7. annarakṣādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અન્નપાનસ્વરૂપં શરીરસન્ધારણાર્થં પ્રાગુક્તમ્| પથ્યમપિ ચાન્નપાનં વિષાદ્યુપહતં રોગાય મૃત્યવે વા સમ્પદ્યતે, અતસ્તદ્રક્ષાર્થમધ્યાયોઽયમારભ્યતે-

Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3

અથાતોઽન્નરક્ષાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

સ૦-અન્નસ્ય રક્ષા-અન્નરક્ષા| સોપદિષ્ટા યત્રાધ્યાયે, સોઽપ્યુપચારાદન્નરક્ષેત્યુચ્યતે| યથા, શિશુપાલવધઃ કાવ્યમિતિ| શેષં વ્યાખ્યાનમત્ર પૂર્વવત્કાર્યમ્|

Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1

રાજા રાજગૃહાસન્ને પ્રાણાચાર્યં નિવેશયેત્| સર્વદા સ ભવત્યેવં સર્વત્ર પ્રતિજાગૃવિઃ||૧||

સ૦-રાજા-નૃપઃ, પ્રાણાચાર્યં-વૈદ્યં, રાજગૃહાસન્ને નિવેશયેત્-આવાસયેત્| એવં સતિ યો ગુણઃ સ્યાત્તમાહ-સર્વદેત્યાદિ| સર્વદા-સર્વકાલં રાત્રિદિવસમેવ, નૃપભવનસમીપસ્થિતઃ સઃ-વૈદ્યઃ સર્વત્ર-અન્નપાનશયનમાલ્યાદૌ, પ્રતિજાગૃવિઃ-દત્તાવધાનો ભવતિ|

Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2

નનુ, કિમેવં ક્રિયતે? ઇત્યાહ- અન્નપાનં વિષાદ્રક્ષેદ્વિશેષેણ મહીપતેઃ| યોગક્ષેમૌ તદાયત્તૌ ધર્માદ્યા યન્નિબન્ધનાઃ||૨||

સ૦-મહીપતેઃ સમ્બન્ધ્યન્નપાનં વિષાત્-વિષસંસ્પર્શાત્, વિશેષેણ-અતિશયેન રક્ષેત્| અન્નપાનમિત્યુપલક્ષણમ્| શયનવસ્ત્રગન્ધરત્નમાલ્યાદીનામપિ પરિરક્ષ્યત્વાત્| નનુ, કિમિતિ, નૃપાન્નપાનાદિ વિશેષેણ રક્ષેત્ ? ઇત્યાહ-યોગેત્યાદિ| યોગઃ-અન્નવસ્ત્રાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| ક્ષેમઃ-તેષામન્નાદીનાં ચૌરાદ્યુપદ્રવરક્ષણાત્| દ્વાવપ્યેતૌ તદાયત્તૌ-નૃપાયત્તૌ સ્યાતામ્| ક્ષેમશબ્દોઽર્ધર્ચાદિઃ| ધર્માદ્યા ઇતિ ધર્માર્થકામમોક્ષાઃ| યન્નિબન્ધનાઃ-યોગક્ષેમનિબન્ધનાઃ|

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4

સમ્પ્રતિ વિષદુષ્ટસ્ય ભક્તસ્ય લક્ષણમાહ ઓદનો વિષવાન્ સાન્દ્રો યાત્યવિસ્ત્રાવ્યતામિવ| ચિરેણ પચ્યતે પક્વો ભવેત્પર્યુષિતોપમઃ||૩|| મયૂરકણ્ઠતુલ્યોષ્મા મોહમૂર્છાપ્રસેકકૃત્| હીયતે વર્ણગન્ધાદ્યૈઃ ક્લિદ્યતે ચન્દ્રિકાચિતઃ||૪||

સ૦-વિષવાનોદનઃ સાન્દ્રો-વિલેપ્યાકારઃ| તથા, વિસ્રાવયિતું શક્યો-વિસ્રાવ્યઃ, નૈવં યોઽસૌ-અવિસ્રાવ્યઃ, તસ્ય ભાવઃ, અવિસ્રાવ્યતામિવ યાતિ| ચિરેણ કાલેન પચ્યતે| પક્વશ્ચ પર્યુષિતભક્તમુપમા યસ્ય સ પર્યુષિતોપમો ભવેત્, નિરૂષ્મા સ્તબ્ધશ્ચ સદ્યોઽવતારિતોઽપિ સ્યાદિત્યર્થઃ| તસ્ય ચ ભક્તસ્ય સમ્બન્ધી મયૂરકણ્ઠતુલ્યોષ્મા મોહાદીન્ કરોતિ| મયૂરકણ્ઠેન તુલ્યો નાનાવર્ણો મયૂરકણ્ઠતુલ્યઃ, સ ચાસાવૂષ્મા ચેતિ| ઊષ્મા-બાષ્પઃ| તથા, અસાવોદનો વર્ણગન્ધાદ્યૈર્હીયતે| આદિ (દ્ય) શબ્દેન રસાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્લિદ્યતે-પ્રક્લિન્નો ભવતિ| તથા, જલમધ્યક્ષિપ્તતૈલબિન્દુસદૃશૈશ્ચન્દ્રિકૈરાચિતો ભવતિ| ઇતિ ચક્ષુરાદિભિઃ પરીક્ષા|

Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6

વ્યઞ્જનાનાં પરીક્ષામાહ વ્યઞ્જનાન્યાશુ શુષ્યન્તિ ધ્યામક્વાથાનિ તત્ર ચ| હીનાઽતિરિક્તા વિકૃતા છાયા દૃશ્યેત નૈવ વા||૫|| ફેનોર્ધ્વરાજીસીમન્તતન્તુબુદ્બુદસમ્ભવઃ| વિચ્છિન્નવિરસા રાગાઃ ખાણ્ડવાઃ શાકમામિષમ્||૬||

સ૦-વ્યઞ્જનાનિ-વાર્તાકાદીનિ દધિતક્રદાડિમાદિસંસ્કૃતાનિ, આશુ-ક્ષિપ્રં શુષ્યન્તિ| તથા, ધ્યામો-મલિનઃ ક્વાથો યેષાં તાન્યેવમ્| તત્ર ચ-તેષુ વ્યઞ્જનવત્સુ ક્વાથેષુ, હીના-ભુજાદિહીના, અધિકા, વિકૃતા-શિરોવિરહાદિલક્ષણવિકારોપેતા ચાત્મીયા છાયા-પ્રતિબિમ્બં, દૃશ્યતે| નૈવ વા-કીદૃશ્યપિ છાયા ન દૃશ્યતે| ન ચેદમરિષ્ટમ્, સનિમિત્તત્વાત્| તેષ્વેવ વ્યઞ્જનેષુ ફેનાદીનાં સમ્ભવઃ| તત્રેતિ પ્રકૃતવ્યઞ્જનોપલક્ષિતેષુ સર્વદ્રવેષ્વેવ| વિશેષેણ પુનર્લવણોલ્બણદ્રવે ફેનમાલા| ઊર્ધ્વરાજીસમ્ભવં તુ રસકાદિષુ સ્વયં દર્શયિષ્યતિ| વિચ્છિન્નવિરસા રાગા ઇતિ| રાગાઃ-દ્રાક્ષાદિકૃતાઃ, ઋતુચર્યોક્તલક્ષણાઃ, વિચ્છિન્ના વિરસાશ્ચ ભવન્તિ| ક્વચિદ્રાગો દૃશ્યતે ક્વચિન્નેતિ વિચ્છિન્નત્વમ્| ક્વચિદ્રસો દૃશ્યતે ક્વચિન્નેતિ વિરસત્વમ્| એવં ખાણ્ડવોઽપિ| શાકમામિષં ચ વિચ્છિન્નં-સ્થાને સ્થાને ત્રુટિતમ્, વિરસં ચ|

Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12

યત્ર દ્રવે યાદૃશી રાજી સમ્ભવતિ, તાં વિશેષતો દર્શયન્નાહ નીલા રાજી રસે, તામ્રા ક્ષીરે, દધનિ દૃશ્યતે| શ્યાવાઽઽપીતાસિતા તક્રે, ઘૃતે પાનીયસન્નિભા||૭|| મસ્તુનિ સ્યાત્કપોતાભા, રાજી કૃષ્ણા તુષોદકે| કાલી મદ્યામ્ભસોઃ, ક્ષૌદ્રે હરિત્તૈલેઽરુણોપમા||૮|| પાકઃ ફલાનામામાનાં પક્વાનાં પરિકોથનમ્| દ્રવ્યાણામાર્દ્રશુષ્કાણાં સ્યાતાં મ્લાનિવિવર્ણતે||૯|| મૃદૂનાં કઠિનાનાં ચ ભવેત્સ્પર્શવિપર્યયઃ| માલ્યસ્ય સ્ફુટિતાગ્રત્વં મ્લાનિર્ગન્ધાન્તરોદ્ભવઃ||૧૦|| ધ્યામમણ્ડલતા વસ્ત્રે, શદનં તન્તુપક્ષ્મણામ્| ધાતુમૌક્તિકકાષ્ઠાશ્મરત્નાદિષુ મલાક્તતા||૧૧|| સ્નેહસ્પર્શપ્રભાહાનિઃ સપ્રભત્વં તુ મૃણ્મયે| |૧૨|

સ૦-રસે-માંસરસે વિષવતિ, નીલા-નીલવર્ણા, રાજી દૃશ્યત ઇતિ પ્રકૃતેન સમ્બન્ધઃ| એવં ચાગ્રેઽપિ રાજી દૃશ્યત ઇતિ યોજ્યમ્| ક્ષીરે-ક્ષીરમધ્યે, તામ્રા-તામ્રવર્ણા| દધનિ-દધ્નિશ્યાવા| તક્રે આપીતાસિતા-આનીલપીતા| ઘૃતે સલિલનિભા| મસ્તુનિ કપોતાભા| તુષોદકે-કાઞ્જિકે, રાજી કૃષ્ણા| મદ્યેઽમ્ભસિ ચ કાલી| માક્ષિકે હરિદ્વર્ણા| તૈલેઽરુણોપમા-ઈષલ્લોહિતવર્ણા| ઉદાહરણમાત્રં ત્વેતત્, તેન વસાગન્ધસ્ય ચ તૈલે સમ્ભવઃ, દ્રવૌષધસ્ય કપિલા, ઇતિ| તથા, આમાનાં ફલાનાં પાકઃ| પક્વાનાં પરિકોથનં-શાતનં ભવતિ| આર્દ્રશુષ્કાણાં યથા સંખ્યં મ્લાનતા-શુષ્કાભાસત્વમ્, તથા વિવર્ણતા-શ્યાવત્વાદિ લક્ષણા| મૃદૂનાં કઠિનત્વમ્, કઠિનાનાં મૃદુત્વમ્, અયં સ્પર્શવિપર્યયઃ| માલ્યસ્ય-પુષ્પસ્ય, સ્ફુટિતં-વિશીર્ણં, અગ્રં-પ્રાન્તો યસ્ય તત્સ્ફુટિતાગ્રમ્, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્| તથા, મ્લાન્યુદ્ભવો-મ્લાનતા, ગન્ધાન્તરોદ્ભવઃ-સ્વગન્ધનાશોઽન્યગન્ધસમ્ભવશ્ચ| ધ્યામાનિ-મલિનાનિ, મણ્ડલાનિ-વૃત્તાનિ, તેષાં ભાવો ધ્યામમણ્ડલતા, વસ્ત્રે-આસ્તરણપ્રાવરણાદિરૂપે સ્યાત્| શદનં-શાતઃ પાતઃ સ્યાત્| કેષામ્ ? તન્તુપક્ષ્મણામ્,-તન્તૂનાં-સૂત્રાણાં પક્ષ્મણાં ચ પાર્શ્વવર્તિનાં, વસ્ત્રસમ્બન્ધિનામેવ| ધાતુઃ-સુવર્ણાદિઃ મૌક્તિકં-મુક્તા, કાષ્ઠં-દારુ, અશ્મા-પાષાણઃ, રત્નાનિ-વજ્રમરકતાદીનિ, આદિશબ્દેન શઙ્ખશુક્ત્યાદિપરિગ્રહઃ, તેષુ મલાક્તતા-પઙ્કમલોપદિગ્ધતા| સ્નેહહાનિઃ-તેષામેવ ધાત્વાદીનાં સ્નેહસ્ય વ્યપગમઃ| એવં સ્પર્શપ્રભાહાનિઃ| મૃણ્મયે તુ ભાણ્ડે સવિષે નિષ્પ્રભેઽપિ સપ્રભત્વમ્|

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13

ઇદાનીં યો વિષં દદાતિ, તસ્ય લક્ષણમાહ | વિષદઃ શ્યાવશુષ્કાસ્યો વિલક્ષો વીક્ષતે દિશઃ||૧૨|| સ્વેદવેપથુમાંસ્ત્રસ્તો ભીતઃ સ્ખલતિ જૃમ્ભતે| |૧૩|

સ૦-વિષં દદાતીતિ-વિષદો નરઃ, શ્યાવં-શ્યામં શુષ્કમાસ્યંમુખં, યસ્યાસૌ શ્યાવશુષ્કાસ્યઃ,-શ્યામશુષ્કવદનઃ| કિં કરોતિ? વિલક્ષો વીક્ષતે દિશઃ,- દિશ ઇતિ સમન્તાદિત્યર્થઃ, વિલક્ષ ઇતિ લજ્જાવાન્, વીક્ષતે-અવલોકયતિ| કિઞ્ચ, સ્વદોષશઙ્કયા સ્વેદવાન્, વેપથુમાન્, ત્રસ્તઃ-શરીરેણ જાતકમ્પત્વાત્, ભીતઃ-ચિત્તેન સોદ્વેગતયોપલક્ષ્યમાણત્વાત્| સ્તમ્ભકુડ્યાદિભિરાત્માનમન્તર્ધાપયિતુમિચ્છન્નિતસ્તતો ગચ્છંશ્ચ સ્ખલિતગતિર્ભવતિ, તત આહ-સ્ખલતિ| પુનઃપુનશ્ચ જૃમ્ભાં કરોતિ, તેનાહ જૃમ્ભતે| ઉપલક્ષ્ણં ચેદં તત્તત્કાલભાવિનીનાં ક્રિયાણામ્| તદ્યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૮)-"અસ્થાનહાસી, પૃષ્ટોઽસમ્બદ્ધમુત્તરં દદાતિ નૈવ વા દદાતિ, વિવક્ષુર્મુહ્યતિ, અઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ, શિરઃ કણ્ડૂયતે, ઓષ્ઠૌ લેઢિ, ભુવં વિલિખતિ, ક્રિયાસુ ત્વરતે, વિપરીતમાચરતિ, સ્વભૂમૌ ચ નાવતિષ્ઠતે|" ઇતિ|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ઇદાનીં સવિષયસ્યાગ્નિપ્રક્ષેપણાદિકમુપદિશન્નાહ | પ્રાપ્યાન્નં સવિષં ત્વગ્નિરેકાવર્તઃ સ્ફુટત્યતિ||૧૩|| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિરનર્ચિર્વોગ્રગન્ધવાન્| |૧૪|

સ૦-સવિષમન્નં પ્રાપ્યાઽગ્નિઃ સ્ફુટત્યતિ-ચટચટાયતે, અતિશયેનેત્યર્થઃ| એકાવર્ત ઇતિ એક એવાવર્તો યસ્ય, સંહતસર્વજ્વાલત્વાદસાવેકાવર્તઃ| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિઃ,-શિખી-મયૂરઃ, તસ્ય કણ્ઠઃ-ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણઃ, તસ્યેવાભા યયોર્ધૂમાર્ચિષોસ્તે શિખિકણ્ઠાભે, તે તાદૃશે ધૂમાર્ચિષી યસ્યાગ્નેરસૌ શિખિકણ્ઠાભધૂમર્ચિઃ ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણધૂમજ્વાલ ઇતિ યાવત્| અનર્ચિર્વા-અજ્વાલ ઇતિ વા| ઉગ્રગન્ધવાનિતિ કુણપગન્ધવાન્| નિદર્શનં ચેદમ્| ધૂમોઽપ્યસ્ય પ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યા કુલતા અપ્યુત્પાદયતિ|

Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18

સ્નેહલવણયોગાદપ્યગ્નિરેવં સ્યાત્, અતઃ પક્ષિમૃગૈરપિ પરીક્ષાપ્રકારાન્તરં દર્શયન્નાહ | મ્રીયન્તે મક્ષિકાઃ પ્રાશ્ય કાકઃ ક્ષામસ્વરો ભવેત્|૧૪| ઉત્ક્રોશન્તિ ચ દૃષ્ટ્વૈતચ્છુકદાત્યૂહસારિકાઃ| હંસઃ પ્રસ્ખલતિ, ગ્લાનિર્જીવઞ્જીવસ્ય જાયતે||૧૫|| ચકોરસ્યાઽક્ષિવૈરાગ્યં, ક્રૌઞ્ચસ્ય સ્યાન્મદોદયઃ| કપોતપરભૃદ્દક્ષચક્રવાકા જહત્યસૂન્||૧૬|| ઉદ્વેગં યાતિ માર્જારઃ શકૃન્મુઞ્ચતિ વાનરઃ| હૃષ્યેન્મયૂરસ્તદૃષ્ટ્યા મન્દતેજો ભવેદ્વિષમ્||૧૭|| ઇત્યન્નં વિષવજ્જ્ઞાત્વા ત્યજેદેવં પ્રયત્નતઃ| યથા તેન વિપદ્યેરન્નપિ ન ક્ષુદ્રજન્તવઃ||૧૮||

સ૦-સવિષમન્નમિત્યનુવર્તતે| મક્ષિકાઃ સવિષમન્નં પ્રાપ્યમ્રિયન્તે-મક્ષિકાઃ સવિષેઽન્ને ન નિલીયન્તે, નિલીનાસ્તુ સદ્યો વિપદ્યન્તે| વિષદુષ્ટાહારાત્ કાકઃ ક્ષામસ્વરો ભવેત્| ઉત્ક્રોશન્તિ-ઉચ્ચૈઃ કૂજન્તિ, દર્શનાદેવ શુકદાત્યૂહસારિકાઃ| વિષદર્શનમાત્રાદેવ ચ હંસગતિઃ સ્ખલતિ| ગ્લાનિર્જીવઞ્જીવસ્ય જાયતે| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| મરણમપિ કસ્યચિન્ન ગ્લાનિરેવ, એવં જીવઞ્જીવકસ્ય| ચકોરસ્ય અક્ષિવિરક્તતા| 'દૃષ્ટ્વૈતત્' ઇતિ સર્વત્ર યોજનીયમ્| ક્રૌઞ્ચસ્ય મદોદયો-મદોત્પત્તિઃ સ્યાત્| કપોતપરભૃદ્દ્દક્ષચક્રવાકાસ્ત્યજન્ત્યસૂન્-પ્રાણાન્વિમુઞ્ચન્તિ, ચાત્યર્થં મરણદુઃખાભ્યાહતાઃ| ઉદ્વિજતેઽત્યર્થં માર્જારઃ| વાનરસ્તુ શકૃત્પુરીષં મુઞ્ચતિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| પૃષ્ઠતોમુખો રોદિતિ ચ| તથા, હૃષ્યેન્મયૂરસ્તદ્દૃષ્ટ્વા| તદિતિ સવિષાન્નપરામર્શઃ| દૃષ્ટ્વેત્યનુવર્તમાનેઽપિ પુનર્દૃષ્ટ્વેતિ વચનં સર્વત્ર મધ્યે સમ્પ્રત્યયાર્થમ્, આદ્યન્તાભ્યં ગૃહીતત્વાત્| વિષં ચાસ્ય દર્શનાદેવ મન્દતેજસ્કં ભવતિ| ઇતિ-એવં પૂર્વોક્તાભિઃ પરીક્ષાભિઃ, અન્નં-ભક્તાદિ, વિષવત્-વિષસંસૃષ્ટં, જ્ઞાત્વા ત્યજેદેતત્| કથમ્? પ્રયત્નતઃ-પ્રયત્નેન| તમેવ પ્રયત્નં દર્શયન્નાહ-યથા-યેન પ્રકારેણ ત્યજ્યમાનેન, ક્ષુદ્રજન્તવો-મક્ષિકાદયોઽપિ, તેન-વિષેણ, ન વિપદ્યેરન્ ન નશ્યેયુઃ તથા ત્યજેત્| ક્ષુદ્રજન્તવોઽપિ કિં પુનર્મહાન્તઃ, ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ઇદાનીં સવિષયસ્યાગ્નિપ્રક્ષેપણાદિકમુપદિશન્નાહ | પ્રાપ્યાન્નં સવિષં ત્વગ્નિરેકાવર્તઃ સ્ફુટત્યતિ||૧૩|| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિરનર્ચિર્વોગ્રગન્ધવાન્| ||૧૪||

સ૦-સવિષમન્નં પ્રાપ્યાઽગ્નિઃ સ્ફુટત્યતિ-ચટચટાયતે, અતિશયેનેત્યર્થઃ| એકાવર્ત ઇતિ એક એવાવર્તો યસ્ય, સંહતસર્વજ્વાલત્વાદસાવેકાવર્તઃ| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિઃ,-શિખી-મયૂરઃ, તસ્ય કણ્ઠઃ-ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણઃ, તસ્યેવાભા યયોર્ધૂમાર્ચિષોસ્તે શિખિકણ્ઠાભે, તે તાદૃશે ધૂમાર્ચિષી યસ્યાગ્નેરસૌ શિખિકણ્ઠાભધૂમર્ચિઃ ઇન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણધૂમજ્વાલ ઇતિ યાવત્| અનર્ચિર્વા-અજ્વાલ ઇતિ વા| ઉગ્રગન્ધવાનિતિ કુણપગન્ધવાન્| નિદર્શનં ચેદમ્| ધૂમોઽપ્યસ્ય પ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યા કુલતા અપ્યુત્પાદયતિ|

Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22

લાલા જિહ્વોષ્ઠયોર્જાડ્યમૂષા ચિમિચિમાયનમ્| દન્તહર્ષો રસાજ્ઞત્વં હનુસ્તમ્ભશ્ચ વક્ત્રગે||૨૧|| સેવ્યાદ્યૈસ્તત્ર ગણ્ડૂષાઃ સર્વં ચ વિષજિદ્ધિતમ્| |૨૨|

સ૦-વક્ત્રગે-મુખપ્રાપ્તે, લાલા ભવતિ| જિહ્વોષ્ઠયોર્જાડ્યં ભવતિ, ઊષાદયશ્ચ સ્યુઃ| રસાજ્ઞત્વં-જિહ્વા રસં ન ચેતયત ઇત્યર્થઃ| હન્વોઃ સ્તમ્ભશ્ચ સ્યાત્| તત્ર સેવ્યાદ્યૈઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, ગણ્ડૂષા હિતાઃ| સર્વં ચ-અન્યદપિ, યદ્વિષં જયતિ તદ્ધિતમ્|

Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26

| આમાશયગતે સ્વેદમૂર્ચ્છાધ્માનમદભ્રમાઃ||૨૨|| રોમહર્ષો વમિર્દાહશ્ચક્ષુર્હૃદયરોધનમ્| બિન્દુભિશ્ચાચયોઽઙ્ગાનાં, પક્વાશયગતે પુનઃ||૨૩|| અનેકવર્ણં વમતિ મૂત્રયત્યતિસાર્યતે| તન્દ્રા કૃશત્વં પાણ્ડુત્વમુદરં બલસઙ્ક્ષયઃ||૨૪|| તયોર્વાન્તવિરિક્તસ્ય હરિદ્રે કટભીં ગુડમ્| સિન્દુવારિતનિષ્પાવબાષ્પિકાશતપર્વિકાઃ||૨૫|| તણ્ડુલીયકમૂલાનિ કુક્કુટાણ્ડમવલ્ગુજમ્| નાવનાઞ્જનપાનેષુ યોજયેદ્વિષશાન્તયે||૨૬||

સ૦-વિષાન્ને આમાશયં પ્રાપ્તે સ્વેદાદયઃ સ્યુઃ| અક્ષિહૃદયયોઃ રોધનં-સ્તમ્ભઃ| બિન્દુભિઃ-નાનાવર્ણૈઃ, અઙ્ગાનામાચયઃ-સમન્તાચ્ચયનમ્| પક્વાશયગતે તુ વિષેઽનેકવર્ણં વમતિ, મૂત્રયતિ, અતિસાર્યતે, તન્દ્રાદયશ્ચ ભવન્તિ| તયોઃ-આમપક્વાશયગતયોર્વિષયોઃ, વર્તમાનસ્ય પુંસો યથાયોગં વાન્તવિરિક્તસ્ય હરિદ્રે કટભીત્યાદિકમૌષધં નાવનાદિષુ યોજયેત્| તત્ર મદનફલાલાબુકુમ્ભીકોશાતકીફલૈર્મધુયુક્તૈર્નિષ્પાવામ્બુયુક્તૈર્વમનમ્| વાન્તસ્ય સ્નેહયિત્વા વિરેચનમ્| પક્વાશયગતે ત્વવમિતસ્યૈવ નીલિનીફલયુક્તેન ઘૃતેન વિરેચનમેવ|

Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28

વિષભુક્તાય દદ્યાચ્ચ શુદ્ધાયોર્ધ્વમધસ્તથા| સૂક્ષ્મં તામ્રરજઃ કાલે સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્||૨૭|| શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્| |૨૮|

સ૦-વિષભુક્તાય પુંસે ઊર્ધ્વમધશ્ચ શુદ્ધાય કાલે સૂક્ષ્મં- અતિશ્લક્ષ્ણં તામ્રચૂર્ણં સમાક્ષિકં દદ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્? હૃદ્વિશોધનં,- હૃદયશુદ્ધયે ઇત્યર્થઃ| વિષભુક્તાયેતિ 'આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્' પરનિપાતઃ| કાલ ઇત્યુપલક્ષણમ્| દેશસાત્મ્યાગ્ન્યાદીન્ વ્યપેક્ષેતેત્યર્થઃ| શુદ્ધે હૃદે-સ્વલિઙ્ગે જ્ઞાતે, તતઃ-અનન્તરં, હેમચૂર્ણસ્ય શાણં-કર્ષચતુર્થાંશં, દાપયેત્|

Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29

હેમ્નિ દત્તે સતિ, યો ગુણઃ સ્યાત્તમાહ | ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે પદ્મપત્રેઽમ્બુવદ્વિષમ્||૨૮|| જાયતે વિપુલં ચાયુર્ગરેઽપ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ| |૨૯|

સ૦- હેમ પિબતીતિ-હેમપઃ, તસ્યાઙ્ગે વિષં ન સજ્જતે| કથમ્? પદ્મપત્રે જલમિવ| તસ્ય ચ હેમપસ્ય વિસ્તીર્ણમાયુર્જાયતે| એષ વિધિર્ગરેઽપિ સ્મૃતઃ, યો વિષ ઉક્તઃ| સજ્જત ઇત્યત્રાત્મનેપદં ચિન્ત્યમ્|

Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29

| વિરુદ્ધમપિ ચાહારં વિદ્યાદ્વિષગરોપમમ્||૨૯||

સ૦-વિરુદ્ધં ચાહારં વિષગરોપમં વિદ્યાત્| વિષગરવદ્વિરુદ્ધાહારા અપિ વ્યાધિમૃત્યુહેતવ ઇત્યર્થઃ| તથા ચોક્તં સઙ્હ્ગ્રહે(સૂ.અ.૯)-"વિસ્ફોટગુલ્મમદવિદ્રધિમેહયક્ષ્મતેજોબલસ્મૃતિમતીન્દ્રયચિત્તનાશમ્| કુર્યાદ્વિરુદ્ધમશનં જ્વરમસ્રપિત્તમષ્ટૌ ગદાંશ્ચ મહતો વિષવચ્ચ મૃત્યુમ્|" ઇતિ|

Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31

તદેવ વિરુદ્ધભોજનમાહ આનૂપમામિષં માષક્ષૌદ્રક્ષીરવિરૂઢકૈઃ| વિરુધ્યતે સહ બિસૈર્મૂલકેન ગુડેન વા||૩૦|| વિશેષાત્પયસા મત્સ્યા મત્સ્યેષ્વપિ ચિલીચિમઃ| |૩૧|

સ૦-આમિષં-માંસં, આનૂપં-મહામૃગવારિચરવારિશયાખ્યં, માષાદિભિઃ સપ્તભિઃ સહ વિરુધ્યતે| આનૂપેષ્વપિ મધ્યે વિશેષાત્-અતિશયેન, પયસા સહ મત્સ્યા વિરુધ્યન્તે| યતો મત્સ્યક્ષીરે સ્વાદુરસવિપાકિત્વાન્મહાભિષ્યન્દિની, શીતોષ્ણયોગાચ્ચ પરસ્પરવિરુદ્વે| મસ્ત્યેષ્વપિ ચિલીચિમાખ્યો મત્સ્યઃ પયસા સહાત્યન્તવિરુદ્ધઃ| સ પુનઃ શકલી લોહિતાક્ષઃ સર્વતો લોહિતરાજિઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ, સોઽત્યભિષ્યન્દિતમત્વાત્સુતરાં વિરુદ્ધઃ| એષ ચાહારોઽનિર્દિષ્ટવિકારકારી યથોક્તાન્ વિસ્ફોટાદીન્ કરોતિ| કાલાન્તરેણ ચ ચિકિત્સાં વિના પ્રાણાનપિ હરતિ| કશ્ચિચ્ચ વિરુદ્ધાહારો નિર્દિષ્ટવિકારકારી| યથા "ઉપોદકાઽતિસારાય" ઇતિ|

Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32

વિરુદ્ધમમ્લં પયસા સહ સર્વં ફલં તથા||૩૧|| તદ્વત્કુલત્થવરકકઙ્ગુવલ્લમકુષ્ટકાઃ|૩૨|

સ૦-અમ્લં દ્રવ્યં પયસા સહ સર્વં વિરુદ્ધમ્| સર્વગ્રહણં દ્રવાદ્રવગ્રહણાર્થમ્| દ્રવં-કાઞ્જિકાદિ, અદ્રવં-ચુક્રિકાદિકમિત્યર્થઃ| અન્યથા પયસો દ્રવસમાનજાતીયત્વાત્ કાઞ્જિકાદ્યેવ દ્રવદ્રવ્યં વિરુધ્યેત, ન ચુક્રિકાદિકમપિ| નનુ, તૃતીયયૈવ સહાર્થો લબ્ધ એવ| યથા-"વારાહં શ્વાવિધા નાદ્યાત્" ઇત્યત્ર| તતઃ કિં સહશબ્દેન| સત્યમેતત્| સહગ્રહણં તુ નિયમાર્થમ્| સહૈકધ્યમમ્લેનોપયુજ્યમાનં વિરુદ્ધમ્| યદા ત્વમ્લેન ગોરસાદિના ક્ષીરશાકસંજ્ઞવ્યઞ્જનકરણાર્થં પયઃ સંસ્ક્રિયતે તદા તસ્ય દ્રવ્યાન્તરત્વાપત્તેર્વિરોધો નાસ્તિ| તથા, દધિક્ષીરાદિના ઘૃતં પચ્યતે તત્રાઽપ્યવિરોધ એવ, દ્રવ્યાન્તરત્વાત્| પૂર્વસ્યાઽપિ સહશબ્દસ્યૈવં પ્રાયમેવ પ્રયોજનમભ્યૂહ્યમિતિ| અપિ ચ, ક્ષીરે ભુક્તે ઉત્તરકાલમપ્યમ્લં ન ભોજ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થં ચ સહગ્રહણમ્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.)-"સર્વં ચામ્લં પયસા સહૈકધ્યં તદુત્તરં વા વિરુદ્ધમ્" ઇતિ| ફલં તથેતિ| ફલં-અક્ષોડાદિ ચ, પયસા સહ વિરુદ્ધમ્| સર્વશબ્દઃ સર્વત્ર ન સમ્બન્ધનીયઃ, યતો ન સર્વં ફલં પયસા સહાભ્યવહર્તું વિરુદ્ધમ્| અપિ તુ કિઞ્ચિદેવ| તથા ચ મુનિઃ પરિસંખ્યયૈવાઽપઠત્(ચ.સૂ.અ.૨૬|૮૬)- "તથાઽઽમ્રામ્રાતકલકુચકરમર્દમોચદન્તશઠબદરકોશામ્રભવ્ય જામ્બવકપિત્થતિન્તિડીકપાલેવતાક્ષોડપનસનારિકેરદાડિમામલકાન્યેવં પ્રકારાણિ ચાન્યાનિ" ઇતિ| તસ્માન્ન સર્વં ફલં પયસા સહાભ્યવહર્તું વિરુદ્ધમ્, કિન્તુ મુન્યુક્તમેવ| તદ્વદિતિ ફલવત્, કુલત્થાદયઃ પયસા સહ વિરુદ્ધાઃ| વરકો-વ્રીહિભેદઃ, "વરકોદ્દાલક" ઇતિ પ્રાગુક્તેઃ (હૃ.સૂ.અ.૬|૯)| વલ્લમકુષ્ટકૌ શિમ્બીધાન્યવિશેષૌ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| 'માષનિષ્પાવાવપિ' હિ વિરુદ્ધૌ પયસા સહેતિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૯) કથિતમ્|

Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32

| ભક્ષયિત્વા હરિતકં મૂલકાદિ પયસ્ત્યજેત્||૩૨||

સ૦-ભક્ષયિત્વેતિ| હરિતકં મૂલકકુઠેરાદિ ભુક્ત્વા પયસ્ત્યજેત્, ન પુનઃ શાકં મૂલકાદિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નં શાકસાધનેન સાધિતં ભુક્ત્વા ક્ષીરં ન ભક્ષયેત્| એતસ્માદેવ ચ જ્ઞાપકાત્ મૂલકાદીનામુભયરૂપત્વં વેદ્યમ્, હરિતકત્વં શાકત્વં ચ| તથા ચ મૂલકાદીનાં યદિ શાકત્વપ્રસિદ્ધિરેવાઽભવિષ્યત્, તતો "હરિતકં મૂલકાદિ ભક્ષયિત્વા" ઇતિ તન્ત્રકૃન્નાવક્ષ્યત્| તસ્માન્મૂલકસ્ય હરિતકત્વં શાકત્વં ચ જ્ઞેયમ્| લશુનેન સહ ક્ષીરસ્ય પ્રયોગો ય ઉક્તઃ (હૃ.ચિ.અ.૯૪|૪૫)-"સાધયેચ્છુદ્ધુશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુઃપલમ્|" ઇતિ| સ ન વિરુદ્ધઃ, અગ્ન્યાદિસમ્પર્કાદ્રવ્યાન્તરત્વાપત્તેઃ|

Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36

વારાહં શ્વાવિધા નાદ્યાદ્દધ્ના પૃષતકુક્કુટૌ| આમમાંસાનિ પિત્તેન, માષસૂપેન મૂલકમ્||૩૩|| અવિં કુસુમ્ભશાકેન, બિસૈઃ, સહ વિરૂઢકમ્| માષસૂપગુડક્ષીરદધ્યાજ્યૈર્લાકુચં ફલમ્||૩૪|| ફલં કદલ્યાસ્તક્રેણ દધ્ના તાલફલેન વા| કણોષણાભ્યાં મધુના કાકમાચીં ગુડેન વા||૩૫|| સિદ્ધાં વા મત્સ્યપચને પચને નાગરસ્ય વા| સિદ્ધામન્યત્ર વા પાત્રે કામાત્તામુષિતાં નિશામ્||૩૬||

સ૦-શ્વાવિધા-સેધામાંસેન સહ, વારાહં માંસં નાદ્યાત્| અગ્રેઽપિ નાદ્યાદિતિ ક્રિયાયોગો યાવત્ત્યજેદિતિ ક્રિયાન્તરમ્| પૃષતકુક્કુટૌ દધ્ના સહ નાદ્યાત્| આમાનિ-અપક્વાનિ માંસાનિ પિત્તેન સહ| માષસૂપેન સહ મૂલકમ્| આવિં-મેષં, કુસુમ્ભશાકેન સહ| વિરૂઢકં-અઙ્કુરિતધાન્યં, બિસૈઃ સહ| માષસૂપાદીનામન્યતમેન સહ લકુચફલમ્| કદલ્યાઃ ફલં તક્રેણ સહ, દધ્ના વા, તાલફલેન વા| કણોષણાભ્યાં સહ કાકમાચીમ્, કેવલેન માક્ષિકેણ સહ કાકમાચીમ્, ગુડેન વા સહ કાકમાચીમ્, મત્સ્યાઃ પચ્યન્તે યસ્મિન્ ભાણ્ડે તત્ર વા સિદ્ધાં કાકમાચીમ્, નાદ્યાત્| નાગરસ્ય વા પચને-શુણ્ઠીપાકભાણ્ડે સિદ્ધાં કાકમાચીમ્, તથાઽન્યત્ર વા ભાજને યથારુચિસિદ્ધાં કામાત્તાં કાકમાચીં, રત્રિમુષિતાં-પર્યુષિતાં, નાદ્યાત્|

Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37

મત્સ્યનિસ્તલસ્નેહે સાધિતાઃ પિપ્પલીસ્ત્યજેત્| ` કાંસ્યે દશાહમુષિતં સર્પિરુષ્ણં ત્વરુષ્કરે||૩૭||

સ૦- મત્યાનિસ્તલ્યન્તે- ભૃજ્યન્તે, યેન સ્નેહેન સહ- મત્સ્યનિસ્તલસ્નેહઃ, તત્ર સાધિતાઃ પિપ્પલીસ્ત્યજેત્, વિરુદ્ધત્વાત્| નાદ્યાદિતિ પ્રકૃતેઽપિ ત્યજેદિતિ વચનં ન કેવલં નાદ્યાત્, લેપાદિકમપિ ન કુર્યાદિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| ઉત્તરત્રાપિ ત્યજેદિત્યસ્યાનુવૃત્તાવેતદેવ તાત્પર્યમ્| કાંસ્યપાત્રે દશરાત્રમુષિતં સર્પિસ્ત્યજેત્| દશાહાદર્વાગવિરુદ્ધમેવ| અરુષ્કરે- ભલ્લાતકવિષયે, ઉષ્ણં- અન્નપાનાદિકં ત્યજેત્| તથા, "પેયં નોષ્ણોપચારેણ" ઇત્યનેન મદ્યસ્યોષ્ણં નિષિદ્ધં| તથા, "ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમુષ્ણે ચ યુક્તં ચોષ્ણૈઃ "ઇતિ માક્ષિકસ્ય| તથા, દધ્નો-"નૈવાદ્યાન્નિશિનૈવોષ્ણં વસન્તોષ્ણ" ઇત્યાદિભિઃ| તસ્માન્મધુમદ્યદધિભલ્લાતકેષ્વપ્યુષ્ણં વિરુદ્ધમિત્યત્રાચાર્યો યુક્ત્યા પ્રત્યપાદયત્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તં (સૂ. અ. ૯)-"મદ્યમધુદધિભલ્લાતકેષુ ચોષ્ણં|" ઇતિ|

Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38

ભાસો વિરુધ્યતે શૂલ્યઃ કમ્પિલ્લસ્તક્રસાધિતઃ| |૩૮|

સ૦- ભાસઃ-પક્ષિવિશેષઃ શૂલ્યો વિરુધ્યતે, શૂલે સંસ્કૃતો ભાસઃ કૃતપક્તિર્વિરુધ્યત ઇત્યર્થઃ| શૂલ્ય ઇતિ "શૂલોખાદ્યત્" ઇતિ યત્| કમ્પિલ્લસ્તક્રસાધિતો વિરુધ્યતે| સઙ્ગ્રહે ચાતોઽધિકમપ્યુક્તમ્| યથા (સૂ.અ.૯)-"સૌવીરેણ તિલશષ્કુલી| ક્ષીરેણ લવણમ્| નવનીતેન શાકમ્| નવપુરાણમામપક્વં ચૈકધ્યમ્| તથા સલિલાવગાહઃ સહસોષ્ણાભિતપ્તસ્ય ત્વગ્દૃષ્ટ્યપઘાતાય તૃષ્ણાતિવૃદ્ધયે ચ| તથૈવ પયઃપાનં રક્તપિત્તાય| શરીરેણાઽયસ્તસ્ય સહસાઽઽભ્યવહારશ્છર્દિષે ગુલ્માય વા| વાચા ત્વાયસ્તસ્ય સ્વરસાદાય|" ઇતિ|

Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38

| એકધ્યં પાયસસુરાકૃશરાઃ પ્રિવર્જયેત્||૩૮||

સ૦-એકધ્યં-એકત્ર, પાયસસુરાકૃશરાસ્ત્યજેત્| એકધ્યમિતિ "એકાદ્ધો ધ્યમુઞ્" ઇતિ ધ્યમુઞ્|

Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39

મધુસર્પિર્વસાતૈલપાનીયાનિ દ્વિશસ્ત્રિશઃ| એકત્ર વા સમાંશાનિ વિરુધ્યન્તે પરસ્પરમ્||૩૯||

સ૦-મધ્વાદીનિ સમાંશાનિ-તુલ્યપ્રમાણાનિ, મિથો વિરુધ્યન્તે| કથમ્ ? દ્વે વા, ત્રીણિ વા, એકત્ર વા સર્વાણિ| યથા-મધુસર્પિષી, મધુવસે, મધુતૈલે, મધુસર્પિર્વસાઃ, મધુસર્પિર્વસાતૈલાનિ, ઇત્યેવમાદીનિ| નનુ, યદ્યેવંવિધો વિરોધ ઉચ્યતે તત્કથમગસ્ત્યલેહે (હૃ.ચિ.અ.૩|૧૨૮)-"કુડવં ચ પૃથગ્ઘૃતાત્| તૈલાત્સપિપ્પલીચુર્ણાત્સિદ્ધશીતે ચ માક્ષિકાત્||" ઇતિ તૈલઘૃતમધૂનાં તુલ્યાંશાનાં પ્રયોગઃ ? બ્રૂમઃ| કેવલાનાં મધ્વાદીનાં સમાંશાનામુપયોગો વિરુદ્ધઃ ન તુ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તાનામ્| અપિ તુ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તાનાં તેષાં સંયોગસંસ્કારાદિવશાદ્વિશિષ્ટગુણાન્તરોત્પત્તિર્દૃષ્ટા| તસ્માદગસ્ત્યલેહાદૌ દ્રવ્યાન્તરસંયોગાદિવશાદવિરુદ્ધ એવ|

Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41

ભિન્નાંશે અપિ મધ્વાજ્યે દિવ્યવાર્યનુપાનતઃ| મધુપુષ્કરબીજં ચ, મધુમૈરેયશાર્કરમ્||૪૦|| મન્થાનુપાનઃ ક્ષૈરેયો, હારિદ્રઃ કટુતૈલવાન્| |૪૧|

સ૦-ભિન્નાંશે અપિ મધ્વાજ્યે દિવ્યવાર્યનુપાનેન વિરુધ્યેતે| તૃતીયાર્થે તસિપ્રત્યયઃ| અપિશબ્દાન્ન કેવલં સમાંશ ઇત્યર્થઃ| મધુ-માક્ષિકં, પુષ્કરબીજં ચૈકધ્યં વિરુધ્યતે| તથા, મધુમાર્દ્વીકં, મૈરેયં-ખર્જૂરાસવં, શાર્કરં-શર્કરયા કૃતં મદ્યં, એતદેકત્રોપયુક્તં વિરુધ્યતે| ક્ષૈરેયઃ-પાયસો, મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ| મન્થોઽનુપાનં યસ્ય સ એવમ્| ક્ષૈરેય ઇતિ "ક્ષીરાડ્ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્| હારિદ્રઃ-કુપ્રસવઃ શાકવિશેષઃ સર્પચ્છત્રાનુકારી પીતાભાસઃ, કટુતૈલવાન્-સર્ષપતૈલભૃષ્ટો, વિરુદ્ધઃ|

Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41

| ઉપોદકાઽતિસારાય તિલકલ્કેન સાધિતા||૪૧||

સ૦-ઉપોદકા તિલકલ્કેન સાધિતાઽતિસારાય| તાદર્થ્યે ચતુર્થ્યત્ર| અર્થો-નિમિત્તમ્, તસ્મૈ ઇદં-તદર્થમ્, તદર્થમેવતાદર્થ્યમ્| તેનાતીસારકારણમિત્યયમર્થો જાયતે|

Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42

બલાકા વારુણિયુક્તા કુલ્માષૈશ્ચ વિરુધ્યતે| ભૃષ્ટા વરાહવસયા સૈવ સદ્યો નિહન્ત્યસૂન્||૪૨||

સ૦-બલાકા-પક્ષિજાતિઃ, વારુણ્યા-પ્રસન્નયા યુક્તા, વિરુદ્ધા| કુલ્માષૈઃ-નાતિસ્વિન્નમુદ્ગાદિભિશ્ચ સહ વિરુધ્યતે| સૈવ બલાકા, વરાહવસયા ભૃષ્ટા સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, પ્રાણાન્ મારયતિ|

Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43

તદ્વત્તિત્તિરિપત્રાઢ્યગોધાલાવકપિઞ્જલાઃ| એરણ્ડેનાગ્નિના સિદ્ધાસ્તત્તૈલેન વિમૂર્ચ્છિતાઃ||૪૩||

સ૦-તિત્તિર્યાદય એરણ્ડેનાગ્નિના સિદ્ધાઃ, તત્તૈલેન-એરણ્ડતૈલેન, વિમૂર્ચ્છિતાઃ-બહુશો ભૃષ્ટાઃ, તદ્વત્-બલાકાવત્ સદ્યો જીવિતહરાઃ| પત્રાઢ્યો-મયૂરઃ|

Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44

હારીતમાંસં હારિદ્રશૂલકપ્રોતપાચિતમ્| હરિદ્રાવહ્નિના સદ્યો વ્યાપાદયતિ જીવિતમ્||૪૪||

સ૦-હારીતસ્ય-પક્ષિવિશેષસ્ય, માંસં હારિદ્રશૂલકે પ્રોતં- આસક્તં, ચ તત્પાચિતં ચ હારિદ્રાગ્નિના સદ્યો જીવિતં હન્તિ|

Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45

ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં તદેવ ચ સમાક્ષિકમ્| |૪૫|

સ૦-તદેવ-હારીતમાંસં, ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં સમાક્ષિકં વિરુદ્ધમ્| ભસ્મ ચ પાંશુશ્ચ ભસ્મપાંશૂ,-ભૂતિરેણૂ, તાભ્યાં પરિધ્વસ્તં-ધૂસરિતમ્| સિદ્ધસારે ચોક્તમ્-"ન જાતુ કટુતૈલેન ભૃષ્ટામદ્યાદુપોદકામ્| પ્રિયઙ્ગુકલ્કદિગ્ધાઙ્ગઃ પાયસં ન સમાચરેત્||" ઇતિ|

Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46

| યત્કિઞ્ચિદ્દોષમુત્ક્લેશ્ય ન હરેત્તત્સમાસતઃ||૪૫|| વિરુદ્ધં| |૪૬|

દ્રવ્યાણામાનન્ત્યાત્ પ્રતિપદોક્ત્યાઽશેષવિરુદ્ધસઙ્ગ્રહઃ કર્તુમશક્યઃ, ઇતિ તત્સઙ્ગ્રહાર્થં વ્યાપિ લક્ષણમાહ- સ૦-યત્કિઞ્ચિત્-અન્નપાનમૌષધં વા, દોષમુત્ક્લેશ્ય-સ્વસ્થાનાત્સઞ્ચલય્ય, ન હરેત્-બહિર્ન નિષ્કાસયેત્, તત્ર સમાસતઃ સંક્ષેપતો વિરુદ્ધમ્|

Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46

શુદ્ધિરત્રેષ્ટા શમો વા તદ્વિરોધિભિઃ| |૪૬|

સ૦-શુદ્ધિરત્રેષ્ટા| અત્ર-વિરુદ્દ્ધાહારકૃતે વિકારે, શુદ્ધિઃ વમનવિરેકાદિરૂપા, ઇષ્ટા-શ્રેષ્ઠા| કુપિતદોષસમૂહસ્ય વમનાદિભિર્નિર્હરણાત્તન્નિર્હારે ચારોગ્યોત્પત્તિઃ| શમો વેતિ| ન કેવલં શુદ્ધિરિષ્ટા, શમશ્ચેષ્ટઃ| કૈઃ? તેષાં-વૈરોધિકકોપિતદોષાણાં તત્કૃતાનાં વા વિસ્ફોટાદીનાં વિકારાણાં, વિરોધિભિઃ-પ્રતિપક્ષભૂતૈરોષધૈઃ|

Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46

ન ચ શોધનશમનરૂપ એવોપક્રમોઽત્રેત્યાહ- | દ્રવ્યૈસ્તૈરેવ વા પૂર્વં શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિઃ||૪૬||

સ૦-તૈરેવ-વૈરોધિકકુપિતદોષપ્રતિપક્ષભૂતૈર્દ્રવ્યૈઃ, પૂર્વં-પ્રથમં, યા શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિઃ, સા ચ વિરુદ્ધાહારકૃતે વિકારે પ્રશસ્તેતિ| યથા,-માક્ષિકહરીતક્યાદિના પિત્તશ્લેષ્મહરણૌષધેન સન્તતશીલનાદભિસંસ્કૃતે દેહે પિત્તશ્લેષ્મકરં વિરુદ્ધમુપયુક્તં સદ્વિકર્તુમશક્તમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-વિરુદ્ધપ્રતિપક્ષગુણવતા દ્રવ્યેણ દેહસ્તથા દાર્ઢ્યં ગ્રાહિતો યથા વિરુદ્ધમપિ દ્રવ્યં વિકારં કર્તું નાલમ્|

Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47

વ્યાયામસ્નિગ્ધદીપ્તાગ્નિવયઃસ્થબલશાલિનામ્| વિરોધ્દ્યપિ ન પીડાયૈ સાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્||૪૭||

સ૦-વ્યાયામો વિદ્યતે યેષામિતિ "અર્શઆદિત્વાત્" અચ્| વયઃસ્થાઃ-તરુણાઃ| બલેન શાલિતું-શ્લાઘિતું શીલં યેષાં તે-બલશાલિનઃ| સ્નિગ્ધાઃ સ્નિગ્ધવૃષ્યાહારસાત્મ્યાઃ| વ્યાયામિનાં વિરોધ્યપિ ભોજનં ન પીડાયૈ-ન રોગોત્પત્તયે| એવં સ્નિગ્ધાદીનાં પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ કાર્યઃ| કેચિત્ "વ્યાયામિ" ઇતિ પઠન્તિ| તથા, વિરુદ્ધમપ્યન્નં યદભ્યાસાત્ સાત્મ્યં-સાત્મીભૂતં, તથા, અલ્પં-અલ્પમાત્રયા ચ યદ્ભોજનં, તચ્ચ વિરુદ્ધમપિ ન પીડાયૈ ઇતિ યોજ્યમ્| અથ યદ્યપથ્યમપિ સાત્મ્યતાં પ્રાપ્તં તત્કિં ત્યાજ્યં ન વા? કથં ચ ત્યાજ્યં ? કથં ચ પથ્યં ભોજ્યં? ઇત્યાહ-

Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48

પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તં પાદપાદેન વા ત્યજેત્| નિષેવેત હિતં તદ્વદેકદ્વિત્ર્યન્તરીકૃતમ્||૪૮||

સ૦-અપથ્યં-અહિતમન્નં પાનં વા યલ્લઙ્ઘનપ્લવનજાગરણસ્વપ્નાદિકં વા ચેષ્ટિતમહિતમભ્યસ્તં તત્ પાદેન-ચતુર્થાંશેન ત્યજેત્, અહિતફલત્વાત્| તદ્ધિ શરીરોચિતમપ્યપથ્યત્વાદુદર્કે દોષાય સમ્પદ્યતે, ન ગુણાય| યદિ તુ તદપથ્યમભ્યસ્તં તથા સાત્મ્યીભૂતં યસ્મિંશ્ચતુર્થાશેનાઽપિ ત્યજ્યમાનેન શરીરબાધા શઙ્ક્યતે વહ્નિમાન્દ્યાદ્વા, તદા પાદપાદેન-ષોડશાંશેન વા ત્યજેત્| ઇતિ વાશબ્દાર્થઃ| તેન તુલ્યં વર્તતે-તદ્વત્,-તેનૈવ ક્રમેણ પાદેન પાદપાદેન વા, હિતં નિષેવેત-શીલયેત્| કથમેતદ્દ્વયમપ્યપથ્યપથ્યરૂપં ત્યાજ્યં નિષેવ્યં ચ ? ઇત્યાહ-એકેત્યાદિ| એકશ્ચ દ્વૌ ચ ત્રયશ્ચ તૈરન્તરીકૃતમ્| એકદ્વિત્રિભિરન્નકાલૈર્વ્યવધાનં કૃત્વા [યથા ભવતિ તથા] અપથ્યં પાદેન પાદપાદેન વા ત્યજેત્| તદ્વત્ હિતં સેવેત| એકદ્વિત્ર્યન્તરીકૃતમિતિ ક્રિયાવિશેષણત્વાદત્ર નપુંસકલિઙ્ગત્વમ્| અધુનૈતદેવ સ્પષ્ટીકૃત્યોચ્યતે| અપથ્યાત્પાટલવ્રીહ્યાદેરભ્યસ્તાત્પાદમેકં ત્યક્ત્વાઽનુચિતાત્પથ્યાદ્રક્તશાલ્યાદેસ્તમેવ પાદં દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય યોજ્યમ્| એવમન્નકાલમેકમતિવાહયેત્| એવં પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તં ત્યક્તં ભવતિ| પથ્યં ચાનુચિતં નિષેવિતં ભવતિ| તતો દ્વિતીયેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં યોજનીયમ્| એવમેકેનાન્નકાલેનાપથ્યપાદોઽન્તરીકૃતઃ| તતસ્તૃતીયેઽપ્યુચિતાદપથ્યાત્ પાદદ્વયમપાસ્યાનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદદ્વયમુપયુજ્ય, તતશ્ચતુર્થે સર્વમપથ્યં ભોજ્યં પઞ્ચમે ચ| એવમન્નકાલદ્વયેન પથ્યપાદદ્વયસહિતમપથ્યપાદદ્વયમન્તરીકૃતમ્| તતઃ ષષ્ઠેઽન્નકાલે પાદમુચિતાદપથ્યાત્ પાદત્રયમનુચિતાત્પથ્યાદ્ભુક્ત્વા, સપ્તમાષ્ટમનવમાન્નકાલેષુ સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવમન્નકાલત્રયેણાપથ્યમન્તરીકૃતમ્| તતો દશમેઽન્નકાલે સર્વં પથ્યં સેવનીયમ્| એવં પાદપાદેનાપ્યયમેવ ક્રમઃ| સ્પષ્ટાર્થં ચ દિક્પ્રદશર્યતે| યથા-યવકાદેઃ ષોડશાંશં ત્યક્ત્વાઽનુચિતાચ્છાલ્યાદેઃ પથ્યાત્ષોડશાંશમેવ દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય ભોજ્યમ્| એવમપથ્યમભ્યસ્તં પાદપાદેન ત્યક્તં ભવતિ પથ્યં ચાનુચિતં નિષેવિતં ભવતિ| દ્વિતીયેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં સેવ્યમ્| એવમેકે (નાન્નકાલે) નાપથ્યષોડશાંશોઽન્તરીકૃતઃ| તતસ્તૃતીયેઽપ્યુચિતાદપથ્યાત્ પાદપાદદ્વયમપાસ્યાનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદપાદદ્વયં દત્ત્વા ચતુષ્પાત્ત્વં સમ્પાદ્ય સેવ્યમ્| તતશ્ચતુર્થે પઞ્ચમે ચાન્નકાલે સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવં કાલદ્વયેન પાદપાદદ્વયમપથ્યસ્યાન્તરીકૃતમ્| તતઃ ષષ્ઠેઽન્નકાલેઽનુચિતાત્પથ્યાત્ પાદપાદત્રયમુચિતાદપથ્યાત્ પાદપાદાસ્ત્રયોદશેતિ ભોજ્યમ્| તતઃ સપ્તમાષ્ટમનવમાન્નકાલેષુ સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| એવં કાલત્રયેણાન્તરીકૃતમ્| તતો દશમેઽન્નકાલે પથ્યાદનુચિતાત્ પાદપાદાશ્ચત્વારઃ, અપથ્યપાદપાદા દ્વાદશેતિ ભોજ્યમ્| તત એકાદશેઽન્નકાલે સર્વમપથ્યં ભોજ્યમ્| તત એકેનાન્નકાલેનાન્તરીકૃતમ્| એવમન્નકાલદ્વયત્રયાન્તરિતં ચ તાવદ્યોજ્યમ્, યાવત્પથ્યસ્ય ષોડશપાદાઃ સેવ્યતયા સમ્પદ્યન્તે|

Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41

એવમનેન ક્રમેણાપથ્યદોષાસ્ત્યક્તાઃ પીડાયૈ ન ભવન્તિ, પથ્યગુણાશ્ચ સંવર્ધિતાઃ સ્થિરતાં પ્રાપ્નુવન્તિ| ઇત્યત આહ અપથ્યમપિ હિ ત્યક્તં શીલિતં પથ્યમેવ વા| સાત્મ્યાસાત્મ્યવિકારાય જાયતે સહસાઽન્યથા||૪૧||

સ૦-હિ-યસ્માત્, સહસા-ક્રમમિમમનાલોચ્ય, અન્યથા ઉક્તવિધ્યતિક્રમેણ, અપથ્યમપિ ત્યક્તં સાત્મ્યવિકારાય જાયતે| પથ્યમેવ વા સહસા શીલિતમસાત્મ્યવિકારાય જાયતે| સાત્મ્યાસાત્મ્યાભ્યાં વિકારઃ-સાત્મ્યાસાત્મ્યવિકારઃ, તસ્મૈ "ક્લ્undefined્પિસમ્પદ્યમાને" ઇતિ ચતુર્થી|

Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50

ક્રમેણ ત્વપથ્યત્યાગપથ્યશીલને વિધીયમાને ગુણાય સ્યાતામિતિ દર્શયતિ ક્રમેણાપચિતા દોષાઃ ક્રમેણોપચિતા ગુણાઃ| સન્તો યાન્ત્યપુનર્ભાવમપ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ ચ||૫૦||

સ૦-દોષાઃ અપથ્યાભ્યાસજાઃ, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેન, અપચિતાઃ-ક્ષયં નીતાઃ, ગુણાશ્ચ-પથ્યોપયોગજાઃ, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેનૈવ, ઉપચિતાઃ-વૃદ્ધિં નીતાઃ સન્તઃ, પુરુષાણાં યથાસઙ્ખ્યમપુનર્ભાવં યાન્તિ દોષાઃ| ગુણાશ્ચાપ્રકમ્પ્યાઃ-સ્થિરા ભવન્તિ|

Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51

સામ્પ્રતમહિતાહારસેવનં સદા ત્યાજ્યમિતિ સદ્યુક્તિં દર્શયતિ અત્યન્તસન્નિધાનાનાં દોષાણાં દૂષણાત્મનામ્| અહિતૈર્દૂષણં ભૂયો ન વિદ્વાન્ કર્તુમર્હતિ||૫૧||

સ૦-દોષાણામહિતૈઃ-આહારાદિભિઃ દૂષણં કર્તું વિદ્વાન્-પણ્ડિતો, નાર્હતિ-ન યુજ્યતે| કિમ્ભૂતાનામ્? અત્યન્તં-અતિશયેન, સન્નિધાનં-નિકટત્વં, યેષાં દોષાણાં ત એવં તેષામ્| તથા, દૂષણાત્મનાં-દૂષણસ્વભાવાનામ્|

Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52

એતત્પ્રસઙ્ગેન ચેદમાહ આહારશયનાબ્રહ્મચર્યેર્યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ| શરીરં ધાર્યતે નિત્યમાગારમિવ ધારણૈઃ||૫૨||

સ૦-આહારઃ-અન્નપાનસેવા| શયનં-સ્વપ્નઃ| અબ્રહ્મચર્યં સ્ત્રીણાં સેવા| આહારાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતૈર્યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ શરીરં સતતં ધાર્યતે| કિમિવ કૈઃ? આગારં-ગૃહમિવ, ધારણૈઃ સ્તમ્ભૈર્યથા|

Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2

આહારો વર્ણિતસ્તત્ર તત્ર તત્ર ચ વક્ષ્યતે| ||૨||

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ મધ્યાત્, આહારો વર્ણિતઃ-ઋતુચર્યાયાં દ્રવાન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયયોશ્ચ| તત્ર તત્ર ચ-શાસ્ત્રભાગે જ્વરચિકિત્સાદૌ ચ, વક્ષ્યતે|

Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54

શયનાબ્રહ્મચર્યયોસ્ત્વિહૈવ વિધિં વક્તુકામ આહ- | નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્||૫૩|| વૃષતા ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ| |૫૪|

સ૦-નિદ્રાયત્તં-નિદ્રાધીનમ્| સુખં-આરોગ્યમ્| દુઃખં-રોગઃ| તથા, પુષ્ટ્યાદિ ચ| જીવિતં ન ચ જીવિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| અજીવિતેન-મરણેન યોગો ભવતીત્યર્થઃ|

Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55

સામ્પ્રતં દુષ્ટનિદ્રાં નિર્દિશતિ- | અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિષેવિતા||૫૪|| સુખાયુષી પરાકુર્યાત્ કાલરાત્રિરિવાપરા| |૫૫|

સ૦-અકાલે નિષેવિતાઽતિ ચ નિષેવિતા ન ચ નિષેવિતા નિદ્રા સુખં-આરોગ્યલક્ષ્ણમ્, આયુશ્ચ-જીવિતમ્, તે સુખાયુષી પરાકુર્યાત્-નાશયેત્| કેવ? અપરા કાલરાત્રિરિવ|

Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56

અથ નિદ્રાગુણપ્રસઙ્ગેન તત્પ્રતિપક્ષભૂતસ્ય જાગરણસ્યાપિ ગુણમાહ | રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં, સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા||૫૫|| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્| |૫૬|

સ૦-અપિશબ્દાવત્ર સામર્થ્યલબ્ધૌ બોદ્ધવ્યૌ| તેન રાત્રાવપિ જાગરણં રૂક્ષમ્, દિવા ત્વાગ્નેયમત્યર્થં રૂક્ષં કાલેનાહિતબલત્વાત્| તથા, પ્રસ્વપનં દિવાઽપિ સ્નિગ્ધમ્, રાત્રૌ તુ સૌમ્યે કાલેઽતિશયેન સ્નિગ્ધમિત્યવતિષ્ઠતે| અપિશબ્દાભ્યામન્તરેણ તુ રાત્રાવેવ જાગરણં રૂક્ષમ્, દિવા તુ સ્નિગ્ધમિત્યર્થો જાયતે| વ્યવચ્છેદ્યફલત્વાદ્વાક્યાનામ્| એવં દિવસ એવ સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનમ્, રાત્રૌ તુ રૂક્ષમિતિ| ન ચૈતદ્યુજ્યતે| યદિ જાગરણં સદા રૂક્ષં નાભવિષ્યત્, તત્કથમિદમુપપત્સ્યતે ? "બહુમેદઃકફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||" ઇતિ| એષાં હ્યાપતર્પણમેવ હિતમ્| યચ્ચાપતર્પણં તદવશ્યં રૂક્ષમ્| તસ્માદેતૈરપતર્પણસ્વભાવં જાગરણમેવ સેવ્યમ્| તથા, "ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ| દિવાસ્વપ્નોહિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ|| મુક્ત્ત્વા તુ ભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ|| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્શૂલપીડિતાન્| અજીર્ણ્યભિહિતોન્મત્તાન્ દિવા સ્વપ્નોચિતાનપિ||" તદેતેષાં સન્તર્પણાર્હત્વાત્સન્તર્પણમેવ હિતમ્| યચ્ચ સન્તર્પણં તદવશ્યં સ્નિગ્ધમ્| તસ્માદેતૈઃ સન્તર્પણસ્વભાવમેવ સદા પ્રસ્વપનં સેવ્યમ્| એવં ચ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્| પ્રસ્વપ્નજાગરણક્રિયયોરદ્રવ્યયોરપિ રૂક્ષસ્નિગ્ધત્વમુપચારાદુપપન્નમ્| યથા,-રૂક્ષં દ્રવ્યં ગુગ્ગુલ્વાદિ કફમેદઃપ્રભૃતીન્ સૌમ્યાન્ ભાવાન્ ક્ષપયતિ, તથૈવ યદા જાગરણમપિ તત્ક્ષપયદ્દૃષ્ટં તદા તદ્રૂક્ષકાર્યકરણાદરૂક્ષમપિ રૂક્ષમિત્યુપચર્યતે| તથા, પ્રસ્વપનાદર્વાક્ કફમેદઃપ્રભૃતીનાં સોમ્યાનાં ભાવાનાં સ્વહેતોરુત્પાદસ્તથા નોપલભ્યતે, યથા પ્રસ્વપનાદનન્તરમ્| તસ્માત્પ્રસ્વપનમસ્નિગ્ધમપિ સ્નિગ્ધમિત્યુપચર્યતે| પ્રચલ ઇવાચરતીતિ ક્યઙન્તાન્નિષ્ઠા| આસીનસ્ય ઉપવિષ્ટસ્ય, પ્રચલાયિતં-અવઘૂર્ણિતં,-આસીનપ્રચલાયિતમ્, ન તુ પ્રસ્વપનં સર્વસર્વિકયા| યેન સ્નેહનહેતુઃ સ્યાત્| રૂક્ષકાર્યા કરણાદરૂક્ષમ્| અનભિષ્યન્દિ તુ વિશેષેણ| આસીનપ્રચલાયિતં પુનરીદૃગ્રૂપમિત્યર્થઃ|

Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59

યદિ સ્નિગ્ધત્વાદભિષ્યન્દી દિવાસ્વપ્નઃ, તત્કિં કદાચિદપિ ન કાર્યઃ? ઇત્યાહ- ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ||૫૬|| દિવાસ્વપ્નો હિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ| મુક્ત્વા તુ ભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ||૫૭|| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્શૂલપીડિતાન્||૫૮|| અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્ દિવાસ્વપ્નોચિતાનપિ| ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ||૫૯||

સ૦-ગ્રીષ્મકાલે દિવાસ્વપ્નો હિતઃ| યતસ્તસ્મિન્ કાલે પવનચ્ચયો ભવતિ| આદાનસ્ય ચ પરિપુષ્ટત્વાદતિરૌક્ષ્યં ભવતિ| રાત્રયશ્ચનિદ્રાસમાપ્ત્યયોગ્યા અલ્પા ભવન્તિ| દિવાસ્વપ્નશ્ચ સન્તર્પકઃ| ગ્રીષ્માદપરસ્મિન્ કાલે કફપિત્તકરઃ| સોઽચિન્ત્યત્વાદ્ધેતુપ્રભાવસ્ય| ભાષ્યાદિક્લાન્તાદીન્ મુક્ત્વા-વર્જયિત્વા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ,-ગ્રીષ્માદપરસ્મિન્નપિ કાલે સ્વપ્ન એષાં હિત એવ| યાનં અશ્વાદિ| ક્ષતઃ-ખડ્ગાદિચ્છિન્નઃ| અભિહતો-લગુડાદિના| દિવાસ્વપ્નોચિતાઃ-શીલિતદિવાસ્વપ્નાઃ| તત્ર ભાષ્યાદિક્લાન્તાનાં પવનકોપાત્ સ્વપ્નોઽનુજ્ઞાતઃ| શ્વાસહિધ્માદીનાં વેગવિસ્મરણાર્થમ્| વૃદ્ધાદીનાં યથાયથં સન્તર્પણાર્થં વેગવિસ્મરણાર્થં ચ| અજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નોચિતાનાં ચ ધાતુવૈષમ્યપરિહારાર્થં દિવાસ્વપ્નોઽનુમતસ્તન્ત્રકૃતા| તથા ચોક્તમ્-"ઉચિતો હિ દિવાસ્વપ્નો યેષાં નિત્યં શરીરિણામ્| વાતાદયઃ પ્રકુપ્યન્તિ તેષામસ્વપતાં દિવા||" ઇતિ| નનુ, અજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નો ન યુક્તઃ, દિવાસ્વપ્નસ્ય કફવૃદ્ધિકરત્વાત્| કફવૃદ્ધ્યા ચાગ્નિમાન્દ્યમ્| અગ્નિમાન્દ્યાદજીર્ણાન્નસ્યાપાક ઇત્યનુક્તસ્તેષાં દિવાસ્વપ્નઃ| અત્રોચ્યતે| દિવાસ્વપ્નેનાજીર્ણિનાં ધાતુસામ્યં ભવતિ| ધાતુસામ્યે ચ સતિસ્વસ્થાનસ્થિતૈર્દોષૈરનુપહતો વહ્નિઃ પચનક્ષમો ભવતિ| કફસ્તુ વૃદ્ધોઽપિ નૈતેષામગ્નિમાન્દ્યં વિધત્તે| અપિ ત્વઙ્ગાનાં પુષ્ટિમાદધાતિ| અત એવાનન્તરમેવોવાચ શાસ્ત્રકારઃ-"ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ|" ઇતિ|

Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60

બહુમેદઃકફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||૬૦||

સ૦-તથા, બહુમેદઃશ્લેષ્માણઃ સ્નિગ્ધાહારાદિશીલિનશ્ચ ગ્રીષ્મેઽપ્યહનિ ન સ્વપ્યુઃ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ રાત્રિષ્વપિ કદાચિદપિ ન સ્વપ્યાત્|

Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61

અકાલશયનાન્મોહજ્વરસ્તૈમિત્યપીનસાઃ| શિરોરુક્શોફહૃલ્લાસસ્રોતોરોધાગ્નિમન્દતાઃ||૬૧||

સ૦-અકાલે શયનં-સ્વપ્નઃ,-અકાલશયનમ્, તસ્માદકાલશયનાત્ મોહાદયઃ સ્યુઃ| સ્તૈમિત્યં-ગાત્રાણાં નિરુત્સાહત્વમ્|

Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63

અત્ર ચ કા ચિકિત્સા? ઇત્યાહ તત્રોપવાસવમનસ્વેદનાવનમૌષધમ્| યોજયેદતિનિદ્રાયાં તીક્ષ્ણં પ્રચ્છર્દનાઞ્જનમ્||૬૨|| નાવનં લઙ્ઘનં ચિન્તાં વ્યવાયં શોકભીક્રુધઃ| એભિરેવ ચ નિદ્રાયા નાશઃ શ્લેષ્માતિસઙ્ક્ષયાત્||૬૩||

સ૦-તત્ર-તેષ્વકાલસ્વપ્નજેષુ રોગેષુ, ઉપવાસાદ્યૌષધં યોજયેત્| નિદ્રાયાશ્ચ બાહુલ્યેન રાત્રિઃ કાલઃ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૯)-"લોકાદિસર્ગપ્રભવા તમોમૂલા તમોમયી| બાહુલ્યાત્તમસો રાત્રૌ નિદ્રા પ્રાયેણ જાયતે||" ઇતિ| અતિનિદ્રાયાં સત્યાં તીક્ષ્ણાનિ વમનાઞ્જનનસ્યાનિ યોજયેત્, લઙ્ઘનાદિ ચ| એભિરેવ ચ-તીક્ષ્ણવમનાદિભિર્નિદ્રાયા નાશો ભવતિ| શ્લેષ્માખ્યસ્ય ધાતોરતિશયેનાપચયાત્|

Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64

સમ્પ્રતિ નિદ્રાનાશજાન્ વિકારાનાચષ્ટે નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દશિરોગૌરવજૃમ્ભિકાઃ| જાડ્યગ્લાનિભ્રમાપક્તિતન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ||૬૪||

સ૦-નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દાદયો વાતોત્થાશ્ચ રોગાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65

યથાકાલમતો નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત સાત્મ્યતઃ| અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્ધં પ્રાતઃ સ્વપ્યાદભુક્તવાન્||૬૫||

સ૦-યતશ્ચ સમ્યક્ સેવિતાયા નિદ્રાયા અસમ્યક્ સેવિતાયાશ્ચાઽનન્તરોક્તા ગુણદોષાઃ| અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, કાલાનતિક્રમેણ સાત્મ્યતો-યામદ્વયં ત્રયં વા, નિશિ નિદ્રાં ભજેત્| અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્દ્ધેન પ્રાતઃ સ્વપ્યાત્| અભુક્તવાન્-અભુક્તે સતિ| અસાત્મ્યગ્રહણેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-ન સર્વસ્ય રાત્રાવસુપ્તસ્ય જાગરણકાલાદર્ધેન દિવાસ્વપ્ન ઇષ્યતે, કિં તર્હિ ? યો યાવન્તં કાલમુચિતં સ્વપિતિ તસ્માત્કાલાદ્યાવન્તં કાલં નિશિ જાગૃયાત્તાવતોઽર્ધેનાસૌ પ્રાતઃ સ્વપ્યાત્| કેચિદ્ધિ સ્વલ્પનિદ્રાઃ સ્વભાવતો ભવન્તિ|

Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68

શીલયેન્મન્દનિદ્રસ્તુ ક્ષીરમદ્યરસાન્ દધિ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમૂર્ધકર્ણાક્ષિતર્પણમ્||૬૬|| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષો નિર્વૃતિઃ કૃતકૃત્યતા| મનોઽનુકૂલા વિષયાઃ કામં નિદ્રાસુખપ્રદાઃ||૬૭|| બ્રહ્મચર્યરતેર્ગ્રામ્યસુખનિઃસ્પૃહચેતસઃ| નિદ્રા સન્તોષતૃપ્તસ્ય સ્વં કાલે નાતિવર્તતે||૬૮||

સ૦-યો મન્દનિદ્રઃ સ ક્ષીરાદીન્ શીલયેત્| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષાદયો નિદ્રાસુખહેતવઃ| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષગ્રહણમાશ્લેષમાત્રમેવ નિદ્રાસુખહેતુઃ, ન તુ ગ્રામ્યધર્મસેવેતિ દર્શનાર્થમ્| અત એવાનન્તરમાહ-"બ્રહ્મચર્યરતેર્નિદ્રા સ્વં કાલં નાતિવર્તતે|" ઇતિ| બ્રહ્મચર્યરતસ્યાપ્યનુરાગતો મૈથુનાભિલાષો નિદ્રાં નાશયેદિત્યાહ-ગ્રામ્યસુખે નિઃસ્પૃહં ચેતો યસ્ય સ તસ્ય| તથા, સન્તોષતૃપ્તસ્ય|

Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72

યદા તુ ગ્રામ્યધર્મેણ વિના ન રતિઃ, અપત્યાર્થિતા વા, તદા તદધિકારાર્થમુચ્યતે ગ્રામ્યધર્મે ત્યજેન્નારીમનુત્તાનાં રજસ્વલામ્| અપ્રિયામપ્રિયાચારાં દુષ્ટસઙ્કીર્ણમેહનામ્||૬૯|| અતિસ્થૂલકૃશાં સૂતાં ગર્ભિણીમન્યયોષિતમ્| વર્ણિનીમન્યયોનિં ચ ગુરુદેવનૃપાલયમ્||૭૦|| ચૈત્યશ્મશાનાઽઽયતનચત્વરામ્બુચતુષ્પથમ્| પર્વાણ્યનઙ્હ્ગં દિવસં શિરોહૃદયતાડનમ્||૭૧|| અત્યાશિતોઽધૃતિઃ ક્ષુદ્વાન્ દુઃસ્થિતાઙ્ગઃ પિપાસિતઃ| બાલો વૃદ્ધોઽન્યવેગાર્તસ્ત્યજેદ્રોગી ચ મૈથુનમ્||૭૨||

સ૦-ગ્રામ્યધર્મે-સ્ત્રીપુંસંયોગવિષયે, અનુત્તાનં સ્ત્રિયં ત્યજેત્, ઉત્તાનાં- ભજેદિત્યર્થઃ| તથા, રજસ્વલત્વાદિયુતાં ત્યજેત્| દુષ્ટં વ્યાધિમલાદિભિઃ, સઙ્કીર્ણં-સઙ્કટં ચ, મેહનં-યોનિર્યસ્યાસ્તામ્| તથા, વર્ણિનીં-બ્રહ્મચારિણીમ્| અન્યયોનિં-અજામહિષ્યાદિં ચ ત્યજેત્| ગુર્વિત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મે નિર્વર્તને સતિ ગુરુદેવનૃપાલયાંસ્ત્યજેત્| તથા, ચૈત્યાદીંસ્ત્યજેત્| તેષુ સ્ત્રિયં ન સઙ્ગચ્છેદિત્યર્થઃ| ચૈત્યાદીનાં પર્યાયા દિનચર્યાયામુક્તાઃ| આયતનં-દુષ્ટાનાં નિગ્રહસ્થાનમ્| પર્વાણિ-રવિસઙ્ક્રાન્ત્યાદીનિ ત્યજેત્, તેષુ કામં ન સેવેતેત્યર્થઃ| તથા, અનઙ્ગં,-અઙ્ગં-જઘનમ્, નાઙ્ગં-અનઙ્ગમઙ્ગસદૃશં જઘનકાર્યનિર્વર્તનયોગ્યં મુખાદિકમુચ્યતે| દાક્ષિણાત્યા હિ મુખેન તત્ કુર્વન્તિ, તન્નિષિધ્યતે| દિવસં ચ ત્યજેત્, દિને રતં ન કુર્વન્તિ, તન્નિષિધ્યતે| દિવસં ચ ત્યજેત્, દિને રતં ન કુર્વીતેત્યર્થઃ| મૂર્ધવક્ષોઽભિઘાતં ચ ત્યજેત્| તથા, અત્યાશિતાદયઃ સુરતં ત્યજેયુઃ| અત્યાશિતઃઅતિસુહિતઃ| અધૃતિઃ-દુર્મનાઃ| અન્યવેગાર્તઃ-પુરીષાદિવેગાતુરઃ| નનુ, ક્ષુદ્વેગાર્ત ઉચ્યતે| તતોઽન્યવેગાર્ત ઇત્યનેનૈવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્ કિં ક્ષુદ્વાનિત્યનેન? સત્યમેતત્| અતિશયાર્થં ત્વેતત્| યથા ક્ષુદ્વેગાર્તઃ સ્ત્રિયં ગચ્છન્નતિશયેન પીડયા બાધ્યતે, ન તથાઽન્યવેગાર્ત ઇતિ|

Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73

સમ્પ્રતિ ઋતુવિશેષેષુ નિધુવનં નિયમયતિ સેવેત કામતઃ કામં તૃપ્તો વાજીકૃતાં હિમે| ત્ર્યહાદ્વસન્તશરદોઃ પક્ષાદ્વર્ષાનિદાઘયોઃ||૭૩||

સ૦-તૃપ્તો-વાજીકરણૈઃ સઞ્જાતસન્તર્પણઃ સન્, કામતો- યથેચ્છયા, હિમે-હેમન્તર્તૌ શિશિરે ચ, કામં-યથેચ્છં, સેવેત| વાજીકૃતામિતિ સમ્પદાદિત્વાત્ક્વિપ્| તૃપ્ત ઇતિ ક્તોઽધિકરણે ચ ધ્રૌવ્યેત્યાદિનાઽધિકરણે ક્તઃ| અધિકરણવાચિનશ્ચેતિ ષષ્ઠી| વસન્તે શરદિ ચ ત્ર્યહાત્-ત્રયહમતિક્રમ્ય, મૈથુનં નિષેવેત| વર્ષાગ્રીષ્મયોઃ પક્ષાત્ કામં ભજેત્|

Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74

ભ્રમક્લમોરુદૌર્બલ્યબલધાત્વિન્દ્રિયક્ષયાઃ| અપર્વમરણં ચ સ્યાદન્યથા ગચ્છતઃ સ્ત્રિયમ્||૭૪||

સ૦-અન્યથા-ઉક્તાદ્વિધેરન્યેન પ્રકારેણ, સ્ત્રિયં ગચ્છતો ભ્રમાદયઃ સ્યુઃ| અપર્વણિ-અકાલે મરણં-અપર્વમરણમ્|

Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75

સ્મૃતિમેધાયુરારોગ્યપુષ્ટીન્દ્રિયયશોબલૈઃ| અધિકા મન્દજરસો ભવન્તિ સ્ત્રીષુ સંયતાઃ||૭૫||

સ૦-સ્ત્રીષુ સંયતાઃ-સ્ત્રીઃ સમ્યક્ સેવમાનાઃ, સ્મૃત્યાદિભિરધિકા અલ્પજરાશ્ચ ભવન્તિ|

Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76

સ્નાનાનુલેપનહિમાનિલખણ્ડખાદ્ય શીતામ્બુદુગ્ધરસયૂષસુરાપ્રસન્નાઃ| સેવેત ચાનુ શયનં વિરતૌ રતસ્ય તસ્યૈવમાશુ વપુષઃ પુનરેતિ ધામ||૭૬||

સ૦-રતાન્તે યથૌચિત્યેન સ્નાનાદીન્ સેવેત| ખણ્ડ્દખાદ્યં ખણ્ડકૃતં કણિકેત્યાદિ(?)| રસો-માંસરસઃ| ચાનુશયનમિતિ| અનુ-પશ્ચાચ્ચ, સ્વપ્નં સેવેત| તસ્ય-સ્નાનાદિસેવિનઃ શરીરસ્ય, એવં-અસ્મિન્કૃતે, ધામ-તેજો, ભૂય આગચ્છતિ| ત્મૌ જૌ વસન્તતિલકં ગુરુકદ્વયં ચ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૯)- "સ્નાનાઙ્ગરાગવ્યજનેન્દુપાદયૂષાસવક્ષીરરસાન્ રસાલામ્| ભક્ષ્યાન્ સિતાઢ્યાન્ સલિલં સુશીતં સેવેત નિદ્રાં ચ રતાન્તતાન્તઃ||" ઇતિ|

Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7

એતઞ્ચ સર્વં પૂર્વોક્તં હિતાહિતં વૈદ્ય એવ વેત્તિ| તસ્માદ્વૈદ્યસ્ય સર્વથા શરીરં રાજ્ઞા નિવેદ્યમિતિ દર્શયન્નાહ શ્રુતચરિતસમૃદ્ધે કર્મદક્ષે દયાલૌ ભિષજિ નિરનુબન્ધં દેહરક્ષાં નિવેશ્ય| ભવતિ વિપુલતેજઃસ્વાસ્થ્યકીર્તિપ્રભાવઃ સ્વકુશલફલભોગી ભૂમિપાલશ્ચિરાયુઃ||૭૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નરક્ષા નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

સ૦-ભિષજિ શરીરરક્ષણં નિરનુબન્ધં-નિર્વિકલ્પમાધાય, પૃથ્વીશો બહુકાલમાત્મીય શ્રેષ્ઠફલભોગવાન્ ભવતિ| તથા, તેજશ્ચ સ્વાસ્થ્યં ચ કીર્તિશ્ચ પ્રભાવશ્ચ, ત એવમ્, વિપુલાઃ વિસ્તીર્ણાઃ, તેજઃસ્વાસ્થ્યકીર્તિપ્રભાવા યસ્ય સ એવંવિધઃ| કીદૃશો ભિષજિ ? શ્રુતં-શાસ્ત્રાવબોધઃ, ચરિતં-આચારઃ, તાભ્યાં સમૃદ્ધે-સમ્પૂર્ણે| તથા, ક્રિયાચતુરે| તથા, કૃપાલૌ| વસુમુનિવિરતિશ્ચેન્માલિની નૌ મયૌ યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદતપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નરક્ષાધ્યાયઃ સપ્તમઃ સમાપ્તઃ|| ૭||