Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3
അഥാതോऽന്നരക്ഷാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1
രാജാ രാജഗൃഹാസന്നേ പ്രാണാചാര്യം നിവേശയേത്| സര്വദാ സ ഭവത്യേവം സര്വത്ര പ്രതിജാഗൃവിഃ||൧||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2
നനു, കിമേവം ക്രിയതേ? ഇത്യാഹ- അന്നപാനം വിഷാദ്രക്ഷേദ്വിശേഷേണ മഹീപതേഃ| യോഗക്ഷേമൌ തദായത്തൌ ധര്മാദ്യാ യന്നിബന്ധനാഃ||൨||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4
സമ്പ്രതി വിഷദുഷ്ടസ്യ ഭക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ ഓദനോ വിഷവാന് സാന്ദ്രോ യാത്യവിസ്ത്രാവ്യതാമിവ| ചിരേണ പച്യതേ പക്വോ ഭവേത്പര്യുഷിതോപമഃ||൩|| മയൂരകണ്ഠതുല്യോഷ്മാ മോഹമൂര്ഛാപ്രസേകകൃത്| ഹീയതേ വര്ണഗന്ധാദ്യൈഃ ക്ലിദ്യതേ ചന്ദ്രികാചിതഃ||൪||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6
വ്യഞ്ജനാനാം പരീക്ഷാമാഹ വ്യഞ്ജനാന്യാശു ശുഷ്യന്തി ധ്യാമക്വാഥാനി തത്ര ച| ഹീനാऽതിരിക്താ വികൃതാ ഛായാ ദൃശ്യേത നൈവ വാ||൫|| ഫേനോര്ധ്വരാജീസീമന്തതന്തുബുദ്ബുദസമ്ഭവഃ| വിച്ഛിന്നവിരസാ രാഗാഃ ഖാണ്ഡവാഃ ശാകമാമിഷമ്||൬||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12
യത്ര ദ്രവേ യാദൃശീ രാജീ സമ്ഭവതി, താം വിശേഷതോ ദര്ശയന്നാഹ നീലാ രാജീ രസേ, താമ്രാ ക്ഷീരേ, ദധനി ദൃശ്യതേ| ശ്യാവാऽऽപീതാസിതാ തക്രേ, ഘൃതേ പാനീയസന്നിഭാ||൭|| മസ്തുനി സ്യാത്കപോതാഭാ, രാജീ കൃഷ്ണാ തുഷോദകേ| കാലീ മദ്യാമ്ഭസോഃ, ക്ഷൌദ്രേ ഹരിത്തൈലേऽരുണോപമാ||൮|| പാകഃ ഫലാനാമാമാനാം പക്വാനാം പരികോഥനമ്| ദ്രവ്യാണാമാര്ദ്രശുഷ്കാണാം സ്യാതാം മ്ലാനിവിവര്ണതേ||൯|| മൃദൂനാം കഠിനാനാം ച ഭവേത്സ്പര്ശവിപര്യയഃ| മാല്യസ്യ സ്ഫുടിതാഗ്രത്വം മ്ലാനിര്ഗന്ധാന്തരോദ്ഭവഃ||൧൦|| ധ്യാമമണ്ഡലതാ വസ്ത്രേ, ശദനം തന്തുപക്ഷ്മണാമ്| ധാതുമൌക്തികകാഷ്ഠാശ്മരത്നാദിഷു മലാക്തതാ||൧൧|| സ്നേഹസ്പര്ശപ്രഭാഹാനിഃ സപ്രഭത്വം തു മൃണ്മയേ| |൧൨|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13
ഇദാനീം യോ വിഷം ദദാതി, തസ്യ ലക്ഷണമാഹ | വിഷദഃ ശ്യാവശുഷ്കാസ്യോ വിലക്ഷോ വീക്ഷതേ ദിശഃ||൧൨|| സ്വേദവേപഥുമാംസ്ത്രസ്തോ ഭീതഃ സ്ഖലതി ജൃമ്ഭതേ| |൧൩|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| |൧൪|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18
സ്നേഹലവണയോഗാദപ്യഗ്നിരേവം സ്യാത്, അതഃ പക്ഷിമൃഗൈരപി പരീക്ഷാപ്രകാരാന്തരം ദര്ശയന്നാഹ | മ്രീയന്തേ മക്ഷികാഃ പ്രാശ്യ കാകഃ ക്ഷാമസ്വരോ ഭവേത്|൧൪| ഉത്ക്രോശന്തി ച ദൃഷ്ട്വൈതച്ഛുകദാത്യൂഹസാരികാഃ| ഹംസഃ പ്രസ്ഖലതി, ഗ്ലാനിര്ജീവഞ്ജീവസ്യ ജായതേ||൧൫|| ചകോരസ്യാऽക്ഷിവൈരാഗ്യം, ക്രൌഞ്ചസ്യ സ്യാന്മദോദയഃ| കപോതപരഭൃദ്ദക്ഷചക്രവാകാ ജഹത്യസൂന്||൧൬|| ഉദ്വേഗം യാതി മാര്ജാരഃ ശകൃന്മുഞ്ചതി വാനരഃ| ഹൃഷ്യേന്മയൂരസ്തദൃഷ്ട്യാ മന്ദതേജോ ഭവേദ്വിഷമ്||൧൭|| ഇത്യന്നം വിഷവജ്ജ്ഞാത്വാ ത്യജേദേവം പ്രയത്നതഃ| യഥാ തേന വിപദ്യേരന്നപി ന ക്ഷുദ്രജന്തവഃ||൧൮||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ഇദാനീം സവിഷയസ്യാഗ്നിപ്രക്ഷേപണാദികമുപദിശന്നാഹ | പ്രാപ്യാന്നം സവിഷം ത്വഗ്നിരേകാവര്തഃ സ്ഫുടത്യതി||൧൩|| ശിഖികണ്ഠാഭധൂമാര്ചിരനര്ചിര്വോഗ്രഗന്ധവാന്| ||൧൪||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22
ലാലാ ജിഹ്വോഷ്ഠയോര്ജാഡ്യമൂഷാ ചിമിചിമായനമ്| ദന്തഹര്ഷോ രസാജ്ഞത്വം ഹനുസ്തമ്ഭശ്ച വക്ത്രഗേ||൨൧|| സേവ്യാദ്യൈസ്തത്ര ഗണ്ഡൂഷാഃ സര്വം ച വിഷജിദ്ധിതമ്| |൨൨|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26
| ആമാശയഗതേ സ്വേദമൂര്ച്ഛാധ്മാനമദഭ്രമാഃ||൨൨|| രോമഹര്ഷോ വമിര്ദാഹശ്ചക്ഷുര്ഹൃദയരോധനമ്| ബിന്ദുഭിശ്ചാചയോऽങ്ഗാനാം, പക്വാശയഗതേ പുനഃ||൨൩|| അനേകവര്ണം വമതി മൂത്രയത്യതിസാര്യതേ| തന്ദ്രാ കൃശത്വം പാണ്ഡുത്വമുദരം ബലസങ്ക്ഷയഃ||൨൪|| തയോര്വാന്തവിരിക്തസ്യ ഹരിദ്രേ കടഭീം ഗുഡമ്| സിന്ദുവാരിതനിഷ്പാവബാഷ്പികാശതപര്വികാഃ||൨൫|| തണ്ഡുലീയകമൂലാനി കുക്കുടാണ്ഡമവല്ഗുജമ്| നാവനാഞ്ജനപാനേഷു യോജയേദ്വിഷശാന്തയേ||൨൬||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28
വിഷഭുക്തായ ദദ്യാച്ച ശുദ്ധായോര്ധ്വമധസ്തഥാ| സൂക്ഷ്മം താമ്രരജഃ കാലേ സക്ഷൌദ്രം ഹൃദ്വിശോധനമ്||൨൭|| ശുദ്ധേ ഹൃദി തതഃ ശാണം ഹേമചൂര്ണസ്യ ദാപയേത്| |൨൮|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29
ഹേമ്നി ദത്തേ സതി, യോ ഗുണഃ സ്യാത്തമാഹ | ന സജ്ജതേ ഹേമപാങ്ഗേ പദ്മപത്രേऽമ്ബുവദ്വിഷമ്||൨൮|| ജായതേ വിപുലം ചായുര്ഗരേऽപ്യേഷ വിധിഃ സ്മൃതഃ| |൨൯|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29
| വിരുദ്ധമപി ചാഹാരം വിദ്യാദ്വിഷഗരോപമമ്||൨൯||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31
തദേവ വിരുദ്ധഭോജനമാഹ ആനൂപമാമിഷം മാഷക്ഷൌദ്രക്ഷീരവിരൂഢകൈഃ| വിരുധ്യതേ സഹ ബിസൈര്മൂലകേന ഗുഡേന വാ||൩൦|| വിശേഷാത്പയസാ മത്സ്യാ മത്സ്യേഷ്വപി ചിലീചിമഃ| |൩൧|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32
വിരുദ്ധമമ്ലം പയസാ സഹ സര്വം ഫലം തഥാ||൩൧|| തദ്വത്കുലത്ഥവരകകങ്ഗുവല്ലമകുഷ്ടകാഃ|൩൨|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32
| ഭക്ഷയിത്വാ ഹരിതകം മൂലകാദി പയസ്ത്യജേത്||൩൨||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36
വാരാഹം ശ്വാവിധാ നാദ്യാദ്ദധ്നാ പൃഷതകുക്കുടൌ| ആമമാംസാനി പിത്തേന, മാഷസൂപേന മൂലകമ്||൩൩|| അവിം കുസുമ്ഭശാകേന, ബിസൈഃ, സഹ വിരൂഢകമ്| മാഷസൂപഗുഡക്ഷീരദധ്യാജ്യൈര്ലാകുചം ഫലമ്||൩൪|| ഫലം കദല്യാസ്തക്രേണ ദധ്നാ താലഫലേന വാ| കണോഷണാഭ്യാം മധുനാ കാകമാചീം ഗുഡേന വാ||൩൫|| സിദ്ധാം വാ മത്സ്യപചനേ പചനേ നാഗരസ്യ വാ| സിദ്ധാമന്യത്ര വാ പാത്രേ കാമാത്താമുഷിതാം നിശാമ്||൩൬||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37
മത്സ്യനിസ്തലസ്നേഹേ സാധിതാഃ പിപ്പലീസ്ത്യജേത്| ` കാംസ്യേ ദശാഹമുഷിതം സര്പിരുഷ്ണം ത്വരുഷ്കരേ||൩൭||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38
ഭാസോ വിരുധ്യതേ ശൂല്യഃ കമ്പില്ലസ്തക്രസാധിതഃ| |൩൮|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38
| ഏകധ്യം പായസസുരാകൃശരാഃ പ്രിവര്ജയേത്||൩൮||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39
മധുസര്പിര്വസാതൈലപാനീയാനി ദ്വിശസ്ത്രിശഃ| ഏകത്ര വാ സമാംശാനി വിരുധ്യന്തേ പരസ്പരമ്||൩൯||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41
ഭിന്നാംശേ അപി മധ്വാജ്യേ ദിവ്യവാര്യനുപാനതഃ| മധുപുഷ്കരബീജം ച, മധുമൈരേയശാര്കരമ്||൪൦|| മന്ഥാനുപാനഃ ക്ഷൈരേയോ, ഹാരിദ്രഃ കടുതൈലവാന്| |൪൧|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41
| ഉപോദകാऽതിസാരായ തിലകല്കേന സാധിതാ||൪൧||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42
ബലാകാ വാരുണിയുക്താ കുല്മാഷൈശ്ച വിരുധ്യതേ| ഭൃഷ്ടാ വരാഹവസയാ സൈവ സദ്യോ നിഹന്ത്യസൂന്||൪൨||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43
തദ്വത്തിത്തിരിപത്രാഢ്യഗോധാലാവകപിഞ്ജലാഃ| ഏരണ്ഡേനാഗ്നിനാ സിദ്ധാസ്തത്തൈലേന വിമൂര്ച്ഛിതാഃ||൪൩||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44
