7. annarakṣādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అన్నపానస్వరూపం శరీరసంధారణార్థం ప్రాగుక్తం| పథ్యమపి చాన్నపానం విషాద్యుపహతం రోగాయ మృత్యవే వా సంపద్యతే, అతస్తద్రక్షార్థమధ్యాయోఽయమారభ్యతే-

Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3

అథాతోఽన్నరక్షాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

స0-అన్నస్య రక్షా-అన్నరక్షా| సోపదిష్టా యత్రాధ్యాయే, సోఽప్యుపచారాదన్నరక్షేత్యుచ్యతే| యథా, శిశుపాలవధః కావ్యమితి| శేషం వ్యాఖ్యానమత్ర పూర్వవత్కార్యం|

Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1

రాజా రాజగృహాసన్నే ప్రాణాచార్యం నివేశయేత్| సర్వదా స భవత్యేవం సర్వత్ర ప్రతిజాగృవిః||1||

స0-రాజా-నృపః, ప్రాణాచార్యం-వైద్యం, రాజగృహాసన్నే నివేశయేత్-ఆవాసయేత్| ఏవం సతి యో గుణః స్యాత్తమాహ-సర్వదేత్యాది| సర్వదా-సర్వకాలం రాత్రిదివసమేవ, నృపభవనసమీపస్థితః సః-వైద్యః సర్వత్ర-అన్నపానశయనమాల్యాదౌ, ప్రతిజాగృవిః-దత్తావధానో భవతి|

Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2

నను, కిమేవం క్రియతే? ఇత్యాహ- అన్నపానం విషాద్రక్షేద్విశేషేణ మహీపతేః| యోగక్షేమౌ తదాయత్తౌ ధర్మాద్యా యన్నిబంధనాః||2||

స0-మహీపతేః సంబంధ్యన్నపానం విషాత్-విషసంస్పర్శాత్, విశేషేణ-అతిశయేన రక్షేత్| అన్నపానమిత్యుపలక్షణం| శయనవస్త్రగంధరత్నమాల్యాదీనామపి పరిరక్ష్యత్వాత్| నను, కిమితి, నృపాన్నపానాది విశేషేణ రక్షేత్ ? ఇత్యాహ-యోగేత్యాది| యోగః-అన్నవస్త్రాదిభిః సంబంధః| క్షేమః-తేషామన్నాదీనాం చౌరాద్యుపద్రవరక్షణాత్| ద్వావప్యేతౌ తదాయత్తౌ-నృపాయత్తౌ స్యాతాం| క్షేమశబ్దోఽర్ధర్చాదిః| ధర్మాద్యా ఇతి ధర్మార్థకామమోక్షాః| యన్నిబంధనాః-యోగక్షేమనిబంధనాః|

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4

సంప్రతి విషదుష్టస్య భక్తస్య లక్షణమాహ ఓదనో విషవాన్ సాంద్రో యాత్యవిస్త్రావ్యతామివ| చిరేణ పచ్యతే పక్వో భవేత్పర్యుషితోపమః||3|| మయూరకంఠతుల్యోష్మా మోహమూర్ఛ్హాప్రసేకకృత్| హీయతే వర్ణగంధాద్యైః క్లిద్యతే చంద్రికాచితః||4||

స0-విషవానోదనః సాంద్రో-విలేప్యాకారః| తథా, విస్రావయితుం శక్యో-విస్రావ్యః, నైవం యోఽసౌ-అవిస్రావ్యః, తస్య భావః, అవిస్రావ్యతామివ యాతి| చిరేణ కాలేన పచ్యతే| పక్వశ్చ పర్యుషితభక్తముపమా యస్య స పర్యుషితోపమో భవేత్, నిరూష్మా స్తబ్ధశ్చ సద్యోఽవతారితోఽపి స్యాదిత్యర్థః| తస్య చ భక్తస్య సంబంధీ మయూరకంఠతుల్యోష్మా మోహాదీన్ కరోతి| మయూరకంఠేన తుల్యో నానావర్ణో మయూరకంఠతుల్యః, స చాసావూష్మా చేతి| ఊష్మా-బాష్పః| తథా, అసావోదనో వర్ణగంధాద్యైర్హీయతే| ఆది (ద్య) శబ్దేన రసాదీనాం గ్రహణం| క్లిద్యతే-ప్రక్లిన్నో భవతి| తథా, జలమధ్యక్షిప్తతైలబిందుసదృశైశ్చంద్రికైరాచితో భవతి| ఇతి చక్షురాదిభిః పరీక్షా|

Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6

వ్యంజనానాం పరీక్షామాహ వ్యంజనాన్యాశు శుష్యంతి ధ్యామక్వాథాని తత్ర చ| హీనాఽతిరిక్తా వికృతా ఛ్హాయా దృశ్యేత నైవ వా||5|| ఫేనోర్ధ్వరాజీసీమంతతంతుబుద్బుదసంభవః| విచ్ఛిన్నవిరసా రాగాః ఖాండవాః శాకమామిషం||6||

స0-వ్యంజనాని-వార్తాకాదీని దధితక్రదాడిమాదిసంస్కృతాని, ఆశు-క్షిప్రం శుష్యంతి| తథా, ధ్యామో-మలినః క్వాథో యేషాం తాన్యేవం| తత్ర చ-తేషు వ్యంజనవత్సు క్వాథేషు, హీనా-భుజాదిహీనా, అధికా, వికృతా-శిరోవిరహాదిలక్షణవికారోపేతా చాత్మీయా ఛాయా-ప్రతిబింబం, దృశ్యతే| నైవ వా-కీదృశ్యపి ఛాయా న దృశ్యతే| న చేదమరిష్టం, సనిమిత్తత్వాత్| తేష్వేవ వ్యంజనేషు ఫేనాదీనాం సంభవః| తత్రేతి ప్రకృతవ్యంజనోపలక్షితేషు సర్వద్రవేష్వేవ| విశేషేణ పునర్లవణోల్బణద్రవే ఫేనమాలా| ఊర్ధ్వరాజీసంభవం తు రసకాదిషు స్వయం దర్శయిష్యతి| విచ్ఛిన్నవిరసా రాగా ఇతి| రాగాః-ద్రాక్షాదికృతాః, ఋతుచర్యోక్తలక్షణాః, విచ్ఛిన్నా విరసాశ్చ భవంతి| క్వచిద్రాగో దృశ్యతే క్వచిన్నేతి విచ్ఛిన్నత్వం| క్వచిద్రసో దృశ్యతే క్వచిన్నేతి విరసత్వం| ఏవం ఖాండవోఽపి| శాకమామిషం చ విచ్ఛ్హిన్నం-స్థానే స్థానే త్రుటితం, విరసం చ|

Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12

యత్ర ద్రవే యాదృశీ రాజీ సంభవతి, తాం విశేషతో దర్శయన్నాహ నీలా రాజీ రసే, తామ్రా క్షీరే, దధని దృశ్యతే| శ్యావాఽఽపీతాసితా తక్రే, ఘృతే పానీయసన్నిభా||7|| మస్తుని స్యాత్కపోతాభా, రాజీ కృష్ణా తుషోదకే| కాలీ మద్యాంభసోః, క్షౌద్రే హరిత్తైలేఽరుణోపమా||8|| పాకః ఫలానామామానాం పక్వానాం పరికోథనం| ద్రవ్యాణామార్ద్రశుష్కాణాం స్యాతాం మ్లానివివర్ణతే||9|| మృదూనాం కఠినానాం చ భవేత్స్పర్శవిపర్యయః| మాల్యస్య స్ఫుటితాగ్రత్వం మ్లానిర్గంధాంతరోద్భవః||10|| ధ్యామమండలతా వస్త్రే, శదనం తంతుపక్ష్మణాం| ధాతుమౌక్తికకాష్ఠాశ్మరత్నాదిషు మలాక్తతా||11|| స్నేహస్పర్శప్రభాహానిః సప్రభత్వం తు మృణ్మయే| |12|

స0-రసే-మాంసరసే విషవతి, నీలా-నీలవర్ణా, రాజీ దృశ్యత ఇతి ప్రకృతేన సంబంధః| ఏవం చాగ్రేఽపి రాజీ దృశ్యత ఇతి యోజ్యం| క్షీరే-క్షీరమధ్యే, తామ్రా-తామ్రవర్ణా| దధని-దధ్నిశ్యావా| తక్రే ఆపీతాసితా-ఆనీలపీతా| ఘృతే సలిలనిభా| మస్తుని కపోతాభా| తుషోదకే-కాంజికే, రాజీ కృష్ణా| మద్యేఽంభసి చ కాలీ| మాక్షికే హరిద్వర్ణా| తైలేఽరుణోపమా-ఈషల్లోహితవర్ణా| ఉదాహరణమాత్రం త్వేతత్, తేన వసాగంధస్య చ తైలే సంభవః, ద్రవౌషధస్య కపిలా, ఇతి| తథా, ఆమానాం ఫలానాం పాకః| పక్వానాం పరికోథనం-శాతనం భవతి| ఆర్ద్రశుష్కాణాం యథా సంఖ్యం మ్లానతా-శుష్కాభాసత్వం, తథా వివర్ణతా-శ్యావత్వాది లక్షణా| మృదూనాం కఠినత్వం, కఠినానాం మృదుత్వం, అయం స్పర్శవిపర్యయః| మాల్యస్య-పుష్పస్య, స్ఫుటితం-విశీర్ణం, అగ్రం-ప్రాంతో యస్య తత్స్ఫుటితాగ్రం, తస్య భావస్తత్త్వం| తథా, మ్లాన్యుద్భవో-మ్లానతా, గంధాంతరోద్భవః-స్వగంధనాశోఽన్యగంధసంభవశ్చ| ధ్యామాని-మలినాని, మండలాని-వృత్తాని, తేషాం భావో ధ్యామమండలతా, వస్త్రే-ఆస్తరణప్రావరణాదిరూపే స్యాత్| శదనం-శాతః పాతః స్యాత్| కేషాం ? తంతుపక్ష్మణాం,-తంతూనాం-సూత్రాణాం పక్ష్మణాం చ పార్శ్వవర్తినాం, వస్త్రసంబంధినామేవ| ధాతుః-సువర్ణాదిః మౌక్తికం-ముక్తా, కాష్ఠం-దారు, అశ్మా-పాషాణః, రత్నాని-వజ్రమరకతాదీని, ఆదిశబ్దేన శంఖశుక్త్యాదిపరిగ్రహః, తేషు మలాక్తతా-పంకమలోపదిగ్ధతా| స్నేహహానిః-తేషామేవ ధాత్వాదీనాం స్నేహస్య వ్యపగమః| ఏవం స్పర్శప్రభాహానిః| మృణ్మయే తు భాండే సవిషే నిష్ప్రభేఽపి సప్రభత్వం|

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13

ఇదానీం యో విషం దదాతి, తస్య లక్షణమాహ | విషదః శ్యావశుష్కాస్యో విలక్షో వీక్షతే దిశః||12|| స్వేదవేపథుమాంస్త్రస్తో భీతః స్ఖలతి జృంభతే| |13|

స0-విషం దదాతీతి-విషదో నరః, శ్యావం-శ్యామం శుష్కమాస్యంముఖం, యస్యాసౌ శ్యావశుష్కాస్యః,-శ్యామశుష్కవదనః| కిం కరోతి? విలక్షో వీక్షతే దిశః,- దిశ ఇతి సమంతాదిత్యర్థః, విలక్ష ఇతి లజ్జావాన్, వీక్షతే-అవలోకయతి| కించ, స్వదోషశంకయా స్వేదవాన్, వేపథుమాన్, త్రస్తః-శరీరేణ జాతకంపత్వాత్, భీతః-చిత్తేన సోద్వేగతయోపలక్ష్యమాణత్వాత్| స్తంభకుడ్యాదిభిరాత్మానమంతర్ధాపయితుమిచ్ఛన్నితస్తతో గచ్ఛంశ్చ స్ఖలితగతిర్భవతి, తత ఆహ-స్ఖలతి| పునఃపునశ్చ జృంభాం కరోతి, తేనాహ జృంభతే| ఉపలక్ష్ణం చేదం తత్తత్కాలభావినీనాం క్రియాణాం| తద్యథా (సంగ్రహే సూ.అ.8)-"అస్థానహాసీ, పృష్టోఽసంబద్ధముత్తరం దదాతి నైవ వా దదాతి, వివక్షుర్ముహ్యతి, అంగులీః స్ఫోటయతి, శిరః కండూయతే, ఓష్ఠౌ లేఢి, భువం విలిఖతి, క్రియాసు త్వరతే, విపరీతమాచరతి, స్వభూమౌ చ నావతిష్ఠతే|" ఇతి|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| |14|

స0-సవిషమన్నం ప్రాప్యాఽగ్నిః స్ఫుటత్యతి-చటచటాయతే, అతిశయేనేత్యర్థః| ఏకావర్త ఇతి ఏక ఏవావర్తో యస్య, సంహతసర్వజ్వాలత్వాదసావేకావర్తః| శిఖికంఠాభధూమార్చిః,-శిఖీ-మయూరః, తస్య కంఠః-ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణః, తస్యేవాభా యయోర్ధూమార్చిషోస్తే శిఖికంఠాభే, తే తాదృశే ధూమార్చిషీ యస్యాగ్నేరసౌ శిఖికంఠాభధూమర్చిః ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణధూమజ్వాల ఇతి యావత్| అనర్చిర్వా-అజ్వాల ఇతి వా| ఉగ్రగంధవానితి కుణపగంధవాన్| నిదర్శనం చేదం| ధూమోఽప్యస్య ప్రసేకరోమహర్షశిరోవేదనాపీనసదృష్ట్యా కులతా అప్యుత్పాదయతి|

Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18

స్నేహలవణయోగాదప్యగ్నిరేవం స్యాత్, అతః పక్షిమృగైరపి పరీక్షాప్రకారాంతరం దర్శయన్నాహ | మ్రీయంతే మక్షికాః ప్రాశ్య కాకః క్షామస్వరో భవేత్|14| ఉత్క్రోశంతి చ దృష్ట్వైతచ్ఛుకదాత్యూహసారికాః| హంసః ప్రస్ఖలతి, గ్లానిర్జీవంజీవస్య జాయతే||15|| చకోరస్యాఽక్షివైరాగ్యం, క్రౌంచస్య స్యాన్మదోదయః| కపోతపరభృద్దక్షచక్రవాకా జహత్యసూన్||16|| ఉద్వేగం యాతి మార్జారః శకృన్ముంచతి వానరః| హృష్యేన్మయూరస్తదృష్ట్యా మందతేజో భవేద్విషం||17|| ఇత్యన్నం విషవజ్జ్ఞాత్వా త్యజేదేవం ప్రయత్నతః| యథా తేన విపద్యేరన్నపి న క్షుద్రజంతవః||18||

స0-సవిషమన్నమిత్యనువర్తతే| మక్షికాః సవిషమన్నం ప్రాప్యమ్రియంతే-మక్షికాః సవిషేఽన్నే న నిలీయంతే, నిలీనాస్తు సద్యో విపద్యంతే| విషదుష్టాహారాత్ కాకః క్షామస్వరో భవేత్| ఉత్క్రోశంతి-ఉచ్చైః కూజంతి, దర్శనాదేవ శుకదాత్యూహసారికాః| విషదర్శనమాత్రాదేవ చ హంసగతిః స్ఖలతి| గ్లానిర్జీవంజీవస్య జాయతే| ఉపలక్షణం చేదం| మరణమపి కస్యచిన్న గ్లానిరేవ, ఏవం జీవంజీవకస్య| చకోరస్య అక్షివిరక్తతా| 'దృష్ట్వైతట్ ఇతి సర్వత్ర యోజనీయం| క్రౌంచస్య మదోదయో-మదోత్పత్తిః స్యాత్| కపోతపరభృద్ద్దక్షచక్రవాకాస్త్యజంత్యసూన్-ప్రాణాన్విముంచంతి, చాత్యర్థం మరణదుఃఖాభ్యాహతాః| ఉద్విజతేఽత్యర్థం మార్జారః| వానరస్తు శకృత్పురీషం ముంచతి| ఉపలక్షణం చేదం| పృష్ఠతోముఖో రోదితి చ| తథా, హృష్యేన్మయూరస్తద్దృష్ట్వా| తదితి సవిషాన్నపరామర్శః| దృష్ట్వేత్యనువర్తమానేఽపి పునర్దృష్ట్వేతి వచనం సర్వత్ర మధ్యే సంప్రత్యయార్థం, ఆద్యంతాభ్యం గృహీతత్వాత్| విషం చాస్య దర్శనాదేవ మందతేజస్కం భవతి| ఇతి-ఏవం పూర్వోక్తాభిః పరీక్షాభిః, అన్నం-భక్తాది, విషవత్-విషసంసృష్టం, జ్ఞాత్వా త్యజేదేతత్| కథం? ప్రయత్నతః-ప్రయత్నేన| తమేవ ప్రయత్నం దర్శయన్నాహ-యథా-యేన ప్రకారేణ త్యజ్యమానేన, క్షుద్రజంతవో-మక్షికాదయోఽపి, తేన-విషేణ, న విపద్యేరన్ న నశ్యేయుః తథా త్యజేత్| క్షుద్రజంతవోఽపి కిం పునర్మహాంతః, ఇత్యపి శబ్దార్థః|

Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14

ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| ||14||

స0-సవిషమన్నం ప్రాప్యాఽగ్నిః స్ఫుటత్యతి-చటచటాయతే, అతిశయేనేత్యర్థః| ఏకావర్త ఇతి ఏక ఏవావర్తో యస్య, సంహతసర్వజ్వాలత్వాదసావేకావర్తః| శిఖికంఠాభధూమార్చిః,-శిఖీ-మయూరః, తస్య కంఠః-ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణః, తస్యేవాభా యయోర్ధూమార్చిషోస్తే శిఖికంఠాభే, తే తాదృశే ధూమార్చిషీ యస్యాగ్నేరసౌ శిఖికంఠాభధూమర్చిః ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణధూమజ్వాల ఇతి యావత్| అనర్చిర్వా-అజ్వాల ఇతి వా| ఉగ్రగంధవానితి కుణపగంధవాన్| నిదర్శనం చేదం| ధూమోఽప్యస్య ప్రసేకరోమహర్షశిరోవేదనాపీనసదృష్ట్యా కులతా అప్యుత్పాదయతి|

Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22

లాలా జిహ్వోష్ఠయోర్జాడ్యమూషా చిమిచిమాయనం| దంతహర్షో రసాజ్ఞత్వం హనుస్తంభశ్చ వక్త్రగే||21|| సేవ్యాద్యైస్తత్ర గండూషాః సర్వం చ విషజిద్ధితం| |22|

స0-వక్త్రగే-ముఖప్రాప్తే, లాలా భవతి| జిహ్వోష్ఠయోర్జాడ్యం భవతి, ఊషాదయశ్చ స్యుః| రసాజ్ఞత్వం-జిహ్వా రసం న చేతయత ఇత్యర్థః| హన్వోః స్తంభశ్చ స్యాత్| తత్ర సేవ్యాద్యైః-పూర్వోక్తైః, గండూషా హితాః| సర్వం చ-అన్యదపి, యద్విషం జయతి తద్ధితం|

Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26

| ఆమాశయగతే స్వేదమూర్చ్ఛ్హాధ్మానమదభ్రమాః||22|| రోమహర్షో వమిర్దాహశ్చక్షుర్హృదయరోధనం| బిందుభిశ్చాచయోఽంగానాం, పక్వాశయగతే పునః||23|| అనేకవర్ణం వమతి మూత్రయత్యతిసార్యతే| తంద్రా కృశత్వం పాండుత్వముదరం బలసంక్షయః||24|| తయోర్వాంతవిరిక్తస్య హరిద్రే కటభీం గుడం| సిందువారితనిష్పావబాష్పికాశతపర్వికాః||25|| తండులీయకమూలాని కుక్కుటాండమవల్గుజం| నావనాంజనపానేషు యోజయేద్విషశాంతయే||26||

స0-విషాన్నే ఆమాశయం ప్రాప్తే స్వేదాదయః స్యుః| అక్షిహృదయయోః రోధనం-స్తంభః| బిందుభిః-నానావర్ణైః, అంగానామాచయః-సమంతాచ్చయనం| పక్వాశయగతే తు విషేఽనేకవర్ణం వమతి, మూత్రయతి, అతిసార్యతే, తంద్రాదయశ్చ భవంతి| తయోః-ఆమపక్వాశయగతయోర్విషయోః, వర్తమానస్య పుంసో యథాయోగం వాంతవిరిక్తస్య హరిద్రే కటభీత్యాదికమౌషధం నావనాదిషు యోజయేత్| తత్ర మదనఫలాలాబుకుంభీకోశాతకీఫలైర్మధుయుక్తైర్నిష్పావాంబుయుక్తైర్వమనం| వాంతస్య స్నేహయిత్వా విరేచనం| పక్వాశయగతే త్వవమితస్యైవ నీలినీఫలయుక్తేన ఘృతేన విరేచనమేవ|

Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28

విషభుక్తాయ దద్యాచ్చ శుద్ధాయోర్ధ్వమధస్తథా| సూక్ష్మం తామ్రరజః కాలే సక్షౌద్రం హృద్విశోధనం||27|| శుద్ధే హృది తతః శాణం హేమచూర్ణస్య దాపయేత్| |28|

స0-విషభుక్తాయ పుంసే ఊర్ధ్వమధశ్చ శుద్ధాయ కాలే సూక్ష్మం- అతిశ్లక్ష్ణం తామ్రచూర్ణం సమాక్షికం దద్యాత్| కింభూతం? హృద్విశోధనం,- హృదయశుద్ధయే ఇత్యర్థః| విషభుక్తాయేతి 'ఆహితాగ్న్యాదిత్వాట్ పరనిపాతః| కాల ఇత్యుపలక్షణం| దేశసాత్మ్యాగ్న్యాదీన్ వ్యపేక్షేతేత్యర్థః| శుద్ధే హృదే-స్వలింగే జ్ఞాతే, తతః-అనంతరం, హేమచూర్ణస్య శాణం-కర్షచతుర్థాంశం, దాపయేత్|

Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29

హేమ్ని దత్తే సతి, యో గుణః స్యాత్తమాహ | న సజ్జతే హేమపాంగే పద్మపత్రేఽంబువద్విషం||28|| జాయతే విపులం చాయుర్గరేఽప్యేష విధిః స్మృతః| |29|

స0- హేమ పిబతీతి-హేమపః, తస్యాంగే విషం న సజ్జతే| కథం? పద్మపత్రే జలమివ| తస్య చ హేమపస్య విస్తీర్ణమాయుర్జాయతే| ఏష విధిర్గరేఽపి స్మృతః, యో విష ఉక్తః| సజ్జత ఇత్యత్రాత్మనేపదం చింత్యం|

Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29

| విరుద్ధమపి చాహారం విద్యాద్విషగరోపమం||29||

స0-విరుద్ధం చాహారం విషగరోపమం విద్యాత్| విషగరవద్విరుద్ధాహారా అపి వ్యాధిమృత్యుహేతవ ఇత్యర్థః| తథా చోక్తం సఙ్హ్గ్రహే(సూ.అ.9)-"విస్ఫోటగుల్మమదవిద్రధిమేహయక్ష్మతేజోబలస్మృతిమతీంద్రయచిత్తనాశం| కుర్యాద్విరుద్ధమశనం జ్వరమస్రపిత్తమష్టౌ గదాంశ్చ మహతో విషవచ్చ మృత్యుం|" ఇతి|

Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31

తదేవ విరుద్ధభోజనమాహ ఆనూపమామిషం మాషక్షౌద్రక్షీరవిరూఢకైః| విరుధ్యతే సహ బిసైర్మూలకేన గుడేన వా||30|| విశేషాత్పయసా మత్స్యా మత్స్యేష్వపి చిలీచిమః| |31|

స0-ఆమిషం-మాంసం, ఆనూపం-మహామృగవారిచరవారిశయాఖ్యం, మాషాదిభిః సప్తభిః సహ విరుధ్యతే| ఆనూపేష్వపి మధ్యే విశేషాత్-అతిశయేన, పయసా సహ మత్స్యా విరుధ్యంతే| యతో మత్స్యక్షీరే స్వాదురసవిపాకిత్వాన్మహాభిష్యందినీ, శీతోష్ణయోగాచ్చ పరస్పరవిరుద్వే| మస్త్యేష్వపి చిలీచిమాఖ్యో మత్స్యః పయసా సహాత్యంతవిరుద్ధః| స పునః శకలీ లోహితాక్షః సర్వతో లోహితరాజిః ప్రాయో భూమౌ చరతి, సోఽత్యభిష్యందితమత్వాత్సుతరాం విరుద్ధః| ఏష చాహారోఽనిర్దిష్టవికారకారీ యథోక్తాన్ విస్ఫోటాదీన్ కరోతి| కాలాంతరేణ చ చికిత్సాం వినా ప్రాణానపి హరతి| కశ్చిచ్చ విరుద్ధాహారో నిర్దిష్టవికారకారీ| యథా "ఉపోదకాఽతిసారాయ" ఇతి|

Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32

విరుద్ధమమ్లం పయసా సహ సర్వం ఫలం తథా||31|| తద్వత్కులత్థవరకకంగువల్లమకుష్టకాః|32|

స0-అమ్లం ద్రవ్యం పయసా సహ సర్వం విరుద్ధం| సర్వగ్రహణం ద్రవాద్రవగ్రహణార్థం| ద్రవం-కాంజికాది, అద్రవం-చుక్రికాదికమిత్యర్థః| అన్యథా పయసో ద్రవసమానజాతీయత్వాత్ కాంజికాద్యేవ ద్రవద్రవ్యం విరుధ్యేత, న చుక్రికాదికమపి| నను, తృతీయయైవ సహార్థో లబ్ధ ఏవ| యథా-"వారాహం శ్వావిధా నాద్యాత్" ఇత్యత్ర| తతః కిం సహశబ్దేన| సత్యమేతత్| సహగ్రహణం తు నియమార్థం| సహైకధ్యమమ్లేనోపయుజ్యమానం విరుద్ధం| యదా త్వమ్లేన గోరసాదినా క్షీరశాకసంజ్ఞవ్యంజనకరణార్థం పయః సంస్క్రియతే తదా తస్య ద్రవ్యాంతరత్వాపత్తేర్విరోధో నాస్తి| తథా, దధిక్షీరాదినా ఘృతం పచ్యతే తత్రాఽప్యవిరోధ ఏవ, ద్రవ్యాంతరత్వాత్| పూర్వస్యాఽపి సహశబ్దస్యైవం ప్రాయమేవ ప్రయోజనమభ్యూహ్యమితి| అపి చ, క్షీరే భుక్తే ఉత్తరకాలమప్యమ్లం న భోజ్యమితి ప్రతిపాదనార్థం చ సహగ్రహణం| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.)-"సర్వం చామ్లం పయసా సహైకధ్యం తదుత్తరం వా విరుద్ధం" ఇతి| ఫలం తథేతి| ఫలం-అక్షోడాది చ, పయసా సహ విరుద్ధం| సర్వశబ్దః సర్వత్ర న సంబంధనీయః, యతో న సర్వం ఫలం పయసా సహాభ్యవహర్తుం విరుద్ధం| అపి తు కించిదేవ| తథా చ మునిః పరిసంఖ్యయైవాఽపఠత్(చ.సూ.అ.26|86)- "తథాఽఽమ్రామ్రాతకలకుచకరమర్దమోచదంతశఠబదరకోశామ్రభవ్య జాంబవకపిత్థతింతిడీకపాలేవతాక్షోడపనసనారికేరదాడిమామలకాన్యేవం ప్రకారాణి చాన్యాని" ఇతి| తస్మాన్న సర్వం ఫలం పయసా సహాభ్యవహర్తుం విరుద్ధం, కింతు మున్యుక్తమేవ| తద్వదితి ఫలవత్, కులత్థాదయః పయసా సహ విరుద్ధాః| వరకో-వ్రీహిభేదః, "వరకోద్దాలక" ఇతి ప్రాగుక్తేః (హృ.సూ.అ.6|9)| వల్లమకుష్టకౌ శింబీధాన్యవిశేషౌ| ఉపలక్షణం చేదం| 'మాషనిష్పావావపీ హి విరుద్ధౌ పయసా సహేతి సంగ్రహే (సూ.అ.9) కథితం|

Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32

| భక్షయిత్వా హరితకం మూలకాది పయస్త్యజేత్||32||

స0-భక్షయిత్వేతి| హరితకం మూలకకుఠేరాది భుక్త్వా పయస్త్యజేత్, న పునః శాకం మూలకాది స్నిగ్ధస్విన్నం శాకసాధనేన సాధితం భుక్త్వా క్షీరం న భక్షయేత్| ఏతస్మాదేవ చ జ్ఞాపకాత్ మూలకాదీనాముభయరూపత్వం వేద్యం, హరితకత్వం శాకత్వం చ| తథా చ మూలకాదీనాం యది శాకత్వప్రసిద్ధిరేవాఽభవిష్యత్, తతో "హరితకం మూలకాది భక్షయిత్వా" ఇతి తంత్రకృన్నావక్ష్యత్| తస్మాన్మూలకస్య హరితకత్వం శాకత్వం చ జ్ఞేయం| లశునేన సహ క్షీరస్య ప్రయోగో య ఉక్తః (హృ.చి.అ.94|45)-"సాధయేచ్ఛుద్ధుశుష్కస్య లశునస్య చతుఃపలం|" ఇతి| స న విరుద్ధః, అగ్న్యాదిసంపర్కాద్రవ్యాంతరత్వాపత్తేః|

Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36

వారాహం శ్వావిధా నాద్యాద్దధ్నా పృషతకుక్కుటౌ| ఆమమాంసాని పిత్తేన, మాషసూపేన మూలకం||33|| అవిం కుసుంభశాకేన, బిసైః, సహ విరూఢకం| మాషసూపగుడక్షీరదధ్యాజ్యైర్లాకుచం ఫలం||34|| ఫలం కదల్యాస్తక్రేణ దధ్నా తాలఫలేన వా| కణోషణాభ్యాం మధునా కాకమాచీం గుడేన వా||35|| సిద్ధాం వా మత్స్యపచనే పచనే నాగరస్య వా| సిద్ధామన్యత్ర వా పాత్రే కామాత్తాముషితాం నిశాం||36||

స0-శ్వావిధా-సేధామాంసేన సహ, వారాహం మాంసం నాద్యాత్| అగ్రేఽపి నాద్యాదితి క్రియాయోగో యావత్త్యజేదితి క్రియాంతరం| పృషతకుక్కుటౌ దధ్నా సహ నాద్యాత్| ఆమాని-అపక్వాని మాంసాని పిత్తేన సహ| మాషసూపేన సహ మూలకం| ఆవిం-మేషం, కుసుంభశాకేన సహ| విరూఢకం-అంకురితధాన్యం, బిసైః సహ| మాషసూపాదీనామన్యతమేన సహ లకుచఫలం| కదల్యాః ఫలం తక్రేణ సహ, దధ్నా వా, తాలఫలేన వా| కణోషణాభ్యాం సహ కాకమాచీం, కేవలేన మాక్షికేణ సహ కాకమాచీం, గుడేన వా సహ కాకమాచీం, మత్స్యాః పచ్యంతే యస్మిన్ భాండే తత్ర వా సిద్ధాం కాకమాచీం, నాద్యాత్| నాగరస్య వా పచనే-శుంఠీపాకభాండే సిద్ధాం కాకమాచీం, తథాఽన్యత్ర వా భాజనే యథారుచిసిద్ధాం కామాత్తాం కాకమాచీం, రత్రిముషితాం-పర్యుషితాం, నాద్యాత్|

Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37

మత్స్యనిస్తలస్నేహే సాధితాః పిప్పలీస్త్యజేత్| ` కాంస్యే దశాహముషితం సర్పిరుష్ణం త్వరుష్కరే||37||

స0- మత్యానిస్తల్యంతే- భృజ్యంతే, యేన స్నేహేన సహ- మత్స్యనిస్తలస్నేహః, తత్ర సాధితాః పిప్పలీస్త్యజేత్, విరుద్ధత్వాత్| నాద్యాదితి ప్రకృతేఽపి త్యజేదితి వచనం న కేవలం నాద్యాత్, లేపాదికమపి న కుర్యాదితి ప్రతిపాదనార్థం| ఉత్తరత్రాపి త్యజేదిత్యస్యానువృత్తావేతదేవ తాత్పర్యం| కాంస్యపాత్రే దశరాత్రముషితం సర్పిస్త్యజేత్| దశాహాదర్వాగవిరుద్ధమేవ| అరుష్కరే- భల్లాతకవిషయే, ఉష్ణం- అన్నపానాదికం త్యజేత్| తథా, "పేయం నోష్ణోపచారేణ" ఇత్యనేన మద్యస్యోష్ణం నిషిద్ధం| తథా, "ఉష్ణముష్ణార్తముష్ణే చ యుక్తం చోష్ణైః "ఇతి మాక్షికస్య| తథా, దధ్నో-"నైవాద్యాన్నిశినైవోష్ణం వసంతోష్ణ" ఇత్యాదిభిః| తస్మాన్మధుమద్యదధిభల్లాతకేష్వప్యుష్ణం విరుద్ధమిత్యత్రాచార్యో యుక్త్యా ప్రత్యపాదయత్| సంగ్రహే తు స్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 9)-"మద్యమధుదధిభల్లాతకేషు చోష్ణం|" ఇతి|

Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38

భాసో విరుధ్యతే శూల్యః కంపిల్లస్తక్రసాధితః| |38|

స0- భాసః-పక్షివిశేషః శూల్యో విరుధ్యతే, శూలే సంస్కృతో భాసః కృతపక్తిర్విరుధ్యత ఇత్యర్థః| శూల్య ఇతి "శూలోఖాద్యత్" ఇతి యత్| కంపిల్లస్తక్రసాధితో విరుధ్యతే| సంగ్రహే చాతోఽధికమప్యుక్తం| యథా (సూ.అ.9)-"సౌవీరేణ తిలశష్కులీ| క్షీరేణ లవణం| నవనీతేన శాకం| నవపురాణమామపక్వం చైకధ్యం| తథా సలిలావగాహః సహసోష్ణాభితప్తస్య త్వగ్దృష్ట్యపఘాతాయ తృష్ణాతివృద్ధయే చ| తథైవ పయఃపానం రక్తపిత్తాయ| శరీరేణాఽయస్తస్య సహసాఽఽభ్యవహారశ్ఛ్హర్దిషే గుల్మాయ వా| వాచా త్వాయస్తస్య స్వరసాదాయ|" ఇతి|

Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38

| ఏకధ్యం పాయససురాకృశరాః ప్రివర్జయేత్||38||

స0-ఏకధ్యం-ఏకత్ర, పాయససురాకృశరాస్త్యజేత్| ఏకధ్యమితి "ఏకాద్ధో ధ్యముఞ్" ఇతి ధ్యముఞ్|

Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39

మధుసర్పిర్వసాతైలపానీయాని ద్విశస్త్రిశః| ఏకత్ర వా సమాంశాని విరుధ్యంతే పరస్పరం||39||

స0-మధ్వాదీని సమాంశాని-తుల్యప్రమాణాని, మిథో విరుధ్యంతే| కథం ? ద్వే వా, త్రీణి వా, ఏకత్ర వా సర్వాణి| యథా-మధుసర్పిషీ, మధువసే, మధుతైలే, మధుసర్పిర్వసాః, మధుసర్పిర్వసాతైలాని, ఇత్యేవమాదీని| నను, యద్యేవంవిధో విరోధ ఉచ్యతే తత్కథమగస్త్యలేహే (హృ.చి.అ.3|128)-"కుడవం చ పృథగ్ఘృతాత్| తైలాత్సపిప్పలీచుర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్||" ఇతి తైలఘృతమధూనాం తుల్యాంశానాం ప్రయోగః ? బ్రూమః| కేవలానాం మధ్వాదీనాం సమాంశానాముపయోగో విరుద్ధః న తు ద్రవ్యాంతరసంయుక్తానాం| అపి తు ద్రవ్యాంతరసంయుక్తానాం తేషాం సంయోగసంస్కారాదివశాద్విశిష్టగుణాంతరోత్పత్తిర్దృష్టా| తస్మాదగస్త్యలేహాదౌ ద్రవ్యాంతరసంయోగాదివశాదవిరుద్ధ ఏవ|

Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41

భిన్నాంశే అపి మధ్వాజ్యే దివ్యవార్యనుపానతః| మధుపుష్కరబీజం చ, మధుమైరేయశార్కరం||40|| మంథానుపానః క్షైరేయో, హారిద్రః కటుతైలవాన్| |41|

స0-భిన్నాంశే అపి మధ్వాజ్యే దివ్యవార్యనుపానేన విరుధ్యేతే| తృతీయార్థే తసిప్రత్యయః| అపిశబ్దాన్న కేవలం సమాంశ ఇత్యర్థః| మధు-మాక్షికం, పుష్కరబీజం చైకధ్యం విరుధ్యతే| తథా, మధుమార్ద్వీకం, మైరేయం-ఖర్జూరాసవం, శార్కరం-శర్కరయా కృతం మద్యం, ఏతదేకత్రోపయుక్తం విరుధ్యతే| క్షైరేయః-పాయసో, మంథానుపానో విరుద్ధః| మంథోఽనుపానం యస్య స ఏవం| క్షైరేయ ఇతి "క్షీరాడ్ఢఞ్" ఇతి ఢఞ్| హారిద్రః-కుప్రసవః శాకవిశేషః సర్పచ్ఛత్రానుకారీ పీతాభాసః, కటుతైలవాన్-సర్షపతైలభృష్టో, విరుద్ధః|

Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41

| ఉపోదకాఽతిసారాయ తిలకల్కేన సాధితా||41||

స0-ఉపోదకా తిలకల్కేన సాధితాఽతిసారాయ| తాదర్థ్యే చతుర్థ్యత్ర| అర్థో-నిమిత్తం, తస్మై ఇదం-తదర్థం, తదర్థమేవతాదర్థ్యం| తేనాతీసారకారణమిత్యయమర్థో జాయతే|

Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42

బలాకా వారుణియుక్తా కుల్మాషైశ్చ విరుధ్యతే| భృష్టా వరాహవసయా సైవ సద్యో నిహంత్యసూన్||42||

స0-బలాకా-పక్షిజాతిః, వారుణ్యా-ప్రసన్నయా యుక్తా, విరుద్ధా| కుల్మాషైః-నాతిస్విన్నముద్గాదిభిశ్చ సహ విరుధ్యతే| సైవ బలాకా, వరాహవసయా భృష్టా సద్యః-తత్క్షణాదేవ, ప్రాణాన్ మారయతి|

Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43

తద్వత్తిత్తిరిపత్రాఢ్యగోధాలావకపింజలాః| ఏరండేనాగ్నినా సిద్ధాస్తత్తైలేన విమూర్చ్ఛితాః||43||

స0-తిత్తిర్యాదయ ఏరండేనాగ్నినా సిద్ధాః, తత్తైలేన-ఏరండతైలేన, విమూర్చ్ఛితాః-బహుశో భృష్టాః, తద్వత్-బలాకావత్ సద్యో జీవితహరాః| పత్రాఢ్యో-మయూరః|

Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44

హారీతమాంసం హారిద్రశూలకప్రోతపాచితం| హరిద్రావహ్నినా సద్యో వ్యాపాదయతి జీవితం||44||

స0-హారీతస్య-పక్షివిశేషస్య, మాంసం హారిద్రశూలకే ప్రోతం- ఆసక్తం, చ తత్పాచితం చ హారిద్రాగ్నినా సద్యో జీవితం హంతి|

Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45

భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం తదేవ చ సమాక్షికం| |45|

స0-తదేవ-హారీతమాంసం, భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం సమాక్షికం విరుద్ధం| భస్మ చ పాంశుశ్చ భస్మపాంశూ,-భూతిరేణూ, తాభ్యాం పరిధ్వస్తం-ధూసరితం| సిద్ధసారే చోక్తం-"న జాతు కటుతైలేన భృష్టామద్యాదుపోదకాం| ప్రియంగుకల్కదిగ్ధాంగః పాయసం న సమాచరేత్||" ఇతి|

Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46

| యత్కించిద్దోషముత్క్లేశ్య న హరేత్తత్సమాసతః||45|| విరుద్ధం| |46|

ద్రవ్యాణామానంత్యాత్ ప్రతిపదోక్త్యాఽశేషవిరుద్ధసంగ్రహః కర్తుమశక్యః, ఇతి తత్సంగ్రహార్థం వ్యాపి లక్షణమాహ- స0-యత్కించిత్-అన్నపానమౌషధం వా, దోషముత్క్లేశ్య-స్వస్థానాత్సంచలయ్య, న హరేత్-బహిర్న నిష్కాసయేత్, తత్ర సమాసతః సంక్షేపతో విరుద్ధం|

Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46

శుద్ధిరత్రేష్టా శమో వా తద్విరోధిభిః| |46|

స0-శుద్ధిరత్రేష్టా| అత్ర-విరుద్ద్ధాహారకృతే వికారే, శుద్ధిః వమనవిరేకాదిరూపా, ఇష్టా-శ్రేష్ఠా| కుపితదోషసమూహస్య వమనాదిభిర్నిర్హరణాత్తన్నిర్హారే చారోగ్యోత్పత్తిః| శమో వేతి| న కేవలం శుద్ధిరిష్టా, శమశ్చేష్టః| కైః? తేషాం-వైరోధికకోపితదోషాణాం తత్కృతానాం వా విస్ఫోటాదీనాం వికారాణాం, విరోధిభిః-ప్రతిపక్షభూతైరోషధైః|

Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46

న చ శోధనశమనరూప ఏవోపక్రమోఽత్రేత్యాహ- | ద్రవ్యైస్తైరేవ వా పూర్వం శరీరస్యాభిసంస్కృతిః||46||

స0-తైరేవ-వైరోధికకుపితదోషప్రతిపక్షభూతైర్ద్రవ్యైః, పూర్వం-ప్రథమం, యా శరీరస్యాభిసంస్కృతిః, సా చ విరుద్ధాహారకృతే వికారే ప్రశస్తేతి| యథా,-మాక్షికహరీతక్యాదినా పిత్తశ్లేష్మహరణౌషధేన సంతతశీలనాదభిసంస్కృతే దేహే పిత్తశ్లేష్మకరం విరుద్ధముపయుక్తం సద్వికర్తుమశక్తం| ఏతదుక్తం భవతి,-విరుద్ధప్రతిపక్షగుణవతా ద్రవ్యేణ దేహస్తథా దార్ఢ్యం గ్రాహితో యథా విరుద్ధమపి ద్రవ్యం వికారం కర్తుం నాలం|

Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47

వ్యాయామస్నిగ్ధదీప్తాగ్నివయఃస్థబలశాలినాం| విరోధ్ద్యపి న పీడాయై సాత్మ్యమల్పం చ భోజనం||47||

స0-వ్యాయామో విద్యతే యేషామితి "అర్శఆదిత్వాత్" అచ్| వయఃస్థాః-తరుణాః| బలేన శాలితుం-శ్లాఘితుం శీలం యేషాం తే-బలశాలినః| స్నిగ్ధాః స్నిగ్ధవృష్యాహారసాత్మ్యాః| వ్యాయామినాం విరోధ్యపి భోజనం న పీడాయై-న రోగోత్పత్తయే| ఏవం స్నిగ్ధాదీనాం ప్రత్యేకం సంబంధః కార్యః| కేచిత్ "వ్యాయామి" ఇతి పఠంతి| తథా, విరుద్ధమప్యన్నం యదభ్యాసాత్ సాత్మ్యం-సాత్మీభూతం, తథా, అల్పం-అల్పమాత్రయా చ యద్భోజనం, తచ్చ విరుద్ధమపి న పీడాయై ఇతి యోజ్యం| అథ యద్యపథ్యమపి సాత్మ్యతాం ప్రాప్తం తత్కిం త్యాజ్యం న వా? కథం చ త్యాజ్యం ? కథం చ పథ్యం భోజ్యం? ఇత్యాహ-

Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48

పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం పాదపాదేన వా త్యజేత్| నిషేవేత హితం తద్వదేకద్విత్ర్యంతరీకృతం||48||

స0-అపథ్యం-అహితమన్నం పానం వా యల్లంఘనప్లవనజాగరణస్వప్నాదికం వా చేష్టితమహితమభ్యస్తం తత్ పాదేన-చతుర్థాంశేన త్యజేత్, అహితఫలత్వాత్| తద్ధి శరీరోచితమప్యపథ్యత్వాదుదర్కే దోషాయ సంపద్యతే, న గుణాయ| యది తు తదపథ్యమభ్యస్తం తథా సాత్మ్యీభూతం యస్మింశ్చతుర్థాశేనాఽపి త్యజ్యమానేన శరీరబాధా శంక్యతే వహ్నిమాంద్యాద్వా, తదా పాదపాదేన-షోడశాంశేన వా త్యజేత్| ఇతి వాశబ్దార్థః| తేన తుల్యం వర్తతే-తద్వత్,-తేనైవ క్రమేణ పాదేన పాదపాదేన వా, హితం నిషేవేత-శీలయేత్| కథమేతద్ద్వయమప్యపథ్యపథ్యరూపం త్యాజ్యం నిషేవ్యం చ ? ఇత్యాహ-ఏకేత్యాది| ఏకశ్చ ద్వౌ చ త్రయశ్చ తైరంతరీకృతం| ఏకద్విత్రిభిరన్నకాలైర్వ్యవధానం కృత్వా [యథా భవతి తథా] అపథ్యం పాదేన పాదపాదేన వా త్యజేత్| తద్వత్ హితం సేవేత| ఏకద్విత్ర్యంతరీకృతమితి క్రియావిశేషణత్వాదత్ర నపుంసకలింగత్వం| అధునైతదేవ స్పష్టీకృత్యోచ్యతే| అపథ్యాత్పాటలవ్రీహ్యాదేరభ్యస్తాత్పాదమేకం త్యక్త్వాఽనుచితాత్పథ్యాద్రక్తశాల్యాదేస్తమేవ పాదం దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య యోజ్యం| ఏవమన్నకాలమేకమతివాహయేత్| ఏవం పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం త్యక్తం భవతి| పథ్యం చానుచితం నిషేవితం భవతి| తతో ద్వితీయేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం యోజనీయం| ఏవమేకేనాన్నకాలేనాపథ్యపాదోఽంతరీకృతః| తతస్తృతీయేఽప్యుచితాదపథ్యాత్ పాదద్వయమపాస్యానుచితాత్పథ్యాత్ పాదద్వయముపయుజ్య, తతశ్చతుర్థే సర్వమపథ్యం భోజ్యం పంచమే చ| ఏవమన్నకాలద్వయేన పథ్యపాదద్వయసహితమపథ్యపాదద్వయమంతరీకృతం| తతః షష్ఠేఽన్నకాలే పాదముచితాదపథ్యాత్ పాదత్రయమనుచితాత్పథ్యాద్భుక్త్వా, సప్తమాష్టమనవమాన్నకాలేషు సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవమన్నకాలత్రయేణాపథ్యమంతరీకృతం| తతో దశమేఽన్నకాలే సర్వం పథ్యం సేవనీయం| ఏవం పాదపాదేనాప్యయమేవ క్రమః| స్పష్టార్థం చ దిక్ప్రదశర్యతే| యథా-యవకాదేః షోడశాంశం త్యక్త్వాఽనుచితాచ్ఛాల్యాదేః పథ్యాత్షోడశాంశమేవ దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య భోజ్యం| ఏవమపథ్యమభ్యస్తం పాదపాదేన త్యక్తం భవతి పథ్యం చానుచితం నిషేవితం భవతి| ద్వితీయేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం సేవ్యం| ఏవమేకే (నాన్నకాలే) నాపథ్యషోడశాంశోఽంతరీకృతః| తతస్తృతీయేఽప్యుచితాదపథ్యాత్ పాదపాదద్వయమపాస్యానుచితాత్పథ్యాత్ పాదపాదద్వయం దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య సేవ్యం| తతశ్చతుర్థే పంచమే చాన్నకాలే సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవం కాలద్వయేన పాదపాదద్వయమపథ్యస్యాంతరీకృతం| తతః షష్ఠేఽన్నకాలేఽనుచితాత్పథ్యాత్ పాదపాదత్రయముచితాదపథ్యాత్ పాదపాదాస్త్రయోదశేతి భోజ్యం| తతః సప్తమాష్టమనవమాన్నకాలేషు సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవం కాలత్రయేణాంతరీకృతం| తతో దశమేఽన్నకాలే పథ్యాదనుచితాత్ పాదపాదాశ్చత్వారః, అపథ్యపాదపాదా ద్వాదశేతి భోజ్యం| తత ఏకాదశేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం భోజ్యం| తత ఏకేనాన్నకాలేనాంతరీకృతం| ఏవమన్నకాలద్వయత్రయాంతరితం చ తావద్యోజ్యం, యావత్పథ్యస్య షోడశపాదాః సేవ్యతయా సంపద్యంతే|

Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41

ఏవమనేన క్రమేణాపథ్యదోషాస్త్యక్తాః పీడాయై న భవంతి, పథ్యగుణాశ్చ సంవర్ధితాః స్థిరతాం ప్రాప్నువంతి| ఇత్యత ఆహ అపథ్యమపి హి త్యక్తం శీలితం పథ్యమేవ వా| సాత్మ్యాసాత్మ్యవికారాయ జాయతే సహసాఽన్యథా||41||

స0-హి-యస్మాత్, సహసా-క్రమమిమమనాలోచ్య, అన్యథా ఉక్తవిధ్యతిక్రమేణ, అపథ్యమపి త్యక్తం సాత్మ్యవికారాయ జాయతే| పథ్యమేవ వా సహసా శీలితమసాత్మ్యవికారాయ జాయతే| సాత్మ్యాసాత్మ్యాభ్యాం వికారః-సాత్మ్యాసాత్మ్యవికారః, తస్మై "క్ల్Rపిసంపద్యమానే" ఇతి చతుర్థీ|

Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50

క్రమేణ త్వపథ్యత్యాగపథ్యశీలనే విధీయమానే గుణాయ స్యాతామితి దర్శయతి క్రమేణాపచితా దోషాః క్రమేణోపచితా గుణాః| సంతో యాంత్యపునర్భావమప్రకంప్యా భవంతి చ||50||

స0-దోషాః అపథ్యాభ్యాసజాః, క్రమేణ-పూర్వోక్తేన, అపచితాః-క్షయం నీతాః, గుణాశ్చ-పథ్యోపయోగజాః, క్రమేణ-పూర్వోక్తేనైవ, ఉపచితాః-వృద్ధిం నీతాః సంతః, పురుషాణాం యథాసంఖ్యమపునర్భావం యాంతి దోషాః| గుణాశ్చాప్రకంప్యాః-స్థిరా భవంతి|

Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51

సాంప్రతమహితాహారసేవనం సదా త్యాజ్యమితి సద్యుక్తిం దర్శయతి అత్యంతసన్నిధానానాం దోషాణాం దూషణాత్మనాం| అహితైర్దూషణం భూయో న విద్వాన్ కర్తుమర్హతి||51||

స0-దోషాణామహితైః-ఆహారాదిభిః దూషణం కర్తుం విద్వాన్-పండితో, నార్హతి-న యుజ్యతే| కింభూతానాం? అత్యంతం-అతిశయేన, సన్నిధానం-నికటత్వం, యేషాం దోషాణాం త ఏవం తేషాం| తథా, దూషణాత్మనాం-దూషణస్వభావానాం|

Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52

ఏతత్ప్రసంగేన చేదమాహ ఆహారశయనాబ్రహ్మచర్యేర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః| శరీరం ధార్యతే నిత్యమాగారమివ ధారణైః||52||

స0-ఆహారః-అన్నపానసేవా| శయనం-స్వప్నః| అబ్రహ్మచర్యం స్త్రీణాం సేవా| ఆహారాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతైర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః శరీరం సతతం ధార్యతే| కిమివ కైః? ఆగారం-గృహమివ, ధారణైః స్తంభైర్యథా|

Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2

ఆహారో వర్ణితస్తత్ర తత్ర తత్ర చ వక్ష్యతే| ||2||

స0-తత్ర-తేషు త్రిషు మధ్యాత్, ఆహారో వర్ణితః-ఋతుచర్యాయాం ద్రవాన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయయోశ్చ| తత్ర తత్ర చ-శాస్త్రభాగే జ్వరచికిత్సాదౌ చ, వక్ష్యతే|

Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54

శయనాబ్రహ్మచర్యయోస్త్విహైవ విధిం వక్తుకామ ఆహ- | నిద్రాయత్తం సుఖం దుఃఖం పుష్టిః కార్శ్యం బలాబలం||53|| వృషతా క్లీబతా జ్ఞానమజ్ఞానం జీవితం న చ| |54|

స0-నిద్రాయత్తం-నిద్రాధీనం| సుఖం-ఆరోగ్యం| దుఃఖం-రోగః| తథా, పుష్ట్యాది చ| జీవితం న చ జీవితమితి సంబంధః| అజీవితేన-మరణేన యోగో భవతీత్యర్థః|

Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55

సాంప్రతం దుష్టనిద్రాం నిర్దిశతి- | అకాలేఽతిప్రసంగాచ్చ న చ నిద్రా నిషేవితా||54|| సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్ కాలరాత్రిరివాపరా| |55|

స0-అకాలే నిషేవితాఽతి చ నిషేవితా న చ నిషేవితా నిద్రా సుఖం-ఆరోగ్యలక్ష్ణం, ఆయుశ్చ-జీవితం, తే సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్-నాశయేత్| కేవ? అపరా కాలరాత్రిరివ|

Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56

అథ నిద్రాగుణప్రసంగేన తత్ప్రతిపక్షభూతస్య జాగరణస్యాపి గుణమాహ | రాత్రౌ జాగరణం రూక్షం, స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం దివా||55|| అరూక్షమనభిష్యంది త్వాసీనప్రచలాయితం| |56|

స0-అపిశబ్దావత్ర సామర్థ్యలబ్ధౌ బోద్ధవ్యౌ| తేన రాత్రావపి జాగరణం రూక్షం, దివా త్వాగ్నేయమత్యర్థం రూక్షం కాలేనాహితబలత్వాత్| తథా, ప్రస్వపనం దివాఽపి స్నిగ్ధం, రాత్రౌ తు సౌమ్యే కాలేఽతిశయేన స్నిగ్ధమిత్యవతిష్ఠతే| అపిశబ్దాభ్యామంతరేణ తు రాత్రావేవ జాగరణం రూక్షం, దివా తు స్నిగ్ధమిత్యర్థో జాయతే| వ్యవచ్ఛేద్యఫలత్వాద్వాక్యానాం| ఏవం దివస ఏవ స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం, రాత్రౌ తు రూక్షమితి| న చైతద్యుజ్యతే| యది జాగరణం సదా రూక్షం నాభవిష్యత్, తత్కథమిదముపపత్స్యతే ? "బహుమేదఃకఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని| విషార్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||" ఇతి| ఏషాం హ్యాపతర్పణమేవ హితం| యచ్చాపతర్పణం తదవశ్యం రూక్షం| తస్మాదేతైరపతర్పణస్వభావం జాగరణమేవ సేవ్యం| తథా, "గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః| దివాస్వప్నోహితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః|| ముక్త్త్వా తు భాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః|| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్శూలపీడితాన్| అజీర్ణ్యభిహితోన్మత్తాన్ దివా స్వప్నోచితానపి||" తదేతేషాం సంతర్పణార్హత్వాత్సంతర్పణమేవ హితం| యచ్చ సంతర్పణం తదవశ్యం స్నిగ్ధం| తస్మాదేతైః సంతర్పణస్వభావమేవ సదా ప్రస్వపనం సేవ్యం| ఏవం చ పూర్వమేవ వ్యాఖ్యానం యుక్తం| ప్రస్వప్నజాగరణక్రియయోరద్రవ్యయోరపి రూక్షస్నిగ్ధత్వముపచారాదుపపన్నం| యథా,-రూక్షం ద్రవ్యం గుగ్గుల్వాది కఫమేదఃప్రభృతీన్ సౌమ్యాన్ భావాన్ క్షపయతి, తథైవ యదా జాగరణమపి తత్క్షపయద్దృష్టం తదా తద్రూక్షకార్యకరణాదరూక్షమపి రూక్షమిత్యుపచర్యతే| తథా, ప్రస్వపనాదర్వాక్ కఫమేదఃప్రభృతీనాం సోమ్యానాం భావానాం స్వహేతోరుత్పాదస్తథా నోపలభ్యతే, యథా ప్రస్వపనాదనంతరం| తస్మాత్ప్రస్వపనమస్నిగ్ధమపి స్నిగ్ధమిత్యుపచర్యతే| ప్రచల ఇవాచరతీతి క్యఙంతాన్నిష్ఠా| ఆసీనస్య ఉపవిష్టస్య, ప్రచలాయితం-అవఘూర్ణితం,-ఆసీనప్రచలాయితం, న తు ప్రస్వపనం సర్వసర్వికయా| యేన స్నేహనహేతుః స్యాత్| రూక్షకార్యా కరణాదరూక్షం| అనభిష్యంది తు విశేషేణ| ఆసీనప్రచలాయితం పునరీదృగ్రూపమిత్యర్థః|

Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59

యది స్నిగ్ధత్వాదభిష్యందీ దివాస్వప్నః, తత్కిం కదాచిదపి న కార్యః? ఇత్యాహ- గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః||56|| దివాస్వప్నో హితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః| ముక్త్వా తు భాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః||57|| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్శూలపీడితాన్||58|| అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాన్ దివాస్వప్నోచితానపి| ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి||59||

స0-గ్రీష్మకాలే దివాస్వప్నో హితః| యతస్తస్మిన్ కాలే పవనచ్చయో భవతి| ఆదానస్య చ పరిపుష్టత్వాదతిరౌక్ష్యం భవతి| రాత్రయశ్చనిద్రాసమాప్త్యయోగ్యా అల్పా భవంతి| దివాస్వప్నశ్చ సంతర్పకః| గ్రీష్మాదపరస్మిన్ కాలే కఫపిత్తకరః| సోఽచింత్యత్వాద్ధేతుప్రభావస్య| భాష్యాదిక్లాంతాదీన్ ముక్త్వా-వర్జయిత్వా| తేనైతదుక్తం భవతి,-గ్రీష్మాదపరస్మిన్నపి కాలే స్వప్న ఏషాం హిత ఏవ| యానం అశ్వాది| క్షతః-ఖడ్గాదిచ్ఛ్హిన్నః| అభిహతో-లగుడాదినా| దివాస్వప్నోచితాః-శీలితదివాస్వప్నాః| తత్ర భాష్యాదిక్లాంతానాం పవనకోపాత్ స్వప్నోఽనుజ్ఞాతః| శ్వాసహిధ్మాదీనాం వేగవిస్మరణార్థం| వృద్ధాదీనాం యథాయథం సంతర్పణార్థం వేగవిస్మరణార్థం చ| అజీర్ణినాం దివాస్వప్నోచితానాం చ ధాతువైషమ్యపరిహారార్థం దివాస్వప్నోఽనుమతస్తంత్రకృతా| తథా చోక్తం-"ఉచితో హి దివాస్వప్నో యేషాం నిత్యం శరీరిణాం| వాతాదయః ప్రకుప్యంతి తేషామస్వపతాం దివా||" ఇతి| నను, అజీర్ణినాం దివాస్వప్నో న యుక్తః, దివాస్వప్నస్య కఫవృద్ధికరత్వాత్| కఫవృద్ధ్యా చాగ్నిమాంద్యం| అగ్నిమాంద్యాదజీర్ణాన్నస్యాపాక ఇత్యనుక్తస్తేషాం దివాస్వప్నః| అత్రోచ్యతే| దివాస్వప్నేనాజీర్ణినాం ధాతుసామ్యం భవతి| ధాతుసామ్యే చ సతిస్వస్థానస్థితైర్దోషైరనుపహతో వహ్నిః పచనక్షమో భవతి| కఫస్తు వృద్ధోఽపి నైతేషామగ్నిమాంద్యం విధత్తే| అపి త్వంగానాం పుష్టిమాదధాతి| అత ఏవానంతరమేవోవాచ శాస్త్రకారః-"ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి|" ఇతి|

Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60

బహుమేదఃకఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని| విషార్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||60||

స0-తథా, బహుమేదఃశ్లేష్మాణః స్నిగ్ధాహారాదిశీలినశ్చ గ్రీష్మేఽప్యహని న స్వప్యుః| విషార్తః కంఠరోగీ చ రాత్రిష్వపి కదాచిదపి న స్వప్యాత్|

Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61

అకాలశయనాన్మోహజ్వరస్తైమిత్యపీనసాః| శిరోరుక్శోఫహృల్లాసస్రోతోరోధాగ్నిమందతాః||61||

స0-అకాలే శయనం-స్వప్నః,-అకాలశయనం, తస్మాదకాలశయనాత్ మోహాదయః స్యుః| స్తైమిత్యం-గాత్రాణాం నిరుత్సాహత్వం|

Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63

అత్ర చ కా చికిత్సా? ఇత్యాహ తత్రోపవాసవమనస్వేదనావనమౌషధం| యోజయేదతినిద్రాయాం తీక్ష్ణం ప్రచ్ఛ్హర్దనాంజనం||62|| నావనం లంఘనం చింతాం వ్యవాయం శోకభీక్రుధః| ఏభిరేవ చ నిద్రాయా నాశః శ్లేష్మాతిసంక్షయాత్||63||

స0-తత్ర-తేష్వకాలస్వప్నజేషు రోగేషు, ఉపవాసాద్యౌషధం యోజయేత్| నిద్రాయాశ్చ బాహుల్యేన రాత్రిః కాలః| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.9)-"లోకాదిసర్గప్రభవా తమోమూలా తమోమయీ| బాహుల్యాత్తమసో రాత్రౌ నిద్రా ప్రాయేణ జాయతే||" ఇతి| అతినిద్రాయాం సత్యాం తీక్ష్ణాని వమనాంజననస్యాని యోజయేత్, లంఘనాది చ| ఏభిరేవ చ-తీక్ష్ణవమనాదిభిర్నిద్రాయా నాశో భవతి| శ్లేష్మాఖ్యస్య ధాతోరతిశయేనాపచయాత్|

Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64

సంప్రతి నిద్రానాశజాన్ వికారానాచష్టే నిద్రానాశాదంగమర్దశిరోగౌరవజృంభికాః| జాడ్యగ్లానిభ్రమాపక్తితంద్రా రోగాశ్చ వాతజాః||64||

స0-నిద్రానాశాదంగమర్దాదయో వాతోత్థాశ్చ రోగాః స్యుః|

Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65

యథాకాలమతో నిద్రాం రాత్రౌ సేవేత సాత్మ్యతః| అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ధం ప్రాతః స్వప్యాదభుక్తవాన్||65||

స0-యతశ్చ సమ్యక్ సేవితాయా నిద్రాయా అసమ్యక్ సేవితాయాశ్చాఽనంతరోక్తా గుణదోషాః| అతః-అస్మాద్ధేతోః, కాలానతిక్రమేణ సాత్మ్యతో-యామద్వయం త్రయం వా, నిశి నిద్రాం భజేత్| అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ద్ధేన ప్రాతః స్వప్యాత్| అభుక్తవాన్-అభుక్తే సతి| అసాత్మ్యగ్రహణేనైతత్ ద్యోతయతి,-న సర్వస్య రాత్రావసుప్తస్య జాగరణకాలాదర్ధేన దివాస్వప్న ఇష్యతే, కిం తర్హి ? యో యావంతం కాలముచితం స్వపితి తస్మాత్కాలాద్యావంతం కాలం నిశి జాగృయాత్తావతోఽర్ధేనాసౌ ప్రాతః స్వప్యాత్| కేచిద్ధి స్వల్పనిద్రాః స్వభావతో భవంతి|

Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68

శీలయేన్మందనిద్రస్తు క్షీరమద్యరసాన్ దధి| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానమూర్ధకర్ణాక్షితర్పణం||66|| కాంతాబాహులతాశ్లేషో నిర్వృతిః కృతకృత్యతా| మనోఽనుకూలా విషయాః కామం నిద్రాసుఖప్రదాః||67|| బ్రహ్మచర్యరతేర్గ్రామ్యసుఖనిఃస్పృహచేతసః| నిద్రా సంతోషతృప్తస్య స్వం కాలే నాతివర్తతే||68||

స0-యో మందనిద్రః స క్షీరాదీన్ శీలయేత్| కాంతాబాహులతాశ్లేషాదయో నిద్రాసుఖహేతవః| కాంతాబాహులతాశ్లేషగ్రహణమాశ్లేషమాత్రమేవ నిద్రాసుఖహేతుః, న తు గ్రామ్యధర్మసేవేతి దర్శనార్థం| అత ఏవానంతరమాహ-"బ్రహ్మచర్యరతేర్నిద్రా స్వం కాలం నాతివర్తతే|" ఇతి| బ్రహ్మచర్యరతస్యాప్యనురాగతో మైథునాభిలాషో నిద్రాం నాశయేదిత్యాహ-గ్రామ్యసుఖే నిఃస్పృహం చేతో యస్య స తస్య| తథా, సంతోషతృప్తస్య|

Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72

యదా తు గ్రామ్యధర్మేణ వినా న రతిః, అపత్యార్థితా వా, తదా తదధికారార్థముచ్యతే గ్రామ్యధర్మే త్యజేన్నారీమనుత్తానాం రజస్వలాం| అప్రియామప్రియాచారాం దుష్టసంకీర్ణమేహనాం||69|| అతిస్థూలకృశాం సూతాం గర్భిణీమన్యయోషితం| వర్ణినీమన్యయోనిం చ గురుదేవనృపాలయం||70|| చైత్యశ్మశానాఽఽయతనచత్వరాంబుచతుష్పథం| పర్వాణ్యనఙ్హ్గం దివసం శిరోహృదయతాడనం||71|| అత్యాశితోఽధృతిః క్షుద్వాన్ దుఃస్థితాంగః పిపాసితః| బాలో వృద్ధోఽన్యవేగార్తస్త్యజేద్రోగీ చ మైథునం||72||

స0-గ్రామ్యధర్మే-స్త్రీపుంసంయోగవిషయే, అనుత్తానం స్త్రియం త్యజేత్, ఉత్తానాం- భజేదిత్యర్థః| తథా, రజస్వలత్వాదియుతాం త్యజేత్| దుష్టం వ్యాధిమలాదిభిః, సంకీర్ణం-సంకటం చ, మేహనం-యోనిర్యస్యాస్తాం| తథా, వర్ణినీం-బ్రహ్మచారిణీం| అన్యయోనిం-అజామహిష్యాదిం చ త్యజేత్| గుర్విత్యాది| గ్రామ్యధర్మే నిర్వర్తనే సతి గురుదేవనృపాలయాంస్త్యజేత్| తథా, చైత్యాదీంస్త్యజేత్| తేషు స్త్రియం న సంగచ్ఛ్హేదిత్యర్థః| చైత్యాదీనాం పర్యాయా దినచర్యాయాముక్తాః| ఆయతనం-దుష్టానాం నిగ్రహస్థానం| పర్వాణి-రవిసంక్రాంత్యాదీని త్యజేత్, తేషు కామం న సేవేతేత్యర్థః| తథా, అనంగం,-అంగం-జఘనం, నాంగం-అనంగమంగసదృశం జఘనకార్యనిర్వర్తనయోగ్యం ముఖాదికముచ్యతే| దాక్షిణాత్యా హి ముఖేన తత్ కుర్వంతి, తన్నిషిధ్యతే| దివసం చ త్యజేత్, దినే రతం న కుర్వంతి, తన్నిషిధ్యతే| దివసం చ త్యజేత్, దినే రతం న కుర్వీతేత్యర్థః| మూర్ధవక్షోఽభిఘాతం చ త్యజేత్| తథా, అత్యాశితాదయః సురతం త్యజేయుః| అత్యాశితఃఅతిసుహితః| అధృతిః-దుర్మనాః| అన్యవేగార్తః-పురీషాదివేగాతురః| నను, క్షుద్వేగార్త ఉచ్యతే| తతోఽన్యవేగార్త ఇత్యనేనైవాస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్ కిం క్షుద్వానిత్యనేన? సత్యమేతత్| అతిశయార్థం త్వేతత్| యథా క్షుద్వేగార్తః స్త్రియం గచ్ఛన్నతిశయేన పీడయా బాధ్యతే, న తథాఽన్యవేగార్త ఇతి|

Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73

సంప్రతి ఋతువిశేషేషు నిధువనం నియమయతి సేవేత కామతః కామం తృప్తో వాజీకృతాం హిమే| త్ర్యహాద్వసంతశరదోః పక్షాద్వర్షానిదాఘయోః||73||

స0-తృప్తో-వాజీకరణైః సంజాతసంతర్పణః సన్, కామతో- యథేచ్ఛయా, హిమే-హేమంతర్తౌ శిశిరే చ, కామం-యథేచ్ఛం, సేవేత| వాజీకృతామితి సంపదాదిత్వాత్క్విప్| తృప్త ఇతి క్తోఽధికరణే చ ధ్రౌవ్యేత్యాదినాఽధికరణే క్తః| అధికరణవాచినశ్చేతి షష్ఠీ| వసంతే శరది చ త్ర్యహాత్-త్రయహమతిక్రమ్య, మైథునం నిషేవేత| వర్షాగ్రీష్మయోః పక్షాత్ కామం భజేత్|

Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74

భ్రమక్లమోరుదౌర్బల్యబలధాత్వింద్రియక్షయాః| అపర్వమరణం చ స్యాదన్యథా గచ్ఛతః స్త్రియం||74||

స0-అన్యథా-ఉక్తాద్విధేరన్యేన ప్రకారేణ, స్త్రియం గచ్ఛతో భ్రమాదయః స్యుః| అపర్వణి-అకాలే మరణం-అపర్వమరణం|

Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75

స్మృతిమేధాయురారోగ్యపుష్టీంద్రియయశోబలైః| అధికా మందజరసో భవంతి స్త్రీషు సంయతాః||75||

స0-స్త్రీషు సంయతాః-స్త్రీః సమ్యక్ సేవమానాః, స్మృత్యాదిభిరధికా అల్పజరాశ్చ భవంతి|

Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76

స్నానానులేపనహిమానిలఖండఖాద్య శీతాంబుదుగ్ధరసయూషసురాప్రసన్నాః| సేవేత చాను శయనం విరతౌ రతస్య తస్యైవమాశు వపుషః పునరేతి ధామ||76||

స0-రతాంతే యథౌచిత్యేన స్నానాదీన్ సేవేత| ఖండ్దఖాద్యం ఖండకృతం కణికేత్యాది(?)| రసో-మాంసరసః| చానుశయనమితి| అను-పశ్చాచ్చ, స్వప్నం సేవేత| తస్య-స్నానాదిసేవినః శరీరస్య, ఏవం-అస్మింకృతే, ధామ-తేజో, భూయ ఆగచ్ఛతి| త్మౌ జౌ వసంతతిలకం గురుకద్వయం చ| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.9)- "స్నానాంగరాగవ్యజనేందుపాదయూషాసవక్షీరరసాన్ రసాలాం| భక్ష్యాన్ సితాఢ్యాన్ సలిలం సుశీతం సేవేత నిద్రాం చ రతాంతతాంతః||" ఇతి|

Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7

ఏతంచ సర్వం పూర్వోక్తం హితాహితం వైద్య ఏవ వేత్తి| తస్మాద్వైద్యస్య సర్వథా శరీరం రాజ్ఞా నివేద్యమితి దర్శయన్నాహ శ్రుతచరితసమృద్ధే కర్మదక్షే దయాలౌ భిషజి నిరనుబంధం దేహరక్షాం నివేశ్య| భవతి విపులతేజఃస్వాస్థ్యకీర్తిప్రభావః స్వకుశలఫలభోగీ భూమిపాలశ్చిరాయుః||77|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నరక్షా నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||

స0-భిషజి శరీరరక్షణం నిరనుబంధం-నిర్వికల్పమాధాయ, పృథ్వీశో బహుకాలమాత్మీయ శ్రేష్ఠఫలభోగవాన్ భవతి| తథా, తేజశ్చ స్వాస్థ్యం చ కీర్తిశ్చ ప్రభావశ్చ, త ఏవం, విపులాః విస్తీర్ణాః, తేజఃస్వాస్థ్యకీర్తిప్రభావా యస్య స ఏవంవిధః| కీదృశో భిషజి ? శ్రుతం-శాస్త్రావబోధః, చరితం-ఆచారః, తాభ్యాం సమృద్ధే-సంపూర్ణే| తథా, క్రియాచతురే| తథా, కృపాలౌ| వసుమునివిరతిశ్చేన్మాలినీ నౌ మయౌ యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదతపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽన్నరక్షాధ్యాయః సప్తమః సమాప్తః|| 7||