4. marmavibhāgaśārīrō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అంగవిభాగాదంతరం మర్మవిభాగం శారీరం ప్రారభ్యతే| మర్మణామంగాశ్రితత్వాత్| యతో మర్మాణ్యంగప్రత్యంగసమాశ్రితాని, అతస్తత్రైవ వ్యాఖ్యాతుం యుక్తాని, బహువక్తవ్యత్వాత్పృథగుచ్యంతే| తస్మాదస్యైవాధ్యాయస్యారంభో యుక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana marmaviBAgaSArIro~adhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో మర్మవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

మ్రియతేఽస్మిన్నంగ ఉపహత ఇతి మర్మ| విభజనం-విభాగః, మర్మణాం విభాగో మర్మవిభాగః| సోఽస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి మర్మవిభాగః| అర్శాదిత్వాదచ్| శారీరస్థాన ప్రతిబద్ధత్వాచ్చ శారీరః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana marmaNAM saMKyA (1) · Śloka 1

సుఖగ్రహణాద్యర్థం చ పూర్వం మర్మణాం సంఖ్యాం బక్తుమాహ సప్తోత్తరం మర్మశతం| |1|

సప్తోత్తరాణి-అధికాని, యస్మిన్-శతే, తదేవం|

Adhikarana teShAM sthAnAni (1-2) · Śloka 2

తేషామేకాదశాదిశేత్| పృథక్సక్థ్నోస్తథా బాహ్వోస్త్రీణి కోష్ఠే నవోరసి||1|| పృష్ఠే చతుర్దశోర్ధ్వం తు జత్రోస్త్రింశచ్చ సప్త చ| |2|

తేషాం-మర్మణాం మధ్యే, పృథక్-ప్రత్యేకం కృత్వా, సక్థ్నోర్ద్వయోర్బాహ్ణోశ్చ ద్వయోరేకాదశాదిశేత్, ఏవం చతుశ్చత్వారింశన్మర్మాణి శాకాసు విద్యాత్| కోష్ఠే-జఠరే, త్రీణి మర్మాణి| ఉరసి-వక్షసి, నవసంఖ్యాని| పృష్ఠే చతుర్దశ| జత్రోరూర్ధ్వం-జత్రుణ ఉపరిష్టాత్, త్రింశత్తథా సప్త, ఏవం సప్తత్రింశదిత్యర్థః| జత్రోరితి పుంస్త్వమత్ర చింత్యం| అథవా 'అనిత్యమాగమశాసనం' ఇత్యత్ర నుం న కృతః|

Adhikarana talahRunmarmaNaH sthAnaM karma ca (2-3) · Śloka 3

ఇదానీమేషాం మర్మణామాపాదతలాన్మస్తకం యావద్విశిష్టదేశసమాశ్రయేణ విశిష్టసంజ్ఞాంతరాణి విశిష్టకర్మాణి మర్మాణి దర్శయితుమాహ | మధ్యే పాదతలస్యాహురభితో మధ్యమాంగులిం||2|| తలహృన్నామ రుజయా తత్ర విద్ధస్య పంచతా| |3|

పాదతలస్య మధ్యే-మధ్యప్రదేశే, మధ్యమాంగులిమభితో-మధ్యమాంగులేః పాదసంబంధిన్యా ఆభిముఖ్యేన, యత్పాదతలం-పాదపృష్ఠం, తత్ర తలహృన్నామ మర్మాహుః, పూర్వాచార్యా ఇతి శేషః| మధ్యమాంగులిమితి "ఆబితః [ పరితః సమయానికషాహాప్రతియోగేఽపి" ఇతి ] శబ్దప్రయోగే ద్వితీయా| తత్ర-తస్మిన్, విద్ధస్య-ఆహతస్య, పంచతా-మరణం, భవతి| కయా? రుజయా,-వేదనయా|

Adhikarana kShiprasya sthAnaM karma ca (3) · Śloka 3

| అంగుష్ఠాంగులిమధ్యస్థం క్షిప్రమాక్షేపమారణం||3||

అంగుష్ఠశ్చాంగులిశ్చ, తయోర్మధ్యస్థం-అంగుష్ఠాంగులిమధ్యస్థితం, క్షిప్రంనామ మర్మ| తద్విద్ధమాక్షేపమారణం-ఆక్షేపకాఖ్యేన వాతవ్యాధినా మారయతి|

Adhikarana kUrcasya sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

తస్యోర్ధ్వం ద్వ్యంగులే కూర్చః పాదభ్రమణకంపకృత్| |4|

తస్యోర్ధ్వం-తస్య క్షిప్రాఖ్యస్య మర్మణ ఉపరిష్టాత్, ద్వ్యంగులే-ద్వ్యంగులం విముచ్య, కూర్చో నామ మర్మ| తద్విద్ధం పాదస్య భ్రమణం కంపం చ కరోతి|

Adhikarana kUrchaSirasaH sthAnaM karma ca (4) · Śloka 4

| గుల్ఫసంధేరధః కూర్చశిరఃశోఫరుజాకరం||4||

గుల్ఫసంధేరధః కూర్చశిరో నామ మర్మ| తద్విద్ధం శోఫరుజాకరం|

Adhikarana gulPasya sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

జంఘాచరణయోః సంధౌ గుల్ఫో రుక్స్తంభమాంద్యకృత్| |5|

జంఘాచరణయోః సంధౌ-సంధిప్రదేశే, గుల్ఫో నామ మర్మ| తద్విద్ధం రుక్ చ స్తంభశ్చ మాంద్యం చ, తాని కరోతి| స్తంభః స్తబ్ధత్వమివాంగస్య|

Adhikarana indrabasteH sthAnaM karma ca (5) · Śloka 5

| జంఘాంతరే త్వింద్రబస్తిర్మారయత్యసృజః క్షయాత్||5||

జంఘంతరే-జంఘామధ్యే పార్ష్ణిప్రభృతిద్వాదశభిరంగులైః, ఇంద్రబస్తిర్నామ మర్మ| తద్విద్ధం రక్తక్షయాన్మారయతి, నాన్యథా| తస్మాద్రక్తస్తంభనే యతితవ్యమితి ప్రతిపాదనార్థమసృక్క్షయాదితి హేతురుపన్యస్తః| ఏష ఏవ న్యాయోఽన్యత్రాప్యనుసర్తవ్యః| తేన యత్ర యద్ధేతుకం మారణాదికం కర్మ వ్యధే కథితం, తత్ర తచ్చికిత్సాయాం యతితవ్యమితి|

Adhikarana jAnunaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

జఙ్హ్ఘోర్వోః సంగమే జాను ఖంజతా తత్ర జీవతః| |6|

జంఘోర్వోః సంగమే-సంధౌ, జానునామ మర్మ| తత్ర-జానుని విద్ధే, పురుషో మ్రియత ఏవ| అథ జీవతి తతోఽస్య జీవతః పుంసః ఖంజతా స్యాదితి| అర్థాత్ ప్రాయేణ మరణం పురుషస్యేతి బోధయతి|

Adhikarana ANImarmaNaH sthAnaM karma ca (6) · Śloka 6

| జానునస్త్ర్యంగులాదూర్ధ్వమాణ్యూస్తంభశోఫకృత్||6||

జానునః-జానుసంధేః, త్ర్యంగులాదూర్ధ్వమాణీనామ మర్మ| తద్విద్ధమూరుస్తంభశోఫకరం|

Adhikarana urvImarmaNaH sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

ఉర్వ్యూరుమధ్యే తద్వేధాత్సక్థిశోషోఽస్రసంక్షయాత్| |7|

ఉర్వీ నామ మర్మ ఊరుమధ్యే| తద్వేధాత్-తదభిఘాతాత్, సక్థిశోషః-ఊరుకార్శ్యం| సక్థిశోషోఽస్రసంక్షయాత్,స్యాత్ నాన్యథా వ్యధే సత్యపి|

Adhikarana lohitAkShasya sthAnaM karma ca (7) · Śloka 7

| ఊరుమూలే లోహితాక్షం హంతి పక్షమసృక్క్షయాత్||7||

ఊరుమూలే- ఉర్వ్యాస్తూర్ధ్వం వంక్షణసంధేరధస్తాల్లోహితాక్షం నామ మర్మ| తద్విద్ధం పక్షం హత్యసృక్క్షయాత్ వ్యధే సత్యపి|

Adhikarana viTapasya sthAnaM karma ca (8) · Śloka 8

ముష్కవంక్షణయోర్మధ్యే విటపం షంఢతాకరం| |8|

ముష్కవంక్షణయోర్మధ్యే విటపం నామ మర్మ| తద్విద్ధం పుంసః షంఢతాకరం-నిరపత్యతాకరం|

Adhikarana iti sakthnoH pratyekamekAdaSa marmANi ,tathA bAhvoH pratyekamekAdaSa ,atra maNibandha kUrparakakShAdhRu~gmarmaNAM sthAnaM karma , (8-9) · Śloka 9

| ఇతి సక్థ్నోస్తథా బాహ్ణోర్మణిబంధోఽత్ర గుల్ఫవత్||8|| కూర్పరం జానువత్కౌణ్యం తయోర్విటపవత్పునః| కక్షాక్షమధ్యే కక్షాధృక్ కుణిత్వం తత్ర జాయతే||9||

ఇతి-ఏవమనేన ప్రకారేణ, సక్థ్నోర్ద్వయోః ప్రత్యేకమేకాదశ మర్మాణి భవంతి| తథా బాహ్వోః-తేనైవ ప్రకారేణ బాహ్వోః, తలహృదాదీన్యేకాదశ మర్మాణి భవంతి| అథ కించిన్మాత్రమత్ర విశేషమాహమణీత్యాది| అత్ర-బాహుమర్మసు, గుల్ఫేన తుల్యో మణిబంధః, సంజ్ఞామాత్రభేదః, జానుతుల్యం కూర్పరం| తయోః-మణిబంధకూర్పరాఖ్యయోర్బాహుమర్మణోః, విద్ధయోః కౌణ్యం-పాణిపాణ్యంగులీకుబ్జత్వం| విటపేత్యాది| కక్షా చాక్షశ్చ కక్షాక్షౌ, తయోర్మధ్యే విటపేన తుల్యం కక్షాధృక్సంజ్ఞం మర్మ| తత్ర విద్ధే సతి కుణిత్వం-బాహుపాణ్యంగులికుబ్జతా, జాయతే|

Adhikarana gudamarmaNaH sthAnaM karma ca (10) · Śloka 10

ఇతి శాఖాసు మర్మాణి చతుశ్చత్వారింశదుక్త్వా, అంతరాధౌ కథయతి స్థూలాంత్రబద్ధః సద్యోఘ్నో విడ్వాతవమనో గుదః| |10|

స్థూలాంత్రసూక్ష్మాంత్రభేదాత్ ద్విధాఽంత్రం| తత్ర స్థూలాంత్రబద్ధో గుదో నామ మర్మవిశేషః| స చ విడ్వాతౌ-వాతవర్చసీ, వమతిఉద్గిరతి, ఇతి విడ్వాతవమనః| బాహులకాత్కర్తరి ల్యుట్| స గుదః సద్యః-తత్క్షణాదేవ, హంతి| సద్యోఘ్న ఇతి "అమనుష్యకర్తృకే చ" ఇతి ఠక్| గుదశబ్దస్యాత్ర పుంస్త్వం చింత్యం, న చార్ధర్చాదిష్వయమస్తి|

Adhikarana bastimarmaNaH sthAnaM karma ca (10-12) · Śloka 12

అధునా బస్త్యాఖ్యమాహ | మూత్రాశయో ధనుర్వక్రో బస్తిరల్పాస్రమాంసగః||10|| ఏకాధోవదనో మధ్యే కట్యాః సద్యో నిహంత్యసూన్| ఋతేఽశ్మరీవ్రణాద్విద్ధస్తత్రాప్యుభయతశ్చ సః||11|| మూత్రస్నావ్యేకతో భిన్నే వ్రణో రోహేచ్చ యత్నతః| |12|

మూత్రస్యాశయ ఆధారో మూత్రాశయో-యత్ర మూత్రం తిష్ఠతి, స ధనుర్వక్రః-చాపవత్ కుటిలః| అనేనాస్య సంస్థానముక్తం| స చ బస్తినామ మర్మవిశేషః| అస్రం చ మాంసం చాస్రమాంసే, అల్పే అస్రమాంసే గచ్ఛతి| "అన్యేభ్యోఽపి దృశ్యతే" ఇతి డః| తత్రాస్థో న బహురక్తమాంసప్రదేశ ఇత్యర్థః| తథా, ఏకమధోవదనం యస్యాసావేకాధోవదనః| కట్యా మధ్య ఇతి స్థాననిర్దేశః| కట్యా మధ్యప్రదేశేఽసావవతిష్ఠతే| స విద్ధః సద్యః-తత్క్షణాదేవ, అసూన్-ప్రాణాన్, నిహంతి| ఋతేఽశ్మరీవ్రణాత్-అశ్మర్యాహరణార్థం యో వ్రణః క్రియతే తం వ్రణం వర్జయిత్వా| తత్రాపి-అశ్మరీవ్రణే, ఉభయతః-ఉభయపార్శ్వతశ్చ, స విద్ధస్తదాఽసౌ సద్యోఽసూన్నిహంతి| తస్మిన్ బస్తావేక [తః-ఏక]పార్శ్వతో, భిన్నే-విద్ధే సతి, మూత్రస్రావీ వ్రణః స్యాత్| స చ యత్నతః-ఆదరేణోపక్రాంతో, రోహతి నాన్యథా|

Adhikarana nABimarmaNaH sthAnaM karma ca (12-13) · Śloka 13

| దేహామపక్వస్థానానాం మధ్యే సర్వసిరాశ్రయః||12|| నాభిః సోఽపి హి సద్యోఘ్నో| |13|

ఆమం చ పక్వం చామపక్వే, స్థానం చ స్థానం చ స్థానే, ఆమపక్వయోః స్థానే ఆమపక్వస్థానే, దేహశ్చామపక్వస్థానే చ దేహామపక్వస్థానాని, తేషాం మధ్యే| తత్రైకత్వాద్దేహస్య దేహమధ్యప్రదేశే, తథోభయోరామపక్వాశయయోర్మధ్యే-అంతరాలే, నాభిర్నామ మర్మ| స సర్వాసాం సిరాణాం-సకలశరీరగానాం ఆశ్రయః-ఆధారః| సోఽపి హి సద్యోఘ్నః| అపిః సముచ్చయే| హిర్యస్మాదర్థే| న కేవలం గుదబస్తీ సద్యోఘ్నౌ యావన్నాభిరపి విద్ధః సద్యోఘ్నః| నాభిశబ్దస్య పుంస్తవం చింత్యం|

Adhikarana hRudayamarmaNaH sthAnaM karma ca (13) · Śloka 13

ద్వారమామాశ్యస్య చ| సత్వాదిధామ హృదయం స్తనోరః కోష్ఠమధ్యగం||13||

హృదయం నామ యన్మర్మ తదపి సద్యోఘ్నం| తచ్చామాశయస్య ద్వారంముఖం| తేన హి ద్వారేణాన్నపానమామాశయే ప్రవిశతి| తచ్చ సత్వాదీనాం-సత్వరజస్తమసాం, తథా విజ్ఞానస్య-ఇంద్రియాణాం చార్థపంచకస్య, తథాఽఽత్మనః-చేతసః, ధామ-స్థానం| తచ్చ స్తనోరః కోష్ఠమధ్యగం| స్తనౌ చోరశ్చ కోష్ఠశ్చ స్తనోరఃకోష్ఠం, తస్య మధ్యం తత్ర గచ్ఛతి-స్థితిం బధ్నాతి, కోష్ఠవక్షసోః స్తనయోశ్చ మధ్యే స్థితమిత్యర్థః|

Adhikarana stanarohitasya sthAnaM karma ca,stanamUlasya sthAnaM karma ca (14) · Śloka 14

స్తనరోహితమూలాఖ్యే ద్వ్యంగులే స్తనయోర్వదేత్| ఊర్ధ్వాధోఽస్రకఫాపూర్ణకోష్ఠో నశ్యేత్తయోఃక్రమాత్||14||

స్తనరోహితం చ మూలం చ ప్రకృతత్వాత్స్తనస్యైవ, తే| స్తనరోహితస్తనమూలే ఆఖ్యే-సంజ్ఞే, యయోస్తే స్తనరోహితమూలాఖ్యే ద్వే మర్మణీ వదేత్| క్వ ప్రదేశే ? స్తనయోః| క్రమాదితి వక్ష్యమాణమిహాపి సంబధ్యతే| తేన స్తనయోరూర్ధ్వం ద్వ్యంగులే స్తనరోహితే| స్తనయోరధో ద్వ్యంగులే స్తనమూలే| తయోః-స్తనరోహితస్తనమూలాఖ్యయోర్మర్మణోర్విద్ధయోః, పురుశోఽస్రకఫాపూర్ణకోష్ఠః క్రమాత్-యథాక్రమం, నశ్యేత్| తేన స్తనరోహితే విద్ధే సత్యసృజా పూర్ణకోష్ఠే నరో నశ్యేత్, స్తనమూలే విద్ధే కఫేన పూర్ణకోష్ఠో నశ్యేత్|

Adhikarana apastamBamarmaNoH sthAnaM karma ca (15) · Śloka 15

అపస్తంభావురఃపార్శ్వే నాడ్యావనిలవాహినీ| రక్తేన పూర్ణకోష్ఠోఽత్ర శ్వాసాత్కాసాచ్చ నశ్యతి||15||

ఉరసః పార్శ్వే ద్వే నాడ్యావపస్తంభాఖ్యే మర్మణీ| అనిలవాహినీ-వాతవహే| అత్ర మర్మద్వయే విద్ధే రక్తేన పూర్ణకోష్ఠః శ్వాసకాసాభ్యాం విపద్యతే|

Adhikarana apalApamarmaNoH sthAnaM karma ca (16-17) · Śloka 17

పృష్ఠవంశోరసోర్మధ్యే తయోరేవ చ పార్శ్వయోః| అధోంఽసకూటయోర్విద్యాదపాలాపాఖ్యమర్మణీ||16|| తయోః కోష్ఠేఽసృజా పూర్ణే నశ్యేద్యాతేన పూయతాం| |17|

పృష్ఠవంశస్య తథోరసః, అనయోర్మధ్యే-అంతరాలే, తయోరేవ చపృష్టోరసోః, యే పార్శ్వే, తయోరుపరిభాగయోరంసకూటయోరధః, అపాలాపాఖ్యే ద్వే మర్మణీ విద్యాత్| తయోర్విద్ధయో రక్తేన కోష్ఠే పూర్ణే, పూయతాం యాతేన-గతేన, లోహితేన నశ్యేత్| యావద్రక్తం పూయతాం న యాతం తావజ్జీవతి| న తు రక్తకోష్ఠపూరణమాత్రాదేవ మ్రియత ఇతి భావః|

Adhikarana kaTIkataruNayoHsthAnaM karma ca (17-18) · Śloka 18

ఇదానీం పృష్ఠే వక్తి | పార్శ్వయోః పృష్ఠవంశస్య శ్రోణీకర్ణౌ ప్రతి స్థితే||17|| వంశాశ్రితే స్ఫిజోరూర్ధ్వం కటీకతరుణో స్మృతే| తత్ర రక్తక్షయాత్పాండుర్హీనరూపో వినశ్యతి||18||

పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వయోః-ఉభయతః, ప్రతిశ్రోణీకర్ణౌ స్థితే| వంశాశ్రితే-వంశప్రతివద్ధే, స్ఫిజోరూర్ధ్వం-ఉపరిష్టాత్, ద్వేఽస్థినీ కటీకతరుణే-ఏతత్సంజ్ఞే ద్వే మర్మణీ, స్మృతే-ఉక్తే| తత్ర-తస్మిన్మర్మద్వయే విద్ధే, రక్తక్ష్యాత్పాండుర్హీనరూపో-విగతకాంతిః సన్, నరో వినశ్యతి|

Adhikarana kukundarayoH sthAnaM karma ca (19-20) · Śloka 20

పృష్ఠవంశం హ్యుభయతో యౌ సంధీ కటీపార్శ్వయోః| జఘనస్య బహిర్భాగే మర్మణీ తౌ కుకుందరౌ||19|| చేష్టాహానిరఘఃకాయే స్పర్శాజ్ఞానం చ తద్వ్యధాత్| |20|

పృష్ఠవంశస్యోభయోః కటిపార్శ్వయోర్యౌ సంధీ జఘనస్య బహిర్భాగేనాంతః, తౌ కుకుందరౌ నిమ్రాకారౌ సంధిమమర్ణీ| తద్వ్యధాత్-తయోర్వ్యధాత్, అధఃశరీరే చేష్టాహానిః-గమనాకుంచనప్రసారణాదావధఃకాయోఽశక్తః సంపద్యత ఇత్యర్థః| తథా, స్పర్శాజ్ఞానం-స్పర్శాసంవిత్తిర్భవతి| పృష్ఠవంశముభయత ఇతి "ఉభసర్వతసోః" ఇత్యాదినాద్వితీయా|

Adhikarana nitambamarmaNoH sthAnaM karma ca (20-21) · Śloka 21

| పార్శ్వాంతరనిబద్ధౌ యావుపరి శ్రోణికర్ణయోః||20|| ఆశయచ్చాదనౌ తౌ తు నితంబౌ తరుణాస్థిగౌ| అధఃశరీరే శోఫోఽత్ర దౌర్బల్యం మరణం తతః||21||

పార్శ్వాంతరే-పార్శ్వమధ్యే, నిబద్ధౌ-ప్రతివద్ధౌ లగ్నౌ, పార్శ్వాంతరనిబద్ధౌ యౌ, తథా శ్రోణికర్ణయోరుపరి-ఉపరిష్టాత్, మూత్రాదీనాం య ఆశయాః-అధారా బస్త్యాదయః, తేషాం ఛాదనౌ, నితంబౌ-నితంబసంజ్ఞౌ మర్మవిశేషౌ| తౌ చ తరుణాస్థిగౌ-తరుణసంజ్ఞేఽస్థ్ని స్థితావిత్యర్థః| అత్ర-అస్మిన్మర్మద్వయే విద్ధే సతి, అధఃకాయే శోఫో భవతి| తథా, దౌర్బల్యం ప్రకృతత్వాదధఃశరీర ఏవ| దౌర్బల్యం-అల్పబలత్వం స్వవ్యాపారాక్షమత్వం| తతో-దౌర్బల్యాదనంతరం, మరణం భవతి|

Adhikarana pArSvasandhimarmaNoH sthAnaM karma ca (22-23) · Śloka 23

పార్శ్వాంతరనిబద్ధౌ చ మధ్యే జఘనపార్శ్వయోః| తిర్యగూర్ధ్వం చ నిర్దిష్టౌ పార్శ్వసంధీ తయోర్యధాత్||22|| రక్తపూరితకోష్ఠస్య శరీరాంతరసంభవః| |23|

పార్శ్వయోరంతరం-మధ్యం, తత్ర నిబద్ధౌ-సంశ్లిష్టౌ, సంధీ మర్మవిశేషౌ పార్శ్వసంధీ ఇతి నిర్దిష్టౌ| తతశ్చైకస్మిన్ పార్శ్వాంతర ఏకః సంధిర్ద్వితీయస్మిన్ పార్శ్వాంతరే ద్వితీయః సంధిః| క్వ స్థితౌ కథం ? జఘనస్య పార్శ్వే జఘనపార్శ్వే, తయోర్మధ్యే తిర్యగూర్ధ్వం చ| ఏవమేకస్మిన్ జఘనపార్శ్వమధ్య ఏకః సంధిర్ద్వితీయస్మిన్ ద్వితీయః స్థిత ఇతి| తయోర్వ్యధాత్ పుంసో రక్తపూరితకోష్ఠస్య శరీరాంతరసంభవః-అపరశరీరోత్పత్తిః, మరణమిత్యర్థః|

Adhikarana bRuhatImarmaNoH sthAnaM karma ca (23-24) · Śloka 24

| స్తనమూలార్జవే భాగే పృష్ఠవంశాశ్రయే సిరే||23|| బృహత్యౌ, తత్ర విద్ధస్య మరణం రక్తసంక్షయాత్| |24|

స్తనయోర్మూలం-స్తనమూలం తస్యార్జవే భాగే-స్పష్ట ఉద్దేశే, పృష్ఠవంశాశ్రయే సిరే-పృష్ఠవంశస్యోభయపార్శ్వప్రతిబద్ధే సిరే, బృహత్యౌ-ఏతత్సంజ్ఞే మర్మణీ| తత్ర-మర్మద్వయే, విద్ధస్య మరణం భవతి రక్తసంక్షయాత్, నాన్యథా|

Adhikarana aMsaPalakamarmaNoH sthAnaM karma ca (24-25) · Śloka 25

| బాహుమూలాభిసంబద్ధే పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వయోః||24|| అంసయోః ఫలకే బాహుస్వాపశౌషౌ తయోర్వ్యధాత్| |25|

బాహ్వోర్మూలే బాహుమూలే,-యత్ర బాహూ ప్రతిష్ఠితౌ| మూలే హి ప్రతిష్ఠా, వృక్షమూలవత్| పృష్ఠవంశస్య పార్శ్వద్వయే బాహుమూలయోరాభిముఖ్యేన సంబద్ధే-సంశ్లిష్టే| కే తే ? అంసయోః ఫలకే| అసమాసనిర్దేశశ్చందోనురోధాత్| ఫలకస్య చ నపుంసకత్వం లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి| అంసఫలకాఖ్యే ద్వే మర్మణీ| తయోర్వ్యధాత్ బాహుస్వాపశోషౌ భవతః| స్వాప ఇవ స్వాపః, యథా సుప్తస్య నిశ్చేతనమంగం భవతి తథా బాహూ అంసఫలకే విద్ధే భవతః|

Adhikarana aMsamarmaNoH sthAnaM karma ca (25-26) · Śloka 26

| గ్రీవాముభయతః స్నావ్నీ గ్రీవాబాహుశిరోంతరే||25|| స్కంధాంసపీఠసంబంధావంసౌ బాహుక్రియాహరౌ| |26|

గ్రీవాయా ఉభయోః పార్శ్వయోః స్నావ్నీ ద్వే అంసావుచ్యేతే| క్వ స్థితౌ ? గ్రీవాబాహుశిరోంతరే| గ్రీవాయాస్తథా బాహ్నోః శిరసశ్చ మధ్యే తేషామంతరాలే స్థితౌ| కిం ప్రయోజనౌ? స్కంధేత్యాది| అంసయోః పీఠ ఇవ పీఠే,-ప్రతిష్ఠానే, యత్రాంసౌ తిష్ఠతః| స్కంధే చాంసపీఠే చ, తేషాం సంబంధః-ప్రయోజనం, యయోస్తావేవాంసౌ విద్ధౌ బాహ్వోః క్రియా-ఆకుచ్చనప్రసారణాదికా, తాం హరతః, తౌ బాహుక్రియాహరౌ|

Adhikarana nIlAmarmaNoH sthAnaM karma ca,manyAmarmaNoH sthAnaM karma ca (26-27) · Śloka 27

| కంఠనాడీముభయతః సిరా హనుసమాశ్రితాః||26|| చతస్రస్తాసు నీలే ద్వే మన్యే ద్వే మర్మణీ స్మృతే| స్వరప్రణాశవకృత్యం రసాజ్ఞానం చ తద్వ్యధే||27||

కంఠనాడ్యాః పార్శ్వయోర్ద్వయోః సిరా యాశ్చతస్రో హన్వోః సమాశ్రితాః, తాసు మధ్యే ద్వే సిరే నీలే నామ ద్వే మర్మణీ, మన్యే నామ ద్వే మర్మణి స్మృతే, తంత్రకృద్భిరితి శేషః| తాసాం వ్యధస్తద్వయధః, తస్మిన్ తద్వ్యధే స్వరప్రణాశాదయో జాయంతే| స్వరస్య ప్రణాశః స్వరప్రాణాశః,-స్వరహానిః| అథవా వైకృత్యం, తచ్చ ప్రకృత్త్వాత్స్వరస్యైవ, స్వరభావాన్యథాత్వమిత్యర్థః| రసాజ్ఞానం-రసానవబోధః|

Adhikarana mAtRukAmarmaNAM sthAnaM karma ca (28) · Śloka 28

కంఠనాడీముభయతో జిహ్వానాసాగతాః సిరాః| పృథక్ చతస్రస్తాః సద్యో ఘ్నంత్యసూన్మాతృకాహ్వయాః||28||

కంఠనాడ్యా ఉభయపార్శ్వయోః సిరా జిహ్వాగతాస్తథా నాసాగతాః పృథక్-ప్రత్యేకం, ఏకస్మిన్ పార్శ్వే చతస్రః ద్వితీయే పార్శ్వే చతస్రః| తా మాతృకాహ్వయాః-మాతృకాసంజ్ఞాః, విద్ధాః సద్యోఽసూన్ ఘ్నంతి| ఏతాని మాతృకాఖ్యాని సిరామర్మాణి|

Adhikarana kRukATikAmarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

కృకాటికే శిరోగ్రీవాసంధౌ, తత్ర చలం శిరః| |29|

శిరశ్చ గ్రీవా చ, తయోః సంధానే యౌ సంధీ పార్శ్వద్వయే కృకాటికాఖ్యే తే ద్వే మర్మణీ| తత్ర-తస్మిన్మర్మద్వయే విద్ధే, చలం-సకంపం, శిరో భవతి|

Adhikarana vidhuramarmaNoH sthAnaM karma ca (29) · Śloka 29

| అధస్తాత్కర్ణయోర్నిమ్నే విధురే శ్రుతిహారిణీ||29||

అధస్తాత్కర్ణయోః-కర్ణపృష్ఠయోరధో, నిమ్నే-నోన్నతే, విధురాఖ్యే ద్వే మర్మణీ| తే చ విద్ధే సతీ శ్రుతిం-శబ్దశ్రవణం, హరతః, శ్రుతిహారిణీ|

Adhikarana PaNamarmaNoH sthAnaM karma ca (30) · Śloka 30

ఫణావుభయతో ఘ్రాణమార్గం శ్రోత్రపథానుగౌ| అంతర్గలస్థితౌ వేధాద్గంధవిజ్ఞానహారిణౌ||30||

ఫణౌ నామ మర్మవిశేషౌ ఘ్రాణమార్గస్యోభయోః పాRశ్వయోః శ్రోత్రపథానుగౌ-శ్రోత్రమార్గప్రాప్తౌ| అంతర్గలస్థితౌ-గలాభ్యంతరే స్థితౌ| ఫణావివ సంస్థానం రూపమనయోః ఫణావితి నామ| తౌ వేధాద్గంధ విజ్ఞానం-గంధోపలబ్ధిః, తద్ధరతస్తౌ గంధవిజ్ఞానహారిణౌ|

Adhikarana apA~ggamarmaNoH sthAnaM karma ca (31) · Śloka 31

నేత్రయోర్బాహ్యతోఽపాంగౌ భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరధః| తథోపరి భ్రువోర్నిమ్నావావర్తావాంధ్యమేషు తు||31||

నేత్రేయోర్ద్వయోర్బాహ్యతః-బహిర్భాగే, భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోః-అవసానయోః, అధః, అపాంగౌ నామ మర్మవిశేషౌ ప్రసిద్ధావేవ| తథోపరీతి తేనైవాపాంగోద్దిష్టేన న్యాయేన భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరుపరి నిమ్రావావర్తసంజ్ఞౌ| ఏషు తు-అపాంగావర్తాఖ్యేషు చతుర్షు, విద్ధస్య నరస్యాంధ్యం భవతి|

Adhikarana Sa~gKamarmaNoH sthAnaM karma ca (32) · Śloka 32

అనుకర్ణం లలాటాంతే శంఖౌ సద్యోవినాశనౌ| |32|

అత్రాపి భ్రువోః పుచ్ఛాంతయోరుపతి లలాటావసానేఽనుకర్ణంకర్ణసమీపే, శంఖౌ మర్మవిశేషౌ| తౌ విద్ధౌ పురుషస్య సద్యోవినాశనౌ భవతః|

Adhikarana utkShepamarmaNoH sthAnaM karma ca ,sthapanImarmaNaH sthAnaM karma ca (32-33) · Śloka 33

| కేశాంతే శంఖయోరూర్ధ్వముత్క్షేపౌ, స్థపనీ పునః||32|| భ్రువోర్మధ్యే, త్రయేఽప్యత్ర శల్యే జీవేదనుద్ధృతే| స్వయం వా పతితే పాకాత్సద్యో నశ్యతి తూద్ధృతే||33||

కేశావసానే శంఖయోరూర్ధ్వం-ఉపరి, ఉత్క్షేపౌ మర్మణీ| స్థపనీ పునర్మర్మ భ్రువోర్మధ్యే| త్రయేఽప్యత్ర-అస్మిన్ మర్మత్రయే ద్వావుత్క్షేపావేకా స్థపనీ ఏవంభూతే, విద్ధే పురుషోఽనుద్ధృతే శల్యే జీవేత్| కాలాంతరేణ పాకాత్-పాకేన హేతునా, స్వయం వా పతితే శల్యే సతి,-న తూద్ధరణహేతునా, జీవేత్ పురుషః| సద్య ఇత్యాది| ఉద్ధృతే తు శల్యే సద్య ఏవ నరో నశ్యతి, వాయుకోపాదితి భావః|

Adhikarana SRu~ggATakamarmaNAM sthAnaM karma ca (34-35) · Śloka 35

జిహ్వాక్షినాసికాశ్రోత్రఖచతుష్టయసంగమే| తాలున్యాస్యాని చత్వారి స్రోతసాం, తేషు మర్మసు||34|| విద్ధః శౄంగాటకాఖ్యేషు సద్యస్త్యజతి జీవితం| |35|

జిహ్వా చాక్షిణీ చ నాసికా చ శ్రోత్రే చ తదేవం| తస్య ఖాని, తేషాం చతుష్టయం-చత్వారి స్రోతాంసి, తేషాం సంగమః-సన్నిపాతః, తస్మింస్తాలుని-యత్ర జిహ్వాదీనాం తర్పణాని స్రోతాంసి సన్నిపత్యావతిష్ఠంతే, జిహ్వాదిస్రోతసాం చత్వార్యాస్యాని శృంగాటకాఖ్యాని| తేషు మర్మసు విద్ధః పురుషః సద్యస్త్యజతి జీవితం-విద్ధమాత్ర ఏవ ప్రాణైర్వియుజ్యతే|

Adhikarana sImantamarmaNAM sthAnaM karma ca (35-36) · Śloka 36

| కపాలే సంధయః పంచ సీమంతాస్తిర్యగూర్ధ్వగాః||35|| భ్రమోన్మాదమనోనాశైస్తేషు విద్ధేషు నశ్యతి| |36|

శిరః సంబంధినః పంచ సంధయః| పంచానాం కపాలఖండానాం సంశ్లేషా యే శిరస్యవతిష్ఠంతే తిర్యగూర్ధ్వగాః, త ఏవ సీమంతాఖ్యా మర్మవిశేషాః| తేషు-సీమంతాఖ్యేషు, విద్ధేషు భ్రమేణ తథోన్మాదేన తథా మనోనాశేన-చిత్తవిస్మృత్యా చ, నశ్యతి|

Adhikarana AdhipamarmaNAM sthAnaM karma ca (36-37) · Śloka 37

| ఆంతరో మస్తకస్యోర్ధ్వం సిరాసంధిసమాగమః||36|| రోమావర్తోఽధిపో నామ మర్మ సద్యో హరత్యసూన్| |37|

మస్తకస్యాభ్యంతరతో యః స్థితః, తథోర్ధ్వం-ప్రకృతత్వాన్మస్తకస్యైవోపరి, సిరాసంధిసమాగమః-సిరాసంధీనాం సన్నిపాతో, రోమావర్తలక్షణః సోఽధిపో నామ మర్మవిశేషః| మర్మణామధిపో యథార్థనామా, తదాయత్తాని హి సర్వాణి మర్మాణీత్యర్థః| సోఽధిపో విద్ధో నరస్య సద్యోఽసూన్ హరతి-పురుషం మారయతీత్యర్థః|

Adhikarana sAmAnyaM marmalakShaNam (37) · Śloka 37

ఇతి సప్తోత్తరస్య మర్మశతస్య లక్షణాన్యుక్త్వా, సామాన్యేన యన్మర్మలక్షణం తదాఖ్యాతుమాహ | విషమం స్పందనం యత్ర పీడితే రుక్ చ మర్మ తత్||37||

యత్ర-యస్మిన్ దేహదేశే, విషమం స్పందనం-స్ఫురణం, తన్మర్మ| యత్ర చ దేహదేశే పీడితే సతి రుక్ చ విషమా భవతి, తచ్చ మర్మ| అత్రాపి విషమమితి సంబధ్యతే| విషమం చ విషమా చ విషమం, "నపుంసకమనపుంసకేనైకవచ్చ" ఇతి నపుంసకశేషః| తదేవం మర్మలక్షణం ద్విధా మంతవ్యం,-కస్యచిన్మర్మణః సిరాధమన్యాదికస్య విషమం స్పందనం ప్రాయో లక్షణం, మాంసాస్థిజాతీయస్య మర్మణః పీడనాత్ ప్రాయః పీడోత్పత్తిర్లక్షణమితి| సంగ్రహే చ మర్మవిద్ధస్య లక్షణముక్తం| యథా (శా. అ. 7)- "దేహప్రసుప్తిర్గురుతా సమ్మోహః శీతకామితా| స్వేదో మూర్చ్ఛా వమిః శ్వాసో మర్మవిద్ధస్య లక్షణం||" ఇతి| మరణకారిత్వాన్మర్మ, మరణాసదృశదుఃఖదాయిత్వాద్వా| ఇదానీం మర్మణాం సుప్రభేదం లక్షణం షట్ప్రకారమాహ-

Adhikarana mAMsadInAM ShaNNAM samAgamo marma (38) · Śloka 38

మాంసాస్థిస్నాయుధమనీసిరాసంధిసమాగమః| స్యాన్మర్మేతి చ తేనాత్ర సుతరాం జీవితం స్థితం||38||

మాంసాదీనాం సంధ్యంతానాం స్వజాత్యపేక్షో యః సమాగమః-సన్నిపాతః, స మర్మాఖ్యః, తన్మర్మేతి తస్యైవ నామ| తదేవం మాంసపేశీసమాగమో మాంసమర్మ, అస్థ్నాం సమాగమోఽస్థిమర్మ, స్నాయూనాం సమాగమః స్నాయుమర్మ, ధమనీనాం సమాగమో ధమనీమర్మ, సిరాణాం సమాగమః సిరామర్మ, సంధీనాం సమాగమః సంధిమర్మేతి| యతో మాంసాదీనాం యః సమాగమః స ఏవ మర్మేత్యుచ్యతే, తేన హేతునా, అత్ర సుతరాం జీవితం స్థితం-ప్రాణా వ్యవస్థితాః| నను, యది మాంసాదీనాం సమాగమో మర్మేత్యభిధీయతే, తదానీమనేకసంఖ్యాకాని మర్మాణి శరీరే సంభవ్యేరన్| మాంసపేశ్యాదిభావానామనేకసంఖ్యాశ్రయత్వాత్| తథా చ,-మాంసపేశీశతాని పంచ పుంసాముక్తాని స్త్రీణాం తు విశత్యధికాని (హృ. శా. అ. 3/17)| ఏవమస్థ్యాదీన్యప్యనేకాన్యుక్తాని| తతశ్చ మర్మణామసంఖ్యేయత్వం ప్రాప్నోతి| ఏవం చ "సప్తోత్తరం మర్మశతం" (శ్లో 1) ఇతి విరుధ్యత ఇత్యాహ-

Adhikarana evaM marmakalpanA ShoDhA,ekaiva vA marmakalpanA (39) · Śloka 39

బాహుల్యేన తు నిర్దేశః షోఢైవం మర్మకల్పనా| ప్రాణాయతనసామాన్యదైక్యం వా మర్మణాం మతం||39||

సప్తోత్తరమేవ మర్మణాం శతమిత్యేవ న| కిం తర్హి ? పూర్వోక్తేన న్యాయేన బహూని మర్మాణి| "సప్తోత్తరం మర్మశతం" ఇత్యయం తు యో నిర్దేశః స బాహుల్యేన-భూయసా, యేషాం మర్మణాం మర్మత్వేన ప్రసిద్ధిస్తద్విషయ ఏవ| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ మాంసాస్థ్యాదీనాం సమాగమో మర్మేతి, మర్మణాం-షోఢా-షడ్విధా, కల్పనా భవతి| కల్పనాశబ్దేనైతత్ప్రతి పాదయతి,-తదేవం మనుష్యస్య ప్రసిద్ధితో జీవితధామత్వేన మర్మణాం కల్పనా-నిరూపణా| ప్రాణేత్యాది| అథవా న మర్మణాం షోఢా కల్పనా| కిం తర్హి ? ప్రాణాయతనసామాన్యాత్-జీవితస్యాధిష్ఠానమిత్యేవంలక్షణాత్, ఐక్యం-ఏకత్వం, మర్మణాం మతం-న షట్త్వం| ఏవమేకైవ మర్మకల్పనా| ఏవం సంక్షేపవిస్తరకౌశలం మర్మసు దర్శితం| మాంసాదీనాం సంధ్యంతానాం యథాస్వం ప్రతినియతని మర్మాణి సంఖ్యయాఽభిధాతుమాహ-

Adhikarana mAMsAdInAM marmaNAM saMKyayA~aBidhAnam ,mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40) · Śloka 40

మాంసాదీనాం సంధ్యంతానాం యథాస్వం ప్రతినియతని మర్మాణి సంఖ్యయాఽభిధాతుమాహ మాంసజాని దశేంద్రాఖ్యతలహృత్స్తనరోహితాః| |40|

జంఘయోరింద్రాఖ్యే ద్వే మర్మణీ, బాహ్వోర్ద్వే ఏవ, తలహృదాఖ్యాని చత్వారి-పాదయోర్ద్వే హస్తయోర్ద్వే ఇతి, స్తనరోహితే ద్వే-ప్రత్యేకం స్తనే ఏకైకం, ఏవం దశ మంసజాని|

Adhikarana mAMsajAni daSamarmANi asthnyaShTau (40-41) · Śloka 41

| శంఖౌ కటీకతరుణే నితంబావంసయోః ఫలే||40|| అస్థ్న్యష్టౌ| |41|

అస్థ్న్యష్టౌ మర్మాణి| శంఖౌ ద్వే మర్మణీ, కటీకతరుణే ద్వే, నితంబౌ ద్వే, అంసయోః ఫలకే ద్వే, ఇత్యేవమష్టౌ మర్మాణి|

Adhikarana snAvamarmANi trayoviMSatiH (41) · Śloka 41

స్నావమర్మాణి త్రయోవింశతిరాణయః| కూర్చకూర్చశిరోఽపాంగక్షిప్రోత్క్షేపాంసబస్తయః||41||

స్నావమర్మాణి త్రయోవింశతిః| కథం ? ఆణయశ్చత్వారి-ప్రత్యేకమూరుమధ్యే ఏకైకం బాహ్వోః ప్రత్యేకమేకైకం, ఏవం చత్వార్యాణయః కూర్చాఖ్యాని చత్వారి-హస్తర్యోద్వే పాదయోర్ద్వే| కూర్చశిరఃసంజ్ఞాని చత్వారి-పాదయోర్ద్వే హస్తయోర్ద్వే ఇతి చత్వారి| అపాంగాఖ్యే ద్వే-"నేత్రయోర్బాహ్యతః (శ్లో.31) ఇత్యాదినా నిర్దిష్టే ద్వే| క్షిప్రాఖ్యాని చత్వారి-"అంగుష్ఠాంగులిమధ్యస్థం క్షిప్రం" (శ్లో.3) ఇతి, తచ్చ పాదద్వయే ద్వివిధం హస్తద్వయే చ| ఉత్క్షోపౌద్వౌ-"కేశాంతే శంఖయోరూర్ధ్వముత్క్షేపౌ" (శ్లో.32) ఇతి| అంసాఖ్యే ద్వే-"స్కంధాంసపీఠసంబంధావంసౌ" (శ్లో 26) ఇతి| బస్తిరేకో-"మూత్రాశయో" (శ్లో.10) ఇత్యాదినోక్తః| ఏవం స్నావమర్మాణి త్రయోవింశతిః|

Adhikarana dhamanyASritAni nava (42) · Śloka 42

గుదాపస్తంభవిధురశృంగాటాని నవాదిశేత్| మర్మాణి ధమనీస్థాని|42|

గుదః-స్థూలాంత్రబద్ధ ఏకః| అపస్తంభాఖ్యే ద్వే-"అపస్తంభావురఃపార్శ్వే నాడ్యావనిలవాహినీ|" (శ్లో.15)ఇతి, విధురాఖ్యే ద్వే-"అధస్తాత్కర్ణయోర్నిమ్నే విధురే" (శ్లో.29) ఇతి| శృంగాటకాఖ్యాని చత్వారి-"జిహ్వాక్షినాసికా" (శ్లో.34) ఇత్యాదినోక్తాని| ఏవం ధమనీస్థాని-ధమన్యాశ్రితాని, నవ మర్మాణి|

Adhikarana sirASritAni saptatriMSat (42-44) · Śloka 44

| సప్తత్రింశత్సిరాశ్రయాః||42|| బృహత్యౌ మాతృకా నీలే మన్యే కక్షాధరౌ ఫణౌ| విటపే హృదయం నాభిః పార్శ్వసంధీ స్తనాధరే||43|| అపాలాపౌ స్థపన్యుర్వ్యశ్చతస్రో లోహితాని చ| |44|

సిరాశ్రయా మర్మవిశేషాః సప్తత్రింశత్| కథం ? ఇత్యాహ-బృహత్యావిత్యాది| బృహత్యౌ ద్వే-"స్తనమూలార్జవే భాగే" (శ్లో 23) ఇత్యాదినోక్తే| మాతృకాఖ్యాని-"కంఠనాడీముభయతో జిహ్వానాసాగతాః" (శ్లో.28) ఇత్యాదినోక్తాన్యష్టౌ| నీలాఖ్యే ద్వే సిరే మన్యాఖ్యే [చ] ద్వే-"కంఠనాడీముభయతః సిరాహనుసమాశ్రితాః| చతస్రః (శ్లో.26) ఇత్యాదినోక్తాని| కక్షాధరౌ ద్వౌ-యథోక్తం (శ్లో.9) "కక్షాక్షమధ్యే కక్షాధృక్" ఇత్యాది| ఫణౌ ద్వౌ-"ఫణావుభయతో" (శ్లో.30) ఇత్యాదినా కృతలక్షణౌ| విటపే ద్వే-"ముష్కవంక్షణయోర్మధ్యే (శ్లో.8) ప్రత్యేకం సక్థ్న్యేకం, ద్వితీయేఽప్యేవం| హృదయమేకమేవ, తస్య లక్షణం (శ్లో.13)-"ద్వారమామాశయస్య చ" ఇత్యాది| నాభిరేక ఏవ, తల్లక్షణం (శ్లో.12)- "దేహామపక్వస్థానానాం" ఇత్యాది| పార్శ్వసంధీ ద్బౌ-"పార్శ్వాంతరనిబద్ధౌ చ" (శ్లో.22) ఇత్యాదినోక్తౌ| స్తనాధరే-స్తనయోరధో, ద్వే| అపాలాపౌ ద్వావేవ-"పృష్ఠవంశోరసోః (శ్లో.16) ఇత్యాదినోక్తౌ| స్థపనీ ఏకైవ, తల్లక్షణం, (శ్లో.33)-"భ్రువోర్మధ్యే" ఇతి| ఉర్వ్యశ్చతస్రః-ఊర్వోర్ద్వయోర్ద్వే బాహ్వోశ్చ, "ఉర్వ్యూరుమధ్యే" (శ్లో.7) ఇతి తస్యా లక్షణం, ఇతి సక్థ్నోస్తథా బాహ్వోః (శ్లో.8) ఇతి చాతిదేశః| లోహితానీతి లోహితాక్షనామాని చత్వారి, "ఊరుమూలే లోహితాక్షం" సక్థివద్బాహ్వోః" (శ్లో.7-8) ఇతి తల్లక్షణం| సంప్రతి సంధిమర్మాణ్యాహ-

Adhikarana sandhimarmANi viMSati (44-45) · Śloka 45

| సంధౌ వింశతిరావర్తౌ మణిబంధౌ కుకుందరౌ||44|| సీమంతాః కూర్పరౌ గుల్ఫౌ కృకాట్యౌ జానునీ పతిః| |45|

సంధౌ వింశతిర్మర్మాణి| ఆవర్తాఖ్యే ద్వే, తయోర్లక్షణం (శ్లో. 31)-"తథోపరి భ్రువోర్నిమ్నావావర్తౌ" ఇతి| మణిబంధౌ ద్వౌ, తల్లక్షణం (శ్లో.8)-మణిబంధోఽత్ర గుల్ఫవత్" ఇతి| కుకుందరౌ ద్వౌ, తల్లక్షణం (శ్లో.19)-"జఘనస్య బహిర్భాగే మర్మణీ తౌ కుకుందరౌ|" ఇతి| సీమంతాఖ్యాని పంచ, తల్లక్షణం (శ్లో.35)-"కపాలసంధయః పంచ సీమంతాః" ఇతి| కూర్పరౌ ద్వౌ, తల్లక్షణం (శ్లో.9)-"కూర్పరం జానువత్" ఇతి| కూర్పరశబ్ద ఉభయలింగః| గుల్ఫౌ ద్వే మర్మణీ, తయోర్లక్షణం (శ్లో.5)-"జంఘాచరణయోః సంధౌ గుల్ఫః" ఇతి| కృకాట్యౌ ద్వే, తల్లక్షణం (శ్లో.29)-"కృకాటికే శిరోగ్రీవాసంధీ" ఇతి| జానునీ ద్వే, తయోర్లక్షణం (శ్లో.6)-"జంఘోర్వోః సంగమే జాను" ఇతి| పతిః-అధిపతిర్మర్మణాం, తచ్చైకం, తల్లక్షణం (శ్లో.36)-"ఆంతరో మస్తకస్యోర్ధ్వం" ఇత్యాదినోక్తం| ఏవం సప్తోత్తరం మర్మశతం మాంసాదిపరికల్పనయా కల్పితం|

Adhikarana gudakakShAdharAdau anyeShAM matam (45-46) · Śloka 46

| మాంసమర్మ గుదోఽన్యేషాం,స్నావ్ని కక్షాధరౌ తథా||45|| విటపౌ విధురాఖ్యే చ, శృంగాటాని సిరాసు తు| అపస్తంభావపాంగౌ చ, ధమనీస్థం న తైః స్మృతం||46||

అన్యేషామాచార్యాణం మతేన గుదో మాంసమర్మ-న ధమనీమర్మ| స్నావ్నీత్యాది| తేషామేవ మతేన కక్షాధరౌ స్నావాశ్రితౌ న తు సిరాశ్రయౌ| విటపౌ విధురాఖ్యే చ స్నావాశ్రితౌ| పూర్వమతేన తు విటపౌ సిరాశ్రితౌ, విధురే చ ధమన్యాశ్రితే| శృంగాటకాని చత్వార్యపి సిరాస్వేవ, తురవధారణే, న తు ధమనీస్థాని, అపస్తంభౌ తథాపాంగౌ చ| ఏతద్ధమనీస్థమన్యైరాచర్యైర్న స్మృతం, అపి తు స్నావా[ద్యా]శ్రితమభిహితం|

Adhikarana mAMsAdijAnAM marmaNAM vyadhalakShaNam, mAMsaje marmaNi viddhe lakShaNAni (47) · Śloka 47

ఇదానీం మాంసాదిజానాం మర్మణాం వ్యధలక్షణమాహ విద్ధేఽజస్రమసృక్స్రావో మాంసధావనవత్తనుః| పాండుత్వమింద్రియాజ్ఞానం మరణం చాశు మాంసజే||47||

మాంసజే మర్మణి విద్ధే సతి,[అజస్రం] అనవరతం, అసృక్స్రావో భవతి మాంసధావనవత్-మాంసధావనోదకేన తుల్యః| తథా, తనుః-అచ్ఛో భవతి, న బహలః| పాండుత్వం-పీతాభత్వం శరీరస్య| ఇంద్రియైః-చక్షురాదిభిః, స్వవిషయాజ్ఞానం-అనవబోధః| మరణంచాశు-శీఘ్రం, భవతి| తదేవమింద్రబస్త్యాదిమాంసజమర్మవ్యధే నిరంతరస్రావాదిసర్వలింగదర్శనానుమానేన మరణమనుమీయమానం బుధ్వా వైద్యః ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సాం ప్రయోజయేత్| నియతాయుషాం క్వచిన్మరణస్య వ్యభిచారాదితి|

Adhikarana asthimarmaNi viddhe lakShaNAni (48) · Śloka 48

మజ్జాన్వితోఽచ్ఛో విచ్ఛిన్నః స్రావో రుక్ చాస్థిమర్మణీ| |48|

అస్థిమర్మణి-శంఖాదికే, విద్ధే మజ్జాన్వితః స్రావః తథాఽచ్ఛో-న ఘనః, విచ్ఛ్న్నో-న మాంసమర్మవ్యధ ఇవ నిరంతరో, భవతి| రుక్చేత్యనేనాత్యంతం పీడా భవతీతి ప్రతిపాదయతి| రుఙ్మాత్రస్య సర్వమర్మస్వపి సద్భావాత్|

Adhikarana snAvaje marmaNi viddhe lakShaNAni (48-49) · Śloka 49

| ఆయామాక్షేపకస్తంభాః స్నావజేఽభ్యధికం రుజా||48|| యానస్థానాసనాశక్తిర్వైకల్యమథవాఽంతకః| |49|

స్నావజే-కూర్చా(ఆణ్యా)దికే మర్మణి, విద్ధే ఆయామాదయో భవంతి| ఆక్షేపకః-ఆక్షేపః, స్తంభో-యథాస్వమంగానాం, అతిరుజా చ| తథా, యానస్థానాసనాశక్తిః-యాతుం స్థాతుమాసితుం చాసామర్థ్యం| వైకల్యం చాంగానాం| అథవాఽంతకో-మరణం, భవతి|

Adhikarana dhamanIsthe viddhe lakShaNAni (49) · Śloka 49

| రక్తం సశబ్దఫేనోష్ణం ధమనీస్థే విచేతసః||49||

ధమనీస్థే-[గుదా]పస్తంభాదౌ మర్మణి, విద్ధే సతి విచేతసో-మూర్చ్ఛితస్య సతో, రక్తం స్రవేత్| కీదృశం ? సశబ్దఫేనోష్ణం| సశబ్దస్యాత్ర ప్రత్యేకం సంబంధః|

Adhikarana sirAmarmavyadhe lakShaNAni (50) · Śloka 50

సిరామర్మవ్యధే సాంద్రమజస్రం బహ్వసృక్స్రవేత్| తత్క్షయాత్తృడ్భ్రమశ్వాసమోహహిధ్మాభిరంతకః||50||

సిరామర్మణ్O-బృహత్యాదేర్వ్యధే సతి, అసృక్ సాంద్రం-ఘనం, అజస్రం-నిరంతరం, బహు-ప్రభూతం, స్రవతి| తత్క్ష్యాత్-తస్యాసృజః క్షయాత్, తృడ్భ్రమాదిభిరంతకో-జీవితనాశః|

Adhikarana sandhije viddhe lakShaNAni (51) · Śloka 51

వస్తు శూకైరివాకీర్ణం రూఢే చ కుణిఖంజతా| బలచేష్టాక్షయః శోషః పర్వశోఫశ్చ సంధిజే||51||

సంధిజేమర్మణి-ఆవర్తాదౌ, విద్ధే వస్తు శూకైరివాకీర్ణం భవతి| వస్తుశబ్దేనాధిష్ఠానం విద్ధదేశ ఉచ్యతే| తచ్ఛూకైః-శాలియవాదిసంబంధిభిః కింశారుభిః, వ్యాప్తమివ భవతి| రూఢే చ సతి తస్మిన్మర్మవ్యధే కుణితా ఖంజతా వా భవతి| తథా బలచేష్టయోః క్షయః, తథా శోషోఽంగస్య, పర్వసు శోఫః-శ్వయథుశ్చ, సంధిజే భవతి| ఇదానీమేషామేవ మర్మణాం వ్యధే జీవితనాశే కాలం నియనయతి-

Adhikarana sadyaH prANaharANyekonaviMSatirmarmANi (52-53) · Śloka 53

నాభిశంఖాధిపాపానహృచ్ఛృంగాటకబస్తయః| ఆష్టౌ చ మాతృకాః సద్యో నిఘ్నత్యేకాన్నవింశతిః||52|| సప్తాహః పరమస్తేషాం కాలః కాలస్య కర్షణే| |53|

నాభిశంఖాదీని మర్మాణ్యేకాన్నవింశతిః సద్యో ఘ్నంతి| నాభిరేకః, శంఖౌ ద్వౌ, అధిప ఏకః, అపానోఽప్యేకః, హృదేకం, శృంగాటకాని చత్వారి, బస్తిరేకః, ఆష్టౌ మాతృకాః ఏకాన్నవింశతిరేతాని సద్యఃప్రాణహరాణి| తేషాం-మర్మణాం, కాలస్య-మృత్యోః కర్షణే-ఆకర్షణే, సప్తాహః పరమః కాలః-ప్రకృష్టోఽవధిః| ఏకాన్నవింశతిరితి న వింశతిరితి సుప్సుపేతి సమాసః, తత ఏకేన న వింశతిరితి తృతీయేతి యోగవిభాగాత్సమాసః, తతః "ఏకాదిశ్చైకస్య" ఇత్యాదినా నఞః ప్రకృతిభావ ఏకస్యాదుగాగమశ్చ, ఊనార్థేఽత్ర నఞ్, ఏకోనవింశతిరిత్యర్థః|

Adhikarana kAlAntaraprANaharANi trayastriMSat (53-55) · Śloka 55

| త్రయస్త్రింశదపస్తంభతలహృత్పార్శ్వసంధయః||53|| కటీతరుణసీమంతస్తనమూలేంద్రబస్తయః| క్షిప్రాపాలాపబృహతీనితంబస్తనరోహితాః||54|| కాలాంతరప్రాణహరా మాసమాసార్ద్ధజీవితాః| |55|

త్రయస్త్రింశదపస్తంభాదయః కాలాంతరప్రాణహరాః| మాసం మాసార్ద్ధం వా జీవితం యేషు విద్ధేష్వితి మాసమాసార్ద్ధజీవితాః, మాసేన ప్రాణాన్ హరంతి మాసార్ద్ధేన వేత్యర్థః| సంగ్రహే తూక్తం (శా. అ. 7)-"సౌమ్యాగ్రేయత్వాత్తేషాం పక్షాభ్యంతరం కాలః|" ఇతి| త్రయస్త్రింశదితి "త్రేస్త్రయః" ఇతి త్రయసాదేశః| తత్ర, అపస్తంభౌ దౌ, తలహృంతి చత్వారి, పార్శ్వసంధీ ద్బౌ, కటీకతరుణే ద్వే, సీమాంతాః పంచ, స్తనమూలే ద్వే, ఇంద్రవస్తయశ్చత్వారో-జంఘామధ్యయోర్ద్వేబాహుమధ్యయోర్ద్వే, క్షిప్రాణి చత్వారి-హస్తయోర్ద్వే పాదయోర్ద్వే, అపాలాపబృహతీనితంబస్తనరోహితాః ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వావితి|

Adhikarana viSalyaghnAni trINi ,tatra hetuH (55-56) · Śloka 56

| ఉత్క్షేపౌ స్థపనీ త్రీణి విశల్యఘ్నాని, తత్ర హి||55|| వాయుర్మాంసవసామజ్జమస్తులుంగాని శోషయన్| శల్యాపాయే వినిర్గచ్ఛన్ శ్వాసాత్కాసాచ్చ హంత్యసూన్||56||

ఉత్క్షేపౌ ద్వౌ స్థపన్యేకా, ఇత్యేతాని త్రీణి విశల్యఘ్నాని| కోఽత్ర హేతుః ? ఇత్యాహ-తత్ర హీత్యాది| హి-యస్మాత్, తత్ర-వ్యధే, శల్యాపాయే వాయుర్వినిర్గచ్ఛన్-నిర్యాన్, మాంసాదీన్ శోషయన్ శ్వాస కాసాభ్యాం ప్రాణాన్ హంతి| తత్ర చ హేతౌ శతృప్రత్య్యాః| నిర్గమేన హి హేతునా మాంసాదీనాం శోషణం భవతి|

Adhikarana vaikalyakarANi catuScatvAriMSat (57-59) · Śloka 59

ఫణావపాంగౌ విధురే నీలే మన్యే కృకాటికే| అంసాంసఫలకావర్తవిటపోర్వీకుకుందరాః||57|| సజానులోహితాక్షాణికక్షాధృక్కూర్చకూర్పరాః| వైకల్యమితి చత్వారి చత్వారింశచ్చ కుర్వతే||58|| హరంతి తాన్యపి ప్రాణాన్ కదాచిదభిఘాతతః| |59|

ఫణాదీని విటపాంతాని ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వౌ, ఉర్వ్యశ్చతస్రః, కుకుందరౌ ద్వౌ, జానునీ ద్వే, లోహితాక్షాణి చత్వారి, ఆణయశ్చత్వారః, కక్షాధరౌ ద్వౌ, కూర్చాశ్చత్వారో-హస్తయోర్ద్వౌ పాదయోర్ద్వౌ, కూర్పరౌ ద్వౌ, ఇత్యేవం చత్వారి చత్వారింశచ్చేతి చతుశ్చ్త్వారింశన్మర్మాణి వైకల్యమంగస్య కుర్వతే| కదాచిత్త్వభిఘాతాత్ తాన్యపిచతుశ్చత్వారింశత్, ప్రాణాన్ హరంతి|

Adhikarana rujAkarANyaShTau (59) · Śloka 59

| అష్టౌ కూర్చశిరోగుల్ఫమణిబంధా రుజాకరాః||59||

అష్టౌ కూర్చదయో మర్మవిశేషా రుజాకరాః| "అగ్నివాయుసోమగుణబాహుల్యాత్| అగ్నివాయూ హి విశేషేణ శూలకరౌ| సోమస్తు ప్రాణావలంబకః (సం.శా. అ.7)|" ఇతి నైతాని ప్రాణహంతౄణి| తత్ర కూర్చశిరాంసి హస్తపాదేషు చత్వారి, గుల్ఫౌ ద్వౌ, మణిబంధౌ ద్వౌ, ఇత్యష్టౌ| ఇదానీం మర్మణాం యథాయథం ప్రమాణమభిధాతుమాహ-

Adhikarana marmaNAM pramANenABidhAnam ,a~ggulamAnAni dvAdaSamarmANi (60) · Śloka 60

తేషాం విటపకక్షాధృగుర్వ్యః కూర్చశిరాంసి చ| ద్వాదశాంగులమానాని|60|

తేషాం-మర్మణాం మధ్యే, విటపాదీని ద్వాదశ మర్మాణ్యంగులమానాని-అంగులప్రమాణాని|

Adhikarana dvya~ggulAni ShaT marmANi (60-61) · Śloka 61

| ద్వ్యంగులే మణిబంధనే||60|| గుల్ఫౌ చ స్తనమూలే చ| |61|

మణిబంధనే-మణిబంధౌ, ద్వ్యంగులప్రమాణౌ| గుల్ఫౌ స్తనమూలే చ ద్వ్యంగులే ప్రత్యేకం| ఏకశ్చశబ్దః సముచ్చయార్థో ద్వితీయః పాదపూరణే|

Adhikarana trya~ggulAni catvAri marmANi (61) · Śloka 61

త్ర్యంగులం జానుకూర్పరం| |61|

త్ర్యంగులప్రమాణౌ జానూ కూర్పరౌ చ|

Adhikarana hastatalamAnAnyekonatriMSat (61-62) · Śloka 62

| అపానబస్తిహృన్నాభినీలాః సీమంతమాతృకాః||61|| కూర్చశృంగాటమన్యాశ్చ త్రింశదేకేన వర్జితాః| ఆత్మపాణితలోన్మానాః|62|

అపానబస్త్యాదయస్త్రింశదేకేన వర్జితాః ఏకోనత్రింశత్, ఆత్మపాణితలోన్మానాః-స్వహస్తతలపరిమాణాః|

Adhikarana ardhA~ggulAni ShaT pa~jcASat ,anyeShAM mate tilavrIhimAnAni , (62-63) · Śloka 63

| శేషాణ్యర్ద్ధాంగులం వదేత్||62|| పంచాశత్షట్ చ మర్మాణి, తిలవ్రీహిసమాన్యపి| ఇష్టాని మర్మాణ్యన్యేషాం|63|

శేషాణి షట్పంచాశన్మర్మాణీ స్వేనాంగులప్రిమాణోనార్ద్ధంగులప్రమాణాన్యాదిశేత్| అన్యేషాం తంత్రకృతాం తిలప్రమాణాని వ్రీహిప్రమాణాని వా మర్మాణీష్టాని-ఆభిమతాని| "పరమతంమప్రతిషిద్ధమనుమతమేవ" ఇత్యస్యాపి గ్రంథకృత ఏతదేవ మతమితి బోధ్యం|

Adhikarana marmABiGAtamaraNe kAraNam (63-66) · Śloka 66

ఇదానీం యథా మర్మాభిఘాతే మరణం సంపద్యతే తథా దర్శయతి | చతుర్ద్ధోక్తాః సిరాస్తు యాః||63|| తర్పయంతి వపుః కృత్స్నం తా మర్మాణ్యాశ్రితాస్తతః| తత్క్షతాత్క్షతజాత్యర్థప్రవృత్తేర్ధాతుసంక్షయే||64|| వృద్ధశ్చలో రుజస్తీవ్రాః ప్రతనోతి సమీరయన్| తేజస్తదుద్ధృతం ధత్తే తృష్ణాశోషమదభ్రమాన్||65|| స్విన్నస్రస్తశ్లథతనుం హరత్యేనం తతోఽంతకః| |66|

యాః సిరాశ్చతుర్ద్ధా ఉక్తాః-ప్రాంక్షిర్దిష్టా వాతపిత్తకఫజుష్టశుద్ధరక్తవాహిన్యః సప్తసంఖ్యాః, కృత్స్నం-అశేషం, శరీరం తర్పయంతి ప్రీణయంతి, తా మర్మాణ్యాశ్రితాః-గతాః ప్రాప్తాః| తత్క్షతాదిత్యాది| యత ఏవం సర్వాః సిరా మర్మాణి ప్రాప్తాః, తతః కారణాత్-మర్మాశ్రయలక్షణాత్, తత్క్షతాత్-తేషాం మర్మణాం క్షతం తత్క్షతం, తస్మాన్మర్మక్షతాత్కారణాత్, క్షతజస్య-రక్తస్య, అతిప్రవృత్తిః| తస్మాత్క్షతజాత్యర్థప్రవృత్తేః కారణాత్, యో ధాతుసంక్షయః-పరంపరాక్రమాయాతో మాంసాదిధాత్వపచయః, తస్మిన్ ధాతుక్షయే సతి యో వృద్ధశ్చలో-వాయుః, స తీవ్రాః-అత్యంతదుఃఖదాయినీః, రుజః-శూలవిశేషాన్, ప్రతనోతి-కరోతి| కిం కుర్వన్ ? తేజః-పిత్తం, సమీరయన్-ఉదీరయన్ వృద్ధిం నయన్, తత్-తేజః, ఉద్ధృతం- బృహత్సంపన్నం, తృష్ణాదీన్ ధత్తేకరోతి| తతః-అనంతరం తృష్ణాదిభ్యః, ఏనం-పురుషం మర్మవిద్ధం, అంతకో హరతి| కింభూతం ? స్విన్నా స్రస్తా శ్లథా తనుర్యస్య తం| తదయమర్థః,-మర్మాభిఘతే రక్తవాహినీనాం సిరాణాం ముఖవికాసో జాయతే| తద్వికాసాజ్జీవితాధిష్ఠానస్యాసృజోఽత్యర్థం యా నిఃసృతిర్యావత్తస్య క్షయః, తత్క్షయాచ్చ జీవితనాశః, అశ్రయాభవాత్|

Adhikarana marmABiGAte cikitsA (66-67) · Śloka 67

| వర్ధయేత్సంధితో గాత్రం మర్మణ్యభిహతే ద్రుతం||66|| ఛేదనాత్సంధిదేశస్య సంకుచంతి సిరా హ్యతః| జీవితం ప్రాణినాం తత్ర రక్తే తిష్ఠతి తిష్ఠతి||67||

అధునా మర్మాభిఘాతే చికిత్సామాహ- మర్మణ్యభిహతే సతి, గాత్రం-శరీరం, ఆశ్వేవ చేదయేత్| కుతః ? సంధితః,-సంధిప్రదేశాత్| హి-యస్మాత్, సంధిదేశస్య చేదనాత్సిరాః సంకుచంతి-సంవృతముఖా భవంతి| వర్ద్ధయేదితి వర్ద్ధఛేదనాదావితి చౌరాదికః| అతః-సిరాసంకోచాత్కారణాత్, రక్తం న బహిర్నిస్సరతి| తత్ర రక్తే తిష్ఠతి-బహిరవహతి సతి, జీవితం తిష్ఠతి|

Adhikarana amarmaNi viddhasya jIvanAdi ,marmasu kShArAdIn varjayet (68-69) · Śloka 69

తదనేన ప్రకారేణ మర్మాభిఘాతక్షతాన్మరణం, న త్వమర్మాభిఘాతక్షతాత్| అత ఇదమాహ సువిక్షతోఽప్యతో జీవేదమర్మణి న మర్మణి| ప్రాణఘాతిని జీవేత్తు కశ్చిద్వైద్యగుణేన చేత్||68|| అసమగ్రాభిఘాతాచ్చ సోఽపి వైకల్యమశ్నుతే| తస్మత్క్షారవిషాగ్న్యాదీన్ యత్నాన్మర్మసు వర్జయేత్||69||

యతో మర్మాభిఘాతక్షతాత్ ప్రాణీ మ్రియతే, నాన్యథా క్షతమాత్రాత్| అతః-అస్మాత్కారణాత్, సుష్ఠు కృత్వా విశేషేణ క్షతోఽపిపరశతైర్విద్ధోఽపి, అమర్మణి విద్ధో జీవేత్, న తు మర్మణీ విద్ధో జీవేత్| కింభూతే ? ప్రాణఘాతిని| ద్వివిధం హి మర్మ-ప్రాణఘాత్యేకమపరం వైకల్యకరం| తత్ర ప్రాణఘాతిని మర్మణి కుశాగ్రేణాపి విద్ధో న జీవతి| అథ పుణ్యవాన్నియతాయుశ్చ ప్రాణఘాతిన్యపి మర్మణి విద్ధో వైద్యగుణేనాసమగ్రస్య-అసకలస్య, మర్మణోఽభిఘాతాశ్చ కశ్చిద్యది విద్ధో జీవేత్, సోఽపి వైకల్యమశ్నుతే-వికలతాం ప్రాప్య జీవతీత్యర్థః| వైద్యశబ్దః ప్రాధాన్యాద్రవ్యాదిపాదత్రయముపలక్షయతి| వైద్యగుణేన-పాదత్రయసంపత్త్యేత్యర్థః| యతశ్చైవం మర్మాభిఘాతః సాపాయః ప్రాణోపరోధకృత్, తస్మాత్కారణాత్ మర్మసు క్షారాదీన్ యత్నాత్-తాత్పర్యేణ, వర్జయేత్-పరిహరేత్ అగ్న్యాదీనత్రాదిశబ్దేన భల్లాతకరసకపికచ్ఛుశూకాదీనాం గ్రహణం|

Adhikarana svalpo~api marmAghAto~ati pIDAkaraH ,marmAshrayA rogA api tadvat (4) · Śloka 4

మర్మాభిఘాతః స్వల్పోఽపి ప్రాయశో బాధతేతరాం| రోగా మర్మాశ్రయాస్తద్వత్ప్రక్రాంతా యత్నతోఽపి చ||70|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే మర్మవిభాగో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||

ఏవం మర్మాభిఘాతో రక్ష్యః| యస్మాన్మర్మాభిఘాతః సుష్ట్వతిశయేనాల్పోఽపి ప్రాయశో-బాహుల్యేన, బాధతేతరాం-అతిశయేన పీడయతి| న కేవలం మర్మాభిఘాతో బాధతే యావద్రోగా అపి మర్మాశ్రయాస్తద్వద్బాధంతే| యత్నతోఽపి-ఆదరేణాపి, ప్రక్రాంతాః-ఉపక్రాంతాః, ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే మర్మ- విభాగో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||

Adhikarana atha garBavyApannAma caturtho~adhyAyaH --pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో గర్భవ్యాపదం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

అథ ప్రకరణాయాతగర్భవ్యాపచ్చికిత్సితప్రదర్శనార్థమధ్యాయారంభః|| 1||

Adhikarana garBiNyAH sashUle puShpadarshane cikitsAkramaH (2) · Śloka 2

స్త్రీ చేదాపన్నగర్భా పరిహార్య్యాణ్యాసేవేత| తతశ్చ యస్యాః బస్తిపార్శ్వశ్రోణియోనిముఖేషు శూలం పుష్పదర్శనం చ స్యాత్ తాం మృదుసుఖశిశిరాస్తరణశయనస్థామీషదవనతశిరసం శీతప్రదేహపరిషేకాదిభిరుపాచరేత్||2||

ఆపన్నగర్భా సంప్రాప్తగర్భా స్త్రీ పరిహార్య్యాణ్యాసేవేత చేత్ తతశ్చ యద్యస్యాః శూలం పుష్పదర్శనం చ స్యాత్ తతస్తాం మృదుత్వాదిగుణయుక్తశయనస్థాం శీతైః ప్రదేహాభిరుపాచరేత్|| 2||

Adhikarana cikitsAvisheShAH (3) · Śloka 3

తద్యథా-సహస్రధౌతేన సర్పిషాఽధోనాభేః సర్వతః ప్రదిహ్యాత్| మధుకసిద్ధసర్పిషా సుశీతేన పిచుమాప్లావ్య యోనిసమీపే స్థాపయేత్| గవ్యేన పయసా మధుకాంబునా న్యగ్రోధాదికషాయేణ వ పరిషేచయేత్| పరిపీతతత్స్వరసాని చ తైలాని యోనౌ నిధాపయేత్| తచ్ఛృంగసిద్ధస్య వా క్షీరసర్పిషః పిచుం||3||

సహస్రధౌతం సర్పిర్యదనేకశోఽగ్నౌ విలాప్య శీతోదకే ప్రక్షిప్య స్త్యానీక్రియతే| మధుకేన సిద్ధం సర్పిస్తథోక్తం| తచ్ఛృంగైర్న్యగ్రోధాదిశృంగైః సిద్ధస్య క్షీరసర్పిషః పిచుం యోనౌ దద్యాత్| క్షీరమేవ ప్రమథ్య సంపాదితం సర్పిః క్షీరఘృతం|| 3||

Adhikarana garBiNyAH raktAtisrAve cikitsA (4) · Śloka 4

అతిస్రవతి తు రక్తే తత ఏవ అక్షమాత్రం ప్రాశయేత్| కేవ- లాదేవ వా క్షీరసర్పిషః| పద్మోత్పలకుముదకింజల్కం చ సమధుశర్కరం లేహయేత్| ధాతకీగైరికిసర్జరసాంజనచూర్ణం వా మధునా| న్యగ్రోధా- దిత్వక్ప్రవాలకల్కం వా| శశైణహరిణరుధిరం వా సక్షౌద్రం పాయయేత్| ఋద్ధివిదారీజీవంతీర్వా పయసా| నీలోత్పల- సితాపక్వలోష్ఠచందనాది వా| తండులాంబువాసారసాన్య- తరేణ| గంధప్రియంగుసితోత్పలశాలూకోదుంబరశలాటున్య- గ్రోధశృంగాని వాఽఽజేన పయసా| కశేరుకమృణాలకశృంగాటకకాశ్మర్యపరుషకద్రాక్షాసారి- వాప్రపౌండరీకానంతోత్పలకదంబబీజక్వాథేన వా శర్క- రామధుమధురేణ శాలిచూర్ణం| జీవనీయశృతం వా క్షీరం| బలాతిబలాశాలిషష్టికేక్షుమూలకాకోలీశృతేన పయసా సమధుశర్కరేణ రక్తశాల్యోదనం సుశీతం భోజయేత్| శీత- వీర్య్యజాంగలరసేన వా| రక్తపిత్తక్రియాశ్చ శోధనవర్జ్యాః ప్రయుంజీత| సౌమ్యాశ్చ మనోఽనుకూలాః కథాః||4||

రక్తే త్వతిస్రవతి తత ఏవ న్యగ్రోధాదిసిద్ధాత్ క్షీరసర్పిషోఽక్షమాత్రం ప్రాశయేత్| కేవలాదేవ వా క్షీరసర్పిషోఽక్షమాత్రం న తు న్యగ్రోధాదిశృంగసిద్ధాత్ క్షీరసర్పిషః| పద్మాదికింజల్కం చ మధుశర్కరాభ్యాం యుక్తం లేహయేత్| మధునా వా ధాతక్యాదిచూర్ణం| మధునైవ న్యగ్రోధాదిత్వచాం శృంగాణాం చ కల్కం| సక్షౌద్రం వ శశాద్యన్యతమరుధిరం| ఋద్ధ్యాదికం చ పయస నీలోత్పలాదీని తండలాంబువాసారసయోరన్యతరేణ| పక్వో మృల్లోష్ఠస్తథోక్తః| ఆజేన పయస గంధప్రియఙ్వాదీని| కశేరుకాదీనాం కషాయేణ మాధుర్య్యసంపాదనమాత్రాభ్యాం శర్కరామధుభ్యాం మిశ్రేణ శాలిచూర్ణం పాయయేత్| జీవనీయౌషధశృతం క్షీరం వా పాయయేత్| బలాతిబలాదిశృతక్షీరేణ మధుశర్కరాసంయుక్తేన సుశీతం రక్తశాల్యోదనం భోజయేత్| శీతవీర్య్యాణాం చ జాంగలానాం రసేన వా సుశీతం రక్తశాల్యోదనం భోజయేత్| శోధనవర్జ్యాశ్చ సర్వా రక్తపిత్తోక్తాః క్రియాః యథావసరం కుర్వీత|| 4||

Adhikarana shoNitasrAvaM vinA bastyAdi- shUle cikitsA (5) · Śloka 5

అదృష్టశోణితాం తు మధుకపయస్యాసురదారుభిః సిద్ధం పయః పాయయేత్| తామ్రవల్యశ్మంతకశతావరీపయస్యాభిర్వా| విదార్య్యాదిగణేన వా| శ్వదంష్ట్రాస్వరసక్షీరసిద్ధం వా సర్పిః| పలాండురససిద్ధం వా సక్షౌద్రం||5||

యదా తు శోణితదర్శనం వినైవ బస్త్యాదౌ శూలం కేవలం భవతి| గర్భిణ్యాస్తథా తాం మధుకాదిసిద్ధం పయః పాయయేత్| తామ్రవల్యాదిసిద్ధం వా పయః| విదార్య్యాదిగణసిద్ధం వా| శ్వదంష్ట్రాస్వరసక్షీరాభ్యాం వా సిద్ధం సర్పిః పాయయేత్| పలాండురససిద్ధం వా క్షౌద్రయుక్తం సర్పిః|| 5||

Adhikarana trimAsaM yAvadasrasrutau garBasyAsAdhyatvam (6) · Śloka 6

అసంపూర్ణత్రిమాసాయాస్తు పుష్పదర్శనే గర్భః ప్రాయో న తిష్ఠ- త్యసంజాతసారత్వాత్||6||

ప్రథమాన్మాసాదారభ్య మాసత్రయం పుష్పదర్శనే సమ్యక్ చికిత్సితోఽపి గర్భః కోష్ఠే న తిష్ఠత్యసంజాతసారత్వాత్| స్రవత్యేవేత్యర్థః| తేన ప్రథమమాసత్రయం పుష్పదర్శనే ప్రాయో గర్భశ్చికిత్సయాపి కోష్ఠే న తిష్ఠతి| మాసత్రయాదూర్ధ్వమపి చతుర్థాదిష్వపి మాసేష్వకాఠిన్యాత్|

Adhikarana AmAnvaye puShpadarshane cikitsopakramaH (7) · Śloka 7

ఆమాన్వయే చోర్ధ్వమపి విరుద్ధోపక్రమత్వాత్| తత్ర రూక్షశీ- తాని ప్రయుంజీత||7||

ఆమాన్వయే పుష్పదర్శనే విరుద్ధోపక్రమత్వాద్గర్భః కోష్ఠే న తిష్ఠతి| ఆమే హ్యుష్ణతీక్ష్ణాదికా క్రియా| సా తు గర్భే విపరీతా| అతో విరుద్ధోపక్రమత్వం| యత్ర చతుర్థాదిష్వపి మాసేష్వామాన్వయో నాస్తి, తత్ర పుష్పదర్శనేఽపి గర్భో విధారయితుం సుశక్యతే| తత్ర త్వామాన్వయే రూక్షశీతాన్యౌషధాని ప్రయుంజీత|| 7||

Adhikarana tatra cikitsAvidhiH (8) · Śloka 8

తద్యథా-ప్రాగుపవాసం తతో దురాలభామృతోశీరపర్పటక- ఘనచందనాతివిషాబలాకట్వంగధాన్యాకక్వాథపానం| తృణధాన్యశాలిషష్టికపేయామశనం చ ముద్గాదియూషైః| జితే త్వామే స్నిగ్ధశీతాని పూర్వవత్||8||

తద్యథేత్యాదినా తేషామేవోపయోగవిశేషం దర్శయతి| ఔషధాత్ పూర్వముపవాసః దురాలభాదిక్వాథస్య పానం| తృణధాన్యాదిపేయా ముద్గాదియూషైశ్చాశనం ప్రయుంజీతేతి సంబధ్యతే| ఏవమామే జితే ప్రథమపుష్పదర్శనవత్ స్నిగ్ధాదీన్యుపయుంజీత|| 8||

Adhikarana AmagarBapAte cikitsA (9) · Śloka 9

ఆమగర్భే తు పతితే మద్యానామన్యతమం సామర్థ్యతః పాయయేత్| గర్భకోష్ఠవిశుద్ధ్యర్థమర్తివిస్మరణార్థంచ| అమద్యపాం పాచ- నీయద్రవ్యోపహితాభిః స్నేహలవణవర్జ్యాభిః సతిలాభి- రుద్దాలకాదియవాగూభిరుపాచరేద్ యావంతో మాసాస్తావంత్య- హానీతి| తతః ప్రీణనైర్బలానురక్షిభిరస్నేహైరాహారైరాదోషధాతుక్లేద- శుద్ధేః| ఆమగర్భశేషేణ హి పునః పునరకుశలమనుషజ్యేత| తస్మాత్ తీక్ష్ణైరనవశేషయన్నుపాచరేత్| తతః పరం స్నేహపానై- ర్బస్తిభిరాహారైశ్చ దీపనీయపాచనీయజీవనీయబృంహణీయ- మధురవాతహరైరితి||9||

ఆమగర్భపాతే మద్యానామన్యతమం గర్భిణీం పాయయేత్| ప్రయోజననిర్దేశస్తద్గుణమన్యత్ ప్రదర్శయితుం| అమద్యపా యా కేనచిత్ కారణేన మద్యం న పిబతి తాం పాచనీయద్రవ్యసమ్మిశ్రాభిరస్నేహలవణాభిః సతిలాభిః తుణధాన్యయవాగూభిరుపాచరేత్| యావత్ సంఖ్యే మాసి గర్భ పాతస్తావత్ సంఖ్యాన్యహాని అయం క్రమః| తతోఽనంతరమేవాదోషాదిశుద్ధేః ప్రీణనాదిగుణైరాహారైరుపాచరేత్| కుత ఇత్యాహ-ఆమగర్భశేషేణేత్యాది| తదను చ స్నేహపానైర్బస్తిభిస్తథా దీపనీయాదియుక్తైరాహారైరితి|| 9||

Adhikarana garBasyopaviShTakopashuShkakasamBavahetuH (10) · Śloka 10

యస్యాః పునర్మహతి జాతసారే గర్భే వర్జ్యానామవర్జనాత్ పుష్ప- దర్శనం స్యాదన్యద్వా యోనిస్రవణం| తస్యాస్తన్నిమిత్తం వాయుః ప్రకుపితః పిత్తశ్లేష్మాణౌ పరిగృహ్య గర్భస్య రసవహాం నాడీం ప్రతిపీడ్యావతిష్ఠతే| తతో నాడ్యాం దోషైః కుల్యాయామివ వహనాద్గర్భో వృద్ధిమనాప్నువన్నుపవిశత్యుపశుష్యతి వా||10||

మహతి జాతసారే వర్జ్యావర్జనాద్యోనిరార్త్తవమన్యద్వా కించిత్ స్రవతి| తస్యా యోనిస్రుతినిమిత్తం వాయుః కుపితః సన్ పిత్తశ్లేష్మాణౌ పరిగృహ్య యా తు నాడీ మాతురాహారసారం రసం గర్భస్య వహతి తాం నాడీం ప్రతిపీడ్య తిష్ఠతి| తతస్తయా తద్వృద్ధయా నాడ్యా కుల్యయేవ తృణాదిచ్ఛన్నయా కేదారో గర్భో వృద్ధిమప్రాప్నువన్నుపవిశత్యుపశుష్యతి వా|| 10||

Adhikarana upaviShTakagarBalakShaNam (11) · Śloka 11

తత్ర యస్యాః కాదాచిత్కార్త్తవపరిస్రావావల్పౌ చ దృశ్యేతే సతతం చ గర్భః ప్రాప్తాత్ పరిమాణాదపరిహీయమాన ఏవ స్ఫురతి| న చ కుక్షిర్వివర్ధతే, తముపవిష్టకమిత్యా- చక్షతే||11||

తత్ర ద్వౌ భేదౌ| ఏకో వృద్ధ్యప్రాప్తిః ద్వితీయ ఉపశోషః| ప్రథమే కాదాచిత్కేన స్రావేణ గర్భో న పరిహీయతే| నాపి వర్ధతే| స్ఫురతి చ తముపవిష్టకమిత్యాచక్షత ఆచాRయ్యాః|| 11||

Adhikarana upashuShkakagarBalakShaNam (12) · Śloka 12

యదా తు ప్రతిమాసమార్త్తవం ప్రత్యహం వా పరిస్రవణం నాత్యల్పం చ తథా పరిహీయమాణో గర్భశ్చిరాత్ కించిత్ స్పందతే| కుక్షిశ్చ వృద్ధోఽపి పరిహీయతే| తదుపశుష్కకం నాగోదరం చ||12||

ద్వితీయే త్వతిస్రావాద్దృద్ధోఽపి పరిహీయతే| చిరాత్ స్తోకం చ స్పందతే| కుక్షిశ్చ వృద్ధోఽపి పరిహీయతే| తం గర్భముపశుష్కకనాగోదరశబ్దాభ్యామాచక్షతే|| 12|

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH prasavakAlanishcayaH (13) · Śloka 13

తౌ తు మాతురాహారతేజసాఽల్పేనాప్యాయ్యమానౌ యదా పుష్టౌ స్యాతాం కేశదశనాదియుక్తౌ| తదా వర్షగణైరపి ప్రమదా ప్రసూయేత ఏవ||13||

తౌ చోపవిష్టకోపశుష్కకౌ మాతురాహారతేజస స్వల్పేనాప్యాయ్యమానౌ క్రమేణ యద పుష్టౌ స్యాతాం తద కేశదశనాదియుక్తౌ బహుభిరపి వర్షైః ప్రమదా ప్రసూయేత్|| 13||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (14) · Śloka 14

తత్ర వాతేనోపవిష్టకోపశుష్కకయోర్వాయుః ప్రతిహన్యతే| సశబ్దం ఫేనిలం విచ్ఛిన్నం శకృదుపవేశ్యతే| మూత్రముపరుధ్యతే| కటీపృష్ఠహృదయేషు వేదనా| జృంభా, నిద్రానాశోఽభీక్ష్ణం ప్రతిశ్యాయః, శుష్కకాసః, సాదః, క్ష్వేడేతే ఇవ కర్ణౌ, తుద్యేతే ఇవ శంఖౌ| పిపీలికాభిరివ సంసృజ్యతే శరీరం పరిఋంతన్నివ వాయుర్భ్రమతి కుక్షౌ తమ ఇవ ప్రవేశ్యతే| దుఃఖేనాన్నస్య జరణం| అహరహః పరిహానిః| స్ఫుటితవివర్ణపరుషత్వక్త్వం చ భవతి||14||

తత్రేత్యాదినా దోషవిశేషేణ తయోర్లక్షణముచ్యతే| తత్రాపథ్యవిశేషసేవయా యదోపవిష్టకోపశుష్కకయోర్వాయోరాధిక్యం భవతి తదా తత్ర వాతహేతుకయోరుపవిష్టకోపశుష్కకయోః కోష్ఠచరో వాయుస్తాభ్యాం ప్రతిహన్యతే| సశబ్దతాదియుక్తం చ సకృత్ గర్భిణ్యుపవేశ్యతే| సుబోధమన్యత్|| 14||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodararyorlakShaNAni (15) · Śloka 15

పిత్తేన తామ్రహరితముపవేశ్యతే| ధూమకోఽమ్లకశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్షిహృదయదాహః| పీతరక్తగోమూత్రాభనేత్రమూత్రనఖత్వక్త్వం కాలీ దుర్బలా నిత్యశూనా చ నారీ భవతి||15||

పిత్తేనోభయోర్గర్భిణ్యాస్తామ్రహరితశకృదుపవేశనాది సుబోధం| గోమూత్రవత్ పీతరక్తనేత్రాదిత్వం|| 15||

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanAgodarayorlakShaNAni (16) · Śloka 16

శ్లేష్మణా మధురాస్యత్వముత్క్లేశః శ్లేష్మోద్వమనం భక్తద్వేషః శ్వేతహస్తపాదనేత్రతా కాసః శ్వాసశ్చ||16||

శ్లేష్మణా తయోర్గర్భిణ్యా మధురాస్యత్వాదికం భవతీతి దోషవిశేషలక్షణం|| 16||

Adhikarana upaviShTakanAgodarayoH sAmAnyA cikitsA (17) · Śloka 17

తయోర్జీవనీయబృంహణీయమధురౌషసిద్ధానాం సర్పిషాముపయోగః| తథా పయసాం రసానామామగర్భాణాం చ గర్భవృద్ధికరః| తథా సంభోజనమేతైరేవ చ ఘృతాదిభిః| సుభిక్షాయా అభీక్ష్ణం యానవాహనాపవర్జ్జనబృంహణైరుపపాదనం||17||

చికిత్సా తూభయోః సామాన్యేన జీవనీయాదిశృతసర్పిరాదికా| ఏషాముపయోగో గర్భవృద్ధికర ఇత్యర్థః| తథా ఏతైరేవ సర్పిరాదిభిహ్ సంభోజనం సహ భోజనం| తైరేవ చ సుభిక్షాయాస్తృప్తాయా గర్భిణ్యా యానవాహనాదిభిరపవర్జనం| ఉపపాదనముపస్కారః దానం| ఇతి సామాన్యేనోపవిష్టకోపశుష్కకయోర్వివద్ధనార్థం చికిత్సితం|| 17||

Adhikarana vAtikopaviShTakanAgodara- yoshcikitsA (18) · Śloka 18

అథ విశేషేణ వాతే పూర్వమేవ సైంధవోపహితం క్షీరబస్తిం దత్త్వా శీతోదకస్నాతాం మృదు శాల్యోదనం భోజయేత్| తతో విదార్య్యాదిగణసాధితేన సర్పిషాఽనువాసయేత్| నివాతం చ సేవేత||18||

వాతాదిదోషే విశేషేణ అథేత్యాదినా కథయతి-బస్తిదానాదనుభోజనం| తతోఽనువాసనం| సుబోధం|| 18||

Adhikarana paittikopaviShTakanAgodarayoshcikitsA (19) · Śloka 19

పిత్తే మధుకవిదారీనిర్య్యూహసిద్ధం పయః పిబేత్| తిస్రః స్థూలకుక్కుటీర్నిస్తుషమాషాఢకం చ క్షీరోదకేనోలూఖలే సంక్షుద్య తద్రసేన సర్పిషా చ తిత్తిరికపింజలాన్యతరరసం సాధయిత్వా పాయయేదుపవిష్టకవివర్ధనార్థముపశుష్కకబృంహణార్థం చ| అజాసర్పిషా క్షీరేణ జీవనీయైశ్చ సంస్కృతాం యవాగూం పిబేత్| పయస్యా కాకోలీద్వయసునిషండకకల్కేన పయసా చ సర్పిర్విపాచయేత్| తత్కాల్యం క్షీరానుపానముపయుంజీత| ఆమ- గర్భరసేన చాశ్నీయాత్| తానేవ చ తత్ర భృష్టాన్ భక్షయేత్| జలచరమాంసాని చ||19||

స్థూలాశ్చ తాః కుక్కుట్యస్తథోక్తాః తేన మాషకుక్కుటీరసేన సర్పిషా మిశ్రితేన సహ తిత్తిరేః కపింజలస్య వా రసం సాధయిత్వా ఉపవిష్టకవివర్ధనార్థముపశుష్కకబృంహణార్థంచ పాయయేదితి సంబంధః | జీవనీయానాం యథాసంస్కారం మాత్రా| పయస్యాదీనాం చతుర్ణాం కల్కేన తచ్చతుర్గుణం సర్పిః పయసా స్నేహసమేన విపచేత్| పయస్యా క్షీరవిదారీ| కాల్యం ప్రాతః| తస్మిన క్షీరానుపానే ప్రయుక్తే భోజనకాలే ఆమగర్భాణాం త్వచిరకాలజాతానాం ప్రాణినాం రసేనావమశ్నీయాత్| తానేవామగర్భాంస్తత్రైవ రసే భృష్టాన్నిస్తాలితాన్ భక్షయేత్ తత్తజ్జలచారిణాం హంసాదీనాం మాంసాని చ|

Adhikarana shlaiShmikopaviShTakanA- godarayoshcikitsA (20) · Śloka 20

కఫే త్వానూపౌదకపిశితోపదంశామచ్ఛసురాం త్రిరాత్రం పంచరాత్రం సప్తరాత్రం వా పిబేత్| తిలముద్గమాషలవణబిల్వపాత్రైః| పంచభిర్ఘృతపాత్రం సంయోజ్య స్వనుగుప్తం నిధాపయేత్| తతః ప్రాతః పిండం బిల్వమాత్రం శృతశీతచ్ఛాగదుగ్ధనుపానం వాఽశ్నీయాత్| అత్రైవ వా బదర- చూర్ణపాత్రమపి నిదధ్యాత్||20||

పిశితముపదంశః పానోపాయభోజనం యస్యాః సురాయాస్తాం| తిలాదీనాం పంచానామేకీకృత్య చూర్ణస్య పంచపాత్రం ఘృతస్య పాత్రేణ సంయోజ్య నిధాపయేత్| స్వనుగుప్తం కృత్వైష తతః ప్రయోగః| అత్రైవ బదరచూర్ణపాత్రప్రక్షేపో ద్వితీయః| పాత్రం శుష్కద్రవ్యస్య చతుష్షష్టిపలాని| ఘృతస్యాష్టావింశత్యధికం పలశతం||20||

Adhikarana garBasya sarvathA avRuddhau tatpAtanam (21) · Śloka 21

ఏవమవృద్ధౌ తీక్ష్ణైర్విరేచయేదపరాపాతనీయైశ్చ పాతయేత్||21||

ఏవం గర్భో న వర్ధతే తదా గర్భిణీం తీక్ష్ణైర్ద్రవ్యైర్విరేచయేత్ అపరాపాతనీయైర్వా ప్రయోగైర్గభం పాతయేత్|| 21||

Adhikarana lInagarBalakShaNam (22) · Śloka 22

యస్యాః పునర్వాతోపసృష్టస్రోతసి లీనో గర్భః ప్రసుప్తో న స్పందతే తం లీనమిత్యాహుః||22||

లీనో నామ గర్భో యో గర్భిణ్యా వాతోపసృష్టస్రోతసి లీనో న స్పందతే|| 22||

Adhikarana lInagarBacikitsA (23) · Śloka 23

తత్ర శ్యేనోత్క్రోశగోమత్స్యగోధాశిఖికుక్కుటతిత్తిరీణామన్యతమస్య రసేన భూరిసర్పిష్కేణ మాషయూషేణ వా ఘృతాఢ్యేన రక్తశాల్యోదనం భోజయేత్| సక్తూన్ వా తిలమాషబిల్వశలాటుయుక్తాన్ పయస పాయయేత్ మేద్యమాంసోపదంశం వా మార్ద్వీకం| తైలేన చాభీక్ష్ణముదరవంక్షణోరుకటీపార్శ్వపృష్ఠాన్యభ్యజ్యాత్| ముహుర్ముహుశ్చైనాం హర్షయేత్| పూర్వోక్తం చేక్షేత||23||

తత్ర లీనే గర్భే శ్యేనాదీనామన్యతమస్య రసేన బహుసర్పిష్కేణాథవా మాషయూషేణ ఘృతాడ్యేన మూలకయూషేణ వా ఘృతాఢ్యేన రక్తశాల్యోదనం భోజయేత్| సక్తూన్ వా తిలాదిసంయుక్తాన్ క్షీరేణ పాయయేత్| బిల్వశలాటు బాలబిల్వం| మేద్యం మేదురం| సుబోధం| పూర్వోక్తం గర్భవృద్ధికరోక్తం|| 23||

Adhikarana udAvartacikitsA (24) · Śloka 24

యస్యాః పునరుదావర్తవిబంధః స్యాత్తాం వాతహరస్నిగ్ధాన్నపానైరుపాచరేత్| అష్టమే తు మాసే మధుకసిద్ధేన తైలేనానువాసయేత్| తదసిద్ధౌ వీరణశాలికుశకాశేక్షుబాలికావేతసపరివ్యాధమూలానాం భూతీకానంతాకాశ్మర్యపరూషకమధూకమధుకమృద్వీకానాం చ పయసాఽర్ధోదకేనోద్గృహ్య రసం తేన ప్రియాలబిభీతకమజ్జతిలకల్కయుక్తేనేషల్లవణోష్ణేన నిరూహయేత్| విగతవిబంధాం చ స్నాతాశితాం సాయం తేనైవ తైలేనానువాసయేత్||24||

యస్యా ఇత్యాది సుబోధం| అష్టమే మాసే త్వనువాసనం తేనానువాసనేనాసిద్ధౌ వీరణాదీనాం సప్తానాం మూలానాం భూతీకాదీనాం యథాసంభవం మూలానాం ఫలానాం చ క్షీరోదకాభ్యాం అనుక్వాథనేన చూర్ణమేలనేన రసముద్గృహ్య తేన రసేన ప్రియాలాదికల్కమిశ్రేణ ఈషల్లవణేనేషదుష్ణేన చ నిరూహయేత్| వీరణం తృణవిశేషః| ఇక్షుబాలికా కరంకశాలిరిక్షుః పరివ్యాధో జలవేతసః| విగతోదావర్తవిబంధాం చానువాసయేత్| తేనైవ మధుకసిద్ధేన తైలేన|| 24||

Adhikarana udAvartepekShAyAM vyApat (25) · Śloka 25

ఉదావర్తో హి సముపేక్షితః సహసా సగర్భాం గర్భిణీమతిపాతయేత్||25||

అవశ్యం చోదావర్త్తే చికిత్సాం కుర్యాత్| యత్ ఉదావర్త ఉపేక్షితః సహస శీఘ్రమేవ సగర్భాం గర్భిణీం హన్యాత్|| 25||

Adhikarana AmagarBasrAvahetavaH (26) · Śloka 26

యస్యాః పునరతిమాత్రదోషోపచయాద్యథోక్తైర్వా వ్యవాయాదిభిరన్యైర్వా వ్యాధిభిః పూర్వోపచితేన వా జనన్యపత్యయోః కర్మణా బంధనాన్ముచ్యతే గర్భః ఫలమివ వృంతాత్సముక్తబంధనో గర్భశయ్యామతిక్రమ్య కృతప్లీహాంత్రవివరైరవస్రంసమానః కోష్ఠసంక్షోభమాపాదయతి| తతః కోష్ఠసంక్షోభాద్వాయురపానో మూఢః కుక్షిబస్తిపార్శ్వోదరయోనిశూలానాహవిణ్మూత్రసంగానాపాద్య గర్భం చ్యావయతి తరుణం శోణితభావేన| సోఽభిహితః ప్రాక్||26||

యస్యా ఇత్యాది సుబోధం| గర్భస్య బంధనం యత్ర తత్ర మాతురనుబంధో భవతి పరిపోషార్థం| వృంతాద్యేన శాఖాయాం నిబధ్యతే ఫలం| స వ్యాపన్నో గర్భ ఆమః సన్ శోణితభావేనాపి ప్రసూయతే| తత్ర చ విధేయముక్తం|| 26||

Adhikarana mRutagarBAyA lakShaNam (27) · Śloka 27

వివృద్ధే తు గర్భే స్తబ్ధం స్తిమితం శీతమశ్మగర్భమివోదరమాభాతి| శూలమధికముపజాయతే| న చ స్పందతే గర్భో నాఽఽవ్యః ప్రాదుర్భవంతి| న స్రవతి యోనిరక్షిణీ చాస్యాః స్రంస్యేతే| తథా భృశమరతిపరీతా వ్యథతేఽన్యథా చేష్టతే తామ్యతి భ్రామ్యతి రోదిత్యహర్నిశం| న స్వపితి| పూత్యుచ్ఛ్వాసా కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసిత్యతికష్టం ప్రాణితి| జక్షితీత్యేవంవిధాం స్త్రియం మృతగర్భాం విద్యాత్||27||

యదా తు వృద్ధో వ్యాపద్యతే తదా గర్భిణ్యాః స్తబ్ధోదరత్వాదికం కరోతి| ఆవ్యో గర్భప్రసవవేదనాః| అక్ష్ణోః స్రంసో బంధః భ్రంశః| పూతిరుచ్ఛ్వాసో యస్యాః సా తథోక్తా| అతికష్టం ప్రాణితి| కథమపి చేష్టాసు ప్రభవతి| జీవతి వా కష్టం చ జక్షితిభక్షయతి| స్వపితి వా ఇత్యేవంవిధలక్షణయుక్తాం స్త్రియం మృతగర్భాం విద్యాత్|

Adhikarana mUDhagarBalakShaNam (28) · Śloka 28

తం తు గర్భం కదాచిదసమ్యగపత్యపథమనేకధా ప్రతిపన్నం విగుణేనేవ వాయునా పీడితం మోహితం చ మూఢగర్భమిత్యాహుః| విగుణానిలప్రతిపీడనవైచిత్ర్యాదసంఖ్యగతిం చ||28||

తం గర్భం కదాచిద్వాతవశాదసమ్యగనార్జవేనాపత్యపథం యోనిమార్గం ప్రవృత్తం వాయునా పీడితం మోహితమస్పందం మూఢగర్భమిత్యాహురాచార్య్యాః| వాయుపీడనవైచిత్ర్యాచ్చ తస్య గర్భస్యాసంఖ్యగతిత్వం|| 28||

Adhikarana mUDhagarBagatayaH sthAnAni ca (29) · Śloka 29

సమాసతస్తు త్రివిధా గతిరుర్ధ్వా, తిర్య్యఙ్, న్యుబ్జా చ| సంస్థానాని పునరష్టౌ| తాన్యత్రైవోత్తరత్ర వక్ష్యంతే||29||

సంక్షేపేణ త్రివిధా గతిరూర్ధ్వాదిభేదేన| ఊర్ధ్వా యస్యాముత్థితో గర్భ ఆయాతి| తిరశ్చీనా గర్భిణీపార్శ్వయోః కృతపాదశిరసః| న్యుబ్జా అధశ్శిరస ఊర్ధ్వపాదస్య| తస్య చ గర్భస్యాష్టౌ సంస్థానాని| తాని చ వక్ష్యంతే- 1. సక్థిభ్యామాగమనమేకం| 2. ఏకేన సక్థ్నా ద్వితీయం| 3. స్ఫిఙ్మూలేన తృతీయం| 4. తిర్య్యక్ చతుర్థం| 5. పార్శ్వవృత్తశిరసః పంచమం| 6. బాహుద్వయేన షష్ఠం| 7. వక్రేణ పృష్ఠేన పాణిపాదశిరసా యోనిముఖాగమనం సప్తమం| 8. ఏకేన పాదేన యోనిం ద్వితీయేన గుదమిత్యష్టమం|| 29||

Adhikarana asAdhyamUDhagarBAlakShaNam (30) · Śloka 30

తేషు సర్వేష్వపి విపరీతేంద్రియార్థామాక్షేపయోనిభ్రంశసంవరణమక్కలశ్వాసభ్రమాభిపన్నాం శీతగాత్రాం పూత్యుద్గారాం చ వర్జయేత్||30||

తేషు సర్వేష్వపి మూఢగర్భేషు విపరీతేంద్రియార్థత్వాదియుక్తాం గర్భిణీం వర్జయేత్| న చికిత్సేదిత్యర్థః|| 30||

Adhikarana mRutagarBashalyopekShAyAM vyApat (31) · Śloka 31

న తు క్షణమప్యుపేక్షేత గర్భశల్యం| తద్వినిరుచ్ఛవాసీకృత్యాఽఽశు జననీం హన్యాత్||31||

శల్యభూతం గర్భం మృతం సంతం క్షణమపి భిషఙ్నోపేక్షేత| తద్ధి గర్భశల్యం జనన్యా ఉచ్ఛ్వాసరోధం కృత్వ తాం హన్యాత్|| 31||

Adhikarana sacetanamUDhagarBasya Cedane vyApattatrAnuShTheya~jca (32) · Śloka 32

సచేతనశ్చ గర్భః శస్త్రేణ విదార్య్యమాణో విషయమంగాని విక్షిపేత్| తస్మాత్ తత్సంగే సూత్యః ప్రయతేరన్ పుర్వోక్తాని చ మంత్రౌషధాని ప్రయుంజీత||32||

అవిజ్ఞానాచ్చ సచేతనోఽపి గర్భః శస్త్రేణ విదార్య్యమాణో విషమం కృత్వాంగాని విక్షిపన్ నిరుచ్ఛ్వాసీకృత్య జననీం హన్యాదితి సంబంధః| తస్మాత్తస్య జివతో గర్భస్య సంగే అప్రసవే సూత్యో యా అనుభూతానేకప్రసవాస్తాః| ప్రసవాయ నానావిధైరుపాయైః ప్రయతేరన్|| 32||

Adhikarana garBasa~ggasya traividhyam (33) · Śloka 33

త్రివిధస్తు సంగో భవతి| శిరస్యంసే జఘనే వా| తస్య హి సంగస్త్రివిధో భవతి| మూఢగర్భనిర్హరణంతత్ర మతాంతరాణి మూఢగర్భస్య తు జరాయుపాతనసామాన్యం కర్మేత్యేకే| మంత్రాదిక- ర్మాథర్వవేదవిహితమిత్యేకే| దృష్టకర్మణా శల్యహర్త్రా శల్యా- హరణమిత్యేకే||33||

యః పునర్మూఢగర్భస్తస్యైకే ఆచార్య్యాః అచేతనసామాన్యాజ్జరాయుపాతనసదృశం కర్మేతి కథయంతి| అన్యే మంత్రాదికం దైవేహేతోః| కేచిదాఽఽహరణమాశుకారిత్వాత్ప్రత్యక్షోపాయత్వాచ్చ|

Adhikarana garBashastrakarmaNaH kaShTatamatvam (34) · Śloka 34

న త్వతః కష్టతమమస్తి శస్త్రకర్మ| యతో యోనియకృత్ప్లీహాంత్రగర్భాశయాదీనాం మధ్యే తాననుపహింసతాఽస్పర్శవతా శస్త్రమవచార్య్యముత్కర్షణవ్యావర్తనోత్కర్తనచ్ఛేదనభేదనపీడనర్జూకరణాని చైకేన పాణినా కార్య్యాణి||34||

అతో గర్భశస్త్రకర్మణోఽన్యచ్ఛస్త్రకర్మ కష్టతమం నాస్తి| యతో యోన్యాదీని రక్ష్యాణి స్పర్శనేనైవ శస్త్రమవచార్య్యమదృష్టిగోచరత్వాత్| ఏకేనైవ పాణినోత్కర్షణాదీని కార్య్యాణీత్యతికష్టం|| 34||

Adhikarana mUDhagarBe prANasaMshayerAshu shastramavacAryam (35) · Śloka 35

తస్మాదీశ్వరమాపృచ్ఛ్య పరం చ యత్నమాస్థాయ తద్విద్యసహితస్తముపక్రమేత్| అక్రియాయాం ధ్రువం మరణం| ఉపక్రమే సంశయః| తథోదరాఽశ్మరీప్రభృతీనపి||35||

తస్మాద్భిషగీశ్వరమాపృచ్ఛ్య యథా మృతాయామయశసా యోగో న భవతీతి| పరం చ యత్నమాస్థాయ కృతాభ్యాసైశ్చ భిషగ్భిః శస్త్రేణోపక్రమేత| యస్మాదనాహరణే గర్భస్య గర్భిణ్యాశ్చ ధ్రువమవశ్యం మృత్యుర్భవతి| ఉపక్రమే తు సంశయః| ప్రసంగాదుదరాదీనామప్యేవం విజ్ఞేయం|

Adhikarana mUDhagarBAharaNavidhiH (36) · Śloka 36

అథోత్తానాయా వ్యాభుగ్నసక్థ్యా వస్త్రచుంబలాన్నమితకటిప్రదేశాయాశ్చ ధన్వనాగవృంతికాశాల్మలీపిచ్ఛాఘృతైరభ్యజ్య హస్తం యోనిం చ గర్భమాహరేత్||36||

వ్యాభుగ్నే సంకుచితే సక్థినీ| వస్త్రచుంబలం పట్టమయః కోమలపిండః| నాగవృంతికా సల్లకీ స్వనామికా| వా నాగమృత్తికేతి పాఠః| హస్తం భిషజః| ఇత్యుత్తానాయా గర్భమాహరేత్|| 36||

Adhikarana tatra prakArAntaranirdeshaH (37) · Śloka 37

తత్ర సక్థిభ్యామాగతస్యానులోమమాంఛనమేవ| ఏకసక్థిప్రపన్నస్యేతరం సక్థిం ప్రసార్య్య| స్ఫిగ్దేశాగతస్య స్ఫిగ్దేశం ప్రతిషిధ్యోర్ధ్వముత్క్షిప్య సక్థినీ ప్రసార్య్య| తిర్య్యగాగతస్య పరిఘస్యేవాపరార్ధముత్క్షిప్య పూర్వార్ధమపత్యపథం ప్రత్యార్జవమానీయ| పార్శ్వాపవృత్తశిరసోంఽసం ప్రతిపీడ్యోర్ధ్వముత్క్షిప్య శిరోఽపత్యపథమానీయ| బాహుద్వయప్రపన్నస్యోర్ధ్వముత్పీడ్యాఽసౌ శిరోమూలమానీయ నిర్హరేత్||37||

తత్రేత్యాది ఆచ్ఛానమాత్మదిక్కర్షణం| సక్థినీ ప్రసార్య్య తన్నిర్హరేదితి సంబంధః| స్ఫిగ్దేశం యోనిముఖాదంతైర్నీత్వా పాదౌ యోనిముఖమానీయ| సక్థినీ ప్రసార్య గర్భస్య| పరిఘో దండాకార ఆయుధో యోనిమధ్యే హి తత్పరివర్తనే ఛినత్తీతి| పూర్వార్ధం శిరోభాగః| పార్శ్వే వక్రం శిరో యస్య| తస్యాం సంప్రతిపీడ్య శిర అపత్యపథమానీయ నిర్హరేత్|| 37||

Adhikarana shastradAraNArhamUDhagarBalakShaNam (38) · Śloka 38

యస్త్వాభుగ్నమధ్యః పాణిపాదశిరోభిర్యోనిం ప్రతిపద్యతే| యశ్చాభుగ్న ఏకేన పాదేన యోనిం ద్వితీయేన పాయుం| తౌ మూఢౌ హస్తేనాహర్తుమశక్యావితి శస్త్రమవచారయేత్||38||

యౌ వా తాభ్యాం సంస్థానాభ్యాం మూఢగర్భౌ తౌ ద్వావేవ హస్తేనాహర్త్తుమశక్యత్వాత్ శస్త్రదారణమర్హతః|| 38||

Adhikarana tatra shastrAvadAraNavidhiH (39) · Śloka 39

అథ స్త్రియమాశ్వాస్య మండలాగ్రేణాంగులిశస్త్రేణ వా (శిరో) విదార్య్య శిరాః కపాలాన్యాహృత్య గర్భశంకునా గృహీత్వా చిబుకే తాలున్యురసి కక్ష్యాయాం వాఽపహరేత్| అభిన్నశిరసం చాక్షికూటే గండే వా| తథాసంసక్తస్యాంసదేశే బాహుం ఛిత్వా| దృతేరివాధ్మాతస్య వాతపూర్ణముదరమవదార్య్య నిరస్యాంత్రాణి శిథిలీభూతమాహరేత్| జఘనసక్తస్య జఘనకపాలాని దారయిత్వేతి||39||

అథేత్యాది సుబోధం| గర్భశంకుః పూర్వోక్తం వక్రవక్త్రం యంత్రం| గర్భస్య హి కక్ష్యాద్యాసజ్జనే బడిశవత్| యస్య తు యుక్తివశాత్ కపాలాన్యవిదారితాని తస్యాక్షికూటే గండే వా శంక్వా బడిశవత్ సక్థిః|| 39||

Adhikarana api ca- (40) · Śloka 40

యద్యద్వాయువశాదంగం సజ్జేద్గర్భస్య ఖండశః| తత్తచ్ఛిత్వా హరేత్సమ్యగ్రక్షేత్రారీం చ యత్నతః||40||

అపి చేతి సముచ్చయే| యదిత్యాది సుబోధం|| 40||

Adhikarana vyapagatagarBashalyAyA upacArAH (41) · Śloka 41

అథాపతంతీమపరాం పాతయేత్పూర్వవద్భిషక్| ఏవం నిర్హృతశల్యాంతు సించేదుష్ణేన వారిణా| దద్యాదభ్యక్తదేహాయై యోనౌ స్నేహపిచుం తతః| యోనిర్మృదుర్భవత్తేన శూలం చాస్యాః ప్రశామ్యతి| దీప్యకాతివిషారాస్నాహింగ్వేలాపంచకోలకాత్| చూర్ణం స్నేహేన కల్కం వా క్వాథం వా పాయయేత్తః| కటుకాతివిషాపాఠాశాకత్వఘింగుతైజనీః| తద్వచ్చ దోషస్యందార్థం వేదనోపశమాయ చ| త్రిరాత్రమేవం సప్తాహం స్నేహమేవ తతః పిబేత్| సాయం పిబేదరిష్టం చ తథా సుకృతమాసవం| శిరీషకకుభక్వాథపిచూన్యోనౌ చ నిక్షిపేత్| ఉపద్రవాశ్చ యేఽన్యే స్యుస్తాన్యథాస్వముపాచరేత్| పయో వాతహరైః సిద్ధం దశాహం భోజనే హితం| రసో దశాహం చ పరం లఘుపథ్యాల్పభోజనా| స్నేహాభ్యంగపరా స్నేహాన్ బలాతైలాదికాన్ భజేత్| ఊర్ధ్వంచతుర్భ్యో మాసేభ్యః స క్రమేణ సుఖాని చ||41||

మృతగర్భ ఆహతే యాఽవశిష్టఽపరా స పూర్వోక్తా| దీప్యకాదీనాం సమానాం చూర్ణం స్నేహేన ఘృతాద్యన్యతమేన యథాయోగ్యం పాయయేత్| తేషామేవ కల్కం వ| కల్కో జలపిష్టద్రవ్యం| దీప్యకాదివత్ కటుకాదీని| ఏవమేవౌషధేన త్రిరాత్రమాసీత దోషస్రావాయ వేదనోపశమాయ చ| దోషో న వాతాదిః| అపితు రక్తపిచ్ఛాదిః| త్ర్యహాదూర్ధ్వం స్నేహమేవ సప్తరాత్రం పిబేత్| ఔషధప్రతిషేధార్థమేవకారః| ఏవం సాయమరిష్టం ప్రాతః స్నేహే పీతే| ఉపద్రవా జ్వరాదయో వ్యాధయః| ఏవం త్ర్యహమౌషధం| స్నేహః సప్తరాత్రం| దశాహం పయః| దశాహం మాంసరస ఇతి క్రమః| తతోఽనంతరం స్నేహాభ్యంగపరా సతీ వాతవ్యాధినిర్దిష్టాన్ బలాతైలాదికాన్ భజేత్| ఆదిశబ్దేన తత్స్వరూపాణామన్యేషాం గ్రహణం| తతశ్చతుర్థమాసాంతం యావల్లఘుభోజనత్వాదియుక్తా, పంచమాన్మాసాదారభ్య క్రమేణ న సహస యథేష్టాని సుఖాని భజేత్|| 41||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

అథ బలాతైలముపదేక్ష్యామః| బలామూలాకషాయస్య భాగాః షట్| తావంత ఏవ పయసో యవకోలకులత్థదశమూలక- షాయస్య భాగో భాగశ్చతుర్దశస్తైలస్య| తత్సర్వమైకధ్యం కృత్వ శ్లక్ష్ణపిష్టాని చావాప్య కాకోలీక్షీరకాకోలీ- జీవకర్షభకముద్గపర్ణీమాషపర్ణీమేదాక్షీరశుక్లామధు- కదేవదారుమంజిష్ఠాచందనశారివాతగరకుష్ఠశతావర్య్యశ్వ- గంధాపునర్నవాశతపుష్పావరాపత్రరససరలశైలేయైలావచా- ఽగరుకాలానుసారిసైంధవాని శనైర్మృద్వగ్నినా సాధయిత్వా సుభాజనేఽనుగుప్తం నిదధ్యాత్| ఏష భగవతో ధన్వంతరే- రభిమతస్తైలరాజో రాజ్ఞాం రాజమాత్రాణాం సూతికానాం కృశానాం శిశూనామతీతవయసాం సుకుమారాణాం శూలినాం మహాగ్రహ- గృహీతానాం దీర్ఘరోగక్షపితవపుషాం మర్మవిద్ధపతితాభిహత- భగ్నవిశ్లిష్టదేహానాం దైవోపఘాతాతభిశప్తమనోజ్వరపరీ- తానాం పాననావనాభ్యంగబస్తిషు ప్రయోజ్యః| తేన బల- పౌరుషస్మృతిమతిమేధాగ్నివీర్య్యౌజాంసి వివర్ధంతే| పక్షా- ఘాతాక్షేపకార్ద్దితాదివివిధవాతవికారగుల్మహిక్కాశ్వాస- కాసా నివర్తంతే| అహరహశ్చోపయుజ్యమానే షణ్మాసాదంత్ర- వృద్ధిః ప్రశామ్యతి చ| వంధ్యా చ పుత్రం గుణవంతమిచ్ఛయా లభత ఇతి||42||

స్నేహాన్ భజేదిత్యుక్తిప్రసంగేన బలాతైలమేకముచ్యతే| ద్వితీయం తు బలాశతం ఛిన్నరుహాపాదమిత్యాదిశబ్దయుక్తం వక్ష్యతే| అథేతి మంగలార్థః| బలామూలక్వాథస్య షడ్ భాగాః| క్షీరస్య షడేవం ద్వాదశ| యవాదీనాం త్రయాణాం చతుర్థస్య దశమూలస్య చైకీకృత్య క్వాథస్యైకో భాగః| ఏవం త్రయోదశ భాగాః క్వాథస్య| చతుర్దశో భాగస్తైలస్య| తైలాచ్చతుర్థభాగేనావాపనం| క్వాథ్యద్రవ్యాణాం జలాత్ షోడశాంశం మానం| క్వాథద్రవ్యాచ్చతుర్గుణః క్వాథశేషః| దశమూలసముదాయస్య యవాద్యన్యతమసమత్వం| కాకోల్యాదీనాం పరస్పరసమత్వం| క్షీరశుక్లా క్షీరకాకోలీ| పత్రం గంధపత్రం| రసో బోలః| కాలానుసార్య్యముశీరం| ఏవం ద్వాత్రింశదావాపనద్రవ్యాణి|| సుబోధం|| 42||

Adhikarana mRutagarBiNyA jIvadgarBaniShkAsanam (43) · Śloka 43

భవంతి చాత్ర- బస్తిద్వారే విపన్నాయాః కుక్షిః ప్రస్పందతే యది| జన్మకాలే తతః శీఘ్రం పాటయిత్వోద్ధరేచ్ఛిశుం||43||

భవంతి చాత్రేతి తంత్రరీతిః| గర్భస్య జన్మకాలే జీవతో యది మాతా విపన్నా స్యాత్తతః కుక్షిప్రస్పందనేన జీవంతం గర్భం విదిత్వా తతో బస్తిద్వారే విపాట్య తముద్ధరేత్|| 43||

Adhikarana garBasrAve mAsAnusAraM garBasthA- pakAH yogAH (44) · Śloka 44

మధుకం శాకబీజం చ పయస్యా సురదారు చ| అశ్మంతకః కృష్ణతిలాస్తామ్రవల్లీ శతావరీ| వృక్షాదనీ పయస్యా చ లతా చోత్పలశారివా| అనంతా శారివా రాస్నా పద్మా చ మధుయష్టికా| బృహతీద్వయకాశ్మర్య్యక్షీరిశృంగత్వచో ఘృతం| పృశ్నిపర్ణీబలాశిగ్రుః శ్వదంష్ట్రామధుపర్ణికా| శృంగాటకం బిసం ద్రాక్షా కశేరుమధుకం బలా| సప్తైతాన్ పయస యోగానర్ధశ్లోకసమాపనాన్| క్రమాత్ సప్తసు మాసేషు గర్భే స్రవతి యోజయేత్||44||

మధుకాదీని చత్వారి ప్రథమే మాసే గర్భం స్రవతి యోజయేద్యథాయోగ్యకల్పనయా అశ్మంతకాదీని ద్వితీయే| అశ్మంతకో భాలుకపర్ణః| తామ్రవల్లీ రామతరుణీ మంజిష్ఠా వా| వృక్షాదన్యాదీని పంచ తృతీయే| వృక్షాదనీ ద్రుమవ్యాధిః| సైవ వందాకః| లతా ప్రియంగుః| అనంతాదీని పంచ చతుర్థే మాసి యోజయేత్| అనంతా దూర్వా| పద్మా పద్మచారిణీ| ఘృతం యథోపయోగం| క్షీరివృక్షాణాం శృంగత్వచో యథాలాభం పంచమే| శృంగమంకురం| పృశ్నిపర్ణ్యాదీని షడ్ షష్ఠే| శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః| మధుపర్ణికా జీవంతీ| శృంగాటకాదీని సప్తమే|| 44||

Adhikarana aShTamamAsAtpraBRutigarBasyApyAyanAyogAH (45) · Śloka 45

కపిత్థబిల్వబృహతీపటోలేక్షునిదిగ్ధకాత్| మూలైః శృతం ప్రయుంజీత క్షీరం మాసే తథాఽష్టమే| నవమే సారివానంతాపయస్యామధుయష్టిభిః| యోజయేద్దశమే మాసి సిద్ధం క్షీరం పయస్యయా| అథవా యష్టిమధుకనాగరామరదారుభిః||45||

ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానే గర్భ- వ్యాపన్నామ చతుర్థోఽధ్యాయః కపిత్థాదీనాం షణ్ణాం మూలైః శృతం క్షీరమష్టమే| శారివాదిచతుష్టయేన నవమే| పయస్యయా దశమే| అథవా యష్టిమధుకాదిత్రయేణ దశమే| సర్వం బృంహణమామాన్వయం వినా జ్ఞేయం|| 45|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శరీరస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః