവനവത്തനുഃ| പാണ്ഡുത്വമിന്ദ്രിയാജ്ഞാനം മരണം ചാശു മാംസജേ||൪൭||

മാംസജേ മര്മണി വിദ്ധേ സതി,[അജസ്രം] അനവരതം, അസൃക്സ്രാവോ ഭവതി മാംസധാവനവത്-മാംസധാവനോദകേന തുല്യഃ| തഥാ, തനുഃ-അച്ഛോ ഭവതി, ന ബഹലഃ| പാണ്ഡുത്വം-പീതാഭത്വം ശരീരസ്യ| ഇന്ദ്രിയൈഃ-ചക്ഷുരാദിഭിഃ, സ്വവിഷയാജ്ഞാനം-അനവബോധഃ| മരണംചാശു-ശീഘ്രം, ഭവതി| തദേവമിന്ദ്രബസ്ത്യാദിമാംസജമര്മവ്യധേ നിരന്തരസ്രാവാദിസര്വലിങ്ഗദര്ശനാനുമാനേന മരണമനുമീയമാനം ബുധ്വാ വൈദ്യഃ പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാം പ്രയോജയേത്| നിയതായുഷാം ക്വചിന്മരണസ്യ വ്യഭിചാരാദിതി|

Adhikarana asthimarmaNi viddhe lakShaNAni (48) · Śloka 48

മജ്ജാന്വിതോऽച്ഛോ വിച്ഛിന്നഃ സ്രാവോ രുക് ചാസ്ഥിമര്മണീ| |൪൮|

അസ്ഥിമര്മണി-ശങ്ഖാദികേ, വിദ്ധേ മജ്ജാന്വിതഃ സ്രാവഃ തഥാऽച്ഛോ-ന ഘനഃ, വിച്ഛ്ന്നോ-ന മാംസമര്മവ്യധ ഇവ നിരന്തരോ, ഭവതി| രുക്ചേത്യനേനാത്യന്തം പീഡാ ഭവതീതി പ്രതിപാദയതി| രുങ്മാത്രസ്യ സര്വമര്മസ്വപി സദ്ഭാവാത്|

Adhikarana snAvaje marmaNi viddhe lakShaNAni (48-49) · Śloka 49

| ആയാമാക്ഷേപകസ്തമ്ഭാഃ സ്നാവജേऽഭ്യധികം രുജാ||൪൮|| യാനസ്ഥാനാസനാശക്തിര്വൈകല്യമഥവാऽന്തകഃ| |൪൯|

സ്നാവജേ-കൂര്ചാ(ആണ്യാ)ദികേ മര്മണി, വിദ്ധേ ആയാമാദയോ ഭവന്തി| ആക്ഷേപകഃ-ആക്ഷേപഃ, സ്തമ്ഭോ-യഥാസ്വമങ്ഗാനാമ്, അതിരുജാ ച| തഥാ, യാനസ്ഥാനാസനാശക്തിഃ-യാതും സ്ഥാതുമാസിതും ചാസാമര്ഥ്യമ്| വൈകല്യം ചാങ്ഗാനാമ്| അഥവാऽന്തകോ-മരണം, ഭവതി|

Adhikarana dhamanIsthe viddhe lakShaNAni (49) · Śloka 49

| രക്തം സശബ്ദഫേനോഷ്ണം ധമനീസ്ഥേ വിചേതസഃ||൪൯||

ധമനീസ്ഥേ-[ഗുദാ]പസ്തമ്ഭാദൌ മര്മണി, വിദ്ധേ സതി വിചേതസോ-മൂര്ച്ഛിതസ്യ സതോ, രക്തം സ്രവേത്| കീദൃശമ് ? സശബ്ദഫേനോഷ്ണമ്| സശബ്ദസ്യാത്ര പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana sirAmarmavyadhe lakShaNAni (50) · Śloka 50

സിരാമര്മവ്യധേ സാന്ദ്രമജസ്രം ബഹ്വസൃക്സ്രവേത്| തത്ക്ഷയാത്തൃഡ്ഭ്രമശ്വാസമോഹഹിധ്മാഭിരന്തകഃ||൫൦||

സിരാമര്മണോ-ബൃഹത്യാദേര്വ്യധേ സതി, അസൃക് സാന്ദ്രം-ഘനം, അജസ്രം-നിരന്തരം, ബഹു-പ്രഭൂതം, സ്രവതി| തത്ക്ഷ്യാത്-തസ്യാസൃജഃ ക്ഷയാത്, തൃഡ്ഭ്രമാദിഭിരന്തകോ-ജീവിതനാശഃ|

Adhikarana sandhije viddhe lakShaNAni (51) · Śloka 51

വസ്തു ശൂകൈരിവാകീര്ണം രൂഢേ ച കുണിഖഞ്ജതാ| ബലചേഷ്ടാക്ഷയഃ ശോഷഃ പര്വശോഫശ്ച സന്ധിജേ||൫൧||

സന്ധിജേമര്മണി-ആവര്താദൌ, വിദ്ധേ വസ്തു ശൂകൈരിവാകീര്ണം ഭവതി| വസ്തുശബ്ദേനാധിഷ്ഠാനം വിദ്ധദേശ ഉച്യതേ| തച്ഛൂകൈഃ-ശാലിയവാദിസമ്ബന്ധിഭിഃ കിംശാരുഭിഃ, വ്യാപ്തമിവ ഭവതി| രൂഢേ ച സതി തസ്മിന്മര്മവ്യധേ കുണിതാ ഖഞ്ജതാ വാ ഭവതി| തഥാ ബലചേഷ്ടയോഃ ക്ഷയഃ, തഥാ ശോഷോऽങ്ഗസ്യ, പര്വസു ശോഫഃ-ശ്വയഥുശ്ച, സന്ധിജേ ഭവതി| ഇദാനീമേഷാമേവ മര്മണാം വ്യധേ ജീവിതനാശേ കാലം നിയനയതി-

Adhikarana sadyaH prANaharANyekonaviMSatirmarmANi (52-53) · Śloka 53

നാഭിശങ്ഖാധിപാപാനഹൃച്ഛൃങ്ഗാടകബസ്തയഃ| ആഷ്ടൌ ച മാതൃകാഃ സദ്യോ നിഘ്നത്യേകാന്നവിംശതിഃ||൫൨|| സപ്താഹഃ പരമസ്തേഷാം കാലഃ കാലസ്യ കര്ഷണേ| |൫൩|

നാഭിശങ്ഖാദീനി മര്മാണ്യേകാന്നവിംശതിഃ സദ്യോ ഘ്നന്തി| നാഭിരേകഃ, ശങ്ഖൌ ദ്വൌ, അധിപ ഏകഃ, അപാനോऽപ്യേകഃ, ഹൃദേകമ്, ശൃങ്ഗാടകാനി ചത്വാരി, ബസ്തിരേകഃ, ആഷ്ടൌ മാതൃകാഃ ഏകാന്നവിംശതിരേതാനി സദ്യഃപ്രാണഹരാണി| തേഷാം-മര്മണാം, കാലസ്യ-മൃത്യോഃ കര്ഷണേ-ആകര്ഷണേ, സപ്താഹഃ പരമഃ കാലഃ-പ്രകൃഷ്ടോऽവധിഃ| ഏകാന്നവിംശതിരിതി ന വിംശതിരിതി സുപ്സുപേതി സമാസഃ, തത ഏകേന ന വിംശതിരിതി തൃതീയേതി യോഗവിഭാഗാത്സമാസഃ, തതഃ "ഏകാദിശ്ചൈകസ്യ" ഇത്യാദിനാ നഞഃ പ്രകൃതിഭാവ ഏകസ്യാദുഗാഗമശ്ച, ഊനാര്ഥേऽത്ര നഞ്, ഏകോനവിംശതിരിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi trayastriMSat (53-55) · Śloka 55

| ത്രയസ്ത്രിംശദപസ്തമ്ഭതലഹൃത്പാര്ശ്വസന്ധയഃ||൫൩|| കടീതരുണസീമന്തസ്തനമൂലേന്ദ്രബസ്തയഃ| ക്ഷിപ്രാപാലാപബൃഹതീനിതമ്ബസ്തനരോഹിതാഃ||൫൪|| കാലാന്തരപ്രാണഹരാ മാസമാസാര്ദ്ധജീവിതാഃ| |൫൫|

ത്രയസ്ത്രിംശദപസ്തമ്ഭാദയഃ കാലാന്തരപ്രാണഹരാഃ| മാസം മാസാര്ദ്ധം വാ ജീവിതം യേഷു വിദ്ധേഷ്വിതി മാസമാസാര്ദ്ധജീവിതാഃ, മാസേന പ്രാണാന് ഹരന്തി മാസാര്ദ്ധേന വേത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (ശാ. അ. ൭)-"സൌമ്യാഗ്രേയത്വാത്തേഷാം പക്ഷാഭ്യന്തരം കാലഃ|" ഇതി| ത്രയസ്ത്രിംശദിതി "ത്രേസ്ത്രയഃ" ഇതി ത്രയസാദേശഃ| തത്ര, അപസ്തമ്ഭൌ ദൌ, തലഹൃന്തി ചത്വാരി, പാര്ശ്വസന്ധീ ദ്ബൌ, കടീകതരുണേ ദ്വേ, സീമാന്താഃ പഞ്ച, സ്തനമൂലേ ദ്വേ, ഇന്ദ്രവസ്തയശ്ചത്വാരോ-ജങ്ഘാമധ്യയോര്ദ്വേബാഹുമധ്യയോര്ദ്വേ, ക്ഷിപ്രാണി ചത്വാരി-ഹസ്തയോര്ദ്വേ പാദയോര്ദ്വേ, അപാലാപബൃഹതീനിതമ്ബസ്തനരോഹിതാഃ പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വാവിതി|

Adhikarana viSalyaghnAni trINi ,tatra hetuH (55-56) · Śloka 56

| ഉത്ക്ഷേപൌ സ്ഥപനീ ത്രീണി വിശല്യഘ്നാനി, തത്ര ഹി||൫൫|| വായുര്മാംസവസാമജ്ജമസ്തുലുങ്ഗാനി ശോഷയന്| ശല്യാപായേ വിനിര്ഗച്ഛന് ശ്വാസാത്കാസാച്ച ഹന്ത്യസൂന്||൫൬||

ഉത്ക്ഷേപൌ ദ്വൌ സ്ഥപന്യേകാ, ഇത്യേതാനി ത്രീണി വിശല്യഘ്നാനി| കോऽത്ര ഹേതുഃ ? ഇത്യാഹ-തത്ര ഹീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തത്ര-വ്യധേ, ശല്യാപായേ വായുര്വിനിര്ഗച്ഛന്-നിര്യാന്, മാംസാദീന് ശോഷയന് ശ്വാസ കാസാഭ്യാം പ്രാണാന് ഹന്തി| തത്ര ച ഹേതൌ ശതൃപ്രത്യ്യാഃ| നിര്ഗമേന ഹി ഹേതുനാ മാംസാദീനാം ശോഷണം ഭവതി|

Adhikarana vaikalyakarANi catuScatvAriMSat (57-59) · Śloka 59

ഫണാവപാങ്ഗൌ വിധുരേ നീലേ മന്യേ കൃകാടികേ| അംസാംസഫലകാവര്തവിടപോര്വീകുകുന്ദരാഃ||൫൭|| സജാനുലോഹിതാക്ഷാണികക്ഷാധൃക്കൂര്ചകൂര്പരാഃ| വൈകല്യമിതി ചത്വാരി ചത്വാരിംശച്ച കുര്വതേ||൫൮|| ഹരന്തി താന്യപി പ്രാണാന് കദാചിദഭിഘാതതഃ| |൫൯|

ഫണാദീനി വിടപാന്താനി പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വൌ, ഉര്വ്യശ്ചതസ്രഃ, കുകുന്ദരൌ ദ്വൌ, ജാനുനീ ദ്വേ, ലോഹിതാക്ഷാണി ചത്വാരി, ആണയശ്ചത്വാരഃ, കക്ഷാധരൌ ദ്വൌ, കൂര്ചാശ്ചത്വാരോ-ഹസ്തയോര്ദ്വൌ പാദയോര്ദ്വൌ, കൂര്പരൌ ദ്വൌ, ഇത്യേവം ചത്വാരി ചത്വാരിംശച്ചേതി ചതുശ്ച്ത്വാരിംശന്മര്മാണി വൈകല്യമങ്ഗസ്യ കുര്വതേ| കദാചിത്ത്വഭിഘാതാത് താന്യപിചതുശ്ചത്വാരിംശത്, പ്രാണാന് ഹരന്തി|

Adhikarana rujAkarANyaShTau (59) · Śloka 59

| അഷ്ടൌ കൂര്ചശിരോഗുല്ഫമണിബന്ധാ രുജാകരാഃ||൫൯||

അഷ്ടൌ കൂര്ചദയോ മര്മവിശേഷാ രുജാകരാഃ| "അഗ്നിവായുസോമഗുണബാഹുല്യാത്| അഗ്നിവായൂ ഹി വിശേഷേണ ശൂലകരൌ| സോമസ്തു പ്രാണാവലമ്ബകഃ (സം.ശാ. അ.൭)|" ഇതി നൈതാനി പ്രാണഹന്തൃൗണി| തത്ര കൂര്ചശിരാംസി ഹസ്തപാദേഷു ചത്വാരി, ഗുല്ഫൌ ദ്വൌ, മണിബന്ധൌ ദ്വൌ, ഇത്യഷ്ടൌ| ഇദാനീമ് മര്മണാം യഥായഥം പ്രമാണമഭിധാതുമാഹ-

Adhikarana marmaNAM pramANenABidhAnam ,a~ggulamAnAni dvAdaSamarmANi (60) · Śloka 60

തേഷാം വിടപകക്ഷാധൃഗുര്വ്യഃ കൂര്ചശിരാംസി ച| ദ്വാദശാങ്ഗുലമാനാനി|൬൦|

തേഷാം-മര്മണാം മധ്യേ, വിടപാദീനി ദ്വാദശ മര്മാണ്യങ്ഗുലമാനാനി-അങ്ഗുലപ്രമാണാനി|

Adhikarana dvya~ggulAni ShaT marmANi (60-61) · Śloka 61

| ദ്വ്യങ്ഗുലേ മണിബന്ധനേ||൬൦|| ഗുല്ഫൌ ച സ്തനമൂലേ ച| |൬൧|

മണിബന്ധനേ-മണിബന്ധൌ, ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണൌ| ഗുല്ഫൌ സ്തനമൂലേ ച ദ്വ്യങ്ഗുലേ പ്രത്യേകമ്| ഏകശ്ചശബ്ദഃ സമുച്ചയാര്ഥോ ദ്വിതീയഃ പാദപൂരണേ|

Adhikarana trya~ggulAni catvAri marmANi (61) · Śloka 61

ത്ര്യങ്ഗുലം ജാനുകൂര്പരമ്| |൬൧|

ത്ര്യങ്ഗുലപ്രമാണൌ ജാനൂ കൂര്പരൌ ച|

Adhikarana hastatalamAnAnyekonatriMSat (61-62) · Śloka 62

| അപാനബസ്തിഹൃന്നാഭിനീലാഃ സീമന്തമാതൃകാഃ||൬൧|| കൂര്ചശൃങ്ഗാടമന്യാശ്ച ത്രിംശദേകേന വര്ജിതാഃ| ആത്മപാണിതലോന്മാനാഃ|൬൨|

അപാനബസ്ത്യാദയസ്ത്രിംശദേകേന വര്ജിതാഃ ഏകോനത്രിംശത്, ആത്മപാണിതലോന്മാനാഃ-സ്വഹസ്തതലപരിമാണാഃ|

Adhikarana ardhA~ggulAni ShaT pa~jcASat ,anyeShAM mate tilavrIhimAnAni , (62-63) · Śloka 63

| ശേഷാണ്യര്ദ്ധാങ്ഗുലം വദേത്||൬൨|| പഞ്ചാശത്ഷട് ച മര്മാണി, തിലവ്രീഹിസമാന്യപി| ഇഷ്ടാനി മര്മാണ്യന്യേഷാമ്|൬൩|

ശേഷാണി ഷട്പഞ്ചാശന്മര്മാണീ സ്വേനാങ്ഗുലപ്രിമാണോനാര്ദ്ധങ്ഗുലപ്രമാണാന്യാദിശേത്| അന്യേഷാം തന്ത്രകൃതാം തിലപ്രമാണാനി വ്രീഹിപ്രമാണാനി വാ മര്മാണീഷ്ടാനി-ആഭിമതാനി| "പരമതംമപ്രതിഷിദ്ധമനുമതമേവ" ഇത്യസ്യാപി ഗ്രന്ഥകൃത ഏതദേവ മതമിതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana marmABiGAtamaraNe kAraNam (63-66) · Śloka 66

ഇദാനീം യഥാ മര്മാഭിഘാതേ മരണം സമ്പദ്യതേ തഥാ ദര്ശയതി | ചതുര്ദ്ധോക്താഃ സിരാസ്തു യാഃ||൬൩|| തര്പയന്തി വപുഃ കൃത്സ്നം താ മര്മാണ്യാശ്രിതാസ്തതഃ| തത്ക്ഷതാത്ക്ഷതജാത്യര്ഥപ്രവൃത്തേര്ധാതുസങ്ക്ഷയേ||൬൪|| വൃദ്ധശ്ചലോ രുജസ്തീവ്രാഃ പ്രതനോതി സമീരയന്| തേജസ്തദുദ്ധൃതം ധത്തേ തൃഷ്ണാശോഷമദഭ്രമാന്||൬൫|| സ്വിന്നസ്രസ്തശ്ലഥതനും ഹരത്യേനം തതോऽന്തകഃ| |൬൬|

യാഃ സിരാശ്ചതുര്ദ്ധാ ഉക്താഃ-പ്രാങ്ക്ഷിര്ദിഷ്ടാ വാതപിത്തകഫജുഷ്ടശുദ്ധരക്തവാഹിന്യഃ സപ്തസങ്ഖ്യാഃ, കൃത്സ്നം-അശേഷം, ശരീരം തര്പയന്തി പ്രീണയന്തി, താ മര്മാണ്യാശ്രിതാഃ-ഗതാഃ പ്രാപ്താഃ| തത്ക്ഷതാദിത്യാദി| യത ഏവം സര്വാഃ സിരാ മര്മാണി പ്രാപ്താഃ, തതഃ കാരണാത്-മര്മാശ്രയലക്ഷണാത്, തത്ക്ഷതാത്-തേഷാം മര്മണാം ക്ഷതം തത്ക്ഷതം, തസ്മാന്മര്മക്ഷതാത്കാരണാത്, ക്ഷതജസ്യ-രക്തസ്യ, അതിപ്രവൃത്തിഃ| തസ്മാത്ക്ഷതജാത്യര്ഥപ്രവൃത്തേഃ കാരണാത്, യോ ധാതുസങ്ക്ഷയഃ-പരമ്പരാക്രമായാതോ മാംസാദിധാത്വപചയഃ, തസ്മിന് ധാതുക്ഷയേ സതി യോ വൃദ്ധശ്ചലോ-വായുഃ, സ തീവ്രാഃ-അത്യന്തദുഃഖദായിനീഃ, രുജഃ-ശൂലവിശേഷാന്, പ്രതനോതി-കരോതി| കിം കുര്വന് ? തേജഃ-പിത്തം, സമീരയന്-ഉദീരയന് വൃദ്ധിം നയന്, തത്-തേജഃ, ഉദ്ധൃതം- ബൃഹത്സമ്പന്നം, തൃഷ്ണാദീന് ധത്തേകരോതി| തതഃ-അനന്തരം തൃഷ്ണാദിഭ്യഃ, ഏനം-പുരുഷം മര്മവിദ്ധം, അന്തകോ ഹരതി| കിമ്ഭൂതമ് ? സ്വിന്നാ സ്രസ്താ ശ്ലഥാ തനുര്യസ്യ തമ്| തദയമര്ഥഃ,-മര്മാഭിഘതേ രക്തവാഹിനീനാം സിരാണാം മുഖവികാസോ ജായതേ| തദ്വികാസാജ്ജീവിതാധിഷ്ഠാനസ്യാസൃജോऽത്യര്ഥം യാ നിഃസൃതിര്യാവത്തസ്യ ക്ഷയഃ, തത്ക്ഷയാച്ച ജീവിതനാശഃ, അശ്രയാഭവാത്|

Adhikarana marmABiGAte cikitsA (66-67) · Śloka 67

| വര്ധയേത്സന്ധിതോ ഗാത്രം മര്മണ്യഭിഹതേ ദ്രുതമ്||൬൬|| ഛേദനാത്സന്ധിദേശസ്യ സങ്കുചന്തി സിരാ ഹ്യതഃ| ജീവിതം പ്രാണിനാം തത്ര രക്തേ തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി||൬൭||

അധുനാ മര്മാഭിഘാതേ ചികിത്സാമാഹ- മര്മണ്യഭിഹതേ സതി, ഗാത്രം-ശരീരം, ആശ്വേവ ചേദയേത്| കുതഃ ? സന്ധിതഃ,-സന്ധിപ്രദേശാത്| ഹി-യസ്മാത്, സന്ധിദേശസ്യ ചേദനാത്സിരാഃ സങ്കുചന്തി-സംവൃതമുഖാ ഭവന്തി| വര്ദ്ധയേദിതി വര്ദ്ധഛേദനാദാവിതി ചൌരാദികഃ| അതഃ-സിരാസങ്കോചാത്കാരണാത്, രക്തം ന ബഹിര്നിസ്സരതി| തത്ര രക്തേ തിഷ്ഠതി-ബഹിരവഹതി സതി, ജീവിതം തിഷ്ഠതി|

Adhikarana amarmaNi viddhasya jIvanAdi ,marmasu kShArAdIn varjayet (68-69) · Śloka 69

തദനേന പ്രകാരേണ മര്മാഭിഘാതക്ഷതാന്മരണമ്, ന ത്വമര്മാഭിഘാതക്ഷതാത്| അത ഇദമാഹ സുവിക്ഷതോऽപ്യതോ ജീവേദമര്മണി ന മര്മണി| പ്രാണഘാതിനി ജീവേത്തു കശ്ചിദ്വൈദ്യഗുണേന ചേത്||൬൮|| അസമഗ്രാഭിഘാതാച്ച സോऽപി വൈകല്യമശ്നുതേ| തസ്മത്ക്ഷാരവിഷാഗ്ന്യാദീന് യത്നാന്മര്മസു വര്ജയേത്||൬൯||

യതോ മര്മാഭിഘാതക്ഷതാത് പ്രാണീ മ്രിയതേ, നാന്യഥാ ക്ഷതമാത്രാത്| അതഃ-അസ്മാത്കാരണാത്, സുഷ്ഠു കൃത്വാ വിശേഷേണ ക്ഷതോऽപിപരശതൈര്വിദ്ധോऽപി, അമര്മണി വിദ്ധോ ജീവേത്, ന തു മര്മണീ വിദ്ധോ ജീവേത്| കിമ്ഭൂതേ ? പ്രാണഘാതിനി| ദ്വിവിധം ഹി മര്മ-പ്രാണഘാത്യേകമപരം വൈകല്യകരമ്| തത്ര പ്രാണഘാതിനി മര്മണി കുശാഗ്രേണാപി വിദ്ധോ ന ജീവതി| അഥ പുണ്യവാന്നിയതായുശ്ച പ്രാണഘാതിന്യപി മര്മണി വിദ്ധോ വൈദ്യഗുണേനാസമഗ്രസ്യ-അസകലസ്യ, മര്മണോऽഭിഘാതാശ്ച കശ്ചിദ്യദി വിദ്ധോ ജീവേത്, സോऽപി വൈകല്യമശ്നുതേ-വികലതാം പ്രാപ്യ ജീവതീത്യര്ഥഃ| വൈദ്യശബ്ദഃ പ്രാധാന്യാദ്രവ്യാദിപാദത്രയമുപലക്ഷയതി| വൈദ്യഗുണേന-പാദത്രയസമ്പത്ത്യേത്യര്ഥഃ| യതശ്ചൈവം മര്മാഭിഘാതഃ സാപായഃ പ്രാണോപരോധകൃത്, തസ്മാത്കാരണാത് മര്മസു ക്ഷാരാദീന് യത്നാത്-താത്പര്യേണ, വര്ജയേത്-പരിഹരേത് അഗ്ന്യാദീനത്രാദിശബ്ദേന ഭല്ലാതകരസകപികച്ഛുശൂകാദീനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana svalpo~api marmAghAto~ati pIDAkaraH ,marmAshrayA rogA api tadvat (4) · Śloka 4

മര്മാഭിഘാതഃ സ്വല്പോऽപി പ്രായശോ ബാധതേതരാമ്| രോഗാ മര്മാശ്രയാസ്തദ്വത്പ്രക്രാന്താ യത്നതോऽപി ച||൭൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ മര്മവിഭാഗോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||

ഏവം മര്മാഭിഘാതോ രക്ഷ്യഃ| യസ്മാന്മര്മാഭിഘാതഃ സുഷ്ട്വതിശയേനാല്പോऽപി പ്രായശോ-ബാഹുല്യേന, ബാധതേതരാം-അതിശയേന പീഡയതി| ന കേവലം മര്മാഭിഘാതോ ബാധതേ യാവദ്രോഗാ അപി മര്മാശ്രയാസ്തദ്വദ്ബാധന്തേ| യത്നതോऽപി-ആദരേണാപി, പ്രക്രാന്താഃ-ഉപക്രാന്താഃ, ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ദ്വിതീയേ ശാരീരസ്ഥാനേ മര്മ- വിഭാഗോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪||

Adhikarana atha garBavyApannAma caturtho~adhyAyaH --pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ഗര്ഭവ്യാപദം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

അഥ പ്രകരണായാതഗര്ഭവ്യാപച്ചികിത്സിതപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|| ൧||

Adhikarana garBiNyAH sashUle puShpadarshane cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

സ്ത്രീ ചേദാപന്നഗര്ഭാ പരിഹാര്യ്യാണ്യാസേവേത| തതശ്ച യസ്യാഃ ബസ്തിപാര്ശ്വശ്രോണിയോനിമുഖേഷു ശൂലം പുഷ്പദര്ശനം ച സ്യാത് താം മൃദുസുഖശിശിരാസ്തരണശയനസ്ഥാമീഷദവനതശിരസം ശീതപ്രദേഹപരിഷേകാദിഭിരുപാചരേത്||൨||

ആപന്നഗര്ഭാ സമ്പ്രാപ്തഗര്ഭാ സ്ത്രീ പരിഹാര്യ്യാണ്യാസേവേത ചേത് തതശ്ച യദ്യസ്യാഃ ശൂലം പുഷ്പദര്ശനം ച സ്യാത് തതസ്താം മൃദുത്വാദിഗുണയുക്തശയനസ്ഥാം ശീതൈഃ പ്രദേഹാഭിരുപാചരേത്|| ൨||

Adhikarana cikitsAvisheShAH (3) · Śloka 3

തദ്യഥാ-സഹസ്രധൌതേന സര്പിഷാऽധോനാഭേഃ സര്വതഃ പ്രദിഹ്യാത്| മധുകസിദ്ധസര്പിഷാ സുശീതേന പിചുമാപ്ലാവ്യ യോനിസമീപേ സ്ഥാപയേത്| ഗവ്യേന പയസാ മധുകാമ്ബുനാ ന്യഗ്രോധാദികഷായേണ വ പരിഷേചയേത്| പരിപീതതത്സ്വരസാനി ച തൈലാനി യോനൌ നിധാപയേത്| തച്ഛൃങ്ഗസിദ്ധസ്യ വാ ക്ഷീരസര്പിഷഃ പിചുമ്||൩||

സഹസ്രധൌതം സര്പിര്യദനേകശോऽഗ്നൌ വിലാപ്യ ശീതോദകേ പ്രക്ഷിപ്യ സ്ത്യാനീക്രിയതേ| മധുകേന സിദ്ധം സര്പിസ്തഥോക്തമ്| തച്ഛൃങ്ഗൈര്ന്യഗ്രോധാദിശൃങ്ഗൈഃ സിദ്ധസ്യ ക്ഷീരസര്പിഷഃ പിചും യോനൌ ദദ്യാത്| ക്ഷീരമേവ പ്രമഥ്യ സമ്പാദിതം സര്പിഃ ക്ഷീരഘൃതമ്|| ൩||

Adhikarana garBiNyAH raktAtisrAve cikitsA (4) · Śloka 4

അതിസ്രവതി തു രക്തേ തത ഏവ അക്ഷമാത്രം പ്രാശയേത്| കേവ- ലാദേവ വാ ക്ഷീരസര്പിഷഃ| പദ്മോത്പലകുമുദകിഞ്ജല്കം ച സമധുശര്കരം ലേഹയേത്| ധാതകീഗൈരികിസര്ജരസാഞ്ജനചൂര്ണം വാ മധുനാ| ന്യഗ്രോധാ- ദിത്വക്പ്രവാലകല്കം വാ| ശശൈണഹരിണരുധിരം വാ സക്ഷൌദ്രം പായയേത്| ഋദ്ധിവിദാരീജീവന്തീര്വാ പയസാ| നീലോത്പല- സിതാപക്വലോഷ്ഠചന്ദനാദി വാ| തണ്ഡുലാമ്ബുവാസാരസാന്യ- തരേണ| ഗന്ധപ്രിയങ്ഗുസിതോത്പലശാലൂകോദുമ്ബരശലാടുന്യ- ഗ്രോധശൃങ്ഗാനി വാऽऽജേന പയസാ| കശേരുകമൃണാലകശൃങ്ഗാടകകാശ്മര്യപരുഷകദ്രാക്ഷാസാരി- വാപ്രപൌണ്ഡരീകാനന്തോത്പലകദമ്ബബീജക്വാഥേന വാ ശര്ക- രാമധുമധുരേണ ശാലിചൂര്ണമ്| ജീവനീയശൃതം വാ ക്ഷീരമ്| ബലാതിബലാശാലിഷഷ്ടികേക്ഷുമൂലകാകോലീശൃതേന പയസാ സമധുശര്കരേണ രക്തശാല്യോദനം സുശീതം ഭോജയേത്| ശീത- വീര്യ്യജാങ്ഗലരസേന വാ| രക്തപിത്തക്രിയാശ്ച ശോധനവര്ജ്യാഃ പ്രയുഞ്ജീത| സൌമ്യാശ്ച മനോऽനുകൂലാഃ കഥാഃ||൪||

രക്തേ ത്വതിസ്രവതി തത ഏവ ന്യഗ്രോധാദിസിദ്ധാത് ക്ഷീരസര്പിഷോऽക്ഷമാത്രം പ്രാശയേത്| കേവലാദേവ വാ ക്ഷീരസര്പിഷോऽക്ഷമാത്രം ന തു ന്യഗ്രോധാദിശൃങ്ഗസിദ്ധാത് ക്ഷീരസര്പിഷഃ| പദ്മാദികിഞ്ജല്കം ച മധുശര്കരാഭ്യാം യുക്തം ലേഹയേത്| മധുനാ വാ ധാതക്യാദിചൂര്ണമ്| മധുനൈവ ന്യഗ്രോധാദിത്വചാം ശൃങ്ഗാണാം ച കല്കമ്| സക്ഷൌദ്രം വ ശശാദ്യന്യതമരുധിരമ്| ഋദ്ധ്യാദികം ച പയസ നീലോത്പലാദീനി തണ്ഡലാമ്ബുവാസാരസയോരന്യതരേണ| പക്വോ മൃല്ലോഷ്ഠസ്തഥോക്തഃ| ആജേന പയസ ഗന്ധപ്രിയങ്വാദീനി| കശേരുകാദീനാം കഷായേണ മാധുര്യ്യസമ്പാദനമാത്രാഭ്യാം ശര്കരാമധുഭ്യാം മിശ്രേണ ശാലിചൂര്ണം പായയേത്| ജീവനീയൌഷധശൃതം ക്ഷീരം വാ പായയേത്| ബലാതിബലാദിശൃതക്ഷീരേണ മധുശര്കരാസംയുക്തേന സുശീതം രക്തശാല്യോദനം ഭോജയേത്| ശീതവീര്യ്യാണാം ച ജാങ്ഗലാനാം രസേന വാ സുശീതം രക്തശാല്യോദനം ഭോജയേത്| ശോധനവര്ജ്യാശ്ച സര്വാ രക്തപിത്തോക്താഃ ക്രിയാഃ യഥാവസരം കുര്വീത|| ൪||

Adhikarana shoNitasrAvaM vinA bastyAdi- shUle cikitsA (5) · Śloka 5

അദൃഷ്ടശോണിതാം തു മധുകപയസ്യാസുരദാരുഭിഃ സിദ്ധം പയഃ പായയേത്| താമ്രവല്യശ്മന്തകശതാവരീപയസ്യാഭിര്വാ| വിദാര്യ്യാദിഗണേന വാ| ശ്വദംഷ്ട്രാസ്വരസക്ഷീരസിദ്ധം വാ സര്പിഃ| പലാണ്ഡുരസസിദ്ധം വാ സക്ഷൌദ്രമ്||൫||

യദാ തു ശോണിതദര്ശനം വിനൈവ ബസ്ത്യാദൌ ശൂലം കേവലം ഭവതി| ഗര്ഭിണ്യാസ്തഥാ താം മധുകാദിസിദ്ധം പയഃ പായയേത്| താമ്രവല്യാദിസിദ്ധം വാ പയഃ| വിദാര്യ്യാദിഗണസിദ്ധം വാ| ശ്വദംഷ്ട്രാസ്വരസക്ഷീരാഭ്യാം വാ സിദ്ധം സര്പിഃ പായയേത്| പലാണ്ഡുരസസിദ്ധം വാ ക്ഷൌദ്രയുക്തം സര്പിഃ|| ൫||

Adhikarana trimAsaM yAvadasrasrutau garBasyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

അസമ്പൂര്ണത്രിമാസായാസ്തു പുഷ്പദര്ശനേ ഗര്ഭഃ പ്രായോ ന തിഷ്ഠ- ത്യസഞ്ജാതസാരത്വാത്||൬||

പ്രഥമാന്മാസാദാരഭ്യ മാസത്രയം പുഷ്പദര്ശനേ സമ്യക് ചികിത്സിതോऽപി ഗര്ഭഃ കോഷ്ഠേ ന തിഷ്ഠത്യസഞ്ജാതസാരത്വാത്| സ്രവത്യേവേത്യര്ഥഃ| തേന പ്രഥമമാസത്രയം പുഷ്പദര്ശനേ പ്രായോ ഗര്ഭശ്ചികിത്സയാപി കോഷ്ഠേ ന തിഷ്ഠതി| മാസത്രയാദൂര്ധ്വമപി ചതുര്ഥാദിഷ്വപി മാസേഷ്വകാഠിന്യാത്|

Adhikarana AmAnvaye puShpadarshane cikitsopakramaH (7) · Śloka 7

ആമാന്വയേ ചോര്ധ്വമപി വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| തത്ര രൂക്ഷശീ- താനി പ്രയുഞ്ജീത||൭||

ആമാന്വയേ പുഷ്പദര്ശനേ വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദ്ഗര്ഭഃ കോഷ്ഠേ ന തിഷ്ഠതി| ആമേ ഹ്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണാദികാ ക്രിയാ| സാ തു ഗര്ഭേ വിപരീതാ| അതോ വിരുദ്ധോപക്രമത്വമ്| യത്ര ചതുര്ഥാദിഷ്വപി മാസേഷ്വാമാന്വയോ നാസ്തി, തത്ര പുഷ്പദര്ശനേऽപി ഗര്ഭോ വിധാരയിതും സുശക്യതേ| തത്ര ത്വാമാന്വയേ രൂക്ഷശീതാന്യൌഷധാനി പ്രയുഞ്ജീത|| ൭||

Adhikarana tatra cikitsAvidhiH (8) · Śloka 8

തദ്യഥാ-പ്രാഗുപവാസം തതോ ദുരാലഭാമൃതോശീരപര്പടക- ഘനചന്ദനാതിവിഷാബലാകട്വങ്ഗധാന്യാകക്വാഥപാനമ്| തൃണധാന്യശാലിഷഷ്ടികപേയാമശനം ച മുദ്ഗാദിയൂഷൈഃ| ജിതേ ത്വാമേ സ്നിഗ്ധശീതാനി പൂര്വവത്||൮||

തദ്യഥേത്യാദിനാ തേഷാമേവോപയോഗവിശേഷം ദര്ശയതി| ഔഷധാത് പൂര്വമുപവാസഃ ദുരാലഭാദിക്വാഥസ്യ പാനമ്| തൃണധാന്യാദിപേയാ മുദ്ഗാദിയൂഷൈശ്ചാശനം പ്രയുഞ്ജീതേതി സമ്ബധ്യതേ| ഏവമാമേ ജിതേ പ്രഥമപുഷ്പദര്ശനവത് സ്നിഗ്ധാദീന്യുപയുഞ്ജീത|| ൮||

Adhikarana AmagarBapAte cikitsA (9) · Śloka 9

ആമഗര്ഭേ തു പതിതേ മദ്യാനാമന്യതമം സാമര്ഥ്യതഃ പായയേത്| ഗര്ഭകോഷ്ഠവിശുദ്ധ്യര്ഥമര്തിവിസ്മരണാര്ഥഞ്ച| അമദ്യപാം പാച- നീയദ്രവ്യോപഹിതാഭിഃ സ്നേഹലവണവര്ജ്യാഭിഃ സതിലാഭി- രുദ്ദാലകാദിയവാഗൂഭിരുപാചരേദ് യാവന്തോ മാസാസ്താവന്ത്യ- ഹാനീതി| തതഃ പ്രീണനൈര്ബലാനുരക്ഷിഭിരസ്നേഹൈരാഹാരൈരാദോഷധാതുക്ലേദ- ശുദ്ധേഃ| ആമഗര്ഭശേഷേണ ഹി പുനഃ പുനരകുശലമനുഷജ്യേത| തസ്മാത് തീക്ഷ്ണൈരനവശേഷയന്നുപാചരേത്| തതഃ പരം സ്നേഹപാനൈ- ര്ബസ്തിഭിരാഹാരൈശ്ച ദീപനീയപാചനീയജീവനീയബൃംഹണീയ- മധുരവാതഹരൈരിതി||൯||

ആമഗര്ഭപാതേ മദ്യാനാമന്യതമം ഗര്ഭിണീം പായയേത്| പ്രയോജനനിര്ദേശസ്തദ്ഗുണമന്യത് പ്രദര്ശയിതുമ്| അമദ്യപാ യാ കേനചിത് കാരണേന മദ്യം ന പിബതി താം പാചനീയദ്രവ്യസമ്മിശ്രാഭിരസ്നേഹലവണാഭിഃ സതിലാഭിഃ തുണധാന്യയവാഗൂഭിരുപാചരേത്| യാവത് സങ്ഖ്യേ മാസി ഗര്ഭ പാതസ്താവത് സങ്ഖ്യാന്യഹാനി അയം ക്രമഃ| തതോऽനന്തരമേവാദോഷാദിശുദ്ധേഃ പ്രീണനാദിഗുണൈരാഹാരൈരുപാചരേത്| കുത ഇത്യാഹ-ആമഗര്ഭശേഷേണേത്യാദി| തദനു ച സ്നേഹപാനൈര്ബസ്തിഭിസ്തഥാ ദീപനീയാദിയുക്തൈരാഹാരൈരിതി|| ൯||

Adhikarana garBasyopaviShTakopashuShkakasamBavahetuH (10) · Śloka 10

യസ്യാഃ പുനര്മഹതി ജാതസാരേ ഗര്ഭേ വര്ജ്യാനാമവര്ജനാത് പുഷ്പ- ദര്ശനം സ്യാദന്യദ്വാ യോനിസ്രവണമ്| തസ്യാസ്തന്നിമിത്തം വായുഃ പ്രകുപിതഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിഗൃഹ്യ ഗര്ഭസ്യ രസവഹാം നാഡീം പ്രതിപീഡ്യാവതിഷ്ഠതേ| തതോ നാഡ്യാം ദോഷൈഃ കുല്യായാമിവ വഹനാദ്ഗര്ഭോ വൃദ്ധിമനാപ്നുവന്നുപവിശത്യുപശുഷ്യതി വാ||൧൦||

മഹതി ജാതസാരേ വര്ജ്യാവര്ജനാദ്യോനിരാര്ത്തവമന്യദ്വാ കിഞ്ചിത് സ്രവതി| തസ്യാ യോനിസ്രുതിനിമിത്തം വായുഃ കുപിതഃ സന് പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിഗൃഹ്യ യാ തു നാഡീ മാതുരാഹാരസാരം രസം ഗര്ഭസ്യ വഹതി താം നാഡീം പ്രതിപീഡ്യ തിഷ്ഠതി| തതസ്തയാ തദ്വൃദ്ധയാ നാഡ്യാ കുല്യയേവ തൃണാദിച്ഛന്നയാ കേദാരോ ഗര്ഭോ വൃദ്ധിമപ്രാപ്നുവന്നുപവിശത്യുപശുഷ്യതി വാ|| ൧൦||

Adhikarana upaviShTakagarBalakShaNam (11) · Śloka 11

തത്ര യസ്യാഃ കാദാചിത്കാര്ത്തവപരിസ്രാവാവല്പൌ ച ദൃശ്യേതേ സതതം ച ഗര്ഭഃ പ്രാപ്താത് പരിമാണാദപരിഹീയമാന ഏവ സ്ഫുരതി| ന ച കുക്ഷിര്വിവര്ധതേ, തമുപവിഷ്ടകമിത്യാ- ചക്ഷതേ||൧൧||

തത്ര ദ്വൌ ഭേദൌ| ഏകോ വൃദ്ധ്യപ്രാപ്തിഃ ദ്വിതീയ ഉപശോഷഃ| പ്രഥമേ കാദാചിത്കേന സ്രാവേണ ഗര്ഭോ ന പരിഹീയതേ| നാപി വര്ധതേ| സ്ഫുരതി ച തമുപവിഷ്ടകമിത്യാചക്ഷത ആചാറ്യ്യാഃ|| ൧൧||

Adhikarana upashuShkakagarBalakShaNam (12) · Śloka 12

യദാ തു പ്രതിമാസമാര്ത്തവം പ്രത്യഹം വാ പരിസ്രവണം നാത്യല്പം ച തഥാ പരിഹീയമാണോ ഗര്ഭശ്ചിരാത് കിഞ്ചിത് സ്പന്ദതേ| കുക്ഷിശ്ച വൃദ്ധോऽപി പരിഹീയതേ| തദുപശുഷ്കകം നാഗോദരം ച||൧൨||

ദ്വിതീയേ ത്വതിസ്രാവാദ്ദൃദ്ധോऽപി പരിഹീയതേ| ചിരാത് സ്തോകം ച സ്പന്ദതേ| കുക്ഷിശ്ച വൃദ്ധോऽപി പരിഹീയതേ| തം ഗര്ഭമുപശുഷ്കകനാഗോദരശബ്ദാഭ്യാമാചക്ഷതേ|| ൧൨|

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH prasavakAlanishcayaH (13) · Śloka 13

തൌ തു മാതുരാഹാരതേജസാऽല്പേനാപ്യായ്യമാനൌ യദാ പുഷ്ടൌ സ്യാതാം കേശദശനാദിയുക്തൌ| തദാ വര്ഷഗണൈരപി പ്രമദാ പ്രസൂയേത ഏവ||൧൩||

തൌ ചോപവിഷ്ടകോപശുഷ്കകൌ മാതുരാഹാരതേജസ സ്വല്പേനാപ്യായ്യമാനൌ ക്രമേണ യദ പുഷ്ടൌ സ്യാതാം തദ കേശദശനാദിയുക്തൌ ബഹുഭിരപി വര്ഷൈഃ പ്രമദാ പ്രസൂയേത്|| ൧൩||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (14) · Śloka 14

തത്ര വാതേനോപവിഷ്ടകോപശുഷ്കകയോര്വായുഃ പ്രതിഹന്യതേ| സശബ്ദം ഫേനിലം വിച്ഛിന്നം ശകൃദുപവേശ്യതേ| മൂത്രമുപരുധ്യതേ| കടീപൃഷ്ഠഹൃദയേഷു വേദനാ| ജൃമ്ഭാ, നിദ്രാനാശോऽഭീക്ഷ്ണം പ്രതിശ്യായഃ, ശുഷ്കകാസഃ, സാദഃ, ക്ഷ്വേഡേതേ ഇവ കര്ണൌ, തുദ്യേതേ ഇവ ശങ്ഖൌ| പിപീലികാഭിരിവ സംസൃജ്യതേ ശരീരം പരിഋന്തന്നിവ വായുര്ഭ്രമതി കുക്ഷൌ തമ ഇവ പ്രവേശ്യതേ| ദുഃഖേനാന്നസ്യ ജരണമ്| അഹരഹഃ പരിഹാനിഃ| സ്ഫുടിതവിവര്ണപരുഷത്വക്ത്വം ച ഭവതി||൧൪||

തത്രേത്യാദിനാ ദോഷവിശേഷേണ തയോര്ലക്ഷണമുച്യതേ| തത്രാപഥ്യവിശേഷസേവയാ യദോപവിഷ്ടകോപശുഷ്കകയോര്വായോരാധിക്യം ഭവതി തദാ തത്ര വാതഹേതുകയോരുപവിഷ്ടകോപശുഷ്കകയോഃ കോഷ്ഠചരോ വായുസ്താഭ്യാം പ്രതിഹന്യതേ| സശബ്ദതാദിയുക്തം ച സകൃത് ഗര്ഭിണ്യുപവേശ്യതേ| സുബോധമന്യത്|| ൧൪||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodararyorlakShaNAni (15) · Śloka 15

പിത്തേന താമ്രഹരിതമുപവേശ്യതേ| ധൂമകോऽമ്ലകശ്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ഷിഹൃദയദാഹഃ| പീതരക്തഗോമൂത്രാഭനേത്രമൂത്രനഖത്വക്ത്വം കാലീ ദുര്ബലാ നിത്യശൂനാ ച നാരീ ഭവതി||൧൫||

പിത്തേനോഭയോര്ഗര്ഭിണ്യാസ്താമ്രഹരിതശകൃദുപവേശനാദി സുബോധമ്| ഗോമൂത്രവത് പീതരക്തനേത്രാദിത്വമ്|| ൧൫||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (16) · Śloka 16

ശ്ലേഷ്മണാ മധുരാസ്യത്വമുത്ക്ലേശഃ ശ്ലേഷ്മോദ്വമനം ഭക്തദ്വേഷഃ ശ്വേതഹസ്തപാദനേത്രതാ കാസഃ ശ്വാസശ്ച||൧൬||

ശ്ലേഷ്മണാ തയോര്ഗര്ഭിണ്യാ മധുരാസ്യത്വാദികം ഭവതീതി ദോഷവിശേഷലക്ഷണമ്|| ൧൬||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH sAmAnyA cikitsA (17) · Śloka 17

തയോര്ജീവനീയബൃംഹണീയമധുരൌഷസിദ്ധാനാം സര്പിഷാമുപയോഗഃ| തഥാ പയസാം രസാനാമാമഗര്ഭാണാം ച ഗര്ഭവൃദ്ധികരഃ| തഥാ സമ്ഭോജനമേതൈരേവ ച ഘൃതാദിഭിഃ| സുഭിക്ഷായാ അഭീക്ഷ്ണം യാനവാഹനാപവര്ജ്ജനബൃംഹണൈരുപപാദനമ്||൧൭||

ചികിത്സാ തൂഭയോഃ സാമാന്യേന ജീവനീയാദിശൃതസര്പിരാദികാ| ഏഷാമുപയോഗോ ഗര്ഭവൃദ്ധികര ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ഏതൈരേവ സര്പിരാദിഭിഹ് സമ്ഭോജനം സഹ ഭോജനമ്| തൈരേവ ച സുഭിക്ഷായാസ്തൃപ്തായാ ഗര്ഭിണ്യാ യാനവാഹനാദിഭിരപവര്ജനമ്| ഉപപാദനമുപസ്കാരഃ ദാനമ്| ഇതി സാമാന്യേനോപവിഷ്ടകോപശുഷ്കകയോര്വിവദ്ധനാര്ഥം ചികിത്സിതമ്|| ൧൭||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodara- yoshcikitsA (18) · Śloka 18

അഥ വിശേഷേണ വാതേ പൂര്വമേവ സൈന്ധവോപഹിതം ക്ഷീരബസ്തിം ദത്ത്വാ ശീതോദകസ്നാതാം മൃദു ശാല്യോദനം ഭോജയേത്| തതോ വിദാര്യ്യാദിഗണസാധിതേന സര്പിഷാऽനുവാസയേത്| നിവാതം ച സേവേത||൧൮||

വാതാദിദോഷേ വിശേഷേണ അഥേത്യാദിനാ കഥയതി-ബസ്തിദാനാദനുഭോജനമ്| തതോऽനുവാസനമ്| സുബോധമ്|| ൧൮||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodarayoshcikitsA (19) · Śloka 19

പിത്തേ മധുകവിദാരീനിര്യ്യൂഹസിദ്ധം പയഃ പിബേത്| തിസ്രഃ സ്ഥൂലകുക്കുടീര്നിസ്തുഷമാഷാഢകം ച ക്ഷീരോദകേനോലൂഖലേ സംക്ഷുദ്യ തദ്രസേന സര്പിഷാ ച തിത്തിരികപിഞ്ജലാന്യതരരസം സാധയിത്വാ പായയേദുപവിഷ്ടകവിവര്ധനാര്ഥമുപശുഷ്കകബൃംഹണാര്ഥം ച| അജാസര്പിഷാ ക്ഷീരേണ ജീവനീയൈശ്ച സംസ്കൃതാം യവാഗൂം പിബേത്| പയസ്യാ കാകോലീദ്വയസുനിഷണ്ഡകകല്കേന പയസാ ച സര്പിര്വിപാചയേത്| തത്കാല്യം ക്ഷീരാനുപാനമുപയുഞ്ജീത| ആമ- ഗര്ഭരസേന ചാശ്നീയാത്| താനേവ ച തത്ര ഭൃഷ്ടാന് ഭക്ഷയേത്| ജലചരമാംസാനി ച||൧൯||

സ്ഥൂലാശ്ച താഃ കുക്കുട്യസ്തഥോക്താഃ തേന മാഷകുക്കുടീരസേന സര്പിഷാ മിശ്രിതേന സഹ തിത്തിരേഃ കപിഞ്ജലസ്യ വാ രസം സാധയിത്വാ ഉപവിഷ്ടകവിവര്ധനാര്ഥമുപശുഷ്കകബൃംഹണാര്ഥഞ്ച പായയേദിതി സമ്ബന്ധഃ | ജീവനീയാനാം യഥാസംസ്കാരം മാത്രാ| പയസ്യാദീനാം ചതുര്ണാം കല്കേന തച്ചതുര്ഗുണം സര്പിഃ പയസാ സ്നേഹസമേന വിപചേത്| പയസ്യാ ക്ഷീരവിദാരീ| കാല്യം പ്രാതഃ| തസ്മിന ക്ഷീരാനുപാനേ പ്രയുക്തേ ഭോജനകാലേ ആമഗര്ഭാണാം ത്വചിരകാലജാതാനാം പ്രാണിനാം രസേനാവമശ്നീയാത്| താനേവാമഗര്ഭാംസ്തത്രൈവ രസേ ഭൃഷ്ടാന്നിസ്താലിതാന് ഭക്ഷയേത് തത്തജ്ജലചാരിണാം ഹംസാദീനാം മാംസാനി ച|

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanA- godarayoshcikitsA (20) · Śloka 20

കഫേ ത്വാനൂപൌദകപിശിതോപദംശാമച്ഛസുരാം ത്രിരാത്രം പഞ്ചരാത്രം സപ്തരാത്രം വാ പിബേത്| തിലമുദ്ഗമാഷലവണബില്വപാത്രൈഃ| പഞ്ചഭിര്ഘൃതപാത്രം സംയോജ്യ സ്വനുഗുപ്തം നിധാപയേത്| തതഃ പ്രാതഃ പിണ്ഡം ബില്വമാത്രം ശൃതശീതച്ഛാഗദുഗ്ധനുപാനം വാऽശ്നീയാത്| അത്രൈവ വാ ബദര- ചൂര്ണപാത്രമപി നിദധ്യാത്||൨൦||

പിശിതമുപദംശഃ പാനോപായഭോജനം യസ്യാഃ സുരായാസ്താമ്| തിലാദീനാം പഞ്ചാനാമേകീകൃത്യ ചൂര്ണസ്യ പഞ്ചപാത്രം ഘൃതസ്യ പാത്രേണ സംയോജ്യ നിധാപയേത്| സ്വനുഗുപ്തം കൃത്വൈഷ തതഃ പ്രയോഗഃ| അത്രൈവ ബദരചൂര്ണപാത്രപ്രക്ഷേപോ ദ്വിതീയഃ| പാത്രം ശുഷ്കദ്രവ്യസ്യ ചതുഷ്ഷഷ്ടിപലാനി| ഘൃതസ്യാഷ്ടാവിംശത്യധികം പലശതമ്||൨൦||

Adhikarana garBasya sarvathA avRuddhau tatpAtanam (21) · Śloka 21

ഏവമവൃദ്ധൌ തീക്ഷ്ണൈര്വിരേചയേദപരാപാതനീയൈശ്ച പാതയേത്||൨൧||

ഏവം ഗര്ഭോ ന വര്ധതേ തദാ ഗര്ഭിണീം തീക്ഷ്ണൈര്ദ്രവ്യൈര്വിരേചയേത് അപരാപാതനീയൈര്വാ പ്രയോഗൈര്ഗഭം പാതയേത്|| ൨൧||

Adhikarana lInagarBalakShaNam (22) · Śloka 22

യസ്യാഃ പുനര്വാതോപസൃഷ്ടസ്രോതസി ലീനോ ഗര്ഭഃ പ്രസുപ്തോ ന സ്പന്ദതേ തം ലീനമിത്യാഹുഃ||൨൨||

ലീനോ നാമ ഗര്ഭോ യോ ഗര്ഭിണ്യാ വാതോപസൃഷ്ടസ്രോതസി ലീനോ ന സ്പന്ദതേ|| ൨൨||

Adhikarana lInagarBacikitsA (23) · Śloka 23

തത്ര ശ്യേനോത്ക്രോശഗോമത്സ്യഗോധാശിഖികുക്കുടതിത്തിരീണാമന്യതമസ്യ രസേന ഭൂരിസര്പിഷ്കേണ മാഷയൂഷേണ വാ ഘൃതാഢ്യേന രക്തശാല്യോദനം ഭോജയേത്| സക്തൂന് വാ തിലമാഷബില്വശലാടുയുക്താന് പയസ പായയേത് മേദ്യമാംസോപദംശം വാ മാര്ദ്വീകമ്| തൈലേന ചാഭീക്ഷ്ണമുദരവങ്ക്ഷണോരുകടീപാര്ശ്വപൃഷ്ഠാന്യഭ്യജ്യാത്| മുഹുര്മുഹുശ്ചൈനാം ഹര്ഷയേത്| പൂര്വോക്തം ചേക്ഷേത||൨൩||

തത്ര ലീനേ ഗര്ഭേ ശ്യേനാദീനാമന്യതമസ്യ രസേന ബഹുസര്പിഷ്കേണാഥവാ മാഷയൂഷേണ ഘൃതാഡ്യേന മൂലകയൂഷേണ വാ ഘൃതാഢ്യേന രക്തശാല്യോദനം ഭോജയേത്| സക്തൂന് വാ തിലാദിസംയുക്താന് ക്ഷീരേണ പായയേത്| ബില്വശലാടു ബാലബില്വമ്| മേദ്യം മേദുരമ്| സുബോധമ്| പൂര്വോക്തം ഗര്ഭവൃദ്ധികരോക്തമ്|| ൨൩||

Adhikarana udAvartacikitsA (24) · Śloka 24

യസ്യാഃ പുനരുദാവര്തവിബന്ധഃ സ്യാത്താം വാതഹരസ്നിഗ്ധാന്നപാനൈരുപാചരേത്| അഷ്ടമേ തു മാസേ മധുകസിദ്ധേന തൈലേനാനുവാസയേത്| തദസിദ്ധൌ വീരണശാലികുശകാശേക്ഷുബാലികാവേതസപരിവ്യാധമൂലാനാം ഭൂതീകാനന്താകാശ്മര്യപരൂഷകമധൂകമധുകമൃദ്വീകാനാം ച പയസാऽര്ധോദകേനോദ്ഗൃഹ്യ രസം തേന പ്രിയാലബിഭീതകമജ്ജതിലകല്കയുക്തേനേഷല്ലവണോഷ്ണേന നിരൂഹയേത്| വിഗതവിബന്ധാം ച സ്നാതാശിതാം സായം തേനൈവ തൈലേനാനുവാസയേത്||൨൪||

യസ്യാ ഇത്യാദി സുബോധമ്| അഷ്ടമേ മാസേ ത്വനുവാസനം തേനാനുവാസനേനാസിദ്ധൌ വീരണാദീനാം സപ്താനാം മൂലാനാം ഭൂതീകാദീനാം യഥാസമ്ഭവം മൂലാനാം ഫലാനാം ച ക്ഷീരോദകാഭ്യാം അനുക്വാഥനേന ചൂര്ണമേലനേന രസമുദ്ഗൃഹ്യ തേന രസേന പ്രിയാലാദികല്കമിശ്രേണ ഈഷല്ലവണേനേഷദുഷ്ണേന ച നിരൂഹയേത്| വീരണം തൃണവിശേഷഃ| ഇക്ഷുബാലികാ കരങ്കശാലിരിക്ഷുഃ പരിവ്യാധോ ജലവേതസഃ| വിഗതോദാവര്തവിബന്ധാം ചാനുവാസയേത്| തേനൈവ മധുകസിദ്ധേന തൈലേന|| ൨൪||

Adhikarana udAvartepekShAyAM vyApat (25) · Śloka 25

ഉദാവര്തോ ഹി സമുപേക്ഷിതഃ സഹസാ സഗര്ഭാം ഗര്ഭിണീമതിപാതയേത്||൨൫||

അവശ്യം ചോദാവര്ത്തേ ചികിത്സാം കുര്യാത്| യത് ഉദാവര്ത ഉപേക്ഷിതഃ സഹസ ശീഘ്രമേവ സഗര്ഭാം ഗര്ഭിണീം ഹന്യാത്|| ൨൫||

Adhikarana AmagarBasrAvahetavaH (26) · Śloka 26

യസ്യാഃ പുനരതിമാത്രദോഷോപചയാദ്യഥോക്തൈര്വാ വ്യവായാദിഭിരന്യൈര്വാ വ്യാധിഭിഃ പൂര്വോപചിതേന വാ ജനന്യപത്യയോഃ കര്മണാ ബന്ധനാന്മുച്യതേ ഗര്ഭഃ ഫലമിവ വൃന്താത്സമുക്തബന്ധനോ ഗര്ഭശയ്യാമതിക്രമ്യ കൃതപ്ലീഹാന്ത്രവിവരൈരവസ്രംസമാനഃ കോഷ്ഠസംക്ഷോഭമാപാദയതി| തതഃ കോഷ്ഠസംക്ഷോഭാദ്വായുരപാനോ മൂഢഃ കുക്ഷിബസ്തിപാര്ശ്വോദരയോനിശൂലാനാഹവിണ്മൂത്രസങ്ഗാനാപാദ്യ ഗര്ഭം ച്യാവയതി തരുണം ശോണിതഭാവേന| സോऽഭിഹിതഃ പ്രാക്||൨൬||

യസ്യാ ഇത്യാദി സുബോധമ്| ഗര്ഭസ്യ ബന്ധനം യത്ര തത്ര മാതുരനുബന്ധോ ഭവതി പരിപോഷാര്ഥമ്| വൃന്താദ്യേന ശാഖായാം നിബധ്യതേ ഫലമ്| സ വ്യാപന്നോ ഗര്ഭ ആമഃ സന് ശോണിതഭാവേനാപി പ്രസൂയതേ| തത്ര ച വിധേയമുക്തമ്|| ൨൬||

Adhikarana mRutagarBAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

വിവൃദ്ധേ തു ഗര്ഭേ സ്തബ്ധം സ്തിമിതം ശീതമശ്മഗര്ഭമിവോദരമാഭാതി| ശൂലമധികമുപജായതേ| ന ച സ്പന്ദതേ ഗര്ഭോ നാऽऽവ്യഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി| ന സ്രവതി യോനിരക്ഷിണീ ചാസ്യാഃ സ്രംസ്യേതേ| തഥാ ഭൃശമരതിപരീതാ വ്യഥതേऽന്യഥാ ചേഷ്ടതേ താമ്യതി ഭ്രാമ്യതി രോദിത്യഹര്നിശമ്| ന സ്വപിതി| പൂത്യുച്ഛ്വാസാ കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസിത്യതികഷ്ടം പ്രാണിതി| ജക്ഷിതീത്യേവംവിധാം സ്ത്രിയം മൃതഗര്ഭാം വിദ്യാത്||൨൭||

യദാ തു വൃദ്ധോ വ്യാപദ്യതേ തദാ ഗര്ഭിണ്യാഃ സ്തബ്ധോദരത്വാദികം കരോതി| ആവ്യോ ഗര്ഭപ്രസവവേദനാഃ| അക്ഷ്ണോഃ സ്രംസോ ബന്ധഃ ഭ്രംശഃ| പൂതിരുച്ഛ്വാസോ യസ്യാഃ സാ തഥോക്താ| അതികഷ്ടം പ്രാണിതി| കഥമപി ചേഷ്ടാസു പ്രഭവതി| ജീവതി വാ കഷ്ടം ച ജക്ഷിതിഭക്ഷയതി| സ്വപിതി വാ ഇത്യേവംവിധലക്ഷണയുക്താം സ്ത്രിയം മൃതഗര്ഭാം വിദ്യാത്|

Adhikarana mUDhagarBalakShaNam (28) · Śloka 28

തം തു ഗര്ഭം കദാചിദസമ്യഗപത്യപഥമനേകധാ പ്രതിപന്നം വിഗുണേനേവ വായുനാ പീഡിതം മോഹിതം ച മൂഢഗര്ഭമിത്യാഹുഃ| വിഗുണാനിലപ്രതിപീഡനവൈചിത്ര്യാദസങ്ഖ്യഗതിം ച||൨൮||

തം ഗര്ഭം കദാചിദ്വാതവശാദസമ്യഗനാര്ജവേനാപത്യപഥം യോനിമാര്ഗം പ്രവൃത്തം വായുനാ പീഡിതം മോഹിതമസ്പന്ദം മൂഢഗര്ഭമിത്യാഹുരാചാര്യ്യാഃ| വായുപീഡനവൈചിത്ര്യാച്ച തസ്യ ഗര്ഭസ്യാസങ്ഖ്യഗതിത്വമ്|| ൨൮||

Adhikarana mUDhagarBagatayaH sthAnAni ca (29) · Śloka 29

സമാസതസ്തു ത്രിവിധാ ഗതിരുര്ധ്വാ, തിര്യ്യങ്, ന്യുബ്ജാ ച| സംസ്ഥാനാനി പുനരഷ്ടൌ| താന്യത്രൈവോത്തരത്ര വക്ഷ്യന്തേ||൨൯||

സംക്ഷേപേണ ത്രിവിധാ ഗതിരൂര്ധ്വാദിഭേദേന| ഊര്ധ്വാ യസ്യാമുത്ഥിതോ ഗര്ഭ ആയാതി| തിരശ്ചീനാ ഗര്ഭിണീപാര്ശ്വയോഃ കൃതപാദശിരസഃ| ന്യുബ്ജാ അധശ്ശിരസ ഊര്ധ്വപാദസ്യ| തസ്യ ച ഗര്ഭസ്യാഷ്ടൌ സംസ്ഥാനാനി| താനി ച വക്ഷ്യന്തേ- ൧. സക്ഥിഭ്യാമാഗമനമേകമ്| ൨. ഏകേന സക്ഥ്നാ ദ്വിതീയമ്| ൩. സ്ഫിങ്മൂലേന തൃതീയമ്| ൪. തിര്യ്യക് ചതുര്ഥമ്| ൫. പാര്ശ്വവൃത്തശിരസഃ പഞ്ചമമ്| ൬. ബാഹുദ്വയേന ഷഷ്ഠമ്| ൭. വക്രേണ പൃഷ്ഠേന പാണിപാദശിരസാ യോനിമുഖാഗമനം സപ്തമമ്| ൮. ഏകേന പാദേന യോനിം ദ്വിതീയേന ഗുദമിത്യഷ്ടമമ്|| ൨൯||

Adhikarana asAdhyamUDhagarBAlakShaNam (30) · Śloka 30

തേഷു സര്വേഷ്വപി വിപരീതേന്ദ്രിയാര്ഥാമാക്ഷേപയോനിഭ്രംശസംവരണമക്കലശ്വാസഭ്രമാഭിപന്നാം ശീതഗാത്രാം പൂത്യുദ്ഗാരാം ച വര്ജയേത്||൩൦||

തേഷു സര്വേഷ്വപി മൂഢഗര്ഭേഷു വിപരീതേന്ദ്രിയാര്ഥത്വാദിയുക്താം ഗര്ഭിണീം വര്ജയേത്| ന ചികിത്സേദിത്യര്ഥഃ|| ൩൦||

Adhikarana mRutagarBashalyopekShAyAM vyApat (31) · Śloka 31

ന തു ക്ഷണമപ്യുപേക്ഷേത ഗര്ഭശല്യമ്| തദ്വിനിരുച്ഛവാസീകൃത്യാऽऽശു ജനനീം ഹന്യാത്||൩൧||

ശല്യഭൂതം ഗര്ഭം മൃതം സന്തം ക്ഷണമപി ഭിഷങ്നോപേക്ഷേത| തദ്ധി ഗര്ഭശല്യം ജനന്യാ ഉച്ഛ്വാസരോധം കൃത്വ താം ഹന്യാത്|| ൩൧||

Adhikarana sacetanamUDhagarBasya Cedane vyApattatrAnuShTheya~jca (32) · Śloka 32

സചേതനശ്ച ഗര്ഭഃ ശസ്ത്രേണ വിദാര്യ്യമാണോ വിഷയമങ്ഗാനി വിക്ഷിപേത്| തസ്മാത് തത്സങ്ഗേ സൂത്യഃ പ്രയതേരന് പുര്വോക്താനി ച മന്ത്രൌഷധാനി പ്രയുഞ്ജീത||൩൨||

അവിജ്ഞാനാച്ച സചേതനോऽപി ഗര്ഭഃ ശസ്ത്രേണ വിദാര്യ്യമാണോ വിഷമം കൃത്വാങ്ഗാനി വിക്ഷിപന് നിരുച്ഛ്വാസീകൃത്യ ജനനീം ഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| തസ്മാത്തസ്യ ജിവതോ ഗര്ഭസ്യ സങ്ഗേ അപ്രസവേ സൂത്യോ യാ അനുഭൂതാനേകപ്രസവാസ്താഃ| പ്രസവായ നാനാവിധൈരുപായൈഃ പ്രയതേരന്|| ൩൨||

Adhikarana garBasa~ggasya traividhyam (33) · Śloka 33

ത്രിവിധസ്തു സങ്ഗോ ഭവതി| ശിരസ്യംസേ ജഘനേ വാ| തസ്യ ഹി സങ്ഗസ്ത്രിവിധോ ഭവതി| മൂഢഗര്ഭനിര്ഹരണന്തത്ര മതാന്തരാണി മൂഢഗര്ഭസ്യ തു ജരായുപാതനസാമാന്യം കര്മേത്യേകേ| മന്ത്രാദിക- ര്മാഥര്വവേദവിഹിതമിത്യേകേ| ദൃഷ്ടകര്മണാ ശല്യഹര്ത്രാ ശല്യാ- ഹരണമിത്യേകേ||൩൩||

യഃ പുനര്മൂഢഗര്ഭസ്തസ്യൈകേ ആചാര്യ്യാഃ അചേതനസാമാന്യാജ്ജരായുപാതനസദൃശം കര്മേതി കഥയന്തി| അന്യേ മന്ത്രാദികം ദൈവേഹേതോഃ| കേചിദാऽऽഹരണമാശുകാരിത്വാത്പ്രത്യക്ഷോപായത്വാച്ച|

Adhikarana garBashastrakarmaNaH kaShTatamatvam (34) · Śloka 34

ന ത്വതഃ കഷ്ടതമമസ്തി ശസ്ത്രകര്മ| യതോ യോനിയകൃത്പ്ലീഹാന്ത്രഗര്ഭാശയാദീനാം മധ്യേ താനനുപഹിംസതാऽസ്പര്ശവതാ ശസ്ത്രമവചാര്യ്യമുത്കര്ഷണവ്യാവര്തനോത്കര്തനച്ഛേദനഭേദനപീഡനര്ജൂകരണാനി ചൈകേന പാണിനാ കാര്യ്യാണി||൩൪||

അതോ ഗര്ഭശസ്ത്രകര്മണോऽന്യച്ഛസ്ത്രകര്മ കഷ്ടതമം നാസ്തി| യതോ യോന്യാദീനി രക്ഷ്യാണി സ്പര്ശനേനൈവ ശസ്ത്രമവചാര്യ്യമദൃഷ്ടിഗോചരത്വാത്| ഏകേനൈവ പാണിനോത്കര്ഷണാദീനി കാര്യ്യാണീത്യതികഷ്ടമ്|| ൩൪||

Adhikarana mUDhagarBe prANasaMshayerAshu shastramavacAryam (35) · Śloka 35

തസ്മാദീശ്വരമാപൃച്ഛ്യ പരം ച യത്നമാസ്ഥായ തദ്വിദ്യസഹിതസ്തമുപക്രമേത്| അക്രിയായാം ധ്രുവം മരണമ്| ഉപക്രമേ സംശയഃ| തഥോദരാऽശ്മരീപ്രഭൃതീനപി||൩൫||

തസ്മാദ്ഭിഷഗീശ്വരമാപൃച്ഛ്യ യഥാ മൃതായാമയശസാ യോഗോ ന ഭവതീതി| പരം ച യത്നമാസ്ഥായ കൃതാഭ്യാസൈശ്ച ഭിഷഗ്ഭിഃ ശസ്ത്രേണോപക്രമേത| യസ്മാദനാഹരണേ ഗര്ഭസ്യ ഗര്ഭിണ്യാശ്ച ധ്രുവമവശ്യം മൃത്യുര്ഭവതി| ഉപക്രമേ തു സംശയഃ| പ്രസങ്ഗാദുദരാദീനാമപ്യേവം വിജ്ഞേയമ്|

Adhikarana mUDhagarBAharaNavidhiH (36) · Śloka 36

അഥോത്താനായാ വ്യാഭുഗ്നസക്ഥ്യാ വസ്ത്രചുമ്ബലാന്നമിതകടിപ്രദേശായാശ്ച ധന്വനാഗവൃന്തികാശാല്മലീപിച്ഛാഘൃതൈരഭ്യജ്യ ഹസ്തം യോനിം ച ഗര്ഭമാഹരേത്||൩൬||

വ്യാഭുഗ്നേ സങ്കുചിതേ സക്ഥിനീ| വസ്ത്രചുമ്ബലം പട്ടമയഃ കോമലപിണ്ഡഃ| നാഗവൃന്തികാ സല്ലകീ സ്വനാമികാ| വാ നാഗമൃത്തികേതി പാഠഃ| ഹസ്തം ഭിഷജഃ| ഇത്യുത്താനായാ ഗര്ഭമാഹരേത്|| ൩൬||

Adhikarana tatra prakArAntaranirdeshaH (37) · Śloka 37

തത്ര സക്ഥിഭ്യാമാഗതസ്യാനുലോമമാഞ്ഛനമേവ| ഏകസക്ഥിപ്രപന്നസ്യേതരം സക്ഥിം പ്രസാര്യ്യ| സ്ഫിഗ്ദേശാഗതസ്യ സ്ഫിഗ്ദേശം പ്രതിഷിധ്യോര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ സക്ഥിനീ പ്രസാര്യ്യ| തിര്യ്യഗാഗതസ്യ പരിഘസ്യേവാപരാര്ധമുത്ക്ഷിപ്യ പൂര്വാര്ധമപത്യപഥം പ്രത്യാര്ജവമാനീയ| പാര്ശ്വാപവൃത്തശിരസോംऽസം പ്രതിപീഡ്യോര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യ ശിരോऽപത്യപഥമാനീയ| ബാഹുദ്വയപ്രപന്നസ്യോര്ധ്വമുത്പീഡ്യാऽസൌ ശിരോമൂലമാനീയ നിര്ഹരേത്||൩൭||

തത്രേത്യാദി ആച്ഛാനമാത്മദിക്കര്ഷണമ്| സക്ഥിനീ പ്രസാര്യ്യ തന്നിര്ഹരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്ഫിഗ്ദേശം യോനിമുഖാദന്തൈര്നീത്വാ പാദൌ യോനിമുഖമാനീയ| സക്ഥിനീ പ്രസാര്യ ഗര്ഭസ്യ| പരിഘോ ദണ്ഡാകാര ആയുധോ യോനിമധ്യേ ഹി തത്പരിവര്തനേ ഛിനത്തീതി| പൂര്വാര്ധം ശിരോഭാഗഃ| പാര്ശ്വേ വക്രം ശിരോ യസ്യ| തസ്യാം സമ്പ്രതിപീഡ്യ ശിര അപത്യപഥമാനീയ നിര്ഹരേത്|| ൩൭||

Adhikarana shastradAraNArhamUDhagarBalakShaNam (38) · Śloka 38

യസ്ത്വാഭുഗ്നമധ്യഃ പാണിപാദശിരോഭിര്യോനിം പ്രതിപദ്യതേ| യശ്ചാഭുഗ്ന ഏകേന പാദേന യോനിം ദ്വിതീയേന പായുമ്| തൌ മൂഢൌ ഹസ്തേനാഹര്തുമശക്യാവിതി ശസ്ത്രമവചാരയേത്||൩൮||

യൌ വാ താഭ്യാം സംസ്ഥാനാഭ്യാം മൂഢഗര്ഭൌ തൌ ദ്വാവേവ ഹസ്തേനാഹര്ത്തുമശക്യത്വാത് ശസ്ത്രദാരണമര്ഹതഃ|| ൩൮||

Adhikarana tatra shastrAvadAraNavidhiH (39) · Śloka 39

അഥ സ്ത്രിയമാശ്വാസ്യ മണ്ഡലാഗ്രേണാങ്ഗുലിശസ്ത്രേണ വാ (ശിരോ) വിദാര്യ്യ ശിരാഃ കപാലാന്യാഹൃത്യ ഗര്ഭശങ്കുനാ ഗൃഹീത്വാ ചിബുകേ താലുന്യുരസി കക്ഷ്യായാം വാऽപഹരേത്| അഭിന്നശിരസം ചാക്ഷികൂടേ ഗണ്ഡേ വാ| തഥാസംസക്തസ്യാംസദേശേ ബാഹും ഛിത്വാ| ദൃതേരിവാധ്മാതസ്യ വാതപൂര്ണമുദരമവദാര്യ്യ നിരസ്യാന്ത്രാണി ശിഥിലീഭൂതമാഹരേത്| ജഘനസക്തസ്യ ജഘനകപാലാനി ദാരയിത്വേതി||൩൯||

അഥേത്യാദി സുബോധമ്| ഗര്ഭശങ്കുഃ പൂര്വോക്തം വക്രവക്ത്രം യന്ത്രമ്| ഗര്ഭസ്യ ഹി കക്ഷ്യാദ്യാസജ്ജനേ ബഡിശവത്| യസ്യ തു യുക്തിവശാത് കപാലാന്യവിദാരിതാനി തസ്യാക്ഷികൂടേ ഗണ്ഡേ വാ ശങ്ക്വാ ബഡിശവത് സക്ഥിഃ|| ൩൯||

Adhikarana api ca- (40) · Śloka 40

യദ്യദ്വായുവശാദങ്ഗം സജ്ജേദ്ഗര്ഭസ്യ ഖണ്ഡശഃ| തത്തച്ഛിത്വാ ഹരേത്സമ്യഗ്രക്ഷേത്രാരീം ച യത്നതഃ||൪൦||

അപി ചേതി സമുച്ചയേ| യദിത്യാദി സുബോധമ്|| ൪൦||

Adhikarana vyapagatagarBashalyAyA upacArAH (41) · Śloka 41

അഥാപതന്തീമപരാം പാതയേത്പൂര്വവദ്ഭിഷക്| ഏവം നിര്ഹൃതശല്യാന്തു സിഞ്ചേദുഷ്ണേന വാരിണാ| ദദ്യാദഭ്യക്തദേഹായൈ യോനൌ സ്നേഹപിചും തതഃ| യോനിര്മൃദുര്ഭവത്തേന ശൂലം ചാസ്യാഃ പ്രശാമ്യതി| ദീപ്യകാതിവിഷാരാസ്നാഹിംഗ്വേലാപഞ്ചകോലകാത്| ചൂര്ണം സ്നേഹേന കല്കം വാ ക്വാഥം വാ പായയേത്തഃ| കടുകാതിവിഷാപാഠാശാകത്വഘിങ്ഗുതൈജനീഃ| തദ്വച്ച ദോഷസ്യന്ദാര്ഥം വേദനോപശമായ ച| ത്രിരാത്രമേവം സപ്താഹം സ്നേഹമേവ തതഃ പിബേത്| സായം പിബേദരിഷ്ടം ച തഥാ സുകൃതമാസവമ്| ശിരീഷകകുഭക്വാഥപിചൂന്യോനൌ ച നിക്ഷിപേത്| ഉപദ്രവാശ്ച യേऽന്യേ സ്യുസ്താന്യഥാസ്വമുപാചരേത്| പയോ വാതഹരൈഃ സിദ്ധം ദശാഹം ഭോജനേ ഹിതമ്| രസോ ദശാഹം ച പരം ലഘുപഥ്യാല്പഭോജനാ| സ്നേഹാഭ്യങ്ഗപരാ സ്നേഹാന് ബലാതൈലാദികാന് ഭജേത്| ഊര്ധ്വഞ്ചതുര്ഭ്യോ മാസേഭ്യഃ സ ക്രമേണ സുഖാനി ച||൪൧||

മൃതഗര്ഭ ആഹതേ യാऽവശിഷ്ടऽപരാ സ പൂര്വോക്താ| ദീപ്യകാദീനാം സമാനാം ചൂര്ണം സ്നേഹേന ഘൃതാദ്യന്യതമേന യഥായോഗ്യം പായയേത്| തേഷാമേവ കല്കം വ| കല്കോ ജലപിഷ്ടദ്രവ്യമ്| ദീപ്യകാദിവത് കടുകാദീനി| ഏവമേവൌഷധേന ത്രിരാത്രമാസീത ദോഷസ്രാവായ വേദനോപശമായ ച| ദോഷോ ന വാതാദിഃ| അപിതു രക്തപിച്ഛാദിഃ| ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം സ്നേഹമേവ സപ്തരാത്രം പിബേത്| ഔഷധപ്രതിഷേധാര്ഥമേവകാരഃ| ഏവം സായമരിഷ്ടം പ്രാതഃ സ്നേഹേ പീതേ| ഉപദ്രവാ ജ്വരാദയോ വ്യാധയഃ| ഏവം ത്ര്യഹമൌഷധമ്| സ്നേഹഃ സപ്തരാത്രമ്| ദശാഹം പയഃ| ദശാഹം മാംസരസ ഇതി ക്രമഃ| തതോऽനന്തരം സ്നേഹാഭ്യങ്ഗപരാ സതീ വാതവ്യാധിനിര്ദിഷ്ടാന് ബലാതൈലാദികാന് ഭജേത്| ആദിശബ്ദേന തത്സ്വരൂപാണാമന്യേഷാം ഗ്രഹണമ്| തതശ്ചതുര്ഥമാസാന്തം യാവല്ലഘുഭോജനത്വാദിയുക്താ, പഞ്ചമാന്മാസാദാരഭ്യ ക്രമേണ ന സഹസ യഥേഷ്ടാനി സുഖാനി ഭജേത്|| ൪൧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

അഥ ബലാതൈലമുപദേക്ഷ്യാമഃ| ബലാമൂലാകഷായസ്യ ഭാഗാഃ ഷട്| താവന്ത ഏവ പയസോ യവകോലകുലത്ഥദശമൂലക- ഷായസ്യ ഭാഗോ ഭാഗശ്ചതുര്ദശസ്തൈലസ്യ| തത്സര്വമൈകധ്യം കൃത്വ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാനി ചാവാപ്യ കാകോലീക്ഷീരകാകോലീ- ജീവകര്ഷഭകമുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണീമേദാക്ഷീരശുക്ലാമധു- കദേവദാരുമഞ്ജിഷ്ഠാചന്ദനശാരിവാതഗരകുഷ്ഠശതാവര്യ്യശ്വ- ഗന്ധാപുനര്നവാശതപുഷ്പാവരാപത്രരസസരലശൈലേയൈലാവചാ- ऽഗരുകാലാനുസാരിസൈന്ധവാനി ശനൈര്മൃദ്വഗ്നിനാ സാധയിത്വാ സുഭാജനേऽനുഗുപ്തം നിദധ്യാത്| ഏഷ ഭഗവതോ ധന്വന്തരേ- രഭിമതസ്തൈലരാജോ രാജ്ഞാം രാജമാത്രാണാം സൂതികാനാം കൃശാനാം ശിശൂനാമതീതവയസാം സുകുമാരാണാം ശൂലിനാം മഹാഗ്രഹ- ഗൃഹീതാനാം ദീര്ഘരോഗക്ഷപിതവപുഷാം മര്മവിദ്ധപതിതാഭിഹത- ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടദേഹാനാം ദൈവോപഘാതാതഭിശപ്തമനോജ്വരപരീ- താനാം പാനനാവനാഭ്യങ്ഗബസ്തിഷു പ്രയോജ്യഃ| തേന ബല- പൌരുഷസ്മൃതിമതിമേധാഗ്നിവീര്യ്യൌജാംസി വിവര്ധന്തേ| പക്ഷാ- ഘാതാക്ഷേപകാര്ദ്ദിതാദിവിവിധവാതവികാരഗുല്മഹിക്കാശ്വാസ- കാസാ നിവര്തന്തേ| അഹരഹശ്ചോപയുജ്യമാനേ ഷണ്മാസാദന്ത്ര- വൃദ്ധിഃ പ്രശാമ്യതി ച| വന്ധ്യാ ച പുത്രം ഗുണവന്തമിച്ഛയാ ലഭത ഇതി||൪൨||

സ്നേഹാന് ഭജേദിത്യുക്തിപ്രസങ്ഗേന ബലാതൈലമേകമുച്യതേ| ദ്വിതീയം തു ബലാശതം ഛിന്നരുഹാപാദമിത്യാദിശബ്ദയുക്തം വക്ഷ്യതേ| അഥേതി മങ്ഗലാര്ഥഃ| ബലാമൂലക്വാഥസ്യ ഷഡ് ഭാഗാഃ| ക്ഷീരസ്യ ഷഡേവം ദ്വാദശ| യവാദീനാം ത്രയാണാം ചതുര്ഥസ്യ ദശമൂലസ്യ ചൈകീകൃത്യ ക്വാഥസ്യൈകോ ഭാഗഃ| ഏവം ത്രയോദശ ഭാഗാഃ ക്വാഥസ്യ| ചതുര്ദശോ ഭാഗസ്തൈലസ്യ| തൈലാച്ചതുര്ഥഭാഗേനാവാപനമ്| ക്വാഥ്യദ്രവ്യാണാം ജലാത് ഷോഡശാംശം മാനമ്| ക്വാഥദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണഃ ക്വാഥശേഷഃ| ദശമൂലസമുദായസ്യ യവാദ്യന്യതമസമത്വമ്| കാകോല്യാദീനാം പരസ്പരസമത്വമ്| ക്ഷീരശുക്ലാ ക്ഷീരകാകോലീ| പത്രം ഗന്ധപത്രമ്| രസോ ബോലഃ| കാലാനുസാര്യ്യമുശീരമ്| ഏവം ദ്വാത്രിംശദാവാപനദ്രവ്യാണി|| സുബോധമ്|| ൪൨||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanam (43) · Śloka 43

ഭവന്തി ചാത്ര- ബസ്തിദ്വാരേ വിപന്നായാഃ കുക്ഷിഃ പ്രസ്പന്ദതേ യദി| ജന്മകാലേ തതഃ ശീഘ്രം പാടയിത്വോദ്ധരേച്ഛിശുമ്||൪൩||

ഭവന്തി ചാത്രേതി തന്ത്രരീതിഃ| ഗര്ഭസ്യ ജന്മകാലേ ജീവതോ യദി മാതാ വിപന്നാ സ്യാത്തതഃ കുക്ഷിപ്രസ്പന്ദനേന ജീവന്തം ഗര്ഭം വിദിത്വാ തതോ ബസ്തിദ്വാരേ വിപാട്യ തമുദ്ധരേത്|| ൪൩||

Adhikarana garBasrAve mAsAnusAraM garBasthA- pakAH yogAH (44) · Śloka 44

മധുകം ശാകബീജം ച പയസ്യാ സുരദാരു ച| അശ്മന്തകഃ കൃഷ്ണതിലാസ്താമ്രവല്ലീ ശതാവരീ| വൃക്ഷാദനീ പയസ്യാ ച ലതാ ചോത്പലശാരിവാ| അനന്താ ശാരിവാ രാസ്നാ പദ്മാ ച മധുയഷ്ടികാ| ബൃഹതീദ്വയകാശ്മര്യ്യക്ഷീരിശൃങ്ഗത്വചോ ഘൃതമ്| പൃശ്നിപര്ണീബലാശിഗ്രുഃ ശ്വദംഷ്ട്രാമധുപര്ണികാ| ശൃങ്ഗാടകം ബിസം ദ്രാക്ഷാ കശേരുമധുകം ബലാ| സപ്തൈതാന് പയസ യോഗാനര്ധശ്ലോകസമാപനാന്| ക്രമാത് സപ്തസു മാസേഷു ഗര്ഭേ സ്രവതി യോജയേത്||൪൪||

മധുകാദീനി ചത്വാരി പ്രഥമേ മാസേ ഗര്ഭം സ്രവതി യോജയേദ്യഥായോഗ്യകല്പനയാ അശ്മന്തകാദീനി ദ്വിതീയേ| അശ്മന്തകോ ഭാലുകപര്ണഃ| താമ്രവല്ലീ രാമതരുണീ മഞ്ജിഷ്ഠാ വാ| വൃക്ഷാദന്യാദീനി പഞ്ച തൃതീയേ| വൃക്ഷാദനീ ദ്രുമവ്യാധിഃ| സൈവ വന്ദാകഃ| ലതാ പ്രിയങ്ഗുഃ| അനന്താദീനി പഞ്ച ചതുര്ഥേ മാസി യോജയേത്| അനന്താ ദൂര്വാ| പദ്മാ പദ്മചാരിണീ| ഘൃതം യഥോപയോഗമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം ശൃങ്ഗത്വചോ യഥാലാഭം പഞ്ചമേ| ശൃങ്ഗമങ്കുരമ്| പൃശ്നിപര്ണ്യാദീനി ഷഡ് ഷഷ്ഠേ| ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ| മധുപര്ണികാ ജീവന്തീ| ശൃങ്ഗാടകാദീനി സപ്തമേ|| ൪൪||

Adhikarana aShTamamAsAtpraBRutigarBasyApyAyanAyogAH (45) · Śloka 45

കപിത്ഥബില്വബൃഹതീപടോലേക്ഷുനിദിഗ്ധകാത്| മൂലൈഃ ശൃതം പ്രയുഞ്ജീത ക്ഷീരം മാസേ തഥാऽഷ്ടമേ| നവമേ സാരിവാനന്താപയസ്യാമധുയഷ്ടിഭിഃ| യോജയേദ്ദശമേ മാസി സിദ്ധം ക്ഷീരം പയസ്യയാ| അഥവാ യഷ്ടിമധുകനാഗരാമരദാരുഭിഃ||൪൫||

ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഗര്ഭ- വ്യാപന്നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ കപിത്ഥാദീനാം ഷണ്ണാം മൂലൈഃ ശൃതം ക്ഷീരമഷ്ടമേ| ശാരിവാദിചതുഷ്ടയേന നവമേ| പയസ്യയാ ദശമേ| അഥവാ യഷ്ടിമധുകാദിത്രയേണ ദശമേ| സര്വം ബൃംഹണമാമാന്വയം വിനാ ജ്ഞേയമ്|| ൪൫|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ശരീരസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