7. annarakṣādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അന്നപാനസ്വരൂപം ശരീരസന്ധാരണാര്ഥം പ്രാഗുക്തമ്| പഥ്യമപി ചാന്നപാനം വിഷാദ്യുപഹതം രോഗായ മൃത്യവേ വാ സമ്പദ്യതേ, അതസ്തദ്രക്ഷാര്ഥമധ്യായോऽയമാരഭ്യതേ-

Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതോऽന്നരക്ഷാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||

സ൦-അന്നസ്യ രക്ഷാ-അന്നരക്ഷാ| സോപദിഷ്ടാ യത്രാധ്യായേ, സോऽപ്യുപചാരാദന്നരക്ഷേത്യുച്യതേ| യഥാ, ശിശുപാലവധഃ കാവ്യമിതി| ശേഷം വ്യാഖ്യാനമത്ര പൂര്വവത്കാര്യമ്|

Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1

രാജാ രാജഗൃഹാസന്നേ പ്രാണാചാര്യം നിവേശയേത്| സര്വദാ സ ഭവത്യേവം സര്വത്ര പ്രതിജാഗൃവിഃ||൧||

സ൦-രാജാ-നൃപഃ, പ്രാണാചാര്യം-വൈദ്യം, രാജഗൃഹാസന്നേ നിവേശയേത്-ആവാസയേത്| ഏവം സതി യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ-സര്വദേത്യാദി| സര്വദാ-സര്വകാലം രാത്രിദിവസമേവ, നൃപഭവനസമീപസ്ഥിതഃ സഃ-വൈദ്യഃ സര്വത്ര-അന്നപാനശയനമാല്യാദൌ, പ്രതിജാഗൃവിഃ-ദത്താവധാനോ ഭവതി|

Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2

നനു, കിമേവം ക്രിയതേ? ഇത്യാഹ- അന്നപാനം വിഷാദ്രക്ഷേദ്വിശേഷേണ മഹീപതേഃ| യോഗക്ഷേമൌ തദായത്തൌ ധര്മാദ്യാ യന്നിബന്ധനാഃ||൨||

സ൦-മഹീപതേഃ സമ്ബന്ധ്യന്നപാനം വിഷാത്-വിഷസംസ്പര്ശാത്, വിശേഷേണ-അതിശയേന രക്ഷേത്| അന്നപാനമിത്യുപലക്ഷണമ്| ശയനവസ്ത്രഗന്ധരത്നമാല്യാദീനാമപി പരിരക്ഷ്യത്വാത്| നനു, കിമിതി, നൃപാന്നപാനാദി വിശേഷേണ രക്ഷേത് ? ഇത്യാഹ-യോഗേത്യാദി| യോഗഃ-അന്നവസ്ത്രാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| ക്ഷേമഃ-തേഷാമന്നാദീനാം ചൌരാദ്യുപദ്രവരക്ഷണാത്| ദ്വാവപ്യേതൌ തദായത്തൌ-നൃപായത്തൌ സ്യാതാമ്| ക്ഷേമശബ്ദോऽര്ധര്ചാദിഃ| ധര്മാദ്യാ ഇതി ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാഃ| യന്നിബന്ധനാഃ-യോഗക്ഷേമനിബന്ധനാഃ|

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4

സമ്പ്രതി വിഷദുഷ്ടസ്യ ഭക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ ഓദനോ വിഷവാന് സാന്ദ്രോ യാത്യവിസ്ത്രാവ്യതാമിവ| ചിരേണ പച്യതേ പക്വോ ഭവേത്പര്യുഷിതോപമഃ||൩|| മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ മോഹമൂര്ഛാപ്രസേകകൃത്| ഹീയതേ വര്ണഗന്ധാദ്യൈഃ ക്ലിദ്യതേ ചന്ദ്രികാചിതഃ||൪||

സ൦-വിഷവാനോദനഃ സാന്ദ്രോ-വിലേപ്യാകാരഃ| തഥാ, വിസ്രാവയിതും ശക്യോ-വിസ്രാവ്യഃ, നൈവം യോऽസൌ-അവിസ്രാവ്യഃ, തസ്യ ഭാവഃ, അവിസ്രാവ്യതാമിവ യാതി| ചിരേണ കാലേന പച്യതേ| പക്വശ്ച പര്യുഷിതഭക്തമുപമാ യസ്യ സ പര്യുഷിതോപമോ ഭവേത്, നിരൂഷ്മാ സ്തബ്ധശ്ച സദ്യോऽവതാരിതോऽപി സ്യാദിത്യര്ഥഃ| തസ്യ ച ഭക്തസ്യ സമ്ബന്ധീ മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ മോഹാദീന് കരോതി| മയൂരകണ്ഠേന തുല്യോ നാനാവര്ണോ മയൂരകണ്ഠതുല്യഃ, സ ചാസാവൂഷ്മാ ചേതി| ഊഷ്മാ-ബാഷ്പഃ| തഥാ, അസാവോദനോ വര്ണഗന്ധാദ്യൈര്ഹീയതേ| ആദി (ദ്യ) ശബ്ദേന രസാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്ലിദ്യതേ-പ്രക്ലിന്നോ ഭവതി| തഥാ, ജലമധ്യക്ഷിപ്തതൈലബിന്ദുസദൃശൈശ്ചന്ദ്രികൈരാചിതോ ഭവതി| ഇതി ചക്ഷുരാദിഭിഃ പരീക്ഷാ|

Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6

വ്യഞ്ജനാനാം പരീക്ഷാമാഹ വ്യഞ്ജനാന്യാശു ശുഷ്യന്തി ധ്യാമക്വാഥാനി തത്ര ച| ഹീനാऽതിരിക്താ വികൃതാ ഛായാ ദൃശ്യേത നൈവ വാ||൫|| ഫേനോര്ധ്വരാജീസീമന്തതന്തുബുദ്ബുദസമ്ഭവഃ| വിച്ഛിന്നവിരസാ രാഗാഃ ഖാണ്ഡവാഃ ശാകമാമിഷമ്||൬||

സ൦-വ്യഞ്ജനാനി-വാര്താകാദീനി ദധിതക്രദാഡിമാദിസംസ്കൃതാനി, ആശു-ക്ഷിപ്രം ശുഷ്യന്തി| തഥാ, ധ്യാമോ-മലിനഃ ക്വാഥോ യേഷാം താന്യേവമ്| തത്ര ച-തേഷു വ്യഞ്ജനവത്സു ക്വാഥേഷു, ഹീനാ-ഭുജാദിഹീനാ, അധികാ, വികൃതാ-ശിരോവിരഹാദിലക്ഷണവികാരോപേതാ ചാത്മീയാ ഛായാ-പ്രതിബിമ്ബം, ദൃശ്യതേ| നൈവ വാ-കീദൃശ്യപി ഛായാ ന ദൃശ്യതേ| ന ചേദമരിഷ്ടമ്, സനിമിത്തത്വാത്| തേഷ്വേവ വ്യഞ്ജനേഷു ഫേനാദീനാം സമ്ഭവഃ| തത്രേതി പ്രകൃതവ്യഞ്ജനോപലക്ഷിതേഷു സര്വദ്രവേഷ്വേവ| വിശേഷേണ പുനര്ലവണോല്ബണദ്രവേ ഫേനമാലാ| ഊര്ധ്വരാജീസമ്ഭവം തു രസകാദിഷു സ്വയം ദര്ശയിഷ്യതി| വിച്ഛിന്നവിരസാ രാഗാ ഇതി| രാഗാഃ-ദ്രാക്ഷാദികൃതാഃ, ഋതുചര്യോക്തലക്ഷണാഃ, വിച്ഛിന്നാ വിരസാശ്ച ഭവന്തി| ക്വചിദ്രാഗോ ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വിച്ഛിന്നത്വമ്| ക്വചിദ്രസോ ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വിരസത്വമ്| ഏവം ഖാണ്ഡവോऽപി| ശാകമാമിഷം ച വിച്ഛിന്നം-സ്ഥാനേ സ്ഥാനേ ത്രുടിതമ്, വിരസം ച|

Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12

യത്ര ദ്രവേ യാദൃശീ രാജീ സമ്ഭവതി, താം വിശേഷതോ ദര്ശയന്നാഹ നീലാ രാജീ രസേ, താമ്രാ ക്ഷീരേ, ദധനി ദൃശ്യതേ| ശ്യാവാऽऽപീതാസിതാ തക്രേ, ഘൃതേ പാനീയസന്നിഭാ||൭|| മസ്തുനി സ്യാത്കപോതാഭാ, രാജീ കൃഷ്ണാ തുഷോദകേ| കാലീ മദ്യാമ്ഭസോഃ, ക്ഷൌദ്രേ ഹരിത്തൈലേऽരുണോപമാ||൮|| പാകഃ ഫലാനാമാമാനാം പക്വാനാം പരികോഥനമ്| ദ്രവ്യാണാമാര്ദ്രശുഷ്കാണാം സ്യാതാം മ്ലാനിവിവര്ണതേ||൯|| മൃദൂനാം കഠിനാനാം ച ഭവേത്സ്പര്ശവിപര്യയഃ| മാല്യസ്യ സ്ഫുടിതാഗ്രത്വം മ്ലാനിര്ഗന്ധാന്തരോദ്ഭവഃ||൧൦|| ധ്യാമമണ്ഡലതാ വസ്ത്രേ, ശദനം തന്തുപക്ഷ്മണാമ്| ധാതുമൌക്തികകാഷ്ഠാശ്മരത്നാദിഷു മലാക്തതാ||൧൧|| സ്നേഹസ്പര്ശപ്രഭാഹാനിഃ സപ്രഭത്വം തു മൃണ്മയേ| |൧൨|

സ൦-രസേ-മാംസരസേ വിഷവതി, നീലാ-നീലവര്ണാ, രാജീ ദൃശ്യത ഇതി പ്രകൃതേന സമ്ബന്ധഃ| ഏവം ചാഗ്രേऽപി രാജീ ദൃശ്യത ഇതി യോജ്യമ്| ക്ഷീരേ-ക്ഷീരമധ്യേ, താമ്രാ-താമ്രവര്ണാ| ദധനി-ദധ്നിശ്യാവാ| തക്രേ ആപീതാസിതാ-ആനീലപീതാ| ഘൃതേ സലിലനിഭാ| മസ്തുനി കപോതാഭാ| തുഷോദകേ-കാഞ്ജികേ, രാജീ കൃഷ്ണാ| മദ്യേऽമ്ഭസി ച കാലീ| മാക്ഷികേ ഹരിദ്വര്ണാ| തൈലേऽരുണോപമാ-ഈഷല്ലോഹിതവര്ണാ| ഉദാഹരണമാത്രം ത്വേതത്, തേന വസാഗന്ധസ്യ ച തൈലേ സമ്ഭവഃ, ദ്രവൌഷധസ്യ കപിലാ, ഇതി| തഥാ, ആമാനാം ഫലാനാം പാകഃ| പക്വാനാം പരികോഥനം-ശാതനം ഭവതി| ആര്ദ്രശുഷ്കാണാം യഥാ സംഖ്യം മ്ലാനതാ-ശുഷ്കാഭാസത്വമ്, തഥാ വിവര്ണതാ-ശ്യാവത്വാദി ലക്ഷണാ| മൃദൂനാം കഠിനത്വമ്, കഠിനാനാം മൃദുത്വമ്, അയം സ്പര്ശവിപര്യയഃ| മാല്യസ്യ-പുഷ്പസ്യ, സ്ഫുടിതം-വിശീര്ണം, അഗ്രം-പ്രാന്തോ യസ്യ തത്സ്ഫുടിതാഗ്രമ്, തസ്യ ഭാവസ്തത്ത്വമ്| തഥാ, മ്ലാന്യുദ്ഭവോ-മ്ലാനതാ, ഗന്ധാന്തരോദ്ഭവഃ-സ്വഗന്ധനാശോऽന്യഗന്ധസമ്ഭവശ്ച| ധ്യാമാനി-മലിനാനി, മണ്ഡലാനി-വൃത്താനി, തേഷാം ഭാവോ ധ്യാമമണ്ഡലതാ, വസ്ത്രേ-ആസ്തരണപ്രാവരണാദിരൂപേ സ്യാത്| ശദനം-ശാതഃ പാതഃ സ്യാത്| കേഷാമ് ? തന്തുപക്ഷ്മണാമ്,-തന്തൂനാം-സൂത്രാണാം പക്ഷ്മണാം ച പാര്ശ്വവര്തിനാം, വസ്ത്രസമ്ബന്ധിനാമേവ| ധാതുഃ-സുവര്ണാദിഃ മൌക്തികം-മുക്താ, കാഷ്ഠം-ദാരു, അശ്മാ-പാഷാണഃ, രത്നാനി-വജ്രമരകതാദീനി, ആദിശബ്ദേന ശങ്ഖശുക്ത്യാദിപരിഗ്രഹഃ, തേഷു മലാക്തതാ-പങ്കമലോപദിഗ്ധതാ| സ്നേഹഹാനിഃ-തേഷാമേവ ധാത്വാദീനാം സ്നേഹസ്യ വ്യപഗമഃ| ഏവം സ്പര്ശപ്രഭാഹാനിഃ| മൃണ്മയേ തു ഭാണ്ഡേ സവിഷേ നിഷ്പ്രഭേऽപി സപ്രഭത്വമ്|

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13

ഇദാനീം യോ വിഷം ദദാതി, തസ്യ ലക്ഷണമാഹ | വിഷദഃ ശ്യാവശുഷ്കാസ്യോ വിലക്ഷോ വീക്ഷതേ ദിശഃ||൧൨|| സ്വേദവേപഥുമാംസ്ത്രസ്തോ ഭീതഃ സ്ഖലതി ജൃമ്ഭതേ| |൧൩|

സ൦-വിഷം ദദാതീതി-വിഷദോ നരഃ, ശ്യാവം-ശ്യാമം ശുഷ്കമാസ്യംമുഖം, യസ്യാസൌ ശ്യാവശുഷ്കാസ്യഃ,-ശ്യാമശുഷ്കവദനഃ| കിം കരോതി? വിലക്ഷോ വീക്ഷതേ ദിശഃ,- ദിശ ഇതി സമന്താദിത്യര്ഥഃ, വിലക്ഷ ഇതി ലജ്ജാവാന്, വീക്ഷതേ-അവലോകയതി| കിഞ്ച, സ്വദോഷശങ്കയാ സ്വേദവാന്, വേപഥുമാന്, ത്രസ്തഃ-ശരീരേണ ജാതകമ്പത്വാത്, ഭീതഃ-ചിത്തേന സോദ്വേഗതയോപലക്ഷ്യമാണത്വാത്| സ്തമ്ഭകുഡ്യാദിഭിരാത്മാനമന്തര്ധാപയിതുമിച്ഛന്നിതസ്തതോ ഗച്ഛംശ്ച സ്ഖലിതഗതിര്ഭവതി, തത ആഹ-സ്ഖലതി| പുനഃപുനശ്ച ജൃമ്ഭാം കരോതി, തേനാഹ ജൃമ്ഭതേ| ഉപലക്ഷ്ണം ചേദം തത്തത്കാലഭാവിനീനാം ക്രിയാണാമ്| തദ്യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൮)-"അസ്ഥാനഹാസീ, പൃഷ്ടോऽസമ്ബദ്ധമുത്തരം ദദാതി നൈവ വാ ദദാതി, വിവക്ഷുര്മുഹ്യതി, അങ്ഗുലീഃ സ്ഫോടയതി, ശിരഃ കണ്ഡൂയതേ, ഓഷ്ഠൌ ലേഢി, ഭുവം വിലിഖതി, ക്രിയാസു ത്വരതേ, വിപരീതമാചരതി, സ്വഭൂമൌ ച നാവതിഷ്ഠതേ|" ഇതി|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| |൧൪|

സ൦-സവിഷമന്നം പ്രാപ്യാऽഗ്നിഃ സ്ഫുടത്യതി-ചടചടായതേ, അതിശയേനേത്യര്ഥഃ| ഏകാവര്ത ഇതി ഏക ഏവാവര്തോ യസ്യ, സംഹതസര്വജ്വാലത്വാദസാവേകാവര്തഃ| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിഃ,-ശിഖീ-മയൂരഃ, തസ്യ കണ്ഠഃ-ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണഃ, തസ്യേവാഭാ യയോര്ധൂമാര്ചിഷോസ്തേ ശിഖികണ്ഠാഭേ, തേ താദൃശേ ധൂമാര്ചിഷീ യസ്യാഗ്നേരസൌ ശിഖികണ്ഠാഭധൂമര്ചിഃ ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണധൂമജ്വാല ഇതി യാവത്| അനര്ചിര്വാ-അജ്വാല ഇതി വാ| ഉഗ്രഗന്ധവാനിതി കുണപഗന്ധവാന്| നിദര്ശനം ചേദമ്| ധൂമോऽപ്യസ്യ പ്രസേകരോമഹര്ഷശിരോവേദനാപീനസദൃഷ്ട്യാ കുലതാ അപ്യുത്പാദയതി|

Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18

സ്നേഹലവണയോഗാദപ്യഗ്നിരേവം സ്യാത്, അതഃ പക്ഷിമൃഗൈരപി പരീക്ഷാപ്രകാരാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ | മ്രീയന്തേ മക്ഷികാഃ പ്രാശ്യ കാകഃ ക്ഷാമസ്വരോ ഭവേത്|൧൪| ഉത്ക്രോശന്തി ച ദൃഷ്ട്വൈതച്ഛുകദാത്യൂഹസാരികാഃ| ഹംസഃ പ്രസ്ഖലതി, ഗ്ലാനിര്ജീവഞ്ജീവസ്യ ജായതേ||൧൫|| ചകോരസ്യാऽക്ഷിവൈരാഗ്യം, ക്രൌഞ്ചസ്യ സ്യാന്മദോദയഃ| കപോതപരഭൃദ്ദക്ഷചക്രവാകാ ജഹത്യസൂന്||൧൬|| ഉദ്വേഗം യാതി മാര്ജാരഃ ശകൃന്മുഞ്ചതി വാനരഃ| ഹൃഷ്യേന്മയൂരസ്തദൃഷ്ട്യാ മന്ദതേജോ ഭവേദ്വിഷമ്||൧൭|| ഇത്യന്നം വിഷവജ്ജ്ഞാത്വാ ത്യജേദേവം പ്രയത്നതഃ| യഥാ തേന വിപദ്യേരന്നപി ന ക്ഷുദ്രജന്തവഃ||൧൮||

സ൦-സവിഷമന്നമിത്യനുവര്തതേ| മക്ഷികാഃ സവിഷമന്നം പ്രാപ്യമ്രിയന്തേ-മക്ഷികാഃ സവിഷേऽന്നേ ന നിലീയന്തേ, നിലീനാസ്തു സദ്യോ വിപദ്യന്തേ| വിഷദുഷ്ടാഹാരാത് കാകഃ ക്ഷാമസ്വരോ ഭവേത്| ഉത്ക്രോശന്തി-ഉച്ചൈഃ കൂജന്തി, ദര്ശനാദേവ ശുകദാത്യൂഹസാരികാഃ| വിഷദര്ശനമാത്രാദേവ ച ഹംസഗതിഃ സ്ഖലതി| ഗ്ലാനിര്ജീവഞ്ജീവസ്യ ജായതേ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| മരണമപി കസ്യചിന്ന ഗ്ലാനിരേവ, ഏവം ജീവഞ്ജീവകസ്യ| ചകോരസ്യ അക്ഷിവിരക്തതാ| 'ദൃഷ്ട്വൈതത്' ഇതി സര്വത്ര യോജനീയമ്| ക്രൌഞ്ചസ്യ മദോദയോ-മദോത്പത്തിഃ സ്യാത്| കപോതപരഭൃദ്ദ്ദക്ഷചക്രവാകാസ്ത്യജന്ത്യസൂന്-പ്രാണാന്വിമുഞ്ചന്തി, ചാത്യര്ഥം മരണദുഃഖാഭ്യാഹതാഃ| ഉദ്വിജതേऽത്യര്ഥം മാര്ജാരഃ| വാനരസ്തു ശകൃത്പുരീഷം മുഞ്ചതി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| പൃഷ്ഠതോമുഖോ രോദിതി ച| തഥാ, ഹൃഷ്യേന്മയൂരസ്തദ്ദൃഷ്ട്വാ| തദിതി സവിഷാന്നപരാമര്ശഃ| ദൃഷ്ട്വേത്യനുവര്തമാനേऽപി പുനര്ദൃഷ്ട്വേതി വചനം സര്വത്ര മധ്യേ സമ്പ്രത്യയാര്ഥമ്, ആദ്യന്താഭ്യം ഗൃഹീതത്വാത്| വിഷം ചാസ്യ ദര്ശനാദേവ മന്ദതേജസ്കം ഭവതി| ഇതി-ഏവം പൂര്വോക്താഭിഃ പരീക്ഷാഭിഃ, അന്നം-ഭക്താദി, വിഷവത്-വിഷസംസൃഷ്ടം, ജ്ഞാത്വാ ത്യജേദേതത്| കഥമ്? പ്രയത്നതഃ-പ്രയത്നേന| തമേവ പ്രയത്നം ദര്ശയന്നാഹ-യഥാ-യേന പ്രകാരേണ ത്യജ്യമാനേന, ക്ഷുദ്രജന്തവോ-മക്ഷികാദയോऽപി, തേന-വിഷേണ, ന വിപദ്യേരന് ന നശ്യേയുഃ തഥാ ത്യജേത്| ക്ഷുദ്രജന്തവോऽപി കിം പുനര്മഹാന്തഃ, ഇത്യപി ശബ്ദാര്ഥഃ|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| ||൧൪||

സ൦-സവിഷമന്നം പ്രാപ്യാऽഗ്നിഃ സ്ഫുടത്യതി-ചടചടായതേ, അതിശയേനേത്യര്ഥഃ| ഏകാവര്ത ഇതി ഏക ഏവാവര്തോ യസ്യ, സംഹതസര്വജ്വാലത്വാദസാവേകാവര്തഃ| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിഃ,-ശിഖീ-മയൂരഃ, തസ്യ കണ്ഠഃ-ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണഃ, തസ്യേവാഭാ യയോര്ധൂമാര്ചിഷോസ്തേ ശിഖികണ്ഠാഭേ, തേ താദൃശേ ധൂമാര്ചിഷീ യസ്യാഗ്നേരസൌ ശിഖികണ്ഠാഭധൂമര്ചിഃ ഇന്ദ്രായുധവദനേകവര്ണധൂമജ്വാല ഇതി യാവത്| അനര്ചിര്വാ-അജ്വാല ഇതി വാ| ഉഗ്രഗന്ധവാനിതി കുണപഗന്ധവാന്| നിദര്ശനം ചേദമ്| ധൂമോऽപ്യസ്യ പ്രസേകരോമഹര്ഷശിരോവേദനാപീനസദൃഷ്ട്യാ കുലതാ അപ്യുത്പാദയതി|

Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22

ലാലാ ജിഹ്വോഷ്ഠയോര്ജാഡ്യമൂഷാ ചിമിചിമായനമ്| ദന്തഹര്ഷോ രസാജ്ഞത്വം ഹനുസ്തമ്ഭശ്ച വക്ത്രഗേ||൨൧|| സേവ്യാദ്യൈസ്തത്ര ഗണ്ഡൂഷാഃ സര്വം ച വിഷജിദ്ധിതമ്| |൨൨|

സ൦-വക്ത്രഗേ-മുഖപ്രാപ്തേ, ലാലാ ഭവതി| ജിഹ്വോഷ്ഠയോര്ജാഡ്യം ഭവതി, ഊഷാദയശ്ച സ്യുഃ| രസാജ്ഞത്വം-ജിഹ്വാ രസം ന ചേതയത ഇത്യര്ഥഃ| ഹന്വോഃ സ്തമ്ഭശ്ച സ്യാത്| തത്ര സേവ്യാദ്യൈഃ-പൂര്വോക്തൈഃ, ഗണ്ഡൂഷാ ഹിതാഃ| സര്വം ച-അന്യദപി, യദ്വിഷം ജയതി തദ്ധിതമ്|

Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26

| ആമാശയഗതേ സ്വേദമൂര്ച്ഛാധ്മാനമദഭ്രമാഃ||൨൨|| രോമഹര്ഷോ വമിര്ദാഹശ്ചക്ഷുര്ഹൃദയരോധനമ്| ബിന്ദുഭിശ്ചാചയോऽങ്ഗാനാം, പക്വാശയഗതേ പുനഃ||൨൩|| അനേകവര്ണം വമതി മൂത്രയത്യതിസാര്യതേ| തന്ദ്രാ കൃശത്വം പാണ്ഡുത്വമുദരം ബലസങ്ക്ഷയഃ||൨൪|| തയോര്വാന്തവിരിക്തസ്യ ഹരിദ്രേ കടഭീം ഗുഡമ്| സിന്ദുവാരിതനിഷ്പാവബാഷ്പികാശതപര്വികാഃ||൨൫|| തണ്ഡുലീയകമൂലാനി കുക്കുടാണ്ഡമവല്ഗുജമ്| നാവനാഞ്ജനപാനേഷു യോജയേദ്വിഷശാന്തയേ||൨൬||

സ൦-വിഷാന്നേ ആമാശയം പ്രാപ്തേ സ്വേദാദയഃ സ്യുഃ| അക്ഷിഹൃദയയോഃ രോധനം-സ്തമ്ഭഃ| ബിന്ദുഭിഃ-നാനാവര്ണൈഃ, അങ്ഗാനാമാചയഃ-സമന്താച്ചയനമ്| പക്വാശയഗതേ തു വിഷേऽനേകവര്ണം വമതി, മൂത്രയതി, അതിസാര്യതേ, തന്ദ്രാദയശ്ച ഭവന്തി| തയോഃ-ആമപക്വാശയഗതയോര്വിഷയോഃ, വര്തമാനസ്യ പുംസോ യഥായോഗം വാന്തവിരിക്തസ്യ ഹരിദ്രേ കടഭീത്യാദികമൌഷധം നാവനാദിഷു യോജയേത്| തത്ര മദനഫലാലാബുകുമ്ഭീകോശാതകീഫലൈര്മധുയുക്തൈര്നിഷ്പാവാമ്ബുയുക്തൈര്വമനമ്| വാന്തസ്യ സ്നേഹയിത്വാ വിരേചനമ്| പക്വാശയഗതേ ത്വവമിതസ്യൈവ നീലിനീഫലയുക്തേന ഘൃതേന വിരേചനമേവ|

Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28

വിഷഭുക്തായ ദദ്യാച്ച ശുദ്ധായോര്ധ്വമധസ്തഥാ| സൂക്ഷ്മം താമ്രരജഃ കാലേ സക്ഷൌദ്രം ഹൃദ്വിശോധനമ്||൨൭|| ശുദ്ധേ ഹൃദി തതഃ ശാണം ഹേമചൂര്ണസ്യ ദാപയേത്| |൨൮|

സ൦-വിഷഭുക്തായ പുംസേ ഊര്ധ്വമധശ്ച ശുദ്ധായ കാലേ സൂക്ഷ്മം- അതിശ്ലക്ഷ്ണം താമ്രചൂര്ണം സമാക്ഷികം ദദ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ്? ഹൃദ്വിശോധനം,- ഹൃദയശുദ്ധയേ ഇത്യര്ഥഃ| വിഷഭുക്തായേതി 'ആഹിതാഗ്ന്യാദിത്വാത്' പരനിപാതഃ| കാല ഇത്യുപലക്ഷണമ്| ദേശസാത്മ്യാഗ്ന്യാദീന് വ്യപേക്ഷേതേത്യര്ഥഃ| ശുദ്ധേ ഹൃദേ-സ്വലിങ്ഗേ ജ്ഞാതേ, തതഃ-അനന്തരം, ഹേമചൂര്ണസ്യ ശാണം-കര്ഷചതുര്ഥാംശം, ദാപയേത്|

Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29

ഹേമ്നി ദത്തേ സതി, യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ | ന സജ്ജതേ ഹേമപാങ്ഗേ പദ്മപത്രേऽമ്ബുവദ്വിഷമ്||൨൮|| ജായതേ വിപുലം ചായുര്ഗരേऽപ്യേഷ വിധിഃ സ്മൃതഃ| |൨൯|

സ൦- ഹേമ പിബതീതി-ഹേമപഃ, തസ്യാങ്ഗേ വിഷം ന സജ്ജതേ| കഥമ്? പദ്മപത്രേ ജലമിവ| തസ്യ ച ഹേമപസ്യ വിസ്തീര്ണമായുര്ജായതേ| ഏഷ വിധിര്ഗരേऽപി സ്മൃതഃ, യോ വിഷ ഉക്തഃ| സജ്ജത ഇത്യത്രാത്മനേപദം ചിന്ത്യമ്|

Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29

| വിരുദ്ധമപി ചാഹാരം വിദ്യാദ്വിഷഗരോപമമ്||൨൯||

സ൦-വിരുദ്ധം ചാഹാരം വിഷഗരോപമം വിദ്യാത്| വിഷഗരവദ്വിരുദ്ധാഹാരാ അപി വ്യാധിമൃത്യുഹേതവ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഹ്ഗ്രഹേ(സൂ.അ.൯)-"വിസ്ഫോടഗുല്മമദവിദ്രധിമേഹയക്ഷ്മതേജോബലസ്മൃതിമതീന്ദ്രയചിത്തനാശമ്| കുര്യാദ്വിരുദ്ധമശനം ജ്വരമസ്രപിത്തമഷ്ടൌ ഗദാംശ്ച മഹതോ വിഷവച്ച മൃത്യുമ്|" ഇതി|

Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31

തദേവ വിരുദ്ധഭോജനമാഹ ആനൂപമാമിഷം മാഷക്ഷൌദ്രക്ഷീരവിരൂഢകൈഃ| വിരുധ്യതേ സഹ ബിസൈര്മൂലകേന ഗുഡേന വാ||൩൦|| വിശേഷാത്പയസാ മത്സ്യാ മത്സ്യേഷ്വപി ചിലീചിമഃ| |൩൧|

സ൦-ആമിഷം-മാംസം, ആനൂപം-മഹാമൃഗവാരിചരവാരിശയാഖ്യം, മാഷാദിഭിഃ സപ്തഭിഃ സഹ വിരുധ്യതേ| ആനൂപേഷ്വപി മധ്യേ വിശേഷാത്-അതിശയേന, പയസാ സഹ മത്സ്യാ വിരുധ്യന്തേ| യതോ മത്സ്യക്ഷീരേ സ്വാദുരസവിപാകിത്വാന്മഹാഭിഷ്യന്ദിനീ, ശീതോഷ്ണയോഗാച്ച പരസ്പരവിരുദ്വേ| മസ്ത്യേഷ്വപി ചിലീചിമാഖ്യോ മത്സ്യഃ പയസാ സഹാത്യന്തവിരുദ്ധഃ| സ പുനഃ ശകലീ ലോഹിതാക്ഷഃ സര്വതോ ലോഹിതരാജിഃ പ്രായോ ഭൂമൌ ചരതി, സോऽത്യഭിഷ്യന്ദിതമത്വാത്സുതരാം വിരുദ്ധഃ| ഏഷ ചാഹാരോऽനിര്ദിഷ്ടവികാരകാരീ യഥോക്താന് വിസ്ഫോടാദീന് കരോതി| കാലാന്തരേണ ച ചികിത്സാം വിനാ പ്രാണാനപി ഹരതി| കശ്ചിച്ച വിരുദ്ധാഹാരോ നിര്ദിഷ്ടവികാരകാരീ| യഥാ "ഉപോദകാऽതിസാരായ" ഇതി|

Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32

വിരുദ്ധമമ്ലം പയസാ സഹ സര്വം ഫലം തഥാ||൩൧|| തദ്വത്കുലത്ഥവരകകങ്ഗുവല്ലമകുഷ്ടകാഃ|൩൨|

സ൦-അമ്ലം ദ്രവ്യം പയസാ സഹ സര്വം വിരുദ്ധമ്| സര്വഗ്രഹണം ദ്രവാദ്രവഗ്രഹണാര്ഥമ്| ദ്രവം-കാഞ്ജികാദി, അദ്രവം-ചുക്രികാദികമിത്യര്ഥഃ| അന്യഥാ പയസോ ദ്രവസമാനജാതീയത്വാത് കാഞ്ജികാദ്യേവ ദ്രവദ്രവ്യം വിരുധ്യേത, ന ചുക്രികാദികമപി| നനു, തൃതീയയൈവ സഹാര്ഥോ ലബ്ധ ഏവ| യഥാ-"വാരാഹം ശ്വാവിധാ നാദ്യാത്" ഇത്യത്ര| തതഃ കിം സഹശബ്ദേന| സത്യമേതത്| സഹഗ്രഹണം തു നിയമാര്ഥമ്| സഹൈകധ്യമമ്ലേനോപയുജ്യമാനം വിരുദ്ധമ്| യദാ ത്വമ്ലേന ഗോരസാദിനാ ക്ഷീരശാകസംജ്ഞവ്യഞ്ജനകരണാര്ഥം പയഃ സംസ്ക്രിയതേ തദാ തസ്യ ദ്രവ്യാന്തരത്വാപത്തേര്വിരോധോ നാസ്തി| തഥാ, ദധിക്ഷീരാദിനാ ഘൃതം പച്യതേ തത്രാऽപ്യവിരോധ ഏവ, ദ്രവ്യാന്തരത്വാത്| പൂര്വസ്യാऽപി സഹശബ്ദസ്യൈവം പ്രായമേവ പ്രയോജനമഭ്യൂഹ്യമിതി| അപി ച, ക്ഷീരേ ഭുക്തേ ഉത്തരകാലമപ്യമ്ലം ന ഭോജ്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം ച സഹഗ്രഹണമ്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.)-"സര്വം ചാമ്ലം പയസാ സഹൈകധ്യം തദുത്തരം വാ വിരുദ്ധമ്" ഇതി| ഫലം തഥേതി| ഫലം-അക്ഷോഡാദി ച, പയസാ സഹ വിരുദ്ധമ്| സര്വശബ്ദഃ സര്വത്ര ന സമ്ബന്ധനീയഃ, യതോ ന സര്വം ഫലം പയസാ സഹാഭ്യവഹര്തും വിരുദ്ധമ്| അപി തു കിഞ്ചിദേവ| തഥാ ച മുനിഃ പരിസംഖ്യയൈവാऽപഠത്(ച.സൂ.അ.൨൬|൮൬)- "തഥാऽऽമ്രാമ്രാതകലകുചകരമര്ദമോചദന്തശഠബദരകോശാമ്രഭവ്യ ജാമ്ബവകപിത്ഥതിന്തിഡീകപാലേവതാക്ഷോഡപനസനാരികേരദാഡിമാമലകാന്യേവം പ്രകാരാണി ചാന്യാനി" ഇതി| തസ്മാന്ന സര്വം ഫലം പയസാ സഹാഭ്യവഹര്തും വിരുദ്ധമ്, കിന്തു മുന്യുക്തമേവ| തദ്വദിതി ഫലവത്, കുലത്ഥാദയഃ പയസാ സഹ വിരുദ്ധാഃ| വരകോ-വ്രീഹിഭേദഃ, "വരകോദ്ദാലക" ഇതി പ്രാഗുക്തേഃ (ഹൃ.സൂ.അ.൬|൯)| വല്ലമകുഷ്ടകൌ ശിമ്ബീധാന്യവിശേഷൌ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| 'മാഷനിഷ്പാവാവപി' ഹി വിരുദ്ധൌ പയസാ സഹേതി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൯) കഥിതമ്|

Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32

| ഭക്ഷയിത്വാ ഹരിതകം മൂലകാദി പയസ്ത്യജേത്||൩൨||

സ൦-ഭക്ഷയിത്വേതി| ഹരിതകം മൂലകകുഠേരാദി ഭുക്ത്വാ പയസ്ത്യജേത്, ന പുനഃ ശാകം മൂലകാദി സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം ശാകസാധനേന സാധിതം ഭുക്ത്വാ ക്ഷീരം ന ഭക്ഷയേത്| ഏതസ്മാദേവ ച ജ്ഞാപകാത് മൂലകാദീനാമുഭയരൂപത്വം വേദ്യമ്, ഹരിതകത്വം ശാകത്വം ച| തഥാ ച മൂലകാദീനാം യദി ശാകത്വപ്രസിദ്ധിരേവാऽഭവിഷ്യത്, തതോ "ഹരിതകം മൂലകാദി ഭക്ഷയിത്വാ" ഇതി തന്ത്രകൃന്നാവക്ഷ്യത്| തസ്മാന്മൂലകസ്യ ഹരിതകത്വം ശാകത്വം ച ജ്ഞേയമ്| ലശുനേന സഹ ക്ഷീരസ്യ പ്രയോഗോ യ ഉക്തഃ (ഹൃ.ചി.അ.൯൪|൪൫)-"സാധയേച്ഛുദ്ധുശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഃപലമ്|" ഇതി| സ ന വിരുദ്ധഃ, അഗ്ന്യാദിസമ്പര്കാദ്രവ്യാന്തരത്വാപത്തേഃ|

Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36

വാരാഹം ശ്വാവിധാ നാദ്യാദ്ദധ്നാ പൃഷതകുക്കുടൌ| ആമമാംസാനി പിത്തേന, മാഷസൂപേന മൂലകമ്||൩൩|| അവിം കുസുമ്ഭശാകേന, ബിസൈഃ, സഹ വിരൂഢകമ്| മാഷസൂപഗുഡക്ഷീരദധ്യാജ്യൈര്ലാകുചം ഫലമ്||൩൪|| ഫലം കദല്യാസ്തക്രേണ ദധ്നാ താലഫലേന വാ| കണോഷണാഭ്യാം മധുനാ കാകമാചീം ഗുഡേന വാ||൩൫|| സിദ്ധാം വാ മത്സ്യപചനേ പചനേ നാഗരസ്യ വാ| സിദ്ധാമന്യത്ര വാ പാത്രേ കാമാത്താമുഷിതാം നിശാമ്||൩൬||

സ൦-ശ്വാവിധാ-സേധാമാംസേന സഹ, വാരാഹം മാംസം നാദ്യാത്| അഗ്രേऽപി നാദ്യാദിതി ക്രിയായോഗോ യാവത്ത്യജേദിതി ക്രിയാന്തരമ്| പൃഷതകുക്കുടൌ ദധ്നാ സഹ നാദ്യാത്| ആമാനി-അപക്വാനി മാംസാനി പിത്തേന സഹ| മാഷസൂപേന സഹ മൂലകമ്| ആവിം-മേഷം, കുസുമ്ഭശാകേന സഹ| വിരൂഢകം-അങ്കുരിതധാന്യം, ബിസൈഃ സഹ| മാഷസൂപാദീനാമന്യതമേന സഹ ലകുചഫലമ്| കദല്യാഃ ഫലം തക്രേണ സഹ, ദധ്നാ വാ, താലഫലേന വാ| കണോഷണാഭ്യാം സഹ കാകമാചീമ്, കേവലേന മാക്ഷികേണ സഹ കാകമാചീമ്, ഗുഡേന വാ സഹ കാകമാചീമ്, മത്സ്യാഃ പച്യന്തേ യസ്മിന് ഭാണ്ഡേ തത്ര വാ സിദ്ധാം കാകമാചീമ്, നാദ്യാത്| നാഗരസ്യ വാ പചനേ-ശുണ്ഠീപാകഭാണ്ഡേ സിദ്ധാം കാകമാചീമ്, തഥാऽന്യത്ര വാ ഭാജനേ യഥാരുചിസിദ്ധാം കാമാത്താം കാകമാചീം, രത്രിമുഷിതാം-പര്യുഷിതാം, നാദ്യാത്|

Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37

മത്സ്യനിസ്തലസ്നേഹേ സാധിതാഃ പിപ്പലീസ്ത്യജേത്| ` കാംസ്യേ ദശാഹമുഷിതം സര്പിരുഷ്ണം ത്വരുഷ്കരേ||൩൭||

സ൦- മത്യാനിസ്തല്യന്തേ- ഭൃജ്യന്തേ, യേന സ്നേഹേന സഹ- മത്സ്യനിസ്തലസ്നേഹഃ, തത്ര സാധിതാഃ പിപ്പലീസ്ത്യജേത്, വിരുദ്ധത്വാത്| നാദ്യാദിതി പ്രകൃതേऽപി ത്യജേദിതി വചനം ന കേവലം നാദ്യാത്, ലേപാദികമപി ന കുര്യാദിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ഉത്തരത്രാപി ത്യജേദിത്യസ്യാനുവൃത്താവേതദേവ താത്പര്യമ്| കാംസ്യപാത്രേ ദശരാത്രമുഷിതം സര്പിസ്ത്യജേത്| ദശാഹാദര്വാഗവിരുദ്ധമേവ| അരുഷ്കരേ- ഭല്ലാതകവിഷയേ, ഉഷ്ണം- അന്നപാനാദികം ത്യജേത്| തഥാ, "പേയം നോഷ്ണോപചാരേണ" ഇത്യനേന മദ്യസ്യോഷ്ണം നിഷിദ്ധം| തഥാ, "ഉഷ്ണമുഷ്ണാര്തമുഷ്ണേ ച യുക്തം ചോഷ്ണൈഃ "ഇതി മാക്ഷികസ്യ| തഥാ, ദധ്നോ-"നൈവാദ്യാന്നിശിനൈവോഷ്ണം വസന്തോഷ്ണ" ഇത്യാദിഭിഃ| തസ്മാന്മധുമദ്യദധിഭല്ലാതകേഷ്വപ്യുഷ്ണം വിരുദ്ധമിത്യത്രാചാര്യോ യുക്ത്യാ പ്രത്യപാദയത്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തം (സൂ. അ. ൯)-"മദ്യമധുദധിഭല്ലാതകേഷു ചോഷ്ണം|" ഇതി|

Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38

ഭാസോ വിരുധ്യതേ ശൂല്യഃ കമ്പില്ലസ്തക്രസാധിതഃ| |൩൮|

സ൦- ഭാസഃ-പക്ഷിവിശേഷഃ ശൂല്യോ വിരുധ്യതേ, ശൂലേ സംസ്കൃതോ ഭാസഃ കൃതപക്തിര്വിരുധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ശൂല്യ ഇതി "ശൂലോഖാദ്യത്" ഇതി യത്| കമ്പില്ലസ്തക്രസാധിതോ വിരുധ്യതേ| സങ്ഗ്രഹേ ചാതോऽധികമപ്യുക്തമ്| യഥാ (സൂ.അ.൯)-"സൌവീരേണ തിലശഷ്കുലീ| ക്ഷീരേണ ലവണമ്| നവനീതേന ശാകമ്| നവപുരാണമാമപക്വം ചൈകധ്യമ്| തഥാ സലിലാവഗാഹഃ സഹസോഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ത്വഗ്ദൃഷ്ട്യപഘാതായ തൃഷ്ണാതിവൃദ്ധയേ ച| തഥൈവ പയഃപാനം രക്തപിത്തായ| ശരീരേണാऽയസ്തസ്യ സഹസാऽऽഭ്യവഹാരശ്ഛര്ദിഷേ ഗുല്മായ വാ| വാചാ ത്വായസ്തസ്യ സ്വരസാദായ|" ഇതി|

Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38

| ഏകധ്യം പായസസുരാകൃശരാഃ പ്രിവര്ജയേത്||൩൮||

സ൦-ഏകധ്യം-ഏകത്ര, പായസസുരാകൃശരാസ്ത്യജേത്| ഏകധ്യമിതി "ഏകാദ്ധോ ധ്യമുഞ്" ഇതി ധ്യമുഞ്|

Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39

മധുസര്പിര്വസാതൈലപാനീയാനി ദ്വിശസ്ത്രിശഃ| ഏകത്ര വാ സമാംശാനി വിരുധ്യന്തേ പരസ്പരമ്||൩൯||

സ൦-മധ്വാദീനി സമാംശാനി-തുല്യപ്രമാണാനി, മിഥോ വിരുധ്യന്തേ| കഥമ് ? ദ്വേ വാ, ത്രീണി വാ, ഏകത്ര വാ സര്വാണി| യഥാ-മധുസര്പിഷീ, മധുവസേ, മധുതൈലേ, മധുസര്പിര്വസാഃ, മധുസര്പിര്വസാതൈലാനി, ഇത്യേവമാദീനി| നനു, യദ്യേവംവിധോ വിരോധ ഉച്യതേ തത്കഥമഗസ്ത്യലേഹേ (ഹൃ.ചി.അ.൩|൧൨൮)-"കുഡവം ച പൃഥഗ്ഘൃതാത്| തൈലാത്സപിപ്പലീചുര്ണാത്സിദ്ധശീതേ ച മാക്ഷികാത്||" ഇതി തൈലഘൃതമധൂനാം തുല്യാംശാനാം പ്രയോഗഃ ? ബ്രൂമഃ| കേവലാനാം മധ്വാദീനാം സമാംശാനാമുപയോഗോ വിരുദ്ധഃ ന തു ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്താനാമ്| അപി തു ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്താനാം തേഷാം സംയോഗസംസ്കാരാദിവശാദ്വിശിഷ്ടഗുണാന്തരോത്പത്തിര്ദൃഷ്ടാ| തസ്മാദഗസ്ത്യലേഹാദൌ ദ്രവ്യാന്തരസംയോഗാദിവശാദവിരുദ്ധ ഏവ|

Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41

ഭിന്നാംശേ അപി മധ്വാജ്യേ ദിവ്യവാര്യനുപാനതഃ| മധുപുഷ്കരബീജം ച, മധുമൈരേയശാര്കരമ്||൪൦|| മന്ഥാനുപാനഃ ക്ഷൈരേയോ, ഹാരിദ്രഃ കടുതൈലവാന്| |൪൧|

സ൦-ഭിന്നാംശേ അപി മധ്വാജ്യേ ദിവ്യവാര്യനുപാനേന വിരുധ്യേതേ| തൃതീയാര്ഥേ തസിപ്രത്യയഃ| അപിശബ്ദാന്ന കേവലം സമാംശ ഇത്യര്ഥഃ| മധു-മാക്ഷികം, പുഷ്കരബീജം ചൈകധ്യം വിരുധ്യതേ| തഥാ, മധുമാര്ദ്വീകം, മൈരേയം-ഖര്ജൂരാസവം, ശാര്കരം-ശര്കരയാ കൃതം മദ്യം, ഏതദേകത്രോപയുക്തം വിരുധ്യതേ| ക്ഷൈരേയഃ-പായസോ, മന്ഥാനുപാനോ വിരുദ്ധഃ| മന്ഥോऽനുപാനം യസ്യ സ ഏവമ്| ക്ഷൈരേയ ഇതി "ക്ഷീരാഡ്ഢഞ്" ഇതി ഢഞ്| ഹാരിദ്രഃ-കുപ്രസവഃ ശാകവിശേഷഃ സര്പച്ഛത്രാനുകാരീ പീതാഭാസഃ, കടുതൈലവാന്-സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടോ, വിരുദ്ധഃ|

Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41

| ഉപോദകാऽതിസാരായ തിലകല്കേന സാധിതാ||൪൧||

സ൦-ഉപോദകാ തിലകല്കേന സാധിതാऽതിസാരായ| താദര്ഥ്യേ ചതുര്ഥ്യത്ര| അര്ഥോ-നിമിത്തമ്, തസ്മൈ ഇദം-തദര്ഥമ്, തദര്ഥമേവതാദര്ഥ്യമ്| തേനാതീസാരകാരണമിത്യയമര്ഥോ ജായതേ|

Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42

ബലാകാ വാരുണിയുക്താ കുല്മാഷൈശ്ച വിരുധ്യതേ| ഭൃഷ്ടാ വരാഹവസയാ സൈവ സദ്യോ നിഹന്ത്യസൂന്||൪൨||

സ൦-ബലാകാ-പക്ഷിജാതിഃ, വാരുണ്യാ-പ്രസന്നയാ യുക്താ, വിരുദ്ധാ| കുല്മാഷൈഃ-നാതിസ്വിന്നമുദ്ഗാദിഭിശ്ച സഹ വിരുധ്യതേ| സൈവ ബലാകാ, വരാഹവസയാ ഭൃഷ്ടാ സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, പ്രാണാന് മാരയതി|

Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43

തദ്വത്തിത്തിരിപത്രാഢ്യഗോധാലാവകപിഞ്ജലാഃ| ഏരണ്ഡേനാഗ്നിനാ സിദ്ധാസ്തത്തൈലേന വിമൂര്ച്ഛിതാഃ||൪൩||

സ൦-തിത്തിര്യാദയ ഏരണ്ഡേനാഗ്നിനാ സിദ്ധാഃ, തത്തൈലേന-ഏരണ്ഡതൈലേന, വിമൂര്ച്ഛിതാഃ-ബഹുശോ ഭൃഷ്ടാഃ, തദ്വത്-ബലാകാവത് സദ്യോ ജീവിതഹരാഃ| പത്രാഢ്യോ-മയൂരഃ|

Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44

ഹാരീതമാംസം ഹാരിദ്രശൂലകപ്രോതപാചിതമ്| ഹരിദ്രാവഹ്നിനാ സദ്യോ വ്യാപാദയതി ജീവിതമ്||൪൪||

സ൦-ഹാരീതസ്യ-പക്ഷിവിശേഷസ്യ, മാംസം ഹാരിദ്രശൂലകേ പ്രോതം- ആസക്തം, ച തത്പാചിതം ച ഹാരിദ്രാഗ്നിനാ സദ്യോ ജീവിതം ഹന്തി|

Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45

ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം തദേവ ച സമാക്ഷികമ്| |൪൫|

സ൦-തദേവ-ഹാരീതമാംസം, ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം സമാക്ഷികം വിരുദ്ധമ്| ഭസ്മ ച പാംശുശ്ച ഭസ്മപാംശൂ,-ഭൂതിരേണൂ, താഭ്യാം പരിധ്വസ്തം-ധൂസരിതമ്| സിദ്ധസാരേ ചോക്തമ്-"ന ജാതു കടുതൈലേന ഭൃഷ്ടാമദ്യാദുപോദകാമ്| പ്രിയങ്ഗുകല്കദിഗ്ധാങ്ഗഃ പായസം ന സമാചരേത്||" ഇതി|

Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46

| യത്കിഞ്ചിദ്ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ ന ഹരേത്തത്സമാസതഃ||൪൫|| വിരുദ്ധം| |൪൬|

ദ്രവ്യാണാമാനന്ത്യാത് പ്രതിപദോക്ത്യാऽശേഷവിരുദ്ധസങ്ഗ്രഹഃ കര്തുമശക്യഃ, ഇതി തത്സങ്ഗ്രഹാര്ഥം വ്യാപി ലക്ഷണമാഹ- സ൦-യത്കിഞ്ചിത്-അന്നപാനമൌഷധം വാ, ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ-സ്വസ്ഥാനാത്സഞ്ചലയ്യ, ന ഹരേത്-ബഹിര്ന നിഷ്കാസയേത്, തത്ര സമാസതഃ സംക്ഷേപതോ വിരുദ്ധമ്|

Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46

ശുദ്ധിരത്രേഷ്ടാ ശമോ വാ തദ്വിരോധിഭിഃ| |൪൬|

സ൦-ശുദ്ധിരത്രേഷ്ടാ| അത്ര-വിരുദ്ദ്ധാഹാരകൃതേ വികാരേ, ശുദ്ധിഃ വമനവിരേകാദിരൂപാ, ഇഷ്ടാ-ശ്രേഷ്ഠാ| കുപിതദോഷസമൂഹസ്യ വമനാദിഭിര്നിര്ഹരണാത്തന്നിര്ഹാരേ ചാരോഗ്യോത്പത്തിഃ| ശമോ വേതി| ന കേവലം ശുദ്ധിരിഷ്ടാ, ശമശ്ചേഷ്ടഃ| കൈഃ? തേഷാം-വൈരോധികകോപിതദോഷാണാം തത്കൃതാനാം വാ വിസ്ഫോടാദീനാം വികാരാണാം, വിരോധിഭിഃ-പ്രതിപക്ഷഭൂതൈരോഷധൈഃ|

Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46

ന ച ശോധനശമനരൂപ ഏവോപക്രമോऽത്രേത്യാഹ- | ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവ വാ പൂര്വം ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിഃ||൪൬||

സ൦-തൈരേവ-വൈരോധികകുപിതദോഷപ്രതിപക്ഷഭൂതൈര്ദ്രവ്യൈഃ, പൂര്വം-പ്രഥമം, യാ ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിഃ, സാ ച വിരുദ്ധാഹാരകൃതേ വികാരേ പ്രശസ്തേതി| യഥാ,-മാക്ഷികഹരീതക്യാദിനാ പിത്തശ്ലേഷ്മഹരണൌഷധേന സന്തതശീലനാദഭിസംസ്കൃതേ ദേഹേ പിത്തശ്ലേഷ്മകരം വിരുദ്ധമുപയുക്തം സദ്വികര്തുമശക്തമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-വിരുദ്ധപ്രതിപക്ഷഗുണവതാ ദ്രവ്യേണ ദേഹസ്തഥാ ദാര്ഢ്യം ഗ്രാഹിതോ യഥാ വിരുദ്ധമപി ദ്രവ്യം വികാരം കര്തും നാലമ്|

Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47

വ്യായാമസ്നിഗ്ധദീപ്താഗ്നിവയഃസ്ഥബലശാലിനാമ്| വിരോധ്ദ്യപി ന പീഡായൈ സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്||൪൭||

സ൦-വ്യായാമോ വിദ്യതേ യേഷാമിതി "അര്ശആദിത്വാത്" അച്| വയഃസ്ഥാഃ-തരുണാഃ| ബലേന ശാലിതും-ശ്ലാഘിതും ശീലം യേഷാം തേ-ബലശാലിനഃ| സ്നിഗ്ധാഃ സ്നിഗ്ധവൃഷ്യാഹാരസാത്മ്യാഃ| വ്യായാമിനാം വിരോധ്യപി ഭോജനം ന പീഡായൈ-ന രോഗോത്പത്തയേ| ഏവം സ്നിഗ്ധാദീനാം പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ കാര്യഃ| കേചിത് "വ്യായാമി" ഇതി പഠന്തി| തഥാ, വിരുദ്ധമപ്യന്നം യദഭ്യാസാത് സാത്മ്യം-സാത്മീഭൂതം, തഥാ, അല്പം-അല്പമാത്രയാ ച യദ്ഭോജനം, തച്ച വിരുദ്ധമപി ന പീഡായൈ ഇതി യോജ്യമ്| അഥ യദ്യപഥ്യമപി സാത്മ്യതാം പ്രാപ്തം തത്കിം ത്യാജ്യം ന വാ? കഥം ച ത്യാജ്യം ? കഥം ച പഥ്യം ഭോജ്യം? ഇത്യാഹ-

Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48

പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തം പാദപാദേന വാ ത്യജേത്| നിഷേവേത ഹിതം തദ്വദേകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമ്||൪൮||

സ൦-അപഥ്യം-അഹിതമന്നം പാനം വാ യല്ലങ്ഘനപ്ലവനജാഗരണസ്വപ്നാദികം വാ ചേഷ്ടിതമഹിതമഭ്യസ്തം തത് പാദേന-ചതുര്ഥാംശേന ത്യജേത്, അഹിതഫലത്വാത്| തദ്ധി ശരീരോചിതമപ്യപഥ്യത്വാദുദര്കേ ദോഷായ സമ്പദ്യതേ, ന ഗുണായ| യദി തു തദപഥ്യമഭ്യസ്തം തഥാ സാത്മ്യീഭൂതം യസ്മിംശ്ചതുര്ഥാശേനാऽപി ത്യജ്യമാനേന ശരീരബാധാ ശങ്ക്യതേ വഹ്നിമാന്ദ്യാദ്വാ, തദാ പാദപാദേന-ഷോഡശാംശേന വാ ത്യജേത്| ഇതി വാശബ്ദാര്ഥഃ| തേന തുല്യം വര്തതേ-തദ്വത്,-തേനൈവ ക്രമേണ പാദേന പാദപാദേന വാ, ഹിതം നിഷേവേത-ശീലയേത്| കഥമേതദ്ദ്വയമപ്യപഥ്യപഥ്യരൂപം ത്യാജ്യം നിഷേവ്യം ച ? ഇത്യാഹ-ഏകേത്യാദി| ഏകശ്ച ദ്വൌ ച ത്രയശ്ച തൈരന്തരീകൃതമ്| ഏകദ്വിത്രിഭിരന്നകാലൈര്വ്യവധാനം കൃത്വാ [യഥാ ഭവതി തഥാ] അപഥ്യം പാദേന പാദപാദേന വാ ത്യജേത്| തദ്വത് ഹിതം സേവേത| ഏകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമിതി ക്രിയാവിശേഷണത്വാദത്ര നപുംസകലിങ്ഗത്വമ്| അധുനൈതദേവ സ്പഷ്ടീകൃത്യോച്യതേ| അപഥ്യാത്പാടലവ്രീഹ്യാദേരഭ്യസ്താത്പാദമേകം ത്യക്ത്വാऽനുചിതാത്പഥ്യാദ്രക്തശാല്യാദേസ്തമേവ പാദം ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ യോജ്യമ്| ഏവമന്നകാലമേകമതിവാഹയേത്| ഏവം പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തം ത്യക്തം ഭവതി| പഥ്യം ചാനുചിതം നിഷേവിതം ഭവതി| തതോ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം യോജനീയമ്| ഏവമേകേനാന്നകാലേനാപഥ്യപാദോऽന്തരീകൃതഃ| തതസ്തൃതീയേऽപ്യുചിതാദപഥ്യാത് പാദദ്വയമപാസ്യാനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദദ്വയമുപയുജ്യ, തതശ്ചതുര്ഥേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യം പഞ്ചമേ ച| ഏവമന്നകാലദ്വയേന പഥ്യപാദദ്വയസഹിതമപഥ്യപാദദ്വയമന്തരീകൃതമ്| തതഃ ഷഷ്ഠേऽന്നകാലേ പാദമുചിതാദപഥ്യാത് പാദത്രയമനുചിതാത്പഥ്യാദ്ഭുക്ത്വാ, സപ്തമാഷ്ടമനവമാന്നകാലേഷു സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവമന്നകാലത്രയേണാപഥ്യമന്തരീകൃതമ്| തതോ ദശമേऽന്നകാലേ സര്വം പഥ്യം സേവനീയമ്| ഏവം പാദപാദേനാപ്യയമേവ ക്രമഃ| സ്പഷ്ടാര്ഥം ച ദിക്പ്രദശര്യതേ| യഥാ-യവകാദേഃ ഷോഡശാംശം ത്യക്ത്വാऽനുചിതാച്ഛാല്യാദേഃ പഥ്യാത്ഷോഡശാംശമേവ ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ ഭോജ്യമ്| ഏവമപഥ്യമഭ്യസ്തം പാദപാദേന ത്യക്തം ഭവതി പഥ്യം ചാനുചിതം നിഷേവിതം ഭവതി| ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം സേവ്യമ്| ഏവമേകേ (നാന്നകാലേ) നാപഥ്യഷോഡശാംശോऽന്തരീകൃതഃ| തതസ്തൃതീയേऽപ്യുചിതാദപഥ്യാത് പാദപാദദ്വയമപാസ്യാനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദപാദദ്വയം ദത്ത്വാ ചതുഷ്പാത്ത്വം സമ്പാദ്യ സേവ്യമ്| തതശ്ചതുര്ഥേ പഞ്ചമേ ചാന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവം കാലദ്വയേന പാദപാദദ്വയമപഥ്യസ്യാന്തരീകൃതമ്| തതഃ ഷഷ്ഠേऽന്നകാലേऽനുചിതാത്പഥ്യാത് പാദപാദത്രയമുചിതാദപഥ്യാത് പാദപാദാസ്ത്രയോദശേതി ഭോജ്യമ്| തതഃ സപ്തമാഷ്ടമനവമാന്നകാലേഷു സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| ഏവം കാലത്രയേണാന്തരീകൃതമ്| തതോ ദശമേऽന്നകാലേ പഥ്യാദനുചിതാത് പാദപാദാശ്ചത്വാരഃ, അപഥ്യപാദപാദാ ദ്വാദശേതി ഭോജ്യമ്| തത ഏകാദശേऽന്നകാലേ സര്വമപഥ്യം ഭോജ്യമ്| തത ഏകേനാന്നകാലേനാന്തരീകൃതമ്| ഏവമന്നകാലദ്വയത്രയാന്തരിതം ച താവദ്യോജ്യമ്, യാവത്പഥ്യസ്യ ഷോഡശപാദാഃ സേവ്യതയാ സമ്പദ്യന്തേ|

Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41

ഏവമനേന ക്രമേണാപഥ്യദോഷാസ്ത്യക്താഃ പീഡായൈ ന ഭവന്തി, പഥ്യഗുണാശ്ച സംവര്ധിതാഃ സ്ഥിരതാം പ്രാപ്നുവന്തി| ഇത്യത ആഹ അപഥ്യമപി ഹി ത്യക്തം ശീലിതം പഥ്യമേവ വാ| സാത്മ്യാസാത്മ്യവികാരായ ജായതേ സഹസാऽന്യഥാ||൪൧||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, സഹസാ-ക്രമമിമമനാലോച്യ, അന്യഥാ ഉക്തവിധ്യതിക്രമേണ, അപഥ്യമപി ത്യക്തം സാത്മ്യവികാരായ ജായതേ| പഥ്യമേവ വാ സഹസാ ശീലിതമസാത്മ്യവികാരായ ജായതേ| സാത്മ്യാസാത്മ്യാഭ്യാം വികാരഃ-സാത്മ്യാസാത്മ്യവികാരഃ, തസ്മൈ "ക്ല്റ്പിസമ്പദ്യമാനേ" ഇതി ചതുര്ഥീ|

Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50

ക്രമേണ ത്വപഥ്യത്യാഗപഥ്യശീലനേ വിധീയമാനേ ഗുണായ സ്യാതാമിതി ദര്ശയതി ക്രമേണാപചിതാ ദോഷാഃ ക്രമേണോപചിതാ ഗുണാഃ| സന്തോ യാന്ത്യപുനര്ഭാവമപ്രകമ്പ്യാ ഭവന്തി ച||൫൦||

സ൦-ദോഷാഃ അപഥ്യാഭ്യാസജാഃ, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേന, അപചിതാഃ-ക്ഷയം നീതാഃ, ഗുണാശ്ച-പഥ്യോപയോഗജാഃ, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേനൈവ, ഉപചിതാഃ-വൃദ്ധിം നീതാഃ സന്തഃ, പുരുഷാണാം യഥാസങ്ഖ്യമപുനര്ഭാവം യാന്തി ദോഷാഃ| ഗുണാശ്ചാപ്രകമ്പ്യാഃ-സ്ഥിരാ ഭവന്തി|

Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51

സാമ്പ്രതമഹിതാഹാരസേവനം സദാ ത്യാജ്യമിതി സദ്യുക്തിം ദര്ശയതി അത്യന്തസന്നിധാനാനാം ദോഷാണാം ദൂഷണാത്മനാമ്| അഹിതൈര്ദൂഷണം ഭൂയോ ന വിദ്വാന് കര്തുമര്ഹതി||൫൧||

സ൦-ദോഷാണാമഹിതൈഃ-ആഹാരാദിഭിഃ ദൂഷണം കര്തും വിദ്വാന്-പണ്ഡിതോ, നാര്ഹതി-ന യുജ്യതേ| കിമ്ഭൂതാനാമ്? അത്യന്തം-അതിശയേന, സന്നിധാനം-നികടത്വം, യേഷാം ദോഷാണാം ത ഏവം തേഷാമ്| തഥാ, ദൂഷണാത്മനാം-ദൂഷണസ്വഭാവാനാമ്|

Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52

ഏതത്പ്രസങ്ഗേന ചേദമാഹ ആഹാരശയനാബ്രഹ്മചര്യേര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ| ശരീരം ധാര്യതേ നിത്യമാഗാരമിവ ധാരണൈഃ||൫൨||

സ൦-ആഹാരഃ-അന്നപാനസേവാ| ശയനം-സ്വപ്നഃ| അബ്രഹ്മചര്യം സ്ത്രീണാം സേവാ| ആഹാരാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതൈര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ ശരീരം സതതം ധാര്യതേ| കിമിവ കൈഃ? ആഗാരം-ഗൃഹമിവ, ധാരണൈഃ സ്തമ്ഭൈര്യഥാ|

Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2

ആഹാരോ വര്ണിതസ്തത്ര തത്ര തത്ര ച വക്ഷ്യതേ| ||൨||

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു മധ്യാത്, ആഹാരോ വര്ണിതഃ-ഋതുചര്യായാം ദ്രവാന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയയോശ്ച| തത്ര തത്ര ച-ശാസ്ത്രഭാഗേ ജ്വരചികിത്സാദൌ ച, വക്ഷ്യതേ|

Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54

ശയനാബ്രഹ്മചര്യയോസ്ത്വിഹൈവ വിധിം വക്തുകാമ ആഹ- | നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്||൫൩|| വൃഷതാ ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച| |൫൪|

സ൦-നിദ്രായത്തം-നിദ്രാധീനമ്| സുഖം-ആരോഗ്യമ്| ദുഃഖം-രോഗഃ| തഥാ, പുഷ്ട്യാദി ച| ജീവിതം ന ച ജീവിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| അജീവിതേന-മരണേന യോഗോ ഭവതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55

സാമ്പ്രതം ദുഷ്ടനിദ്രാം നിര്ദിശതി- | അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിഷേവിതാ||൫൪|| സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത് കാലരാത്രിരിവാപരാ| |൫൫|

സ൦-അകാലേ നിഷേവിതാऽതി ച നിഷേവിതാ ന ച നിഷേവിതാ നിദ്രാ സുഖം-ആരോഗ്യലക്ഷ്ണമ്, ആയുശ്ച-ജീവിതമ്, തേ സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത്-നാശയേത്| കേവ? അപരാ കാലരാത്രിരിവ|

Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56

അഥ നിദ്രാഗുണപ്രസങ്ഗേന തത്പ്രതിപക്ഷഭൂതസ്യ ജാഗരണസ്യാപി ഗുണമാഹ | രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം, സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ||൫൫|| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്| |൫൬|

സ൦-അപിശബ്ദാവത്ര സാമര്ഥ്യലബ്ധൌ ബോദ്ധവ്യൌ| തേന രാത്രാവപി ജാഗരണം രൂക്ഷമ്, ദിവാ ത്വാഗ്നേയമത്യര്ഥം രൂക്ഷം കാലേനാഹിതബലത്വാത്| തഥാ, പ്രസ്വപനം ദിവാऽപി സ്നിഗ്ധമ്, രാത്രൌ തു സൌമ്യേ കാലേऽതിശയേന സ്നിഗ്ധമിത്യവതിഷ്ഠതേ| അപിശബ്ദാഭ്യാമന്തരേണ തു രാത്രാവേവ ജാഗരണം രൂക്ഷമ്, ദിവാ തു സ്നിഗ്ധമിത്യര്ഥോ ജായതേ| വ്യവച്ഛേദ്യഫലത്വാദ്വാക്യാനാമ്| ഏവം ദിവസ ഏവ സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനമ്, രാത്രൌ തു രൂക്ഷമിതി| ന ചൈതദ്യുജ്യതേ| യദി ജാഗരണം സദാ രൂക്ഷം നാഭവിഷ്യത്, തത്കഥമിദമുപപത്സ്യതേ ? "ബഹുമേദഃകഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||" ഇതി| ഏഷാം ഹ്യാപതര്പണമേവ ഹിതമ്| യച്ചാപതര്പണം തദവശ്യം രൂക്ഷമ്| തസ്മാദേതൈരപതര്പണസ്വഭാവം ജാഗരണമേവ സേവ്യമ്| തഥാ, "ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ| ദിവാസ്വപ്നോഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ|| മുക്ത്ത്വാ തു ഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ|| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ശൂലപീഡിതാന്| അജീര്ണ്യഭിഹിതോന്മത്താന് ദിവാ സ്വപ്നോചിതാനപി||" തദേതേഷാം സന്തര്പണാര്ഹത്വാത്സന്തര്പണമേവ ഹിതമ്| യച്ച സന്തര്പണം തദവശ്യം സ്നിഗ്ധമ്| തസ്മാദേതൈഃ സന്തര്പണസ്വഭാവമേവ സദാ പ്രസ്വപനം സേവ്യമ്| ഏവം ച പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാനം യുക്തമ്| പ്രസ്വപ്നജാഗരണക്രിയയോരദ്രവ്യയോരപി രൂക്ഷസ്നിഗ്ധത്വമുപചാരാദുപപന്നമ്| യഥാ,-രൂക്ഷം ദ്രവ്യം ഗുഗ്ഗുല്വാദി കഫമേദഃപ്രഭൃതീന് സൌമ്യാന് ഭാവാന് ക്ഷപയതി, തഥൈവ യദാ ജാഗരണമപി തത്ക്ഷപയദ്ദൃഷ്ടം തദാ തദ്രൂക്ഷകാര്യകരണാദരൂക്ഷമപി രൂക്ഷമിത്യുപചര്യതേ| തഥാ, പ്രസ്വപനാദര്വാക് കഫമേദഃപ്രഭൃതീനാം സോമ്യാനാം ഭാവാനാം സ്വഹേതോരുത്പാദസ്തഥാ നോപലഭ്യതേ, യഥാ പ്രസ്വപനാദനന്തരമ്| തസ്മാത്പ്രസ്വപനമസ്നിഗ്ധമപി സ്നിഗ്ധമിത്യുപചര്യതേ| പ്രചല ഇവാചരതീതി ക്യങന്താന്നിഷ്ഠാ| ആസീനസ്യ ഉപവിഷ്ടസ്യ, പ്രചലായിതം-അവഘൂര്ണിതം,-ആസീനപ്രചലായിതമ്, ന തു പ്രസ്വപനം സര്വസര്വികയാ| യേന സ്നേഹനഹേതുഃ സ്യാത്| രൂക്ഷകാര്യാ കരണാദരൂക്ഷമ്| അനഭിഷ്യന്ദി തു വിശേഷേണ| ആസീനപ്രചലായിതം പുനരീദൃഗ്രൂപമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59

യദി സ്നിഗ്ധത്വാദഭിഷ്യന്ദീ ദിവാസ്വപ്നഃ, തത്കിം കദാചിദപി ന കാര്യഃ? ഇത്യാഹ- ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ||൫൬|| ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ| മുക്ത്വാ തു ഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ||൫൭|| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ശൂലപീഡിതാന്||൫൮|| അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന് ദിവാസ്വപ്നോചിതാനപി| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി||൫൯||

സ൦-ഗ്രീഷ്മകാലേ ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതഃ| യതസ്തസ്മിന് കാലേ പവനച്ചയോ ഭവതി| ആദാനസ്യ ച പരിപുഷ്ടത്വാദതിരൌക്ഷ്യം ഭവതി| രാത്രയശ്ചനിദ്രാസമാപ്ത്യയോഗ്യാ അല്പാ ഭവന്തി| ദിവാസ്വപ്നശ്ച സന്തര്പകഃ| ഗ്രീഷ്മാദപരസ്മിന് കാലേ കഫപിത്തകരഃ| സോऽചിന്ത്യത്വാദ്ധേതുപ്രഭാവസ്യ| ഭാഷ്യാദിക്ലാന്താദീന് മുക്ത്വാ-വര്ജയിത്വാ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി,-ഗ്രീഷ്മാദപരസ്മിന്നപി കാലേ സ്വപ്ന ഏഷാം ഹിത ഏവ| യാനം അശ്വാദി| ക്ഷതഃ-ഖഡ്ഗാദിച്ഛിന്നഃ| അഭിഹതോ-ലഗുഡാദിനാ| ദിവാസ്വപ്നോചിതാഃ-ശീലിതദിവാസ്വപ്നാഃ| തത്ര ഭാഷ്യാദിക്ലാന്താനാം പവനകോപാത് സ്വപ്നോऽനുജ്ഞാതഃ| ശ്വാസഹിധ്മാദീനാം വേഗവിസ്മരണാര്ഥമ്| വൃദ്ധാദീനാം യഥായഥം സന്തര്പണാര്ഥം വേഗവിസ്മരണാര്ഥം ച| അജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോചിതാനാം ച ധാതുവൈഷമ്യപരിഹാരാര്ഥം ദിവാസ്വപ്നോऽനുമതസ്തന്ത്രകൃതാ| തഥാ ചോക്തമ്-"ഉചിതോ ഹി ദിവാസ്വപ്നോ യേഷാം നിത്യം ശരീരിണാമ്| വാതാദയഃ പ്രകുപ്യന്തി തേഷാമസ്വപതാം ദിവാ||" ഇതി| നനു, അജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോ ന യുക്തഃ, ദിവാസ്വപ്നസ്യ കഫവൃദ്ധികരത്വാത്| കഫവൃദ്ധ്യാ ചാഗ്നിമാന്ദ്യമ്| അഗ്നിമാന്ദ്യാദജീര്ണാന്നസ്യാപാക ഇത്യനുക്തസ്തേഷാം ദിവാസ്വപ്നഃ| അത്രോച്യതേ| ദിവാസ്വപ്നേനാജീര്ണിനാം ധാതുസാമ്യം ഭവതി| ധാതുസാമ്യേ ച സതിസ്വസ്ഥാനസ്ഥിതൈര്ദോഷൈരനുപഹതോ വഹ്നിഃ പചനക്ഷമോ ഭവതി| കഫസ്തു വൃദ്ധോऽപി നൈതേഷാമഗ്നിമാന്ദ്യം വിധത്തേ| അപി ത്വങ്ഗാനാം പുഷ്ടിമാദധാതി| അത ഏവാനന്തരമേവോവാച ശാസ്ത്രകാരഃ-"ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി|" ഇതി|

Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60

ബഹുമേദഃകഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||൬൦||

സ൦-തഥാ, ബഹുമേദഃശ്ലേഷ്മാണഃ സ്നിഗ്ധാഹാരാദിശീലിനശ്ച ഗ്രീഷ്മേऽപ്യഹനി ന സ്വപ്യുഃ| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച രാത്രിഷ്വപി കദാചിദപി ന സ്വപ്യാത്|

Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61

അകാലശയനാന്മോഹജ്വരസ്തൈമിത്യപീനസാഃ| ശിരോരുക്ശോഫഹൃല്ലാസസ്രോതോരോധാഗ്നിമന്ദതാഃ||൬൧||

സ൦-അകാലേ ശയനം-സ്വപ്നഃ,-അകാലശയനമ്, തസ്മാദകാലശയനാത് മോഹാദയഃ സ്യുഃ| സ്തൈമിത്യം-ഗാത്രാണാം നിരുത്സാഹത്വമ്|

Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63

അത്ര ച കാ ചികിത്സാ? ഇത്യാഹ തത്രോപവാസവമനസ്വേദനാവനമൌഷധമ്| യോജയേദതിനിദ്രായാം തീക്ഷ്ണം പ്രച്ഛര്ദനാഞ്ജനമ്||൬൨|| നാവനം ലങ്ഘനം ചിന്താം വ്യവായം ശോകഭീക്രുധഃ| ഏഭിരേവ ച നിദ്രായാ നാശഃ ശ്ലേഷ്മാതിസങ്ക്ഷയാത്||൬൩||

സ൦-തത്ര-തേഷ്വകാലസ്വപ്നജേഷു രോഗേഷു, ഉപവാസാദ്യൌഷധം യോജയേത്| നിദ്രായാശ്ച ബാഹുല്യേന രാത്രിഃ കാലഃ| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൯)-"ലോകാദിസര്ഗപ്രഭവാ തമോമൂലാ തമോമയീ| ബാഹുല്യാത്തമസോ രാത്രൌ നിദ്രാ പ്രായേണ ജായതേ||" ഇതി| അതിനിദ്രായാം സത്യാം തീക്ഷ്ണാനി വമനാഞ്ജനനസ്യാനി യോജയേത്, ലങ്ഘനാദി ച| ഏഭിരേവ ച-തീക്ഷ്ണവമനാദിഭിര്നിദ്രായാ നാശോ ഭവതി| ശ്ലേഷ്മാഖ്യസ്യ ധാതോരതിശയേനാപചയാത്|

Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64

സമ്പ്രതി നിദ്രാനാശജാന് വികാരാനാചഷ്ടേ നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദശിരോഗൌരവജൃമ്ഭികാഃ| ജാഡ്യഗ്ലാനിഭ്രമാപക്തിതന്ദ്രാ രോഗാശ്ച വാതജാഃ||൬൪||

സ൦-നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദാദയോ വാതോത്ഥാശ്ച രോഗാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65

യഥാകാലമതോ നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത സാത്മ്യതഃ| അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ധം പ്രാതഃ സ്വപ്യാദഭുക്തവാന്||൬൫||

സ൦-യതശ്ച സമ്യക് സേവിതായാ നിദ്രായാ അസമ്യക് സേവിതായാശ്ചാऽനന്തരോക്താ ഗുണദോഷാഃ| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, കാലാനതിക്രമേണ സാത്മ്യതോ-യാമദ്വയം ത്രയം വാ, നിശി നിദ്രാം ഭജേത്| അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ദ്ധേന പ്രാതഃ സ്വപ്യാത്| അഭുക്തവാന്-അഭുക്തേ സതി| അസാത്മ്യഗ്രഹണേനൈതത് ദ്യോതയതി,-ന സര്വസ്യ രാത്രാവസുപ്തസ്യ ജാഗരണകാലാദര്ധേന ദിവാസ്വപ്ന ഇഷ്യതേ, കിം തര്ഹി ? യോ യാവന്തം കാലമുചിതം സ്വപിതി തസ്മാത്കാലാദ്യാവന്തം കാലം നിശി ജാഗൃയാത്താവതോऽര്ധേനാസൌ പ്രാതഃ സ്വപ്യാത്| കേചിദ്ധി സ്വല്പനിദ്രാഃ സ്വഭാവതോ ഭവന്തി|

Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68

ശീലയേന്മന്ദനിദ്രസ്തു ക്ഷീരമദ്യരസാന് ദധി| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമൂര്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണമ്||൬൬|| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷോ നിര്വൃതിഃ കൃതകൃത്യതാ| മനോऽനുകൂലാ വിഷയാഃ കാമം നിദ്രാസുഖപ്രദാഃ||൬൭|| ബ്രഹ്മചര്യരതേര്ഗ്രാമ്യസുഖനിഃസ്പൃഹചേതസഃ| നിദ്രാ സന്തോഷതൃപ്തസ്യ സ്വം കാലേ നാതിവര്തതേ||൬൮||

സ൦-യോ മന്ദനിദ്രഃ സ ക്ഷീരാദീന് ശീലയേത്| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷാദയോ നിദ്രാസുഖഹേതവഃ| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷഗ്രഹണമാശ്ലേഷമാത്രമേവ നിദ്രാസുഖഹേതുഃ, ന തു ഗ്രാമ്യധര്മസേവേതി ദര്ശനാര്ഥമ്| അത ഏവാനന്തരമാഹ-"ബ്രഹ്മചര്യരതേര്നിദ്രാ സ്വം കാലം നാതിവര്തതേ|" ഇതി| ബ്രഹ്മചര്യരതസ്യാപ്യനുരാഗതോ മൈഥുനാഭിലാഷോ നിദ്രാം നാശയേദിത്യാഹ-ഗ്രാമ്യസുഖേ നിഃസ്പൃഹം ചേതോ യസ്യ സ തസ്യ| തഥാ, സന്തോഷതൃപ്തസ്യ|

Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72

യദാ തു ഗ്രാമ്യധര്മേണ വിനാ ന രതിഃ, അപത്യാര്ഥിതാ വാ, തദാ തദധികാരാര്ഥമുച്യതേ ഗ്രാമ്യധര്മേ ത്യജേന്നാരീമനുത്താനാം രജസ്വലാമ്| അപ്രിയാമപ്രിയാചാരാം ദുഷ്ടസങ്കീര്ണമേഹനാമ്||൬൯|| അതിസ്ഥൂലകൃശാം സൂതാം ഗര്ഭിണീമന്യയോഷിതമ്| വര്ണിനീമന്യയോനിം ച ഗുരുദേവനൃപാലയമ്||൭൦|| ചൈത്യശ്മശാനാऽऽയതനചത്വരാമ്ബുചതുഷ്പഥമ്| പര്വാണ്യനങ്ഹ്ഗം ദിവസം ശിരോഹൃദയതാഡനമ്||൭൧|| അത്യാശിതോऽധൃതിഃ ക്ഷുദ്വാന് ദുഃസ്ഥിതാങ്ഗഃ പിപാസിതഃ| ബാലോ വൃദ്ധോऽന്യവേഗാര്തസ്ത്യജേദ്രോഗീ ച മൈഥുനമ്||൭൨||

സ൦-ഗ്രാമ്യധര്മേ-സ്ത്രീപുംസംയോഗവിഷയേ, അനുത്താനം സ്ത്രിയം ത്യജേത്, ഉത്താനാം- ഭജേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, രജസ്വലത്വാദിയുതാം ത്യജേത്| ദുഷ്ടം വ്യാധിമലാദിഭിഃ, സങ്കീര്ണം-സങ്കടം ച, മേഹനം-യോനിര്യസ്യാസ്താമ്| തഥാ, വര്ണിനീം-ബ്രഹ്മചാരിണീമ്| അന്യയോനിം-അജാമഹിഷ്യാദിം ച ത്യജേത്| ഗുര്വിത്യാദി| ഗ്രാമ്യധര്മേ നിര്വര്തനേ സതി ഗുരുദേവനൃപാലയാംസ്ത്യജേത്| തഥാ, ചൈത്യാദീംസ്ത്യജേത്| തേഷു സ്ത്രിയം ന സങ്ഗച്ഛേദിത്യര്ഥഃ| ചൈത്യാദീനാം പര്യായാ ദിനചര്യായാമുക്താഃ| ആയതനം-ദുഷ്ടാനാം നിഗ്രഹസ്ഥാനമ്| പര്വാണി-രവിസങ്ക്രാന്ത്യാദീനി ത്യജേത്, തേഷു കാമം ന സേവേതേത്യര്ഥഃ| തഥാ, അനങ്ഗം,-അങ്ഗം-ജഘനമ്, നാങ്ഗം-അനങ്ഗമങ്ഗസദൃശം ജഘനകാര്യനിര്വര്തനയോഗ്യം മുഖാദികമുച്യതേ| ദാക്ഷിണാത്യാ ഹി മുഖേന തത് കുര്വന്തി, തന്നിഷിധ്യതേ| ദിവസം ച ത്യജേത്, ദിനേ രതം ന കുര്വന്തി, തന്നിഷിധ്യതേ| ദിവസം ച ത്യജേത്, ദിനേ രതം ന കുര്വീതേത്യര്ഥഃ| മൂര്ധവക്ഷോऽഭിഘാതം ച ത്യജേത്| തഥാ, അത്യാശിതാദയഃ സുരതം ത്യജേയുഃ| അത്യാശിതഃഅതിസുഹിതഃ| അധൃതിഃ-ദുര്മനാഃ| അന്യവേഗാര്തഃ-പുരീഷാദിവേഗാതുരഃ| നനു, ക്ഷുദ്വേഗാര്ത ഉച്യതേ| തതോऽന്യവേഗാര്ത ഇത്യനേനൈവാസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത് കിം ക്ഷുദ്വാനിത്യനേന? സത്യമേതത്| അതിശയാര്ഥം ത്വേതത്| യഥാ ക്ഷുദ്വേഗാര്തഃ സ്ത്രിയം ഗച്ഛന്നതിശയേന പീഡയാ ബാധ്യതേ, ന തഥാऽന്യവേഗാര്ത ഇതി|

Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73

സമ്പ്രതി ഋതുവിശേഷേഷു നിധുവനം നിയമയതി സേവേത കാമതഃ കാമം തൃപ്തോ വാജീകൃതാം ഹിമേ| ത്ര്യഹാദ്വസന്തശരദോഃ പക്ഷാദ്വര്ഷാനിദാഘയോഃ||൭൩||

സ൦-തൃപ്തോ-വാജീകരണൈഃ സഞ്ജാതസന്തര്പണഃ സന്, കാമതോ- യഥേച്ഛയാ, ഹിമേ-ഹേമന്തര്തൌ ശിശിരേ ച, കാമം-യഥേച്ഛം, സേവേത| വാജീകൃതാമിതി സമ്പദാദിത്വാത്ക്വിപ്| തൃപ്ത ഇതി ക്തോऽധികരണേ ച ധ്രൌവ്യേത്യാദിനാऽധികരണേ ക്തഃ| അധികരണവാചിനശ്ചേതി ഷഷ്ഠീ| വസന്തേ ശരദി ച ത്ര്യഹാത്-ത്രയഹമതിക്രമ്യ, മൈഥുനം നിഷേവേത| വര്ഷാഗ്രീഷ്മയോഃ പക്ഷാത് കാമം ഭജേത്|

Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74

ഭ്രമക്ലമോരുദൌര്ബല്യബലധാത്വിന്ദ്രിയക്ഷയാഃ| അപര്വമരണം ച സ്യാദന്യഥാ ഗച്ഛതഃ സ്ത്രിയമ്||൭൪||

സ൦-അന്യഥാ-ഉക്താദ്വിധേരന്യേന പ്രകാരേണ, സ്ത്രിയം ഗച്ഛതോ ഭ്രമാദയഃ സ്യുഃ| അപര്വണി-അകാലേ മരണം-അപര്വമരണമ്|

Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75

സ്മൃതിമേധായുരാരോഗ്യപുഷ്ടീന്ദ്രിയയശോബലൈഃ| അധികാ മന്ദജരസോ ഭവന്തി സ്ത്രീഷു സംയതാഃ||൭൫||

സ൦-സ്ത്രീഷു സംയതാഃ-സ്ത്രീഃ സമ്യക് സേവമാനാഃ, സ്മൃത്യാദിഭിരധികാ അല്പജരാശ്ച ഭവന്തി|

Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76

സ്നാനാനുലേപനഹിമാനിലഖണ്ഡഖാദ്യ ശീതാമ്ബുദുഗ്ധരസയൂഷസുരാപ്രസന്നാഃ| സേവേത ചാനു ശയനം വിരതൌ രതസ്യ തസ്യൈവമാശു വപുഷഃ പുനരേതി ധാമ||൭൬||

സ൦-രതാന്തേ യഥൌചിത്യേന സ്നാനാദീന് സേവേത| ഖണ്ഡ്ദഖാദ്യം ഖണ്ഡകൃതം കണികേത്യാദി(?)| രസോ-മാംസരസഃ| ചാനുശയനമിതി| അനു-പശ്ചാച്ച, സ്വപ്നം സേവേത| തസ്യ-സ്നാനാദിസേവിനഃ ശരീരസ്യ, ഏവം-അസ്മിന്കൃതേ, ധാമ-തേജോ, ഭൂയ ആഗച്ഛതി| ത്മൌ ജൌ വസന്തതിലകം ഗുരുകദ്വയം ച| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൯)- "സ്നാനാങ്ഗരാഗവ്യജനേന്ദുപാദയൂഷാസവക്ഷീരരസാന് രസാലാമ്| ഭക്ഷ്യാന് സിതാഢ്യാന് സലിലം സുശീതം സേവേത നിദ്രാം ച രതാന്തതാന്തഃ||" ഇതി|

Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7

ഏതഞ്ച സര്വം പൂര്വോക്തം ഹിതാഹിതം വൈദ്യ ഏവ വേത്തി| തസ്മാദ്വൈദ്യസ്യ സര്വഥാ ശരീരം രാജ്ഞാ നിവേദ്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ ശ്രുതചരിതസമൃദ്ധേ കര്മദക്ഷേ ദയാലൌ ഭിഷജി നിരനുബന്ധം ദേഹരക്ഷാം നിവേശ്യ| ഭവതി വിപുലതേജഃസ്വാസ്ഥ്യകീര്തിപ്രഭാവഃ സ്വകുശലഫലഭോഗീ ഭൂമിപാലശ്ചിരായുഃ||൭൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നരക്ഷാ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||

സ൦-ഭിഷജി ശരീരരക്ഷണം നിരനുബന്ധം-നിര്വികല്പമാധായ, പൃഥ്വീശോ ബഹുകാലമാത്മീയ ശ്രേഷ്ഠഫലഭോഗവാന് ഭവതി| തഥാ, തേജശ്ച സ്വാസ്ഥ്യം ച കീര്തിശ്ച പ്രഭാവശ്ച, ത ഏവമ്, വിപുലാഃ വിസ്തീര്ണാഃ, തേജഃസ്വാസ്ഥ്യകീര്തിപ്രഭാവാ യസ്യ സ ഏവംവിധഃ| കീദൃശോ ഭിഷജി ? ശ്രുതം-ശാസ്ത്രാവബോധഃ, ചരിതം-ആചാരഃ, താഭ്യാം സമൃദ്ധേ-സമ്പൂര്ണേ| തഥാ, ക്രിയാചതുരേ| തഥാ, കൃപാലൌ| വസുമുനിവിരതിശ്ചേന്മാലിനീ നൌ മയൌ യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദതപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നരക്ഷാധ്യായഃ സപ്തമഃ സമാപ്തഃ|| ൭||