7. annarakṣādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅನ್ನಪಾನಸ್ವರೂಪಂ ಶರೀರಸನ್ಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ಪಥ್ಯಮಪಿ ಚಾನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಾದ್ಯುಪಹತಂ ರೋಗಾಯ ಮೃತ್ಯವೇ ವಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅತಸ್ತದ್ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯೋಽಯಮಾರಭ್ಯತೇ-

Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3

ಅಥಾತೋಽನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨|| )||೩||

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ ರಕ್ಷಾ-ಅನ್ನರಕ್ಷಾ| ಸೋಪದಿಷ್ಟಾ ಯತ್ರಾಧ್ಯಾಯೇ, ಸೋಽಪ್ಯುಪಚಾರಾದನ್ನರಕ್ಷೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ, ಶಿಶುಪಾಲವಧಃ ಕಾವ್ಯಮಿತಿ| ಶೇಷಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮತ್ರ ಪೂರ್ವವತ್ಕಾರ್ಯಮ್|

Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1

ರಾಜಾ ರಾಜಗೃಹಾಸನ್ನೇ ಪ್ರಾಣಾಚಾರ್ಯಂ ನಿವೇಶಯೇತ್| ಸರ್ವದಾ ಸ ಭವತ್ಯೇವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರತಿಜಾಗೃವಿಃ||೧||

ಸ೦-ರಾಜಾ-ನೃಪಃ, ಪ್ರಾಣಾಚಾರ್ಯಂ-ವೈದ್ಯಂ, ರಾಜಗೃಹಾಸನ್ನೇ ನಿವೇಶಯೇತ್-ಆವಾಸಯೇತ್| ಏವಂ ಸತಿ ಯೋ ಗುಣಃ ಸ್ಯಾತ್ತಮಾಹ-ಸರ್ವದೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಂ ರಾತ್ರಿದಿವಸಮೇವ, ನೃಪಭವನಸಮೀಪಸ್ಥಿತಃ ಸಃ-ವೈದ್ಯಃ ಸರ್ವತ್ರ-ಅನ್ನಪಾನಶಯನಮಾಲ್ಯಾದೌ, ಪ್ರತಿಜಾಗೃವಿಃ-ದತ್ತಾವಧಾನೋ ಭವತಿ|

Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2

ನನು, ಕಿಮೇವಂ ಕ್ರಿಯತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಅನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಾದ್ರಕ್ಷೇದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಮಹೀಪತೇಃ| ಯೋಗಕ್ಷೇಮೌ ತದಾಯತ್ತೌ ಧರ್ಮಾದ್ಯಾ ಯನ್ನಿಬನ್ಧನಾಃ||೨||

ಸ೦-ಮಹೀಪತೇಃ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯನ್ನಪಾನಂ ವಿಷಾತ್-ವಿಷಸಂಸ್ಪರ್ಶಾತ್, ವಿಶೇಷೇಣ-ಅತಿಶಯೇನ ರಕ್ಷೇತ್| ಅನ್ನಪಾನಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಯನವಸ್ತ್ರಗನ್ಧರತ್ನಮಾಲ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಪರಿರಕ್ಷ್ಯತ್ವಾತ್| ನನು, ಕಿಮಿತಿ, ನೃಪಾನ್ನಪಾನಾದಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ಷೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಃ-ಅನ್ನವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕ್ಷೇಮಃ-ತೇಷಾಮನ್ನಾದೀನಾಂ ಚೌರಾದ್ಯುಪದ್ರವರಕ್ಷಣಾತ್| ದ್ವಾವಪ್ಯೇತೌ ತದಾಯತ್ತೌ-ನೃಪಾಯತ್ತೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್| ಕ್ಷೇಮಶಬ್ದೋಽರ್ಧರ್ಚಾದಿಃ| ಧರ್ಮಾದ್ಯಾ ಇತಿ ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಮೋಕ್ಷಾಃ| ಯನ್ನಿಬನ್ಧನಾಃ-ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಿಬನ್ಧನಾಃ|

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಿಷದುಷ್ಟಸ್ಯ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ ಓದನೋ ವಿಷವಾನ್ ಸಾನ್ದ್ರೋ ಯಾತ್ಯವಿಸ್ತ್ರಾವ್ಯತಾಮಿವ| ಚಿರೇಣ ಪಚ್ಯತೇ ಪಕ್ವೋ ಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತೋಪಮಃ||೩|| ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯೋಷ್ಮಾ ಮೋಹಮೂರ್ಛಾಪ್ರಸೇಕಕೃತ್| ಹೀಯತೇ ವರ್ಣಗನ್ಧಾದ್ಯೈಃ ಕ್ಲಿದ್ಯತೇ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಚಿತಃ||೪||

ಸ೦-ವಿಷವಾನೋದನಃ ಸಾನ್ದ್ರೋ-ವಿಲೇಪ್ಯಾಕಾರಃ| ತಥಾ, ವಿಸ್ರಾವಯಿತುಂ ಶಕ್ಯೋ-ವಿಸ್ರಾವ್ಯಃ, ನೈವಂ ಯೋಽಸೌ-ಅವಿಸ್ರಾವ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ, ಅವಿಸ್ರಾವ್ಯತಾಮಿವ ಯಾತಿ| ಚಿರೇಣ ಕಾಲೇನ ಪಚ್ಯತೇ| ಪಕ್ವಶ್ಚ ಪರ್ಯುಷಿತಭಕ್ತಮುಪಮಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಪರ್ಯುಷಿತೋಪಮೋ ಭವೇತ್, ನಿರೂಷ್ಮಾ ಸ್ತಬ್ಧಶ್ಚ ಸದ್ಯೋಽವತಾರಿತೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಚ ಭಕ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯೋಷ್ಮಾ ಮೋಹಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಮಯೂರಕಣ್ಠೇನ ತುಲ್ಯೋ ನಾನಾವರ್ಣೋ ಮಯೂರಕಣ್ಠತುಲ್ಯಃ, ಸ ಚಾಸಾವೂಷ್ಮಾ ಚೇತಿ| ಊಷ್ಮಾ-ಬಾಷ್ಪಃ| ತಥಾ, ಅಸಾವೋದನೋ ವರ್ಣಗನ್ಧಾದ್ಯೈರ್ಹೀಯತೇ| ಆದಿ (ದ್ಯ) ಶಬ್ದೇನ ರಸಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕ್ಲಿದ್ಯತೇ-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಜಲಮಧ್ಯಕ್ಷಿಪ್ತತೈಲಬಿನ್ದುಸದೃಶೈಶ್ಚನ್ದ್ರಿಕೈರಾಚಿತೋ ಭವತಿ| ಇತಿ ಚಕ್ಷುರಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಾ|

Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6

ವ್ಯಞ್ಜನಾನಾಂ ಪರೀಕ್ಷಾಮಾಹ ವ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯಾಶು ಶುಷ್ಯನ್ತಿ ಧ್ಯಾಮಕ್ವಾಥಾನಿ ತತ್ರ ಚ| ಹೀನಾಽತಿರಿಕ್ತಾ ವಿಕೃತಾ ಛಾಯಾ ದೃಶ್ಯೇತ ನೈವ ವಾ||೫|| ಫೇನೋರ್ಧ್ವರಾಜೀಸೀಮನ್ತತನ್ತುಬುದ್ಬುದಸಮ್ಭವಃ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿರಸಾ ರಾಗಾಃ ಖಾಣ್ಡವಾಃ ಶಾಕಮಾಮಿಷಮ್||೬||

ಸ೦-ವ್ಯಞ್ಜನಾನಿ-ವಾರ್ತಾಕಾದೀನಿ ದಧಿತಕ್ರದಾಡಿಮಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನಿ, ಆಶು-ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶುಷ್ಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ಧ್ಯಾಮೋ-ಮಲಿನಃ ಕ್ವಾಥೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ತತ್ರ ಚ-ತೇಷು ವ್ಯಞ್ಜನವತ್ಸು ಕ್ವಾಥೇಷು, ಹೀನಾ-ಭುಜಾದಿಹೀನಾ, ಅಧಿಕಾ, ವಿಕೃತಾ-ಶಿರೋವಿರಹಾದಿಲಕ್ಷಣವಿಕಾರೋಪೇತಾ ಚಾತ್ಮೀಯಾ ಛಾಯಾ-ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಂ, ದೃಶ್ಯತೇ| ನೈವ ವಾ-ಕೀದೃಶ್ಯಪಿ ಛಾಯಾ ನ ದೃಶ್ಯತೇ| ನ ಚೇದಮರಿಷ್ಟಮ್, ಸನಿಮಿತ್ತತ್ವಾತ್| ತೇಷ್ವೇವ ವ್ಯಞ್ಜನೇಷು ಫೇನಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಭವಃ| ತತ್ರೇತಿ ಪ್ರಕೃತವ್ಯಞ್ಜನೋಪಲಕ್ಷಿತೇಷು ಸರ್ವದ್ರವೇಷ್ವೇವ| ವಿಶೇಷೇಣ ಪುನರ್ಲವಣೋಲ್ಬಣದ್ರವೇ ಫೇನಮಾಲಾ| ಊರ್ಧ್ವರಾಜೀಸಮ್ಭವಂ ತು ರಸಕಾದಿಷು ಸ್ವಯಂ ದರ್ಶಯಿಷ್ಯತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿರಸಾ ರಾಗಾ ಇತಿ| ರಾಗಾಃ-ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಕೃತಾಃ, ಋತುಚರ್ಯೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಃ, ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ವಿರಸಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ಕ್ವಚಿದ್ರಾಗೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಮ್| ಕ್ವಚಿದ್ರಸೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವಿರಸತ್ವಮ್| ಏವಂ ಖಾಣ್ಡವೋಽಪಿ| ಶಾಕಮಾಮಿಷಂ ಚ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ-ಸ್ಥಾನೇ ಸ್ಥಾನೇ ತ್ರುಟಿತಮ್, ವಿರಸಂ ಚ|

Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12

ಯತ್ರ ದ್ರವೇ ಯಾದೃಶೀ ರಾಜೀ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಾಂ ವಿಶೇಷತೋ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ನೀಲಾ ರಾಜೀ ರಸೇ, ತಾಮ್ರಾ ಕ್ಷೀರೇ, ದಧನಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಶ್ಯಾವಾಽಽಪೀತಾಸಿತಾ ತಕ್ರೇ, ಘೃತೇ ಪಾನೀಯಸನ್ನಿಭಾ||೭|| ಮಸ್ತುನಿ ಸ್ಯಾತ್ಕಪೋತಾಭಾ, ರಾಜೀ ಕೃಷ್ಣಾ ತುಷೋದಕೇ| ಕಾಲೀ ಮದ್ಯಾಮ್ಭಸೋಃ, ಕ್ಷೌದ್ರೇ ಹರಿತ್ತೈಲೇಽರುಣೋಪಮಾ||೮|| ಪಾಕಃ ಫಲಾನಾಮಾಮಾನಾಂ ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪರಿಕೋಥನಮ್| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾರ್ದ್ರಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಸ್ಯಾತಾಂ ಮ್ಲಾನಿವಿವರ್ಣತೇ||೯|| ಮೃದೂನಾಂ ಕಠಿನಾನಾಂ ಚ ಭವೇತ್ಸ್ಪರ್ಶವಿಪರ್ಯಯಃ| ಮಾಲ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಿತಾಗ್ರತ್ವಂ ಮ್ಲಾನಿರ್ಗನ್ಧಾನ್ತರೋದ್ಭವಃ||೧೦|| ಧ್ಯಾಮಮಣ್ಡಲತಾ ವಸ್ತ್ರೇ, ಶದನಂ ತನ್ತುಪಕ್ಷ್ಮಣಾಮ್| ಧಾತುಮೌಕ್ತಿಕಕಾಷ್ಠಾಶ್ಮರತ್ನಾದಿಷು ಮಲಾಕ್ತತಾ||೧೧|| ಸ್ನೇಹಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಭಾಹಾನಿಃ ಸಪ್ರಭತ್ವಂ ತು ಮೃಣ್ಮಯೇ| |೧೨|

ಸ೦-ರಸೇ-ಮಾಂಸರಸೇ ವಿಷವತಿ, ನೀಲಾ-ನೀಲವರ್ಣಾ, ರಾಜೀ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏವಂ ಚಾಗ್ರೇಽಪಿ ರಾಜೀ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ಷೀರೇ-ಕ್ಷೀರಮಧ್ಯೇ, ತಾಮ್ರಾ-ತಾಮ್ರವರ್ಣಾ| ದಧನಿ-ದಧ್ನಿಶ್ಯಾವಾ| ತಕ್ರೇ ಆಪೀತಾಸಿತಾ-ಆನೀಲಪೀತಾ| ಘೃತೇ ಸಲಿಲನಿಭಾ| ಮಸ್ತುನಿ ಕಪೋತಾಭಾ| ತುಷೋದಕೇ-ಕಾಞ್ಜಿಕೇ, ರಾಜೀ ಕೃಷ್ಣಾ| ಮದ್ಯೇಽಮ್ಭಸಿ ಚ ಕಾಲೀ| ಮಾಕ್ಷಿಕೇ ಹರಿದ್ವರ್ಣಾ| ತೈಲೇಽರುಣೋಪಮಾ-ಈಷಲ್ಲೋಹಿತವರ್ಣಾ| ಉದಾಹರಣಮಾತ್ರಂ ತ್ವೇತತ್, ತೇನ ವಸಾಗನ್ಧಸ್ಯ ಚ ತೈಲೇ ಸಮ್ಭವಃ, ದ್ರವೌಷಧಸ್ಯ ಕಪಿಲಾ, ಇತಿ| ತಥಾ, ಆಮಾನಾಂ ಫಲಾನಾಂ ಪಾಕಃ| ಪಕ್ವಾನಾಂ ಪರಿಕೋಥನಂ-ಶಾತನಂ ಭವತಿ| ಆರ್ದ್ರಶುಷ್ಕಾಣಾಂ ಯಥಾ ಸಂಖ್ಯಂ ಮ್ಲಾನತಾ-ಶುಷ್ಕಾಭಾಸತ್ವಮ್, ತಥಾ ವಿವರ್ಣತಾ-ಶ್ಯಾವತ್ವಾದಿ ಲಕ್ಷಣಾ| ಮೃದೂನಾಂ ಕಠಿನತ್ವಮ್, ಕಠಿನಾನಾಂ ಮೃದುತ್ವಮ್, ಅಯಂ ಸ್ಪರ್ಶವಿಪರ್ಯಯಃ| ಮಾಲ್ಯಸ್ಯ-ಪುಷ್ಪಸ್ಯ, ಸ್ಫುಟಿತಂ-ವಿಶೀರ್ಣಂ, ಅಗ್ರಂ-ಪ್ರಾನ್ತೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ಸ್ಫುಟಿತಾಗ್ರಮ್, ತಸ್ಯ ಭಾವಸ್ತತ್ತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಮ್ಲಾನ್ಯುದ್ಭವೋ-ಮ್ಲಾನತಾ, ಗನ್ಧಾನ್ತರೋದ್ಭವಃ-ಸ್ವಗನ್ಧನಾಶೋಽನ್ಯಗನ್ಧಸಮ್ಭವಶ್ಚ| ಧ್ಯಾಮಾನಿ-ಮಲಿನಾನಿ, ಮಣ್ಡಲಾನಿ-ವೃತ್ತಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಭಾವೋ ಧ್ಯಾಮಮಣ್ಡಲತಾ, ವಸ್ತ್ರೇ-ಆಸ್ತರಣಪ್ರಾವರಣಾದಿರೂಪೇ ಸ್ಯಾತ್| ಶದನಂ-ಶಾತಃ ಪಾತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೇಷಾಮ್ ? ತನ್ತುಪಕ್ಷ್ಮಣಾಮ್,-ತನ್ತೂನಾಂ-ಸೂತ್ರಾಣಾಂ ಪಕ್ಷ್ಮಣಾಂ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವವರ್ತಿನಾಂ, ವಸ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಮೇವ| ಧಾತುಃ-ಸುವರ್ಣಾದಿಃ ಮೌಕ್ತಿಕಂ-ಮುಕ್ತಾ, ಕಾಷ್ಠಂ-ದಾರು, ಅಶ್ಮಾ-ಪಾಷಾಣಃ, ರತ್ನಾನಿ-ವಜ್ರಮರಕತಾದೀನಿ, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶಙ್ಖಶುಕ್ತ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ, ತೇಷು ಮಲಾಕ್ತತಾ-ಪಙ್ಕಮಲೋಪದಿಗ್ಧತಾ| ಸ್ನೇಹಹಾನಿಃ-ತೇಷಾಮೇವ ಧಾತ್ವಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ವ್ಯಪಗಮಃ| ಏವಂ ಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಭಾಹಾನಿಃ| ಮೃಣ್ಮಯೇ ತು ಭಾಣ್ಡೇ ಸವಿಷೇ ನಿಷ್ಪ್ರಭೇಽಪಿ ಸಪ್ರಭತ್ವಮ್|

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13

ಇದಾನೀಂ ಯೋ ವಿಷಂ ದದಾತಿ, ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ | ವಿಷದಃ ಶ್ಯಾವಶುಷ್ಕಾಸ್ಯೋ ವಿಲಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷತೇ ದಿಶಃ||೧೨|| ಸ್ವೇದವೇಪಥುಮಾಂಸ್ತ್ರಸ್ತೋ ಭೀತಃ ಸ್ಖಲತಿ ಜೃಮ್ಭತೇ| |೧೩|

ಸ೦-ವಿಷಂ ದದಾತೀತಿ-ವಿಷದೋ ನರಃ, ಶ್ಯಾವಂ-ಶ್ಯಾಮಂ ಶುಷ್ಕಮಾಸ್ಯಂಮುಖಂ, ಯಸ್ಯಾಸೌ ಶ್ಯಾವಶುಷ್ಕಾಸ್ಯಃ,-ಶ್ಯಾಮಶುಷ್ಕವದನಃ| ಕಿಂ ಕರೋತಿ? ವಿಲಕ್ಷೋ ವೀಕ್ಷತೇ ದಿಶಃ,- ದಿಶ ಇತಿ ಸಮನ್ತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಲಕ್ಷ ಇತಿ ಲಜ್ಜಾವಾನ್, ವೀಕ್ಷತೇ-ಅವಲೋಕಯತಿ| ಕಿಞ್ಚ, ಸ್ವದೋಷಶಙ್ಕಯಾ ಸ್ವೇದವಾನ್, ವೇಪಥುಮಾನ್, ತ್ರಸ್ತಃ-ಶರೀರೇಣ ಜಾತಕಮ್ಪತ್ವಾತ್, ಭೀತಃ-ಚಿತ್ತೇನ ಸೋದ್ವೇಗತಯೋಪಲಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಸ್ತಮ್ಭಕುಡ್ಯಾದಿಭಿರಾತ್ಮಾನಮನ್ತರ್ಧಾಪಯಿತುಮಿಚ್ಛನ್ನಿತಸ್ತತೋ ಗಚ್ಛಂಶ್ಚ ಸ್ಖಲಿತಗತಿರ್ಭವತಿ, ತತ ಆಹ-ಸ್ಖಲತಿ| ಪುನಃಪುನಶ್ಚ ಜೃಮ್ಭಾಂ ಕರೋತಿ, ತೇನಾಹ ಜೃಮ್ಭತೇ| ಉಪಲಕ್ಷ್ಣಂ ಚೇದಂ ತತ್ತತ್ಕಾಲಭಾವಿನೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಣಾಮ್| ತದ್ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೮)-"ಅಸ್ಥಾನಹಾಸೀ, ಪೃಷ್ಟೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಮುತ್ತರಂ ದದಾತಿ ನೈವ ವಾ ದದಾತಿ, ವಿವಕ್ಷುರ್ಮುಹ್ಯತಿ, ಅಙ್ಗುಲೀಃ ಸ್ಫೋಟಯತಿ, ಶಿರಃ ಕಣ್ಡೂಯತೇ, ಓಷ್ಠೌ ಲೇಢಿ, ಭುವಂ ವಿಲಿಖತಿ, ಕ್ರಿಯಾಸು ತ್ವರತೇ, ವಿಪರೀತಮಾಚರತಿ, ಸ್ವಭೂಮೌ ಚ ನಾವತಿಷ್ಠತೇ|" ಇತಿ|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ಇದಾನೀಂ ಸವಿಷಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ | ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ನಂ ಸವಿಷಂ ತ್ವಗ್ನಿರೇಕಾವರ್ತಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ||೧೩|| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿರನರ್ಚಿರ್ವೋಗ್ರಗನ್ಧವಾನ್| |೧೪|

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಚಟಚಟಾಯತೇ, ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಾವರ್ತ ಇತಿ ಏಕ ಏವಾವರ್ತೋ ಯಸ್ಯ, ಸಂಹತಸರ್ವಜ್ವಾಲತ್ವಾದಸಾವೇಕಾವರ್ತಃ| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ,-ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ತಸ್ಯ ಕಣ್ಠಃ-ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಃ, ತಸ್ಯೇವಾಭಾ ಯಯೋರ್ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೋಸ್ತೇ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭೇ, ತೇ ತಾದೃಶೇ ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೀ ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರಸೌ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮರ್ಚಿಃ ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಧೂಮಜ್ವಾಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾ-ಅಜ್ವಾಲ ಇತಿ ವಾ| ಉಗ್ರಗನ್ಧವಾನಿತಿ ಕುಣಪಗನ್ಧವಾನ್| ನಿದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ಧೂಮೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೇಕರೋಮಹರ್ಷಶಿರೋವೇದನಾಪೀನಸದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಕುಲತಾ ಅಪ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ|

Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18

ಸ್ನೇಹಲವಣಯೋಗಾದಪ್ಯಗ್ನಿರೇವಂ ಸ್ಯಾತ್, ಅತಃ ಪಕ್ಷಿಮೃಗೈರಪಿ ಪರೀಕ್ಷಾಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ | ಮ್ರೀಯನ್ತೇ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪ್ರಾಶ್ಯ ಕಾಕಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ಭವೇತ್|೧೪| ಉತ್ಕ್ರೋಶನ್ತಿ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವೈತಚ್ಛುಕದಾತ್ಯೂಹಸಾರಿಕಾಃ| ಹಂಸಃ ಪ್ರಸ್ಖಲತಿ, ಗ್ಲಾನಿರ್ಜೀವಞ್ಜೀವಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||೧೫|| ಚಕೋರಸ್ಯಾಽಕ್ಷಿವೈರಾಗ್ಯಂ, ಕ್ರೌಞ್ಚಸ್ಯ ಸ್ಯಾನ್ಮದೋದಯಃ| ಕಪೋತಪರಭೃದ್ದಕ್ಷಚಕ್ರವಾಕಾ ಜಹತ್ಯಸೂನ್||೧೬|| ಉದ್ವೇಗಂ ಯಾತಿ ಮಾರ್ಜಾರಃ ಶಕೃನ್ಮುಞ್ಚತಿ ವಾನರಃ| ಹೃಷ್ಯೇನ್ಮಯೂರಸ್ತದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಮನ್ದತೇಜೋ ಭವೇದ್ವಿಷಮ್||೧೭|| ಇತ್ಯನ್ನಂ ವಿಷವಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತ್ಯಜೇದೇವಂ ಪ್ರಯತ್ನತಃ| ಯಥಾ ತೇನ ವಿಪದ್ಯೇರನ್ನಪಿ ನ ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವಃ||೧೮||

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಮ್ರಿಯನ್ತೇ-ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಸವಿಷೇಽನ್ನೇ ನ ನಿಲೀಯನ್ತೇ, ನಿಲೀನಾಸ್ತು ಸದ್ಯೋ ವಿಪದ್ಯನ್ತೇ| ವಿಷದುಷ್ಟಾಹಾರಾತ್ ಕಾಕಃ ಕ್ಷಾಮಸ್ವರೋ ಭವೇತ್| ಉತ್ಕ್ರೋಶನ್ತಿ-ಉಚ್ಚೈಃ ಕೂಜನ್ತಿ, ದರ್ಶನಾದೇವ ಶುಕದಾತ್ಯೂಹಸಾರಿಕಾಃ| ವಿಷದರ್ಶನಮಾತ್ರಾದೇವ ಚ ಹಂಸಗತಿಃ ಸ್ಖಲತಿ| ಗ್ಲಾನಿರ್ಜೀವಞ್ಜೀವಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಮರಣಮಪಿ ಕಸ್ಯಚಿನ್ನ ಗ್ಲಾನಿರೇವ, ಏವಂ ಜೀವಞ್ಜೀವಕಸ್ಯ| ಚಕೋರಸ್ಯ ಅಕ್ಷಿವಿರಕ್ತತಾ| 'ದೃಷ್ಟ್ವೈತತ್' ಇತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಕ್ರೌಞ್ಚಸ್ಯ ಮದೋದಯೋ-ಮದೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕಪೋತಪರಭೃದ್ದ್ದಕ್ಷಚಕ್ರವಾಕಾಸ್ತ್ಯಜನ್ತ್ಯಸೂನ್-ಪ್ರಾಣಾನ್ವಿಮುಞ್ಚನ್ತಿ, ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಮರಣದುಃಖಾಭ್ಯಾಹತಾಃ| ಉದ್ವಿಜತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾರ್ಜಾರಃ| ವಾನರಸ್ತು ಶಕೃತ್ಪುರೀಷಂ ಮುಞ್ಚತಿ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಪೃಷ್ಠತೋಮುಖೋ ರೋದಿತಿ ಚ| ತಥಾ, ಹೃಷ್ಯೇನ್ಮಯೂರಸ್ತದ್ದೃಷ್ಟ್ವಾ| ತದಿತಿ ಸವಿಷಾನ್ನಪರಾಮರ್ಶಃ| ದೃಷ್ಟ್ವೇತ್ಯನುವರ್ತಮಾನೇಽಪಿ ಪುನರ್ದೃಷ್ಟ್ವೇತಿ ವಚನಂ ಸರ್ವತ್ರ ಮಧ್ಯೇ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಮ್, ಆದ್ಯನ್ತಾಭ್ಯಂ ಗೃಹೀತತ್ವಾತ್| ವಿಷಂ ಚಾಸ್ಯ ದರ್ಶನಾದೇವ ಮನ್ದತೇಜಸ್ಕಂ ಭವತಿ| ಇತಿ-ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷಾಭಿಃ, ಅನ್ನಂ-ಭಕ್ತಾದಿ, ವಿಷವತ್-ವಿಷಸಂಸೃಷ್ಟಂ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತ್ಯಜೇದೇತತ್| ಕಥಮ್? ಪ್ರಯತ್ನತಃ-ಪ್ರಯತ್ನೇನ| ತಮೇವ ಪ್ರಯತ್ನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-ಯಥಾ-ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ತ್ಯಜ್ಯಮಾನೇನ, ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವೋ-ಮಕ್ಷಿಕಾದಯೋಽಪಿ, ತೇನ-ವಿಷೇಣ, ನ ವಿಪದ್ಯೇರನ್ ನ ನಶ್ಯೇಯುಃ ತಥಾ ತ್ಯಜೇತ್| ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವೋಽಪಿ ಕಿಂ ಪುನರ್ಮಹಾನ್ತಃ, ಇತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ಇದಾನೀಂ ಸವಿಷಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ | ಪ್ರಾಪ್ಯಾನ್ನಂ ಸವಿಷಂ ತ್ವಗ್ನಿರೇಕಾವರ್ತಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ||೧೩|| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿರನರ್ಚಿರ್ವೋಗ್ರಗನ್ಧವಾನ್| ||೧೪||

ಸ೦-ಸವಿಷಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಽಗ್ನಿಃ ಸ್ಫುಟತ್ಯತಿ-ಚಟಚಟಾಯತೇ, ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಾವರ್ತ ಇತಿ ಏಕ ಏವಾವರ್ತೋ ಯಸ್ಯ, ಸಂಹತಸರ್ವಜ್ವಾಲತ್ವಾದಸಾವೇಕಾವರ್ತಃ| ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮಾರ್ಚಿಃ,-ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ತಸ್ಯ ಕಣ್ಠಃ-ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಃ, ತಸ್ಯೇವಾಭಾ ಯಯೋರ್ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೋಸ್ತೇ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭೇ, ತೇ ತಾದೃಶೇ ಧೂಮಾರ್ಚಿಷೀ ಯಸ್ಯಾಗ್ನೇರಸೌ ಶಿಖಿಕಣ್ಠಾಭಧೂಮರ್ಚಿಃ ಇನ್ದ್ರಾಯುಧವದನೇಕವರ್ಣಧೂಮಜ್ವಾಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅನರ್ಚಿರ್ವಾ-ಅಜ್ವಾಲ ಇತಿ ವಾ| ಉಗ್ರಗನ್ಧವಾನಿತಿ ಕುಣಪಗನ್ಧವಾನ್| ನಿದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ಧೂಮೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೇಕರೋಮಹರ್ಷಶಿರೋವೇದನಾಪೀನಸದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಕುಲತಾ ಅಪ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ|

Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22

ಲಾಲಾ ಜಿಹ್ವೋಷ್ಠಯೋರ್ಜಾಡ್ಯಮೂಷಾ ಚಿಮಿಚಿಮಾಯನಮ್| ದನ್ತಹರ್ಷೋ ರಸಾಜ್ಞತ್ವಂ ಹನುಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ವಕ್ತ್ರಗೇ||೨೧|| ಸೇವ್ಯಾದ್ಯೈಸ್ತತ್ರ ಗಣ್ಡೂಷಾಃ ಸರ್ವಂ ಚ ವಿಷಜಿದ್ಧಿತಮ್| |೨೨|

ಸ೦-ವಕ್ತ್ರಗೇ-ಮುಖಪ್ರಾಪ್ತೇ, ಲಾಲಾ ಭವತಿ| ಜಿಹ್ವೋಷ್ಠಯೋರ್ಜಾಡ್ಯಂ ಭವತಿ, ಊಷಾದಯಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ರಸಾಜ್ಞತ್ವಂ-ಜಿಹ್ವಾ ರಸಂ ನ ಚೇತಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹನ್ವೋಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಸೇವ್ಯಾದ್ಯೈಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ, ಗಣ್ಡೂಷಾ ಹಿತಾಃ| ಸರ್ವಂ ಚ-ಅನ್ಯದಪಿ, ಯದ್ವಿಷಂ ಜಯತಿ ತದ್ಧಿತಮ್|

Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26

| ಆಮಾಶಯಗತೇ ಸ್ವೇದಮೂರ್ಚ್ಛಾಧ್ಮಾನಮದಭ್ರಮಾಃ||೨೨|| ರೋಮಹರ್ಷೋ ವಮಿರ್ದಾಹಶ್ಚಕ್ಷುರ್ಹೃದಯರೋಧನಮ್| ಬಿನ್ದುಭಿಶ್ಚಾಚಯೋಽಙ್ಗಾನಾಂ, ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ಪುನಃ||೨೩|| ಅನೇಕವರ್ಣಂ ವಮತಿ ಮೂತ್ರಯತ್ಯತಿಸಾರ್ಯತೇ| ತನ್ದ್ರಾ ಕೃಶತ್ವಂ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಮುದರಂ ಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ||೨೪|| ತಯೋರ್ವಾನ್ತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಹರಿದ್ರೇ ಕಟಭೀಂ ಗುಡಮ್| ಸಿನ್ದುವಾರಿತನಿಷ್ಪಾವಬಾಷ್ಪಿಕಾಶತಪರ್ವಿಕಾಃ||೨೫|| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಮೂಲಾನಿ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಮವಲ್ಗುಜಮ್| ನಾವನಾಞ್ಜನಪಾನೇಷು ಯೋಜಯೇದ್ವಿಷಶಾನ್ತಯೇ||೨೬||

ಸ೦-ವಿಷಾನ್ನೇ ಆಮಾಶಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸ್ವೇದಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಕ್ಷಿಹೃದಯಯೋಃ ರೋಧನಂ-ಸ್ತಮ್ಭಃ| ಬಿನ್ದುಭಿಃ-ನಾನಾವರ್ಣೈಃ, ಅಙ್ಗಾನಾಮಾಚಯಃ-ಸಮನ್ತಾಚ್ಚಯನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ತು ವಿಷೇಽನೇಕವರ್ಣಂ ವಮತಿ, ಮೂತ್ರಯತಿ, ಅತಿಸಾರ್ಯತೇ, ತನ್ದ್ರಾದಯಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ತಯೋಃ-ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಗತಯೋರ್ವಿಷಯೋಃ, ವರ್ತಮಾನಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯಥಾಯೋಗಂ ವಾನ್ತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಹರಿದ್ರೇ ಕಟಭೀತ್ಯಾದಿಕಮೌಷಧಂ ನಾವನಾದಿಷು ಯೋಜಯೇತ್| ತತ್ರ ಮದನಫಲಾಲಾಬುಕುಮ್ಭೀಕೋಶಾತಕೀಫಲೈರ್ಮಧುಯುಕ್ತೈರ್ನಿಷ್ಪಾವಾಮ್ಬುಯುಕ್ತೈರ್ವಮನಮ್| ವಾನ್ತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವಾ ವಿರೇಚನಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಗತೇ ತ್ವವಮಿತಸ್ಯೈವ ನೀಲಿನೀಫಲಯುಕ್ತೇನ ಘೃತೇನ ವಿರೇಚನಮೇವ|

Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28

ವಿಷಭುಕ್ತಾಯ ದದ್ಯಾಚ್ಚ ಶುದ್ಧಾಯೋರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಥಾ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತಾಮ್ರರಜಃ ಕಾಲೇ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಮ್||೨೭|| ಶುದ್ಧೇ ಹೃದಿ ತತಃ ಶಾಣಂ ಹೇಮಚೂರ್ಣಸ್ಯ ದಾಪಯೇತ್| |೨೮|

ಸ೦-ವಿಷಭುಕ್ತಾಯ ಪುಂಸೇ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಶುದ್ಧಾಯ ಕಾಲೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ- ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ತಾಮ್ರಚೂರ್ಣಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್? ಹೃದ್ವಿಶೋಧನಂ,- ಹೃದಯಶುದ್ಧಯೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಭುಕ್ತಾಯೇತಿ 'ಆಹಿತಾಗ್ನ್ಯಾದಿತ್ವಾತ್' ಪರನಿಪಾತಃ| ಕಾಲ ಇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಮ್| ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ವ್ಯಪೇಕ್ಷೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುದ್ಧೇ ಹೃದೇ-ಸ್ವಲಿಙ್ಗೇ ಜ್ಞಾತೇ, ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಹೇಮಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಶಾಣಂ-ಕರ್ಷಚತುರ್ಥಾಂಶಂ, ದಾಪಯೇತ್|

Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29

ಹೇಮ್ನಿ ದತ್ತೇ ಸತಿ, ಯೋ ಗುಣಃ ಸ್ಯಾತ್ತಮಾಹ | ನ ಸಜ್ಜತೇ ಹೇಮಪಾಙ್ಗೇ ಪದ್ಮಪತ್ರೇಽಮ್ಬುವದ್ವಿಷಮ್||೨೮|| ಜಾಯತೇ ವಿಪುಲಂ ಚಾಯುರ್ಗರೇಽಪ್ಯೇಷ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ| |೨೯|

ಸ೦- ಹೇಮ ಪಿಬತೀತಿ-ಹೇಮಪಃ, ತಸ್ಯಾಙ್ಗೇ ವಿಷಂ ನ ಸಜ್ಜತೇ| ಕಥಮ್? ಪದ್ಮಪತ್ರೇ ಜಲಮಿವ| ತಸ್ಯ ಚ ಹೇಮಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಮಾಯುರ್ಜಾಯತೇ| ಏಷ ವಿಧಿರ್ಗರೇಽಪಿ ಸ್ಮೃತಃ, ಯೋ ವಿಷ ಉಕ್ತಃ| ಸಜ್ಜತ ಇತ್ಯತ್ರಾತ್ಮನೇಪದಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್|

Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29

| ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ಚಾಹಾರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಷಗರೋಪಮಮ್||೨೯||

ಸ೦-ವಿರುದ್ಧಂ ಚಾಹಾರಂ ವಿಷಗರೋಪಮಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ವಿಷಗರವದ್ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧಿಮೃತ್ಯುಹೇತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಹ್ಗ್ರಹೇ(ಸೂ.ಅ.೯)-"ವಿಸ್ಫೋಟಗುಲ್ಮಮದವಿದ್ರಧಿಮೇಹಯಕ್ಷ್ಮತೇಜೋಬಲಸ್ಮೃತಿಮತೀನ್ದ್ರಯಚಿತ್ತನಾಶಮ್| ಕುರ್ಯಾದ್ವಿರುದ್ಧಮಶನಂ ಜ್ವರಮಸ್ರಪಿತ್ತಮಷ್ಟೌ ಗದಾಂಶ್ಚ ಮಹತೋ ವಿಷವಚ್ಚ ಮೃತ್ಯುಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31

ತದೇವ ವಿರುದ್ಧಭೋಜನಮಾಹ ಆನೂಪಮಾಮಿಷಂ ಮಾಷಕ್ಷೌದ್ರಕ್ಷೀರವಿರೂಢಕೈಃ| ವಿರುಧ್ಯತೇ ಸಹ ಬಿಸೈರ್ಮೂಲಕೇನ ಗುಡೇನ ವಾ||೩೦|| ವಿಶೇಷಾತ್ಪಯಸಾ ಮತ್ಸ್ಯಾ ಮತ್ಸ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಚಿಲೀಚಿಮಃ| |೩೧|

ಸ೦-ಆಮಿಷಂ-ಮಾಂಸಂ, ಆನೂಪಂ-ಮಹಾಮೃಗವಾರಿಚರವಾರಿಶಯಾಖ್ಯಂ, ಮಾಷಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿಃ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಆನೂಪೇಷ್ವಪಿ ಮಧ್ಯೇ ವಿಶೇಷಾತ್-ಅತಿಶಯೇನ, ಪಯಸಾ ಸಹ ಮತ್ಸ್ಯಾ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಯತೋ ಮತ್ಸ್ಯಕ್ಷೀರೇ ಸ್ವಾದುರಸವಿಪಾಕಿತ್ವಾನ್ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿನೀ, ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಗಾಚ್ಚ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ವೇ| ಮಸ್ತ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಚಿಲೀಚಿಮಾಖ್ಯೋ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಪಯಸಾ ಸಹಾತ್ಯನ್ತವಿರುದ್ಧಃ| ಸ ಪುನಃ ಶಕಲೀ ಲೋಹಿತಾಕ್ಷಃ ಸರ್ವತೋ ಲೋಹಿತರಾಜಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮೌ ಚರತಿ, ಸೋಽತ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿತಮತ್ವಾತ್ಸುತರಾಂ ವಿರುದ್ಧಃ| ಏಷ ಚಾಹಾರೋಽನಿರ್ದಿಷ್ಟವಿಕಾರಕಾರೀ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಿನಾ ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಹರತಿ| ಕಶ್ಚಿಚ್ಚ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಿಕಾರಕಾರೀ| ಯಥಾ "ಉಪೋದಕಾಽತಿಸಾರಾಯ" ಇತಿ|

Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32

ವಿರುದ್ಧಮಮ್ಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ ತಥಾ||೩೧|| ತದ್ವತ್ಕುಲತ್ಥವರಕಕಙ್ಗುವಲ್ಲಮಕುಷ್ಟಕಾಃ|೩೨|

ಸ೦-ಅಮ್ಲಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಯಸಾ ಸಹ ಸರ್ವಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸರ್ವಗ್ರಹಣಂ ದ್ರವಾದ್ರವಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ದ್ರವಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿ, ಅದ್ರವಂ-ಚುಕ್ರಿಕಾದಿಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ ಪಯಸೋ ದ್ರವಸಮಾನಜಾತೀಯತ್ವಾತ್ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದ್ಯೇವ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಂ ವಿರುಧ್ಯೇತ, ನ ಚುಕ್ರಿಕಾದಿಕಮಪಿ| ನನು, ತೃತೀಯಯೈವ ಸಹಾರ್ಥೋ ಲಬ್ಧ ಏವ| ಯಥಾ-"ವಾರಾಹಂ ಶ್ವಾವಿಧಾ ನಾದ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯತ್ರ| ತತಃ ಕಿಂ ಸಹಶಬ್ದೇನ| ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಸಹಗ್ರಹಣಂ ತು ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಸಹೈಕಧ್ಯಮಮ್ಲೇನೋಪಯುಜ್ಯಮಾನಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಯದಾ ತ್ವಮ್ಲೇನ ಗೋರಸಾದಿನಾ ಕ್ಷೀರಶಾಕಸಂಜ್ಞವ್ಯಞ್ಜನಕರಣಾರ್ಥಂ ಪಯಃ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇರ್ವಿರೋಧೋ ನಾಸ್ತಿ| ತಥಾ, ದಧಿಕ್ಷೀರಾದಿನಾ ಘೃತಂ ಪಚ್ಯತೇ ತತ್ರಾಽಪ್ಯವಿರೋಧ ಏವ, ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾತ್| ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಽಪಿ ಸಹಶಬ್ದಸ್ಯೈವಂ ಪ್ರಾಯಮೇವ ಪ್ರಯೋಜನಮಭ್ಯೂಹ್ಯಮಿತಿ| ಅಪಿ ಚ, ಕ್ಷೀರೇ ಭುಕ್ತೇ ಉತ್ತರಕಾಲಮಪ್ಯಮ್ಲಂ ನ ಭೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಚ ಸಹಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.)-"ಸರ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹೈಕಧ್ಯಂ ತದುತ್ತರಂ ವಾ ವಿರುದ್ಧಮ್" ಇತಿ| ಫಲಂ ತಥೇತಿ| ಫಲಂ-ಅಕ್ಷೋಡಾದಿ ಚ, ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಸರ್ವಶಬ್ದಃ ಸರ್ವತ್ರ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ, ಯತೋ ನ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರ್ತುಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಅಪಿ ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ ಪರಿಸಂಖ್ಯಯೈವಾಽಪಠತ್(ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೬|೮೬)- "ತಥಾಽಽಮ್ರಾಮ್ರಾತಕಲಕುಚಕರಮರ್ದಮೋಚದನ್ತಶಠಬದರಕೋಶಾಮ್ರಭವ್ಯ ಜಾಮ್ಬವಕಪಿತ್ಥತಿನ್ತಿಡೀಕಪಾಲೇವತಾಕ್ಷೋಡಪನಸನಾರಿಕೇರದಾಡಿಮಾಮಲಕಾನ್ಯೇವಂ ಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನ ಸರ್ವಂ ಫಲಂ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹರ್ತುಂ ವಿರುದ್ಧಮ್, ಕಿನ್ತು ಮುನ್ಯುಕ್ತಮೇವ| ತದ್ವದಿತಿ ಫಲವತ್, ಕುಲತ್ಥಾದಯಃ ಪಯಸಾ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಾಃ| ವರಕೋ-ವ್ರೀಹಿಭೇದಃ, "ವರಕೋದ್ದಾಲಕ" ಇತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೇಃ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೬|೯)| ವಲ್ಲಮಕುಷ್ಟಕೌ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೌ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| 'ಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಾವಪಿ' ಹಿ ವಿರುದ್ಧೌ ಪಯಸಾ ಸಹೇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೯) ಕಥಿತಮ್|

Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32

| ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಹರಿತಕಂ ಮೂಲಕಾದಿ ಪಯಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೩೨||

ಸ೦-ಭಕ್ಷಯಿತ್ವೇತಿ| ಹರಿತಕಂ ಮೂಲಕಕುಠೇರಾದಿ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪಯಸ್ತ್ಯಜೇತ್, ನ ಪುನಃ ಶಾಕಂ ಮೂಲಕಾದಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಶಾಕಸಾಧನೇನ ಸಾಧಿತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಂ ನ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಏತಸ್ಮಾದೇವ ಚ ಜ್ಞಾಪಕಾತ್ ಮೂಲಕಾದೀನಾಮುಭಯರೂಪತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್, ಹರಿತಕತ್ವಂ ಶಾಕತ್ವಂ ಚ| ತಥಾ ಚ ಮೂಲಕಾದೀನಾಂ ಯದಿ ಶಾಕತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿರೇವಾಽಭವಿಷ್ಯತ್, ತತೋ "ಹರಿತಕಂ ಮೂಲಕಾದಿ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ" ಇತಿ ತನ್ತ್ರಕೃನ್ನಾವಕ್ಷ್ಯತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮೂಲಕಸ್ಯ ಹರಿತಕತ್ವಂ ಶಾಕತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಲಶುನೇನ ಸಹ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗೋ ಯ ಉಕ್ತಃ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೯೪|೪೫)-"ಸಾಧಯೇಚ್ಛುದ್ಧುಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಲಶುನಸ್ಯ ಚತುಃಪಲಮ್|" ಇತಿ| ಸ ನ ವಿರುದ್ಧಃ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾಪತ್ತೇಃ|

Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36

ವಾರಾಹಂ ಶ್ವಾವಿಧಾ ನಾದ್ಯಾದ್ದಧ್ನಾ ಪೃಷತಕುಕ್ಕುಟೌ| ಆಮಮಾಂಸಾನಿ ಪಿತ್ತೇನ, ಮಾಷಸೂಪೇನ ಮೂಲಕಮ್||೩೩|| ಅವಿಂ ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕೇನ, ಬಿಸೈಃ, ಸಹ ವಿರೂಢಕಮ್| ಮಾಷಸೂಪಗುಡಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾಜ್ಯೈರ್ಲಾಕುಚಂ ಫಲಮ್||೩೪|| ಫಲಂ ಕದಲ್ಯಾಸ್ತಕ್ರೇಣ ದಧ್ನಾ ತಾಲಫಲೇನ ವಾ| ಕಣೋಷಣಾಭ್ಯಾಂ ಮಧುನಾ ಕಾಕಮಾಚೀಂ ಗುಡೇನ ವಾ||೩೫|| ಸಿದ್ಧಾಂ ವಾ ಮತ್ಸ್ಯಪಚನೇ ಪಚನೇ ನಾಗರಸ್ಯ ವಾ| ಸಿದ್ಧಾಮನ್ಯತ್ರ ವಾ ಪಾತ್ರೇ ಕಾಮಾತ್ತಾಮುಷಿತಾಂ ನಿಶಾಮ್||೩೬||

ಸ೦-ಶ್ವಾವಿಧಾ-ಸೇಧಾಮಾಂಸೇನ ಸಹ, ವಾರಾಹಂ ಮಾಂಸಂ ನಾದ್ಯಾತ್| ಅಗ್ರೇಽಪಿ ನಾದ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೋ ಯಾವತ್ತ್ಯಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾನ್ತರಮ್| ಪೃಷತಕುಕ್ಕುಟೌ ದಧ್ನಾ ಸಹ ನಾದ್ಯಾತ್| ಆಮಾನಿ-ಅಪಕ್ವಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ| ಮಾಷಸೂಪೇನ ಸಹ ಮೂಲಕಮ್| ಆವಿಂ-ಮೇಷಂ, ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕೇನ ಸಹ| ವಿರೂಢಕಂ-ಅಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಂ, ಬಿಸೈಃ ಸಹ| ಮಾಷಸೂಪಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ಸಹ ಲಕುಚಫಲಮ್| ಕದಲ್ಯಾಃ ಫಲಂ ತಕ್ರೇಣ ಸಹ, ದಧ್ನಾ ವಾ, ತಾಲಫಲೇನ ವಾ| ಕಣೋಷಣಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಕೇವಲೇನ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಗುಡೇನ ವಾ ಸಹ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಭಾಣ್ಡೇ ತತ್ರ ವಾ ಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ನಾದ್ಯಾತ್| ನಾಗರಸ್ಯ ವಾ ಪಚನೇ-ಶುಣ್ಠೀಪಾಕಭಾಣ್ಡೇ ಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಮ್, ತಥಾಽನ್ಯತ್ರ ವಾ ಭಾಜನೇ ಯಥಾರುಚಿಸಿದ್ಧಾಂ ಕಾಮಾತ್ತಾಂ ಕಾಕಮಾಚೀಂ, ರತ್ರಿಮುಷಿತಾಂ-ಪರ್ಯುಷಿತಾಂ, ನಾದ್ಯಾತ್|

Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37

ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಲಸ್ನೇಹೇ ಸಾಧಿತಾಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ` ಕಾಂಸ್ಯೇ ದಶಾಹಮುಷಿತಂ ಸರ್ಪಿರುಷ್ಣಂ ತ್ವರುಷ್ಕರೇ||೩೭||

ಸ೦- ಮತ್ಯಾನಿಸ್ತಲ್ಯನ್ತೇ- ಭೃಜ್ಯನ್ತೇ, ಯೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಸಹ- ಮತ್ಸ್ಯನಿಸ್ತಲಸ್ನೇಹಃ, ತತ್ರ ಸಾಧಿತಾಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಸ್ತ್ಯಜೇತ್, ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ನಾದ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ತ್ಯಜೇದಿತಿ ವಚನಂ ನ ಕೇವಲಂ ನಾದ್ಯಾತ್, ಲೇಪಾದಿಕಮಪಿ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಉತ್ತರತ್ರಾಪಿ ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯಸ್ಯಾನುವೃತ್ತಾವೇತದೇವ ತಾತ್ಪರ್ಯಮ್| ಕಾಂಸ್ಯಪಾತ್ರೇ ದಶರಾತ್ರಮುಷಿತಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ದಶಾಹಾದರ್ವಾಗವಿರುದ್ಧಮೇವ| ಅರುಷ್ಕರೇ- ಭಲ್ಲಾತಕವಿಷಯೇ, ಉಷ್ಣಂ- ಅನ್ನಪಾನಾದಿಕಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, "ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ" ಇತ್ಯನೇನ ಮದ್ಯಸ್ಯೋಷ್ಣಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ| ತಥಾ, "ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಮುಷ್ಣೇ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣೈಃ "ಇತಿ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ| ತಥಾ, ದಧ್ನೋ-"ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿನೈವೋಷ್ಣಂ ವಸನ್ತೋಷ್ಣ" ಇತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುಮದ್ಯದಧಿಭಲ್ಲಾತಕೇಷ್ವಪ್ಯುಷ್ಣಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯತ್ರಾಚಾರ್ಯೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಯತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಂ (ಸೂ. ಅ. ೯)-"ಮದ್ಯಮಧುದಧಿಭಲ್ಲಾತಕೇಷು ಚೋಷ್ಣಂ|" ಇತಿ|

Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38

ಭಾಸೋ ವಿರುಧ್ಯತೇ ಶೂಲ್ಯಃ ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಸ್ತಕ್ರಸಾಧಿತಃ| |೩೮|

ಸ೦- ಭಾಸಃ-ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಃ ಶೂಲ್ಯೋ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಶೂಲೇ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಭಾಸಃ ಕೃತಪಕ್ತಿರ್ವಿರುಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲ್ಯ ಇತಿ "ಶೂಲೋಖಾದ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಸ್ತಕ್ರಸಾಧಿತೋ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾತೋಽಧಿಕಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಸೂ.ಅ.೯)-"ಸೌವೀರೇಣ ತಿಲಶಷ್ಕುಲೀ| ಕ್ಷೀರೇಣ ಲವಣಮ್| ನವನೀತೇನ ಶಾಕಮ್| ನವಪುರಾಣಮಾಮಪಕ್ವಂ ಚೈಕಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಸಲಿಲಾವಗಾಹಃ ಸಹಸೋಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ತ್ವಗ್ದೃಷ್ಟ್ಯಪಘಾತಾಯ ತೃಷ್ಣಾತಿವೃದ್ಧಯೇ ಚ| ತಥೈವ ಪಯಃಪಾನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಯ| ಶರೀರೇಣಾಽಯಸ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾಽಽಭ್ಯವಹಾರಶ್ಛರ್ದಿಷೇ ಗುಲ್ಮಾಯ ವಾ| ವಾಚಾ ತ್ವಾಯಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರಸಾದಾಯ|" ಇತಿ|

Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38

| ಏಕಧ್ಯಂ ಪಾಯಸಸುರಾಕೃಶರಾಃ ಪ್ರಿವರ್ಜಯೇತ್||೩೮||

ಸ೦-ಏಕಧ್ಯಂ-ಏಕತ್ರ, ಪಾಯಸಸುರಾಕೃಶರಾಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಏಕಧ್ಯಮಿತಿ "ಏಕಾದ್ಧೋ ಧ್ಯಮುಞ್" ಇತಿ ಧ್ಯಮುಞ್|

Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39

ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಪಾನೀಯಾನಿ ದ್ವಿಶಸ್ತ್ರಿಶಃ| ಏಕತ್ರ ವಾ ಸಮಾಂಶಾನಿ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ ಪರಸ್ಪರಮ್||೩೯||

ಸ೦-ಮಧ್ವಾದೀನಿ ಸಮಾಂಶಾನಿ-ತುಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಾನಿ, ಮಿಥೋ ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಕಥಮ್ ? ದ್ವೇ ವಾ, ತ್ರೀಣಿ ವಾ, ಏಕತ್ರ ವಾ ಸರ್ವಾಣಿ| ಯಥಾ-ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ, ಮಧುವಸೇ, ಮಧುತೈಲೇ, ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾಃ, ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ವಸಾತೈಲಾನಿ, ಇತ್ಯೇವಮಾದೀನಿ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂವಿಧೋ ವಿರೋಧ ಉಚ್ಯತೇ ತತ್ಕಥಮಗಸ್ತ್ಯಲೇಹೇ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೩|೧೨೮)-"ಕುಡವಂ ಚ ಪೃಥಗ್ಘೃತಾತ್| ತೈಲಾತ್ಸಪಿಪ್ಪಲೀಚುರ್ಣಾತ್ಸಿದ್ಧಶೀತೇ ಚ ಮಾಕ್ಷಿಕಾತ್||" ಇತಿ ತೈಲಘೃತಮಧೂನಾಂ ತುಲ್ಯಾಂಶಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ ? ಬ್ರೂಮಃ| ಕೇವಲಾನಾಂ ಮಧ್ವಾದೀನಾಂ ಸಮಾಂಶಾನಾಮುಪಯೋಗೋ ವಿರುದ್ಧಃ ನ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಾನಾಮ್| ಅಪಿ ತು ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿವಶಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದೃಷ್ಟಾ| ತಸ್ಮಾದಗಸ್ತ್ಯಲೇಹಾದೌ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಾದಿವಶಾದವಿರುದ್ಧ ಏವ|

Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41

ಭಿನ್ನಾಂಶೇ ಅಪಿ ಮಧ್ವಾಜ್ಯೇ ದಿವ್ಯವಾರ್ಯನುಪಾನತಃ| ಮಧುಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಚ, ಮಧುಮೈರೇಯಶಾರ್ಕರಮ್||೪೦|| ಮನ್ಥಾನುಪಾನಃ ಕ್ಷೈರೇಯೋ, ಹಾರಿದ್ರಃ ಕಟುತೈಲವಾನ್| |೪೧|

ಸ೦-ಭಿನ್ನಾಂಶೇ ಅಪಿ ಮಧ್ವಾಜ್ಯೇ ದಿವ್ಯವಾರ್ಯನುಪಾನೇನ ವಿರುಧ್ಯೇತೇ| ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ತಸಿಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಸಮಾಂಶ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧು-ಮಾಕ್ಷಿಕಂ, ಪುಷ್ಕರಬೀಜಂ ಚೈಕಧ್ಯಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಮಧುಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ, ಮೈರೇಯಂ-ಖರ್ಜೂರಾಸವಂ, ಶಾರ್ಕರಂ-ಶರ್ಕರಯಾ ಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ, ಏತದೇಕತ್ರೋಪಯುಕ್ತಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷೈರೇಯಃ-ಪಾಯಸೋ, ಮನ್ಥಾನುಪಾನೋ ವಿರುದ್ಧಃ| ಮನ್ಥೋಽನುಪಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಕ್ಷೈರೇಯ ಇತಿ "ಕ್ಷೀರಾಡ್ಢಞ್" ಇತಿ ಢಞ್| ಹಾರಿದ್ರಃ-ಕುಪ್ರಸವಃ ಶಾಕವಿಶೇಷಃ ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಾನುಕಾರೀ ಪೀತಾಭಾಸಃ, ಕಟುತೈಲವಾನ್-ಸರ್ಷಪತೈಲಭೃಷ್ಟೋ, ವಿರುದ್ಧಃ|

Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41

| ಉಪೋದಕಾಽತಿಸಾರಾಯ ತಿಲಕಲ್ಕೇನ ಸಾಧಿತಾ||೪೧||

ಸ೦-ಉಪೋದಕಾ ತಿಲಕಲ್ಕೇನ ಸಾಧಿತಾಽತಿಸಾರಾಯ| ತಾದರ್ಥ್ಯೇ ಚತುರ್ಥ್ಯತ್ರ| ಅರ್ಥೋ-ನಿಮಿತ್ತಮ್, ತಸ್ಮೈ ಇದಂ-ತದರ್ಥಮ್, ತದರ್ಥಮೇವತಾದರ್ಥ್ಯಮ್| ತೇನಾತೀಸಾರಕಾರಣಮಿತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42

ಬಲಾಕಾ ವಾರುಣಿಯುಕ್ತಾ ಕುಲ್ಮಾಷೈಶ್ಚ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಭೃಷ್ಟಾ ವರಾಹವಸಯಾ ಸೈವ ಸದ್ಯೋ ನಿಹನ್ತ್ಯಸೂನ್||೪೨||

ಸ೦-ಬಲಾಕಾ-ಪಕ್ಷಿಜಾತಿಃ, ವಾರುಣ್ಯಾ-ಪ್ರಸನ್ನಯಾ ಯುಕ್ತಾ, ವಿರುದ್ಧಾ| ಕುಲ್ಮಾಷೈಃ-ನಾತಿಸ್ವಿನ್ನಮುದ್ಗಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಸೈವ ಬಲಾಕಾ, ವರಾಹವಸಯಾ ಭೃಷ್ಟಾ ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ, ಪ್ರಾಣಾನ್ ಮಾರಯತಿ|

Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43

ತದ್ವತ್ತಿತ್ತಿರಿಪತ್ರಾಢ್ಯಗೋಧಾಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾಃ| ಏರಣ್ಡೇನಾಗ್ನಿನಾ ಸಿದ್ಧಾಸ್ತತ್ತೈಲೇನ ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ||೪೩||

ಸ೦-ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದಯ ಏರಣ್ಡೇನಾಗ್ನಿನಾ ಸಿದ್ಧಾಃ, ತತ್ತೈಲೇನ-ಏರಣ್ಡತೈಲೇನ, ವಿಮೂರ್ಚ್ಛಿತಾಃ-ಬಹುಶೋ ಭೃಷ್ಟಾಃ, ತದ್ವತ್-ಬಲಾಕಾವತ್ ಸದ್ಯೋ ಜೀವಿತಹರಾಃ| ಪತ್ರಾಢ್ಯೋ-ಮಯೂರಃ|

Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44

ಹಾರೀತಮಾಂಸಂ ಹಾರಿದ್ರಶೂಲಕಪ್ರೋತಪಾಚಿತಮ್| ಹರಿದ್ರಾವಹ್ನಿನಾ ಸದ್ಯೋ ವ್ಯಾಪಾದಯತಿ ಜೀವಿತಮ್||೪೪||

ಸ೦-ಹಾರೀತಸ್ಯ-ಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಸ್ಯ, ಮಾಂಸಂ ಹಾರಿದ್ರಶೂಲಕೇ ಪ್ರೋತಂ- ಆಸಕ್ತಂ, ಚ ತತ್ಪಾಚಿತಂ ಚ ಹಾರಿದ್ರಾಗ್ನಿನಾ ಸದ್ಯೋ ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45

ಭಸ್ಮಪಾಂಶುಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ ತದೇವ ಚ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| |೪೫|

ಸ೦-ತದೇವ-ಹಾರೀತಮಾಂಸಂ, ಭಸ್ಮಪಾಂಶುಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಂ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಭಸ್ಮ ಚ ಪಾಂಶುಶ್ಚ ಭಸ್ಮಪಾಂಶೂ,-ಭೂತಿರೇಣೂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿಧ್ವಸ್ತಂ-ಧೂಸರಿತಮ್| ಸಿದ್ಧಸಾರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ನ ಜಾತು ಕಟುತೈಲೇನ ಭೃಷ್ಟಾಮದ್ಯಾದುಪೋದಕಾಮ್| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಲ್ಕದಿಗ್ಧಾಙ್ಗಃ ಪಾಯಸಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46

| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ನ ಹರೇತ್ತತ್ಸಮಾಸತಃ||೪೫|| ವಿರುದ್ಧಂ| |೪೬|

ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಪ್ರತಿಪದೋಕ್ತ್ಯಾಽಶೇಷವಿರುದ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯಃ, ಇತಿ ತತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ೦-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಅನ್ನಪಾನಮೌಷಧಂ ವಾ, ದೋಷಮುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾತ್ಸಞ್ಚಲಯ್ಯ, ನ ಹರೇತ್-ಬಹಿರ್ನ ನಿಷ್ಕಾಸಯೇತ್, ತತ್ರ ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತೋ ವಿರುದ್ಧಮ್|

Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46

ಶುದ್ಧಿರತ್ರೇಷ್ಟಾ ಶಮೋ ವಾ ತದ್ವಿರೋಧಿಭಿಃ| |೪೬|

ಸ೦-ಶುದ್ಧಿರತ್ರೇಷ್ಟಾ| ಅತ್ರ-ವಿರುದ್ದ್ಧಾಹಾರಕೃತೇ ವಿಕಾರೇ, ಶುದ್ಧಿಃ ವಮನವಿರೇಕಾದಿರೂಪಾ, ಇಷ್ಟಾ-ಶ್ರೇಷ್ಠಾ| ಕುಪಿತದೋಷಸಮೂಹಸ್ಯ ವಮನಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ಹರಣಾತ್ತನ್ನಿರ್ಹಾರೇ ಚಾರೋಗ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಶಮೋ ವೇತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಶುದ್ಧಿರಿಷ್ಟಾ, ಶಮಶ್ಚೇಷ್ಟಃ| ಕೈಃ? ತೇಷಾಂ-ವೈರೋಧಿಕಕೋಪಿತದೋಷಾಣಾಂ ತತ್ಕೃತಾನಾಂ ವಾ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೀನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ, ವಿರೋಧಿಭಿಃ-ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈರೋಷಧೈಃ|

Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46

ನ ಚ ಶೋಧನಶಮನರೂಪ ಏವೋಪಕ್ರಮೋಽತ್ರೇತ್ಯಾಹ- | ದ್ರವ್ಯೈಸ್ತೈರೇವ ವಾ ಪೂರ್ವಂ ಶರೀರಸ್ಯಾಭಿಸಂಸ್ಕೃತಿಃ||೪೬||

ಸ೦-ತೈರೇವ-ವೈರೋಧಿಕಕುಪಿತದೋಷಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ, ಪೂರ್ವಂ-ಪ್ರಥಮಂ, ಯಾ ಶರೀರಸ್ಯಾಭಿಸಂಸ್ಕೃತಿಃ, ಸಾ ಚ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಕೃತೇ ವಿಕಾರೇ ಪ್ರಶಸ್ತೇತಿ| ಯಥಾ,-ಮಾಕ್ಷಿಕಹರೀತಕ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಣೌಷಧೇನ ಸನ್ತತಶೀಲನಾದಭಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ದೇಹೇ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ವಿರುದ್ಧಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸದ್ವಿಕರ್ತುಮಶಕ್ತಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ವಿರುದ್ಧಪ್ರತಿಪಕ್ಷಗುಣವತಾ ದ್ರವ್ಯೇಣ ದೇಹಸ್ತಥಾ ದಾರ್ಢ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿತೋ ಯಥಾ ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಕಾರಂ ಕರ್ತುಂ ನಾಲಮ್|

Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47

ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ನಿಗ್ಧದೀಪ್ತಾಗ್ನಿವಯಃಸ್ಥಬಲಶಾಲಿನಾಮ್| ವಿರೋಧ್ದ್ಯಪಿ ನ ಪೀಡಾಯೈ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಲ್ಪಂ ಚ ಭೋಜನಮ್||೪೭||

ಸ೦-ವ್ಯಾಯಾಮೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಮಿತಿ "ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾತ್" ಅಚ್| ವಯಃಸ್ಥಾಃ-ತರುಣಾಃ| ಬಲೇನ ಶಾಲಿತುಂ-ಶ್ಲಾಘಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ-ಬಲಶಾಲಿನಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಾಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಿನಾಂ ವಿರೋಧ್ಯಪಿ ಭೋಜನಂ ನ ಪೀಡಾಯೈ-ನ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಯೇ| ಏವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಕೇಚಿತ್ "ವ್ಯಾಯಾಮಿ" ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತಥಾ, ವಿರುದ್ಧಮಪ್ಯನ್ನಂ ಯದಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ-ಸಾತ್ಮೀಭೂತಂ, ತಥಾ, ಅಲ್ಪಂ-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ ಚ ಯದ್ಭೋಜನಂ, ತಚ್ಚ ವಿರುದ್ಧಮಪಿ ನ ಪೀಡಾಯೈ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಥ ಯದ್ಯಪಥ್ಯಮಪಿ ಸಾತ್ಮ್ಯತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತತ್ಕಿಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ನ ವಾ? ಕಥಂ ಚ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ? ಕಥಂ ಚ ಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಂ? ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48

ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ನಿಷೇವೇತ ಹಿತಂ ತದ್ವದೇಕದ್ವಿತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕೃತಮ್||೪೮||

ಸ೦-ಅಪಥ್ಯಂ-ಅಹಿತಮನ್ನಂ ಪಾನಂ ವಾ ಯಲ್ಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಜಾಗರಣಸ್ವಪ್ನಾದಿಕಂ ವಾ ಚೇಷ್ಟಿತಮಹಿತಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತತ್ ಪಾದೇನ-ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ತ್ಯಜೇತ್, ಅಹಿತಫಲತ್ವಾತ್| ತದ್ಧಿ ಶರೀರೋಚಿತಮಪ್ಯಪಥ್ಯತ್ವಾದುದರ್ಕೇ ದೋಷಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ನ ಗುಣಾಯ| ಯದಿ ತು ತದಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತಥಾ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಭೂತಂ ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚತುರ್ಥಾಶೇನಾಽಪಿ ತ್ಯಜ್ಯಮಾನೇನ ಶರೀರಬಾಧಾ ಶಙ್ಕ್ಯತೇ ವಹ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದ್ವಾ, ತದಾ ಪಾದಪಾದೇನ-ಷೋಡಶಾಂಶೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ಇತಿ ವಾಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ತೇನ ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತೇ-ತದ್ವತ್,-ತೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಪಾದೇನ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ, ಹಿತಂ ನಿಷೇವೇತ-ಶೀಲಯೇತ್| ಕಥಮೇತದ್ದ್ವಯಮಪ್ಯಪಥ್ಯಪಥ್ಯರೂಪಂ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ನಿಷೇವ್ಯಂ ಚ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಶ್ಚ ದ್ವೌ ಚ ತ್ರಯಶ್ಚ ತೈರನ್ತರೀಕೃತಮ್| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಭಿರನ್ನಕಾಲೈರ್ವ್ಯವಧಾನಂ ಕೃತ್ವಾ [ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ] ಅಪಥ್ಯಂ ಪಾದೇನ ಪಾದಪಾದೇನ ವಾ ತ್ಯಜೇತ್| ತದ್ವತ್ ಹಿತಂ ಸೇವೇತ| ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯನ್ತರೀಕೃತಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣತ್ವಾದತ್ರ ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗತ್ವಮ್| ಅಧುನೈತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಅಪಥ್ಯಾತ್ಪಾಟಲವ್ರೀಹ್ಯಾದೇರಭ್ಯಸ್ತಾತ್ಪಾದಮೇಕಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾದ್ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೇಸ್ತಮೇವ ಪಾದಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲಮೇಕಮತಿವಾಹಯೇತ್| ಏವಂ ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಪಥ್ಯಂ ಚಾನುಚಿತಂ ನಿಷೇವಿತಂ ಭವತಿ| ತತೋ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಏವಮೇಕೇನಾನ್ನಕಾಲೇನಾಪಥ್ಯಪಾದೋಽನ್ತರೀಕೃತಃ| ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಪ್ಯುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದದ್ವಯಮಪಾಸ್ಯಾನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದದ್ವಯಮುಪಯುಜ್ಯ, ತತಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಚ| ಏವಮನ್ನಕಾಲದ್ವಯೇನ ಪಥ್ಯಪಾದದ್ವಯಸಹಿತಮಪಥ್ಯಪಾದದ್ವಯಮನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತಃ ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪಾದಮುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದತ್ರಯಮನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾದ್ಭುಕ್ತ್ವಾ, ಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮಾನ್ನಕಾಲೇಷು ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲತ್ರಯೇಣಾಪಥ್ಯಮನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತೋ ದಶಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಂ ಪಥ್ಯಂ ಸೇವನೀಯಮ್| ಏವಂ ಪಾದಪಾದೇನಾಪ್ಯಯಮೇವ ಕ್ರಮಃ| ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಚ ದಿಕ್ಪ್ರದಶರ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಯವಕಾದೇಃ ಷೋಡಶಾಂಶಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನುಚಿತಾಚ್ಛಾಲ್ಯಾದೇಃ ಪಥ್ಯಾತ್ಷೋಡಶಾಂಶಮೇವ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಂ ಪಾದಪಾದೇನ ತ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ ಪಥ್ಯಂ ಚಾನುಚಿತಂ ನಿಷೇವಿತಂ ಭವತಿ| ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಮೇಕೇ (ನಾನ್ನಕಾಲೇ) ನಾಪಥ್ಯಷೋಡಶಾಂಶೋಽನ್ತರೀಕೃತಃ| ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಪ್ಯುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಮಪಾಸ್ಯಾನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಂ ದತ್ತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಾತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪಾದ್ಯ ಸೇವ್ಯಮ್| ತತಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಪಞ್ಚಮೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಕಾಲದ್ವಯೇನ ಪಾದಪಾದದ್ವಯಮಪಥ್ಯಸ್ಯಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತಃ ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಕಾಲೇಽನುಚಿತಾತ್ಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದತ್ರಯಮುಚಿತಾದಪಥ್ಯಾತ್ ಪಾದಪಾದಾಸ್ತ್ರಯೋದಶೇತಿ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತಃ ಸಪ್ತಮಾಷ್ಟಮನವಮಾನ್ನಕಾಲೇಷು ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಕಾಲತ್ರಯೇಣಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ತತೋ ದಶಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪಥ್ಯಾದನುಚಿತಾತ್ ಪಾದಪಾದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ, ಅಪಥ್ಯಪಾದಪಾದಾ ದ್ವಾದಶೇತಿ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ ಏಕಾದಶೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಸರ್ವಮಪಥ್ಯಂ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ ಏಕೇನಾನ್ನಕಾಲೇನಾನ್ತರೀಕೃತಮ್| ಏವಮನ್ನಕಾಲದ್ವಯತ್ರಯಾನ್ತರಿತಂ ಚ ತಾವದ್ಯೋಜ್ಯಮ್, ಯಾವತ್ಪಥ್ಯಸ್ಯ ಷೋಡಶಪಾದಾಃ ಸೇವ್ಯತಯಾ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41

ಏವಮನೇನ ಕ್ರಮೇಣಾಪಥ್ಯದೋಷಾಸ್ತ್ಯಕ್ತಾಃ ಪೀಡಾಯೈ ನ ಭವನ್ತಿ, ಪಥ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ ಸಂವರ್ಧಿತಾಃ ಸ್ಥಿರತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ಇತ್ಯತ ಆಹ ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ಹಿ ತ್ಯಕ್ತಂ ಶೀಲಿತಂ ಪಥ್ಯಮೇವ ವಾ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಾಯ ಜಾಯತೇ ಸಹಸಾಽನ್ಯಥಾ||೪೧||

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಹಸಾ-ಕ್ರಮಮಿಮಮನಾಲೋಚ್ಯ, ಅನ್ಯಥಾ ಉಕ್ತವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮೇಣ, ಅಪಥ್ಯಮಪಿ ತ್ಯಕ್ತಂ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಾಯ ಜಾಯತೇ| ಪಥ್ಯಮೇವ ವಾ ಸಹಸಾ ಶೀಲಿತಮಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಾಯ ಜಾಯತೇ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ವಿಕಾರಃ-ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಕಾರಃ, ತಸ್ಮೈ "ಕ್ಲ್ಱ್ಪಿಸಮ್ಪದ್ಯಮಾನೇ" ಇತಿ ಚತುರ್ಥೀ|

Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50

ಕ್ರಮೇಣ ತ್ವಪಥ್ಯತ್ಯಾಗಪಥ್ಯಶೀಲನೇ ವಿಧೀಯಮಾನೇ ಗುಣಾಯ ಸ್ಯಾತಾಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ ಕ್ರಮೇಣಾಪಚಿತಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ರಮೇಣೋಪಚಿತಾ ಗುಣಾಃ| ಸನ್ತೋ ಯಾನ್ತ್ಯಪುನರ್ಭಾವಮಪ್ರಕಮ್ಪ್ಯಾ ಭವನ್ತಿ ಚ||೫೦||

ಸ೦-ದೋಷಾಃ ಅಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಜಾಃ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ, ಅಪಚಿತಾಃ-ಕ್ಷಯಂ ನೀತಾಃ, ಗುಣಾಶ್ಚ-ಪಥ್ಯೋಪಯೋಗಜಾಃ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನೈವ, ಉಪಚಿತಾಃ-ವೃದ್ಧಿಂ ನೀತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಪುರುಷಾಣಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಪುನರ್ಭಾವಂ ಯಾನ್ತಿ ದೋಷಾಃ| ಗುಣಾಶ್ಚಾಪ್ರಕಮ್ಪ್ಯಾಃ-ಸ್ಥಿರಾ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಹಿತಾಹಾರಸೇವನಂ ಸದಾ ತ್ಯಾಜ್ಯಮಿತಿ ಸದ್ಯುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯತಿ ಅತ್ಯನ್ತಸನ್ನಿಧಾನಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ದೂಷಣಾತ್ಮನಾಮ್| ಅಹಿತೈರ್ದೂಷಣಂ ಭೂಯೋ ನ ವಿದ್ವಾನ್ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ||೫೧||

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಮಹಿತೈಃ-ಆಹಾರಾದಿಭಿಃ ದೂಷಣಂ ಕರ್ತುಂ ವಿದ್ವಾನ್-ಪಣ್ಡಿತೋ, ನಾರ್ಹತಿ-ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಮ್? ಅತ್ಯನ್ತಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಸನ್ನಿಧಾನಂ-ನಿಕಟತ್ವಂ, ಯೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತ ಏವಂ ತೇಷಾಮ್| ತಥಾ, ದೂಷಣಾತ್ಮನಾಂ-ದೂಷಣಸ್ವಭಾವಾನಾಮ್|

Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52

ಏತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚೇದಮಾಹ ಆಹಾರಶಯನಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇರ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ| ಶರೀರಂ ಧಾರ್ಯತೇ ನಿತ್ಯಮಾಗಾರಮಿವ ಧಾರಣೈಃ||೫೨||

ಸ೦-ಆಹಾರಃ-ಅನ್ನಪಾನಸೇವಾ| ಶಯನಂ-ಸ್ವಪ್ನಃ| ಅಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸೇವಾ| ಆಹಾರಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತೈರ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ ಶರೀರಂ ಸತತಂ ಧಾರ್ಯತೇ| ಕಿಮಿವ ಕೈಃ? ಆಗಾರಂ-ಗೃಹಮಿವ, ಧಾರಣೈಃ ಸ್ತಮ್ಭೈರ್ಯಥಾ|

Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2

ಆಹಾರೋ ವರ್ಣಿತಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ||೨||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ಆಹಾರೋ ವರ್ಣಿತಃ-ಋತುಚರ್ಯಾಯಾಂ ದ್ರವಾನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಯೋಶ್ಚ| ತತ್ರ ತತ್ರ ಚ-ಶಾಸ್ತ್ರಭಾಗೇ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದೌ ಚ, ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54

ಶಯನಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಯೋಸ್ತ್ವಿಹೈವ ವಿಧಿಂ ವಕ್ತುಕಾಮ ಆಹ- | ನಿದ್ರಾಯತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಪುಷ್ಟಿಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಬಲಾಬಲಮ್||೫೩|| ವೃಷತಾ ಕ್ಲೀಬತಾ ಜ್ಞಾನಮಜ್ಞಾನಂ ಜೀವಿತಂ ನ ಚ| |೫೪|

ಸ೦-ನಿದ್ರಾಯತ್ತಂ-ನಿದ್ರಾಧೀನಮ್| ಸುಖಂ-ಆರೋಗ್ಯಮ್| ದುಃಖಂ-ರೋಗಃ| ತಥಾ, ಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿ ಚ| ಜೀವಿತಂ ನ ಚ ಜೀವಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಜೀವಿತೇನ-ಮರಣೇನ ಯೋಗೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55

ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ದುಷ್ಟನಿದ್ರಾಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ- | ಅಕಾಲೇಽತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ನ ಚ ನಿದ್ರಾ ನಿಷೇವಿತಾ||೫೪|| ಸುಖಾಯುಷೀ ಪರಾಕುರ್ಯಾತ್ ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವಾಪರಾ| |೫೫|

ಸ೦-ಅಕಾಲೇ ನಿಷೇವಿತಾಽತಿ ಚ ನಿಷೇವಿತಾ ನ ಚ ನಿಷೇವಿತಾ ನಿದ್ರಾ ಸುಖಂ-ಆರೋಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಣಮ್, ಆಯುಶ್ಚ-ಜೀವಿತಮ್, ತೇ ಸುಖಾಯುಷೀ ಪರಾಕುರ್ಯಾತ್-ನಾಶಯೇತ್| ಕೇವ? ಅಪರಾ ಕಾಲರಾತ್ರಿರಿವ|

Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56

ಅಥ ನಿದ್ರಾಗುಣಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ತತ್ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಭೂತಸ್ಯ ಜಾಗರಣಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಮಾಹ | ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾ||೫೫|| ಅರೂಕ್ಷಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತ್ವಾಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಮ್| |೫೬|

ಸ೦-ಅಪಿಶಬ್ದಾವತ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಲಬ್ಧೌ ಬೋದ್ಧವ್ಯೌ| ತೇನ ರಾತ್ರಾವಪಿ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಮ್, ದಿವಾ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಮತ್ಯರ್ಥಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಾಲೇನಾಹಿತಬಲತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾಽಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ರಾತ್ರೌ ತು ಸೌಮ್ಯೇ ಕಾಲೇಽತಿಶಯೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಮನ್ತರೇಣ ತು ರಾತ್ರಾವೇವ ಜಾಗರಣಂ ರೂಕ್ಷಮ್, ದಿವಾ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥೋ ಜಾಯತೇ| ವ್ಯವಚ್ಛೇದ್ಯಫಲತ್ವಾದ್ವಾಕ್ಯಾನಾಮ್| ಏವಂ ದಿವಸ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪ್ರಸ್ವಪನಮ್, ರಾತ್ರೌ ತು ರೂಕ್ಷಮಿತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಜ್ಯತೇ| ಯದಿ ಜಾಗರಣಂ ಸದಾ ರೂಕ್ಷಂ ನಾಭವಿಷ್ಯತ್, ತತ್ಕಥಮಿದಮುಪಪತ್ಸ್ಯತೇ ? "ಬಹುಮೇದಃಕಫಾಃ ಸ್ವಪ್ಯುಃ ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾಶ್ಚ ನಾಹನಿ| ವಿಷಾರ್ತಃ ಕಣ್ಠರೋಗೀ ಚ ನೈವ ಜಾತು ನಿಶಾಸ್ವಪಿ||" ಇತಿ| ಏಷಾಂ ಹ್ಯಾಪತರ್ಪಣಮೇವ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚಾಪತರ್ಪಣಂ ತದವಶ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಮ್| ತಸ್ಮಾದೇತೈರಪತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವಂ ಜಾಗರಣಮೇವ ಸೇವ್ಯಮ್| ತಥಾ, "ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯುಚಯಾದಾನರೌಕ್ಷ್ಯರಾತ್ರ್ಯಲ್ಪಭಾವತಃ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಹಿತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಫಪಿತ್ತಕರೋ ಹಿ ಸಃ|| ಮುಕ್ತ್ತ್ವಾ ತು ಭಾಷ್ಯಯಾನಾಧ್ವಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಭಾರಕರ್ಮಭಿಃ| ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯೈಃ ಕ್ಲಾನ್ತಾನ್ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾತಿಸಾರಿಣಃ|| ವೃದ್ಧಬಾಲಾಬಲಕ್ಷೀಣಕ್ಷತತೃಟ್ಶೂಲಪೀಡಿತಾನ್| ಅಜೀರ್ಣ್ಯಭಿಹಿತೋನ್ಮತ್ತಾನ್ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾನಪಿ||" ತದೇತೇಷಾಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾರ್ಹತ್ವಾತ್ಸನ್ತರ್ಪಣಮೇವ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ತದವಶ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ತಸ್ಮಾದೇತೈಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವಮೇವ ಸದಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ಸೇವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಚ ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣಕ್ರಿಯಯೋರದ್ರವ್ಯಯೋರಪಿ ರೂಕ್ಷಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮುಪಚಾರಾದುಪಪನ್ನಮ್| ಯಥಾ,-ರೂಕ್ಷಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿ ಕಫಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನ್ ಸೌಮ್ಯಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಕ್ಷಪಯತಿ, ತಥೈವ ಯದಾ ಜಾಗರಣಮಪಿ ತತ್ಕ್ಷಪಯದ್ದೃಷ್ಟಂ ತದಾ ತದ್ರೂಕ್ಷಕಾರ್ಯಕರಣಾದರೂಕ್ಷಮಪಿ ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಪ್ರಸ್ವಪನಾದರ್ವಾಕ್ ಕಫಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಸೋಮ್ಯಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ವಹೇತೋರುತ್ಪಾದಸ್ತಥಾ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಾದನನ್ತರಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಸ್ವಪನಮಸ್ನಿಗ್ಧಮಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯುಪಚರ್ಯತೇ| ಪ್ರಚಲ ಇವಾಚರತೀತಿ ಕ್ಯಙನ್ತಾನ್ನಿಷ್ಠಾ| ಆಸೀನಸ್ಯ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ, ಪ್ರಚಲಾಯಿತಂ-ಅವಘೂರ್ಣಿತಂ,-ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಮ್, ನ ತು ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯಾ| ಯೇನ ಸ್ನೇಹನಹೇತುಃ ಸ್ಯಾತ್| ರೂಕ್ಷಕಾರ್ಯಾ ಕರಣಾದರೂಕ್ಷಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತು ವಿಶೇಷೇಣ| ಆಸೀನಪ್ರಚಲಾಯಿತಂ ಪುನರೀದೃಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59

ಯದಿ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ, ತತ್ಕಿಂ ಕದಾಚಿದಪಿ ನ ಕಾರ್ಯಃ? ಇತ್ಯಾಹ- ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯುಚಯಾದಾನರೌಕ್ಷ್ಯರಾತ್ರ್ಯಲ್ಪಭಾವತಃ||೫೬|| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಹಿತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಫಪಿತ್ತಕರೋ ಹಿ ಸಃ| ಮುಕ್ತ್ವಾ ತು ಭಾಷ್ಯಯಾನಾಧ್ವಮದ್ಯಸ್ತ್ರೀಭಾರಕರ್ಮಭಿಃ||೫೭|| ಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯೈಃ ಕ್ಲಾನ್ತಾನ್ ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾತಿಸಾರಿಣಃ| ವೃದ್ಧಬಾಲಾಬಲಕ್ಷೀಣಕ್ಷತತೃಟ್ಶೂಲಪೀಡಿತಾನ್||೫೮|| ಅಜೀರ್ಣ್ಯಭಿಹತೋನ್ಮತ್ತಾನ್ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾನಪಿ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ತಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಪುಷ್ಯತಿ||೫೯||

ಸ೦-ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಹಿತಃ| ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಪವನಚ್ಚಯೋ ಭವತಿ| ಆದಾನಸ್ಯ ಚ ಪರಿಪುಷ್ಟತ್ವಾದತಿರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಭವತಿ| ರಾತ್ರಯಶ್ಚನಿದ್ರಾಸಮಾಪ್ತ್ಯಯೋಗ್ಯಾ ಅಲ್ಪಾ ಭವನ್ತಿ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ ಸನ್ತರ್ಪಕಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಪರಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಕಫಪಿತ್ತಕರಃ| ಸೋಽಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾದ್ಧೇತುಪ್ರಭಾವಸ್ಯ| ಭಾಷ್ಯಾದಿಕ್ಲಾನ್ತಾದೀನ್ ಮುಕ್ತ್ವಾ-ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಪರಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ ಸ್ವಪ್ನ ಏಷಾಂ ಹಿತ ಏವ| ಯಾನಂ ಅಶ್ವಾದಿ| ಕ್ಷತಃ-ಖಡ್ಗಾದಿಚ್ಛಿನ್ನಃ| ಅಭಿಹತೋ-ಲಗುಡಾದಿನಾ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾಃ-ಶೀಲಿತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾಃ| ತತ್ರ ಭಾಷ್ಯಾದಿಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಂ ಪವನಕೋಪಾತ್ ಸ್ವಪ್ನೋಽನುಜ್ಞಾತಃ| ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮ್| ವೃದ್ಧಾದೀನಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾರ್ಥಂ ವೇಗವಿಸ್ಮರಣಾರ್ಥಂ ಚ| ಅಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಚಿತಾನಾಂ ಚ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಽನುಮತಸ್ತನ್ತ್ರಕೃತಾ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಉಚಿತೋ ಹಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ಯೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಂ ಶರೀರಿಣಾಮ್| ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ತೇಷಾಮಸ್ವಪತಾಂ ದಿವಾ||" ಇತಿ| ನನು, ಅಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಕಫವೃದ್ಧಿಕರತ್ವಾತ್| ಕಫವೃದ್ಧ್ಯಾ ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಜೀರ್ಣಾನ್ನಸ್ಯಾಪಾಕ ಇತ್ಯನುಕ್ತಸ್ತೇಷಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇನಾಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಭವತಿ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇ ಚ ಸತಿಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೈರ್ದೋಷೈರನುಪಹತೋ ವಹ್ನಿಃ ಪಚನಕ್ಷಮೋ ಭವತಿ| ಕಫಸ್ತು ವೃದ್ಧೋಽಪಿ ನೈತೇಷಾಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ವಿಧತ್ತೇ| ಅಪಿ ತ್ವಙ್ಗಾನಾಂ ಪುಷ್ಟಿಮಾದಧಾತಿ| ಅತ ಏವಾನನ್ತರಮೇವೋವಾಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ-"ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ತಥಾ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಪುಷ್ಯತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60

ಬಹುಮೇದಃಕಫಾಃ ಸ್ವಪ್ಯುಃ ಸ್ನೇಹನಿತ್ಯಾಶ್ಚ ನಾಹನಿ| ವಿಷಾರ್ತಃ ಕಣ್ಠರೋಗೀ ಚ ನೈವ ಜಾತು ನಿಶಾಸ್ವಪಿ||೬೦||

ಸ೦-ತಥಾ, ಬಹುಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಹಾರಾದಿಶೀಲಿನಶ್ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪ್ಯಹನಿ ನ ಸ್ವಪ್ಯುಃ| ವಿಷಾರ್ತಃ ಕಣ್ಠರೋಗೀ ಚ ರಾತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕದಾಚಿದಪಿ ನ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್|

Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61

ಅಕಾಲಶಯನಾನ್ಮೋಹಜ್ವರಸ್ತೈಮಿತ್ಯಪೀನಸಾಃ| ಶಿರೋರುಕ್ಶೋಫಹೃಲ್ಲಾಸಸ್ರೋತೋರೋಧಾಗ್ನಿಮನ್ದತಾಃ||೬೧||

ಸ೦-ಅಕಾಲೇ ಶಯನಂ-ಸ್ವಪ್ನಃ,-ಅಕಾಲಶಯನಮ್, ತಸ್ಮಾದಕಾಲಶಯನಾತ್ ಮೋಹಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ನಿರುತ್ಸಾಹತ್ವಮ್|

Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63

ಅತ್ರ ಚ ಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ? ಇತ್ಯಾಹ ತತ್ರೋಪವಾಸವಮನಸ್ವೇದನಾವನಮೌಷಧಮ್| ಯೋಜಯೇದತಿನಿದ್ರಾಯಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನಾಞ್ಜನಮ್||೬೨|| ನಾವನಂ ಲಙ್ಘನಂ ಚಿನ್ತಾಂ ವ್ಯವಾಯಂ ಶೋಕಭೀಕ್ರುಧಃ| ಏಭಿರೇವ ಚ ನಿದ್ರಾಯಾ ನಾಶಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್||೬೩||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷ್ವಕಾಲಸ್ವಪ್ನಜೇಷು ರೋಗೇಷು, ಉಪವಾಸಾದ್ಯೌಷಧಂ ಯೋಜಯೇತ್| ನಿದ್ರಾಯಾಶ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ರಾತ್ರಿಃ ಕಾಲಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೯)-"ಲೋಕಾದಿಸರ್ಗಪ್ರಭವಾ ತಮೋಮೂಲಾ ತಮೋಮಯೀ| ಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ತಮಸೋ ರಾತ್ರೌ ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಾಯೇಣ ಜಾಯತೇ||" ಇತಿ| ಅತಿನಿದ್ರಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ವಮನಾಞ್ಜನನಸ್ಯಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್, ಲಙ್ಘನಾದಿ ಚ| ಏಭಿರೇವ ಚ-ತೀಕ್ಷ್ಣವಮನಾದಿಭಿರ್ನಿದ್ರಾಯಾ ನಾಶೋ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಖ್ಯಸ್ಯ ಧಾತೋರತಿಶಯೇನಾಪಚಯಾತ್|

Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದ್ರಾನಾಶಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನಾಚಷ್ಟೇ ನಿದ್ರಾನಾಶಾದಙ್ಗಮರ್ದಶಿರೋಗೌರವಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ| ಜಾಡ್ಯಗ್ಲಾನಿಭ್ರಮಾಪಕ್ತಿತನ್ದ್ರಾ ರೋಗಾಶ್ಚ ವಾತಜಾಃ||೬೪||

ಸ೦-ನಿದ್ರಾನಾಶಾದಙ್ಗಮರ್ದಾದಯೋ ವಾತೋತ್ಥಾಶ್ಚ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65

ಯಥಾಕಾಲಮತೋ ನಿದ್ರಾಂ ರಾತ್ರೌ ಸೇವೇತ ಸಾತ್ಮ್ಯತಃ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಾಗರಾದರ್ಧಂ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾದಭುಕ್ತವಾನ್||೬೫||

ಸ೦-ಯತಶ್ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಿತಾಯಾ ನಿದ್ರಾಯಾ ಅಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಿತಾಯಾಶ್ಚಾಽನನ್ತರೋಕ್ತಾ ಗುಣದೋಷಾಃ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಾತ್ಮ್ಯತೋ-ಯಾಮದ್ವಯಂ ತ್ರಯಂ ವಾ, ನಿಶಿ ನಿದ್ರಾಂ ಭಜೇತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜಾಗರಾದರ್ದ್ಧೇನ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಅಭುಕ್ತವಾನ್-ಅಭುಕ್ತೇ ಸತಿ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗ್ರಹಣೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ನ ಸರ್ವಸ್ಯ ರಾತ್ರಾವಸುಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಗರಣಕಾಲಾದರ್ಧೇನ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನ ಇಷ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಯೋ ಯಾವನ್ತಂ ಕಾಲಮುಚಿತಂ ಸ್ವಪಿತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾಲಾದ್ಯಾವನ್ತಂ ಕಾಲಂ ನಿಶಿ ಜಾಗೃಯಾತ್ತಾವತೋಽರ್ಧೇನಾಸೌ ಪ್ರಾತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಕೇಚಿದ್ಧಿ ಸ್ವಲ್ಪನಿದ್ರಾಃ ಸ್ವಭಾವತೋ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68

ಶೀಲಯೇನ್ಮನ್ದನಿದ್ರಸ್ತು ಕ್ಷೀರಮದ್ಯರಸಾನ್ ದಧಿ| ಅಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನಮೂರ್ಧಕರ್ಣಾಕ್ಷಿತರ್ಪಣಮ್||೬೬|| ಕಾನ್ತಾಬಾಹುಲತಾಶ್ಲೇಷೋ ನಿರ್ವೃತಿಃ ಕೃತಕೃತ್ಯತಾ| ಮನೋಽನುಕೂಲಾ ವಿಷಯಾಃ ಕಾಮಂ ನಿದ್ರಾಸುಖಪ್ರದಾಃ||೬೭|| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತೇರ್ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖನಿಃಸ್ಪೃಹಚೇತಸಃ| ನಿದ್ರಾ ಸನ್ತೋಷತೃಪ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಂ ಕಾಲೇ ನಾತಿವರ್ತತೇ||೬೮||

ಸ೦-ಯೋ ಮನ್ದನಿದ್ರಃ ಸ ಕ್ಷೀರಾದೀನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕಾನ್ತಾಬಾಹುಲತಾಶ್ಲೇಷಾದಯೋ ನಿದ್ರಾಸುಖಹೇತವಃ| ಕಾನ್ತಾಬಾಹುಲತಾಶ್ಲೇಷಗ್ರಹಣಮಾಶ್ಲೇಷಮಾತ್ರಮೇವ ನಿದ್ರಾಸುಖಹೇತುಃ, ನ ತು ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಸೇವೇತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವಾನನ್ತರಮಾಹ-"ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತೇರ್ನಿದ್ರಾ ಸ್ವಂ ಕಾಲಂ ನಾತಿವರ್ತತೇ|" ಇತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯರತಸ್ಯಾಪ್ಯನುರಾಗತೋ ಮೈಥುನಾಭಿಲಾಷೋ ನಿದ್ರಾಂ ನಾಶಯೇದಿತ್ಯಾಹ-ಗ್ರಾಮ್ಯಸುಖೇ ನಿಃಸ್ಪೃಹಂ ಚೇತೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸನ್ತೋಷತೃಪ್ತಸ್ಯ|

Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72

ಯದಾ ತು ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇಣ ವಿನಾ ನ ರತಿಃ, ಅಪತ್ಯಾರ್ಥಿತಾ ವಾ, ತದಾ ತದಧಿಕಾರಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ತ್ಯಜೇನ್ನಾರೀಮನುತ್ತಾನಾಂ ರಜಸ್ವಲಾಮ್| ಅಪ್ರಿಯಾಮಪ್ರಿಯಾಚಾರಾಂ ದುಷ್ಟಸಙ್ಕೀರ್ಣಮೇಹನಾಮ್||೬೯|| ಅತಿಸ್ಥೂಲಕೃಶಾಂ ಸೂತಾಂ ಗರ್ಭಿಣೀಮನ್ಯಯೋಷಿತಮ್| ವರ್ಣಿನೀಮನ್ಯಯೋನಿಂ ಚ ಗುರುದೇವನೃಪಾಲಯಮ್||೭೦|| ಚೈತ್ಯಶ್ಮಶಾನಾಽಽಯತನಚತ್ವರಾಮ್ಬುಚತುಷ್ಪಥಮ್| ಪರ್ವಾಣ್ಯನಙ್ಹ್ಗಂ ದಿವಸಂ ಶಿರೋಹೃದಯತಾಡನಮ್||೭೧|| ಅತ್ಯಾಶಿತೋಽಧೃತಿಃ ಕ್ಷುದ್ವಾನ್ ದುಃಸ್ಥಿತಾಙ್ಗಃ ಪಿಪಾಸಿತಃ| ಬಾಲೋ ವೃದ್ಧೋಽನ್ಯವೇಗಾರ್ತಸ್ತ್ಯಜೇದ್ರೋಗೀ ಚ ಮೈಥುನಮ್||೭೨||

ಸ೦-ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ-ಸ್ತ್ರೀಪುಂಸಂಯೋಗವಿಷಯೇ, ಅನುತ್ತಾನಂ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಉತ್ತಾನಾಂ- ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ರಜಸ್ವಲತ್ವಾದಿಯುತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ದುಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಧಿಮಲಾದಿಭಿಃ, ಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ-ಸಙ್ಕಟಂ ಚ, ಮೇಹನಂ-ಯೋನಿರ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್| ತಥಾ, ವರ್ಣಿನೀಂ-ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಮ್| ಅನ್ಯಯೋನಿಂ-ಅಜಾಮಹಿಷ್ಯಾದಿಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ನಿರ್ವರ್ತನೇ ಸತಿ ಗುರುದೇವನೃಪಾಲಯಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಚೈತ್ಯಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತೇಷು ಸ್ತ್ರಿಯಂ ನ ಸಙ್ಗಚ್ಛೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೈತ್ಯಾದೀನಾಂ ಪರ್ಯಾಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಮುಕ್ತಾಃ| ಆಯತನಂ-ದುಷ್ಟಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಮ್| ಪರ್ವಾಣಿ-ರವಿಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತ್ಯಾದೀನಿ ತ್ಯಜೇತ್, ತೇಷು ಕಾಮಂ ನ ಸೇವೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅನಙ್ಗಂ,-ಅಙ್ಗಂ-ಜಘನಮ್, ನಾಙ್ಗಂ-ಅನಙ್ಗಮಙ್ಗಸದೃಶಂ ಜಘನಕಾರ್ಯನಿರ್ವರ್ತನಯೋಗ್ಯಂ ಮುಖಾದಿಕಮುಚ್ಯತೇ| ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಾ ಹಿ ಮುಖೇನ ತತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ದಿವಸಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್, ದಿನೇ ರತಂ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತನ್ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ದಿವಸಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್, ದಿನೇ ರತಂ ನ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂರ್ಧವಕ್ಷೋಽಭಿಘಾತಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಅತ್ಯಾಶಿತಾದಯಃ ಸುರತಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ| ಅತ್ಯಾಶಿತಃಅತಿಸುಹಿತಃ| ಅಧೃತಿಃ-ದುರ್ಮನಾಃ| ಅನ್ಯವೇಗಾರ್ತಃ-ಪುರೀಷಾದಿವೇಗಾತುರಃ| ನನು, ಕ್ಷುದ್ವೇಗಾರ್ತ ಉಚ್ಯತೇ| ತತೋಽನ್ಯವೇಗಾರ್ತ ಇತ್ಯನೇನೈವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ಕ್ಷುದ್ವಾನಿತ್ಯನೇನ? ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಅತಿಶಯಾರ್ಥಂ ತ್ವೇತತ್| ಯಥಾ ಕ್ಷುದ್ವೇಗಾರ್ತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛನ್ನತಿಶಯೇನ ಪೀಡಯಾ ಬಾಧ್ಯತೇ, ನ ತಥಾಽನ್ಯವೇಗಾರ್ತ ಇತಿ|

Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಋತುವಿಶೇಷೇಷು ನಿಧುವನಂ ನಿಯಮಯತಿ ಸೇವೇತ ಕಾಮತಃ ಕಾಮಂ ತೃಪ್ತೋ ವಾಜೀಕೃತಾಂ ಹಿಮೇ| ತ್ರ್ಯಹಾದ್ವಸನ್ತಶರದೋಃ ಪಕ್ಷಾದ್ವರ್ಷಾನಿದಾಘಯೋಃ||೭೩||

ಸ೦-ತೃಪ್ತೋ-ವಾಜೀಕರಣೈಃ ಸಞ್ಜಾತಸನ್ತರ್ಪಣಃ ಸನ್, ಕಾಮತೋ- ಯಥೇಚ್ಛಯಾ, ಹಿಮೇ-ಹೇಮನ್ತರ್ತೌ ಶಿಶಿರೇ ಚ, ಕಾಮಂ-ಯಥೇಚ್ಛಂ, ಸೇವೇತ| ವಾಜೀಕೃತಾಮಿತಿ ಸಮ್ಪದಾದಿತ್ವಾತ್ಕ್ವಿಪ್| ತೃಪ್ತ ಇತಿ ಕ್ತೋಽಧಿಕರಣೇ ಚ ಧ್ರೌವ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾಽಧಿಕರಣೇ ಕ್ತಃ| ಅಧಿಕರಣವಾಚಿನಶ್ಚೇತಿ ಷಷ್ಠೀ| ವಸನ್ತೇ ಶರದಿ ಚ ತ್ರ್ಯಹಾತ್-ತ್ರಯಹಮತಿಕ್ರಮ್ಯ, ಮೈಥುನಂ ನಿಷೇವೇತ| ವರ್ಷಾಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಃ ಪಕ್ಷಾತ್ ಕಾಮಂ ಭಜೇತ್|

Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74

ಭ್ರಮಕ್ಲಮೋರುದೌರ್ಬಲ್ಯಬಲಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಕ್ಷಯಾಃ| ಅಪರ್ವಮರಣಂ ಚ ಸ್ಯಾದನ್ಯಥಾ ಗಚ್ಛತಃ ಸ್ತ್ರಿಯಮ್||೭೪||

ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ-ಉಕ್ತಾದ್ವಿಧೇರನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸ್ತ್ರಿಯಂ ಗಚ್ಛತೋ ಭ್ರಮಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಅಪರ್ವಣಿ-ಅಕಾಲೇ ಮರಣಂ-ಅಪರ್ವಮರಣಮ್|

Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75

ಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಯುರಾರೋಗ್ಯಪುಷ್ಟೀನ್ದ್ರಿಯಯಶೋಬಲೈಃ| ಅಧಿಕಾ ಮನ್ದಜರಸೋ ಭವನ್ತಿ ಸ್ತ್ರೀಷು ಸಂಯತಾಃ||೭೫||

ಸ೦-ಸ್ತ್ರೀಷು ಸಂಯತಾಃ-ಸ್ತ್ರೀಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸೇವಮಾನಾಃ, ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿರಧಿಕಾ ಅಲ್ಪಜರಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76

ಸ್ನಾನಾನುಲೇಪನಹಿಮಾನಿಲಖಣ್ಡಖಾದ್ಯ ಶೀತಾಮ್ಬುದುಗ್ಧರಸಯೂಷಸುರಾಪ್ರಸನ್ನಾಃ| ಸೇವೇತ ಚಾನು ಶಯನಂ ವಿರತೌ ರತಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವಮಾಶು ವಪುಷಃ ಪುನರೇತಿ ಧಾಮ||೭೬||

ಸ೦-ರತಾನ್ತೇ ಯಥೌಚಿತ್ಯೇನ ಸ್ನಾನಾದೀನ್ ಸೇವೇತ| ಖಣ್ಡ್ದಖಾದ್ಯಂ ಖಣ್ಡಕೃತಂ ಕಣಿಕೇತ್ಯಾದಿ(?)| ರಸೋ-ಮಾಂಸರಸಃ| ಚಾನುಶಯನಮಿತಿ| ಅನು-ಪಶ್ಚಾಚ್ಚ, ಸ್ವಪ್ನಂ ಸೇವೇತ| ತಸ್ಯ-ಸ್ನಾನಾದಿಸೇವಿನಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ಏವಂ-ಅಸ್ಮಿನ್ಕೃತೇ, ಧಾಮ-ತೇಜೋ, ಭೂಯ ಆಗಚ್ಛತಿ| ತ್ಮೌ ಜೌ ವಸನ್ತತಿಲಕಂ ಗುರುಕದ್ವಯಂ ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೯)- "ಸ್ನಾನಾಙ್ಗರಾಗವ್ಯಜನೇನ್ದುಪಾದಯೂಷಾಸವಕ್ಷೀರರಸಾನ್ ರಸಾಲಾಮ್| ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಸಿತಾಢ್ಯಾನ್ ಸಲಿಲಂ ಸುಶೀತಂ ಸೇವೇತ ನಿದ್ರಾಂ ಚ ರತಾನ್ತತಾನ್ತಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7

ಏತಞ್ಚ ಸರ್ವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಹಿತಾಹಿತಂ ವೈದ್ಯ ಏವ ವೇತ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಥಾ ಶರೀರಂ ರಾಜ್ಞಾ ನಿವೇದ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ಶ್ರುತಚರಿತಸಮೃದ್ಧೇ ಕರ್ಮದಕ್ಷೇ ದಯಾಲೌ ಭಿಷಜಿ ನಿರನುಬನ್ಧಂ ದೇಹರಕ್ಷಾಂ ನಿವೇಶ್ಯ| ಭವತಿ ವಿಪುಲತೇಜಃಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕೀರ್ತಿಪ್ರಭಾವಃ ಸ್ವಕುಶಲಫಲಭೋಗೀ ಭೂಮಿಪಾಲಶ್ಚಿರಾಯುಃ||೭೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನರಕ್ಷಾ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||

ಸ೦-ಭಿಷಜಿ ಶರೀರರಕ್ಷಣಂ ನಿರನುಬನ್ಧಂ-ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಮಾಧಾಯ, ಪೃಥ್ವೀಶೋ ಬಹುಕಾಲಮಾತ್ಮೀಯ ಶ್ರೇಷ್ಠಫಲಭೋಗವಾನ್ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೇಜಶ್ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಚ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ, ತ ಏವಮ್, ವಿಪುಲಾಃ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಃ, ತೇಜಃಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕೀರ್ತಿಪ್ರಭಾವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವಿಧಃ| ಕೀದೃಶೋ ಭಿಷಜಿ ? ಶ್ರುತಂ-ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಃ, ಚರಿತಂ-ಆಚಾರಃ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಮೃದ್ಧೇ-ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ| ತಥಾ, ಕ್ರಿಯಾಚತುರೇ| ತಥಾ, ಕೃಪಾಲೌ| ವಸುಮುನಿವಿರತಿಶ್ಚೇನ್ಮಾಲಿನೀ ನೌ ಮಯೌ ಯಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಪ್ತಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೭||