ഹാരീതമാംസം ഹാരിദ്രശൂലകപ്രോതപാചിതമ്| ഹരിദ്രാവഹ്നിനാ സദ്യോ വ്യാപാദയതി ജീവിതമ്||൪൪||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45
ഭസ്മപാംശുപരിധ്വസ്തം തദേവ ച സമാക്ഷികമ്| |൪൫|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46
| യത്കിഞ്ചിദ്ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ ന ഹരേത്തത്സമാസതഃ||൪൫|| വിരുദ്ധം| |൪൬|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46
ശുദ്ധിരത്രേഷ്ടാ ശമോ വാ തദ്വിരോധിഭിഃ| |൪൬|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46
ന ച ശോധനശമനരൂപ ഏവോപക്രമോऽത്രേത്യാഹ- | ദ്രവ്യൈസ്തൈരേവ വാ പൂര്വം ശരീരസ്യാഭിസംസ്കൃതിഃ||൪൬||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47
വ്യായാമസ്നിഗ്ധദീപ്താഗ്നിവയഃസ്ഥബലശാലിനാമ്| വിരോധ്ദ്യപി ന പീഡായൈ സാത്മ്യമല്പം ച ഭോജനമ്||൪൭||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48
പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തം പാദപാദേന വാ ത്യജേത്| നിഷേവേത ഹിതം തദ്വദേകദ്വിത്ര്യന്തരീകൃതമ്||൪൮||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41
ഏവമനേന ക്രമേണാപഥ്യദോഷാസ്ത്യക്താഃ പീഡായൈ ന ഭവന്തി, പഥ്യഗുണാശ്ച സംവര്ധിതാഃ സ്ഥിരതാം പ്രാപ്നുവന്തി| ഇത്യത ആഹ അപഥ്യമപി ഹി ത്യക്തം ശീലിതം പഥ്യമേവ വാ| സാത്മ്യാസാത്മ്യവികാരായ ജായതേ സഹസാऽന്യഥാ||൪൧||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50
ക്രമേണ ത്വപഥ്യത്യാഗപഥ്യശീലനേ വിധീയമാനേ ഗുണായ സ്യാതാമിതി ദര്ശയതി ക്രമേണാപചിതാ ദോഷാഃ ക്രമേണോപചിതാ ഗുണാഃ| സന്തോ യാന്ത്യപുനര്ഭാവമപ്രകമ്പ്യാ ഭവന്തി ച||൫൦||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51
സാമ്പ്രതമഹിതാഹാരസേവനം സദാ ത്യാജ്യമിതി സദ്യുക്തിം ദര്ശയതി അത്യന്തസന്നിധാനാനാം ദോഷാണാം ദൂഷണാത്മനാമ്| അഹിതൈര്ദൂഷണം ഭൂയോ ന വിദ്വാന് കര്തുമര്ഹതി||൫൧||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52
ഏതത്പ്രസങ്ഗേന ചേദമാഹ ആഹാരശയനാബ്രഹ്മചര്യേര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ| ശരീരം ധാര്യതേ നിത്യമാഗാരമിവ ധാരണൈഃ||൫൨||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2
ആഹാരോ വര്ണിതസ്തത്ര തത്ര തത്ര ച വക്ഷ്യതേ| ||൨||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54
ശയനാബ്രഹ്മചര്യയോസ്ത്വിഹൈവ വിധിം വക്തുകാമ ആഹ- | നിദ്രായത്തം സുഖം ദുഃഖം പുഷ്ടിഃ കാര്ശ്യം ബലാബലമ്||൫൩|| വൃഷതാ ക്ലീബതാ ജ്ഞാനമജ്ഞാനം ജീവിതം ന ച| |൫൪|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
സാമ്പ്രതം ദുഷ്ടനിദ്രാം നിര്ദിശതി- | അകാലേऽതിപ്രസങ്ഗാച്ച ന ച നിദ്രാ നിഷേവിതാ||൫൪|| സുഖായുഷീ പരാകുര്യാത് കാലരാത്രിരിവാപരാ| |൫൫|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56
അഥ നിദ്രാഗുണപ്രസങ്ഗേന തത്പ്രതിപക്ഷഭൂതസ്യ ജാഗരണസ്യാപി ഗുണമാഹ | രാത്രൌ ജാഗരണം രൂക്ഷം, സ്നിഗ്ധം പ്രസ്വപനം ദിവാ||൫൫|| അരൂക്ഷമനഭിഷ്യന്ദി ത്വാസീനപ്രചലായിതമ്| |൫൬|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59
യദി സ്നിഗ്ധത്വാദഭിഷ്യന്ദീ ദിവാസ്വപ്നഃ, തത്കിം കദാചിദപി ന കാര്യഃ? ഇത്യാഹ- ഗ്രീഷ്മേ വായുചയാദാനരൌക്ഷ്യരാത്ര്യല്പഭാവതഃ||൫൬|| ദിവാസ്വപ്നോ ഹിതോऽന്യസ്മിന് കഫപിത്തകരോ ഹി സഃ| മുക്ത്വാ തു ഭാഷ്യയാനാധ്വമദ്യസ്ത്രീഭാരകര്മഭിഃ||൫൭|| ക്രോധശോകഭയൈഃ ക്ലാന്താന് ശ്വാസഹിധ്മാതിസാരിണഃ| വൃദ്ധബാലാബലക്ഷീണക്ഷതതൃട്ശൂലപീഡിതാന്||൫൮|| അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന് ദിവാസ്വപ്നോചിതാനപി| ധാതുസാമ്യം തഥാ ഹ്യേഷാം ശ്ലേഷ്മാ ചാങ്ഗാനി പുഷ്യതി||൫൯||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60
ബഹുമേദഃകഫാഃ സ്വപ്യുഃ സ്നേഹനിത്യാശ്ച നാഹനി| വിഷാര്തഃ കണ്ഠരോഗീ ച നൈവ ജാതു നിശാസ്വപി||൬൦||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61
അകാലശയനാന്മോഹജ്വരസ്തൈമിത്യപീനസാഃ| ശിരോരുക്ശോഫഹൃല്ലാസസ്രോതോരോധാഗ്നിമന്ദതാഃ||൬൧||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63
അത്ര ച കാ ചികിത്സാ? ഇത്യാഹ തത്രോപവാസവമനസ്വേദനാവനമൌഷധമ്| യോജയേദതിനിദ്രായാം തീക്ഷ്ണം പ്രച്ഛര്ദനാഞ്ജനമ്||൬൨|| നാവനം ലങ്ഘനം ചിന്താം വ്യവായം ശോകഭീക്രുധഃ| ഏഭിരേവ ച നിദ്രായാ നാശഃ ശ്ലേഷ്മാതിസങ്ക്ഷയാത്||൬൩||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64
സമ്പ്രതി നിദ്രാനാശജാന് വികാരാനാചഷ്ടേ നിദ്രാനാശാദങ്ഗമര്ദശിരോഗൌരവജൃമ്ഭികാഃ| ജാഡ്യഗ്ലാനിഭ്രമാപക്തിതന്ദ്രാ രോഗാശ്ച വാതജാഃ||൬൪||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65
യഥാകാലമതോ നിദ്രാം രാത്രൌ സേവേത സാത്മ്യതഃ| അസാത്മ്യാജ്ജാഗരാദര്ധം പ്രാതഃ സ്വപ്യാദഭുക്തവാന്||൬൫||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68
ശീലയേന്മന്ദനിദ്രസ്തു ക്ഷീരമദ്യരസാന് ദധി| അഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനമൂര്ധകര്ണാക്ഷിതര്പണമ്||൬൬|| കാന്താബാഹുലതാശ്ലേഷോ നിര്വൃതിഃ കൃതകൃത്യതാ| മനോऽനുകൂലാ വിഷയാഃ കാമം നിദ്രാസുഖപ്രദാഃ||൬൭|| ബ്രഹ്മചര്യരതേര്ഗ്രാമ്യസുഖനിഃസ്പൃഹചേതസഃ| നിദ്രാ സന്തോഷതൃപ്തസ്യ സ്വം കാലേ നാതിവര്തതേ||൬൮||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72
യദാ തു ഗ്രാമ്യധര്മേണ വിനാ ന രതിഃ, അപത്യാര്ഥിതാ വാ, തദാ തദധികാരാര്ഥമുച്യതേ ഗ്രാമ്യധര്മേ ത്യജേന്നാരീമനുത്താനാം രജസ്വലാമ്| അപ്രിയാമപ്രിയാചാരാം ദുഷ്ടസങ്കീര്ണമേഹനാമ്||൬൯|| അതിസ്ഥൂലകൃശാം സൂതാം ഗര്ഭിണീമന്യയോഷിതമ്| വര്ണിനീമന്യയോനിം ച ഗുരുദേവനൃപാലയമ്||൭൦|| ചൈത്യശ്മശാനാऽऽയതനചത്വരാമ്ബുചതുഷ്പഥമ്| പര്വാണ്യനങ്ഹ്ഗം ദിവസം ശിരോഹൃദയതാഡനമ്||൭൧|| അത്യാശിതോऽധൃതിഃ ക്ഷുദ്വാന് ദുഃസ്ഥിതാങ്ഗഃ പിപാസിതഃ| ബാലോ വൃദ്ധോऽന്യവേഗാര്തസ്ത്യജേദ്രോഗീ ച മൈഥുനമ്||൭൨||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73
സമ്പ്രതി ഋതുവിശേഷേഷു നിധുവനം നിയമയതി സേവേത കാമതഃ കാമം തൃപ്തോ വാജീകൃതാം ഹിമേ| ത്ര്യഹാദ്വസന്തശരദോഃ പക്ഷാദ്വര്ഷാനിദാഘയോഃ||൭൩||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74
ഭ്രമക്ലമോരുദൌര്ബല്യബലധാത്വിന്ദ്രിയക്ഷയാഃ| അപര്വമരണം ച സ്യാദന്യഥാ ഗച്ഛതഃ സ്ത്രിയമ്||൭൪||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75
സ്മൃതിമേധായുരാരോഗ്യപുഷ്ടീന്ദ്രിയയശോബലൈഃ| അധികാ മന്ദജരസോ ഭവന്തി സ്ത്രീഷു സംയതാഃ||൭൫||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76
സ്നാനാനുലേപനഹിമാനിലഖണ്ഡഖാദ്യ ശീതാമ്ബുദുഗ്ധരസയൂഷസുരാപ്രസന്നാഃ| സേവേത ചാനു ശയനം വിരതൌ രതസ്യ തസ്യൈവമാശു വപുഷഃ പുനരേതി ധാമ||൭൬||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7
ഏതഞ്ച സര്വം പൂര്വോക്തം ഹിതാഹിതം വൈദ്യ ഏവ വേത്തി| തസ്മാദ്വൈദ്യസ്യ സര്വഥാ ശരീരം രാജ്ഞാ നിവേദ്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ ശ്രുതചരിതസമൃദ്ധേ കര്മദക്ഷേ ദയാലൌ ഭിഷജി നിരനുബന്ധം ദേഹരക്ഷാം നിവേശ്യ| ഭവതി വിപുലതേജഃസ്വാസ്ഥ്യകീര്തിപ്രഭാവഃ സ്വകുശലഫലഭോഗീ ഭൂമിപാലശ്ചിരായുഃ||൭൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നരക്ഷാ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon