7. annarakṣādhyāyaḥ

Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3

અથાતોઽન્નરક્ષાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1

રાજા રાજગૃહાસન્ને પ્રાણાચાર્યં નિવેશયેત્| સર્વદા સ ભવત્યેવં સર્વત્ર પ્રતિજાગૃવિઃ||૧||

Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2

નનુ, કિમેવં ક્રિયતે? ઇત્યાહ- અન્નપાનં વિષાદ્રક્ષેદ્વિશેષેણ મહીપતેઃ| યોગક્ષેમૌ તદાયત્તૌ ધર્માદ્યા યન્નિબન્ધનાઃ||૨||

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4

સમ્પ્રતિ વિષદુષ્ટસ્ય ભક્તસ્ય લક્ષણમાહ ઓદનો વિષવાન્ સાન્દ્રો યાત્યવિસ્ત્રાવ્યતામિવ| ચિરેણ પચ્યતે પક્વો ભવેત્પર્યુષિતોપમઃ||૩|| મયૂરકણ્ઠતુલ્યોષ્મા મોહમૂર્છાપ્રસેકકૃત્| હીયતે વર્ણગન્ધાદ્યૈઃ ક્લિદ્યતે ચન્દ્રિકાચિતઃ||૪||

Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6

વ્યઞ્જનાનાં પરીક્ષામાહ વ્યઞ્જનાન્યાશુ શુષ્યન્તિ ધ્યામક્વાથાનિ તત્ર ચ| હીનાઽતિરિક્તા વિકૃતા છાયા દૃશ્યેત નૈવ વા||૫|| ફેનોર્ધ્વરાજીસીમન્તતન્તુબુદ્બુદસમ્ભવઃ| વિચ્છિન્નવિરસા રાગાઃ ખાણ્ડવાઃ શાકમામિષમ્||૬||

Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12

યત્ર દ્રવે યાદૃશી રાજી સમ્ભવતિ, તાં વિશેષતો દર્શયન્નાહ નીલા રાજી રસે, તામ્રા ક્ષીરે, દધનિ દૃશ્યતે| શ્યાવાઽઽપીતાસિતા તક્રે, ઘૃતે પાનીયસન્નિભા||૭|| મસ્તુનિ સ્યાત્કપોતાભા, રાજી કૃષ્ણા તુષોદકે| કાલી મદ્યામ્ભસોઃ, ક્ષૌદ્રે હરિત્તૈલેઽરુણોપમા||૮|| પાકઃ ફલાનામામાનાં પક્વાનાં પરિકોથનમ્| દ્રવ્યાણામાર્દ્રશુષ્કાણાં સ્યાતાં મ્લાનિવિવર્ણતે||૯|| મૃદૂનાં કઠિનાનાં ચ ભવેત્સ્પર્શવિપર્યયઃ| માલ્યસ્ય સ્ફુટિતાગ્રત્વં મ્લાનિર્ગન્ધાન્તરોદ્ભવઃ||૧૦|| ધ્યામમણ્ડલતા વસ્ત્રે, શદનં તન્તુપક્ષ્મણામ્| ધાતુમૌક્તિકકાષ્ઠાશ્મરત્નાદિષુ મલાક્તતા||૧૧|| સ્નેહસ્પર્શપ્રભાહાનિઃ સપ્રભત્વં તુ મૃણ્મયે| |૧૨|

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13

ઇદાનીં યો વિષં દદાતિ, તસ્ય લક્ષણમાહ | વિષદઃ શ્યાવશુષ્કાસ્યો વિલક્ષો વીક્ષતે દિશઃ||૧૨|| સ્વેદવેપથુમાંસ્ત્રસ્તો ભીતઃ સ્ખલતિ જૃમ્ભતે| |૧૩|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ઇદાનીં સવિષયસ્યાગ્નિપ્રક્ષેપણાદિકમુપદિશન્નાહ | પ્રાપ્યાન્નં સવિષં ત્વગ્નિરેકાવર્તઃ સ્ફુટત્યતિ||૧૩|| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિરનર્ચિર્વોગ્રગન્ધવાન્| |૧૪|

Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18

સ્નેહલવણયોગાદપ્યગ્નિરેવં સ્યાત્, અતઃ પક્ષિમૃગૈરપિ પરીક્ષાપ્રકારાન્તરં દર્શયન્નાહ | મ્રીયન્તે મક્ષિકાઃ પ્રાશ્ય કાકઃ ક્ષામસ્વરો ભવેત્|૧૪| ઉત્ક્રોશન્તિ ચ દૃષ્ટ્વૈતચ્છુકદાત્યૂહસારિકાઃ| હંસઃ પ્રસ્ખલતિ, ગ્લાનિર્જીવઞ્જીવસ્ય જાયતે||૧૫|| ચકોરસ્યાઽક્ષિવૈરાગ્યં, ક્રૌઞ્ચસ્ય સ્યાન્મદોદયઃ| કપોતપરભૃદ્દક્ષચક્રવાકા જહત્યસૂન્||૧૬|| ઉદ્વેગં યાતિ માર્જારઃ શકૃન્મુઞ્ચતિ વાનરઃ| હૃષ્યેન્મયૂરસ્તદૃષ્ટ્યા મન્દતેજો ભવેદ્વિષમ્||૧૭|| ઇત્યન્નં વિષવજ્જ્ઞાત્વા ત્યજેદેવં પ્રયત્નતઃ| યથા તેન વિપદ્યેરન્નપિ ન ક્ષુદ્રજન્તવઃ||૧૮||

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ઇદાનીં સવિષયસ્યાગ્નિપ્રક્ષેપણાદિકમુપદિશન્નાહ | પ્રાપ્યાન્નં સવિષં ત્વગ્નિરેકાવર્તઃ સ્ફુટત્યતિ||૧૩|| શિખિકણ્ઠાભધૂમાર્ચિરનર્ચિર્વોગ્રગન્ધવાન્| ||૧૪||

Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22

લાલા જિહ્વોષ્ઠયોર્જાડ્યમૂષા ચિમિચિમાયનમ્| દન્તહર્ષો રસાજ્ઞત્વં હનુસ્તમ્ભશ્ચ વક્ત્રગે||૨૧|| સેવ્યાદ્યૈસ્તત્ર ગણ્ડૂષાઃ સર્વં ચ વિષજિદ્ધિતમ્| |૨૨|

Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26

| આમાશયગતે સ્વેદમૂર્ચ્છાધ્માનમદભ્રમાઃ||૨૨|| રોમહર્ષો વમિર્દાહશ્ચક્ષુર્હૃદયરોધનમ્| બિન્દુભિશ્ચાચયોઽઙ્ગાનાં, પક્વાશયગતે પુનઃ||૨૩|| અનેકવર્ણં વમતિ મૂત્રયત્યતિસાર્યતે| તન્દ્રા કૃશત્વં પાણ્ડુત્વમુદરં બલસઙ્ક્ષયઃ||૨૪|| તયોર્વાન્તવિરિક્તસ્ય હરિદ્રે કટભીં ગુડમ્| સિન્દુવારિતનિષ્પાવબાષ્પિકાશતપર્વિકાઃ||૨૫|| તણ્ડુલીયકમૂલાનિ કુક્કુટાણ્ડમવલ્ગુજમ્| નાવનાઞ્જનપાનેષુ યોજયેદ્વિષશાન્તયે||૨૬||

Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28

વિષભુક્તાય દદ્યાચ્ચ શુદ્ધાયોર્ધ્વમધસ્તથા| સૂક્ષ્મં તામ્રરજઃ કાલે સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્||૨૭|| શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્| |૨૮|

Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29

હેમ્નિ દત્તે સતિ, યો ગુણઃ સ્યાત્તમાહ | ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે પદ્મપત્રેઽમ્બુવદ્વિષમ્||૨૮|| જાયતે વિપુલં ચાયુર્ગરેઽપ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ| |૨૯|

Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29

| વિરુદ્ધમપિ ચાહારં વિદ્યાદ્વિષગરોપમમ્||૨૯||

Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31

તદેવ વિરુદ્ધભોજનમાહ આનૂપમામિષં માષક્ષૌદ્રક્ષીરવિરૂઢકૈઃ| વિરુધ્યતે સહ બિસૈર્મૂલકેન ગુડેન વા||૩૦|| વિશેષાત્પયસા મત્સ્યા મત્સ્યેષ્વપિ ચિલીચિમઃ| |૩૧|

Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32

વિરુદ્ધમમ્લં પયસા સહ સર્વં ફલં તથા||૩૧|| તદ્વત્કુલત્થવરકકઙ્ગુવલ્લમકુષ્ટકાઃ|૩૨|

Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32

| ભક્ષયિત્વા હરિતકં મૂલકાદિ પયસ્ત્યજેત્||૩૨||

Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36

વારાહં શ્વાવિધા નાદ્યાદ્દધ્ના પૃષતકુક્કુટૌ| આમમાંસાનિ પિત્તેન, માષસૂપેન મૂલકમ્||૩૩|| અવિં કુસુમ્ભશાકેન, બિસૈઃ, સહ વિરૂઢકમ્| માષસૂપગુડક્ષીરદધ્યાજ્યૈર્લાકુચં ફલમ્||૩૪|| ફલં કદલ્યાસ્તક્રેણ દધ્ના તાલફલેન વા| કણોષણાભ્યાં મધુના કાકમાચીં ગુડેન વા||૩૫|| સિદ્ધાં વા મત્સ્યપચને પચને નાગરસ્ય વા| સિદ્ધામન્યત્ર વા પાત્રે કામાત્તામુષિતાં નિશામ્||૩૬||

Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37

મત્સ્યનિસ્તલસ્નેહે સાધિતાઃ પિપ્પલીસ્ત્યજેત્| ` કાંસ્યે દશાહમુષિતં સર્પિરુષ્ણં ત્વરુષ્કરે||૩૭||

Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38

ભાસો વિરુધ્યતે શૂલ્યઃ કમ્પિલ્લસ્તક્રસાધિતઃ| |૩૮|

Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38

| એકધ્યં પાયસસુરાકૃશરાઃ પ્રિવર્જયેત્||૩૮||

Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39

મધુસર્પિર્વસાતૈલપાનીયાનિ દ્વિશસ્ત્રિશઃ| એકત્ર વા સમાંશાનિ વિરુધ્યન્તે પરસ્પરમ્||૩૯||

Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41

ભિન્નાંશે અપિ મધ્વાજ્યે દિવ્યવાર્યનુપાનતઃ| મધુપુષ્કરબીજં ચ, મધુમૈરેયશાર્કરમ્||૪૦|| મન્થાનુપાનઃ ક્ષૈરેયો, હારિદ્રઃ કટુતૈલવાન્| |૪૧|

Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41

| ઉપોદકાઽતિસારાય તિલકલ્કેન સાધિતા||૪૧||

Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42

બલાકા વારુણિયુક્તા કુલ્માષૈશ્ચ વિરુધ્યતે| ભૃષ્ટા વરાહવસયા સૈવ સદ્યો નિહન્ત્યસૂન્||૪૨||

Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43

તદ્વત્તિત્તિરિપત્રાઢ્યગોધાલાવકપિઞ્જલાઃ| એરણ્ડેનાગ્નિના સિદ્ધાસ્તત્તૈલેન વિમૂર્ચ્છિતાઃ||૪૩||

Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44

હારીતમાંસં હારિદ્રશૂલકપ્રોતપાચિતમ્| હરિદ્રાવહ્નિના સદ્યો વ્યાપાદયતિ જીવિતમ્||૪૪||

Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45

ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં તદેવ ચ સમાક્ષિકમ્| |૪૫|

Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46

| યત્કિઞ્ચિદ્દોષમુત્ક્લેશ્ય ન હરેત્તત્સમાસતઃ||૪૫|| વિરુદ્ધં| |૪૬|

Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46

શુદ્ધિરત્રેષ્ટા શમો વા તદ્વિરોધિભિઃ| |૪૬|

Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46

ન ચ શોધનશમનરૂપ એવોપક્રમોઽત્રેત્યાહ- | દ્રવ્યૈસ્તૈરેવ વા પૂર્વં શરીરસ્યાભિસંસ્કૃતિઃ||૪૬||

Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47

વ્યાયામસ્નિગ્ધદીપ્તાગ્નિવયઃસ્થબલશાલિનામ્| વિરોધ્દ્યપિ ન પીડાયૈ સાત્મ્યમલ્પં ચ ભોજનમ્||૪૭||

Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48

પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તં પાદપાદેન વા ત્યજેત્| નિષેવેત હિતં તદ્વદેકદ્વિત્ર્યન્તરીકૃતમ્||૪૮||

Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41

એવમનેન ક્રમેણાપથ્યદોષાસ્ત્યક્તાઃ પીડાયૈ ન ભવન્તિ, પથ્યગુણાશ્ચ સંવર્ધિતાઃ સ્થિરતાં પ્રાપ્નુવન્તિ| ઇત્યત આહ અપથ્યમપિ હિ ત્યક્તં શીલિતં પથ્યમેવ વા| સાત્મ્યાસાત્મ્યવિકારાય જાયતે સહસાઽન્યથા||૪૧||

Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50

ક્રમેણ ત્વપથ્યત્યાગપથ્યશીલને વિધીયમાને ગુણાય સ્યાતામિતિ દર્શયતિ ક્રમેણાપચિતા દોષાઃ ક્રમેણોપચિતા ગુણાઃ| સન્તો યાન્ત્યપુનર્ભાવમપ્રકમ્પ્યા ભવન્તિ ચ||૫૦||

Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51

સામ્પ્રતમહિતાહારસેવનં સદા ત્યાજ્યમિતિ સદ્યુક્તિં દર્શયતિ અત્યન્તસન્નિધાનાનાં દોષાણાં દૂષણાત્મનામ્| અહિતૈર્દૂષણં ભૂયો ન વિદ્વાન્ કર્તુમર્હતિ||૫૧||

Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52

એતત્પ્રસઙ્ગેન ચેદમાહ આહારશયનાબ્રહ્મચર્યેર્યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ| શરીરં ધાર્યતે નિત્યમાગારમિવ ધારણૈઃ||૫૨||

Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2

આહારો વર્ણિતસ્તત્ર તત્ર તત્ર ચ વક્ષ્યતે| ||૨||

Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54

શયનાબ્રહ્મચર્યયોસ્ત્વિહૈવ વિધિં વક્તુકામ આહ- | નિદ્રાયત્તં સુખં દુઃખં પુષ્ટિઃ કાર્શ્યં બલાબલમ્||૫૩|| વૃષતા ક્લીબતા જ્ઞાનમજ્ઞાનં જીવિતં ન ચ| |૫૪|

Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55

સામ્પ્રતં દુષ્ટનિદ્રાં નિર્દિશતિ- | અકાલેઽતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ન ચ નિદ્રા નિષેવિતા||૫૪|| સુખાયુષી પરાકુર્યાત્ કાલરાત્રિરિવાપરા| |૫૫|

Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56

અથ નિદ્રાગુણપ્રસઙ્ગેન તત્પ્રતિપક્ષભૂતસ્ય જાગરણસ્યાપિ ગુણમાહ | રાત્રૌ જાગરણં રૂક્ષં, સ્નિગ્ધં પ્રસ્વપનં દિવા||૫૫|| અરૂક્ષમનભિષ્યન્દિ ત્વાસીનપ્રચલાયિતમ્| |૫૬|

Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59

યદિ સ્નિગ્ધત્વાદભિષ્યન્દી દિવાસ્વપ્નઃ, તત્કિં કદાચિદપિ ન કાર્યઃ? ઇત્યાહ- ગ્રીષ્મે વાયુચયાદાનરૌક્ષ્યરાત્ર્યલ્પભાવતઃ||૫૬|| દિવાસ્વપ્નો હિતોઽન્યસ્મિન્ કફપિત્તકરો હિ સઃ| મુક્ત્વા તુ ભાષ્યયાનાધ્વમદ્યસ્ત્રીભારકર્મભિઃ||૫૭|| ક્રોધશોકભયૈઃ ક્લાન્તાન્ શ્વાસહિધ્માતિસારિણઃ| વૃદ્ધબાલાબલક્ષીણક્ષતતૃટ્શૂલપીડિતાન્||૫૮|| અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્ દિવાસ્વપ્નોચિતાનપિ| ધાતુસામ્યં તથા હ્યેષાં શ્લેષ્મા ચાઙ્ગાનિ પુષ્યતિ||૫૯||

Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60

બહુમેદઃકફાઃ સ્વપ્યુઃ સ્નેહનિત્યાશ્ચ નાહનિ| વિષાર્તઃ કણ્ઠરોગી ચ નૈવ જાતુ નિશાસ્વપિ||૬૦||

Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61

અકાલશયનાન્મોહજ્વરસ્તૈમિત્યપીનસાઃ| શિરોરુક્શોફહૃલ્લાસસ્રોતોરોધાગ્નિમન્દતાઃ||૬૧||

Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63

અત્ર ચ કા ચિકિત્સા? ઇત્યાહ તત્રોપવાસવમનસ્વેદનાવનમૌષધમ્| યોજયેદતિનિદ્રાયાં તીક્ષ્ણં પ્રચ્છર્દનાઞ્જનમ્||૬૨|| નાવનં લઙ્ઘનં ચિન્તાં વ્યવાયં શોકભીક્રુધઃ| એભિરેવ ચ નિદ્રાયા નાશઃ શ્લેષ્માતિસઙ્ક્ષયાત્||૬૩||

Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64

સમ્પ્રતિ નિદ્રાનાશજાન્ વિકારાનાચષ્ટે નિદ્રાનાશાદઙ્ગમર્દશિરોગૌરવજૃમ્ભિકાઃ| જાડ્યગ્લાનિભ્રમાપક્તિતન્દ્રા રોગાશ્ચ વાતજાઃ||૬૪||

Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65

યથાકાલમતો નિદ્રાં રાત્રૌ સેવેત સાત્મ્યતઃ| અસાત્મ્યાજ્જાગરાદર્ધં પ્રાતઃ સ્વપ્યાદભુક્તવાન્||૬૫||

Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68

શીલયેન્મન્દનિદ્રસ્તુ ક્ષીરમદ્યરસાન્ દધિ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમૂર્ધકર્ણાક્ષિતર્પણમ્||૬૬|| કાન્તાબાહુલતાશ્લેષો નિર્વૃતિઃ કૃતકૃત્યતા| મનોઽનુકૂલા વિષયાઃ કામં નિદ્રાસુખપ્રદાઃ||૬૭|| બ્રહ્મચર્યરતેર્ગ્રામ્યસુખનિઃસ્પૃહચેતસઃ| નિદ્રા સન્તોષતૃપ્તસ્ય સ્વં કાલે નાતિવર્તતે||૬૮||

Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72

યદા તુ ગ્રામ્યધર્મેણ વિના ન રતિઃ, અપત્યાર્થિતા વા, તદા તદધિકારાર્થમુચ્યતે ગ્રામ્યધર્મે ત્યજેન્નારીમનુત્તાનાં રજસ્વલામ્| અપ્રિયામપ્રિયાચારાં દુષ્ટસઙ્કીર્ણમેહનામ્||૬૯|| અતિસ્થૂલકૃશાં સૂતાં ગર્ભિણીમન્યયોષિતમ્| વર્ણિનીમન્યયોનિં ચ ગુરુદેવનૃપાલયમ્||૭૦|| ચૈત્યશ્મશાનાઽઽયતનચત્વરામ્બુચતુષ્પથમ્| પર્વાણ્યનઙ્હ્ગં દિવસં શિરોહૃદયતાડનમ્||૭૧|| અત્યાશિતોઽધૃતિઃ ક્ષુદ્વાન્ દુઃસ્થિતાઙ્ગઃ પિપાસિતઃ| બાલો વૃદ્ધોઽન્યવેગાર્તસ્ત્યજેદ્રોગી ચ મૈથુનમ્||૭૨||

Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73

સમ્પ્રતિ ઋતુવિશેષેષુ નિધુવનં નિયમયતિ સેવેત કામતઃ કામં તૃપ્તો વાજીકૃતાં હિમે| ત્ર્યહાદ્વસન્તશરદોઃ પક્ષાદ્વર્ષાનિદાઘયોઃ||૭૩||

Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74

ભ્રમક્લમોરુદૌર્બલ્યબલધાત્વિન્દ્રિયક્ષયાઃ| અપર્વમરણં ચ સ્યાદન્યથા ગચ્છતઃ સ્ત્રિયમ્||૭૪||

Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75

સ્મૃતિમેધાયુરારોગ્યપુષ્ટીન્દ્રિયયશોબલૈઃ| અધિકા મન્દજરસો ભવન્તિ સ્ત્રીષુ સંયતાઃ||૭૫||

Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76

સ્નાનાનુલેપનહિમાનિલખણ્ડખાદ્ય શીતામ્બુદુગ્ધરસયૂષસુરાપ્રસન્નાઃ| સેવેત ચાનુ શયનં વિરતૌ રતસ્ય તસ્યૈવમાશુ વપુષઃ પુનરેતિ ધામ||૭૬||

Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7

એતઞ્ચ સર્વં પૂર્વોક્તં હિતાહિતં વૈદ્ય એવ વેત્તિ| તસ્માદ્વૈદ્યસ્ય સર્વથા શરીરં રાજ્ઞા નિવેદ્યમિતિ દર્શયન્નાહ શ્રુતચરિતસમૃદ્ધે કર્મદક્ષે દયાલૌ ભિષજિ નિરનુબન્ધં દેહરક્ષાં નિવેશ્ય| ભવતિ વિપુલતેજઃસ્વાસ્થ્યકીર્તિપ્રભાવઃ સ્વકુશલફલભોગી ભૂમિપાલશ્ચિરાયુઃ||૭૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નરક્ષા નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||