Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3
అథాతోఽన్నరక్షాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1
రాజా రాజగృహాసన్నే ప్రాణాచార్యం నివేశయేత్| సర్వదా స భవత్యేవం సర్వత్ర ప్రతిజాగృవిః||1||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2
నను, కిమేవం క్రియతే? ఇత్యాహ- అన్నపానం విషాద్రక్షేద్విశేషేణ మహీపతేః| యోగక్షేమౌ తదాయత్తౌ ధర్మాద్యా యన్నిబంధనాః||2||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4
సంప్రతి విషదుష్టస్య భక్తస్య లక్షణమాహ ఓదనో విషవాన్ సాంద్రో యాత్యవిస్త్రావ్యతామివ| చిరేణ పచ్యతే పక్వో భవేత్పర్యుషితోపమః||3|| మయూరకంఠతుల్యోష్మా మోహమూర్ఛ్హాప్రసేకకృత్| హీయతే వర్ణగంధాద్యైః క్లిద్యతే చంద్రికాచితః||4||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6
వ్యంజనానాం పరీక్షామాహ వ్యంజనాన్యాశు శుష్యంతి ధ్యామక్వాథాని తత్ర చ| హీనాఽతిరిక్తా వికృతా ఛ్హాయా దృశ్యేత నైవ వా||5|| ఫేనోర్ధ్వరాజీసీమంతతంతుబుద్బుదసంభవః| విచ్ఛిన్నవిరసా రాగాః ఖాండవాః శాకమామిషం||6||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12
యత్ర ద్రవే యాదృశీ రాజీ సంభవతి, తాం విశేషతో దర్శయన్నాహ నీలా రాజీ రసే, తామ్రా క్షీరే, దధని దృశ్యతే| శ్యావాఽఽపీతాసితా తక్రే, ఘృతే పానీయసన్నిభా||7|| మస్తుని స్యాత్కపోతాభా, రాజీ కృష్ణా తుషోదకే| కాలీ మద్యాంభసోః, క్షౌద్రే హరిత్తైలేఽరుణోపమా||8|| పాకః ఫలానామామానాం పక్వానాం పరికోథనం| ద్రవ్యాణామార్ద్రశుష్కాణాం స్యాతాం మ్లానివివర్ణతే||9|| మృదూనాం కఠినానాం చ భవేత్స్పర్శవిపర్యయః| మాల్యస్య స్ఫుటితాగ్రత్వం మ్లానిర్గంధాంతరోద్భవః||10|| ధ్యామమండలతా వస్త్రే, శదనం తంతుపక్ష్మణాం| ధాతుమౌక్తికకాష్ఠాశ్మరత్నాదిషు మలాక్తతా||11|| స్నేహస్పర్శప్రభాహానిః సప్రభత్వం తు మృణ్మయే| |12|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13
ఇదానీం యో విషం దదాతి, తస్య లక్షణమాహ | విషదః శ్యావశుష్కాస్యో విలక్షో వీక్షతే దిశః||12|| స్వేదవేపథుమాంస్త్రస్తో భీతః స్ఖలతి జృంభతే| |13|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| |14|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18
స్నేహలవణయోగాదప్యగ్నిరేవం స్యాత్, అతః పక్షిమృగైరపి పరీక్షాప్రకారాంతరం దర్శయన్నాహ | మ్రీయంతే మక్షికాః ప్రాశ్య కాకః క్షామస్వరో భవేత్|14| ఉత్క్రోశంతి చ దృష్ట్వైతచ్ఛుకదాత్యూహసారికాః| హంసః ప్రస్ఖలతి, గ్లానిర్జీవంజీవస్య జాయతే||15|| చకోరస్యాఽక్షివైరాగ్యం, క్రౌంచస్య స్యాన్మదోదయః| కపోతపరభృద్దక్షచక్రవాకా జహత్యసూన్||16|| ఉద్వేగం యాతి మార్జారః శకృన్ముంచతి వానరః| హృష్యేన్మయూరస్తదృష్ట్యా మందతేజో భవేద్విషం||17|| ఇత్యన్నం విషవజ్జ్ఞాత్వా త్యజేదేవం ప్రయత్నతః| యథా తేన విపద్యేరన్నపి న క్షుద్రజంతవః||18||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| ||14||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22
లాలా జిహ్వోష్ఠయోర్జాడ్యమూషా చిమిచిమాయనం| దంతహర్షో రసాజ్ఞత్వం హనుస్తంభశ్చ వక్త్రగే||21|| సేవ్యాద్యైస్తత్ర గండూషాః సర్వం చ విషజిద్ధితం| |22|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26
| ఆమాశయగతే స్వేదమూర్చ్ఛ్హాధ్మానమదభ్రమాః||22|| రోమహర్షో వమిర్దాహశ్చక్షుర్హృదయరోధనం| బిందుభిశ్చాచయోఽంగానాం, పక్వాశయగతే పునః||23|| అనేకవర్ణం వమతి మూత్రయత్యతిసార్యతే| తంద్రా కృశత్వం పాండుత్వముదరం బలసంక్షయః||24|| తయోర్వాంతవిరిక్తస్య హరిద్రే కటభీం గుడం| సిందువారితనిష్పావబాష్పికాశతపర్వికాః||25|| తండులీయకమూలాని కుక్కుటాండమవల్గుజం| నావనాంజనపానేషు యోజయేద్విషశాంతయే||26||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28
విషభుక్తాయ దద్యాచ్చ శుద్ధాయోర్ధ్వమధస్తథా| సూక్ష్మం తామ్రరజః కాలే సక్షౌద్రం హృద్విశోధనం||27|| శుద్ధే హృది తతః శాణం హేమచూర్ణస్య దాపయేత్| |28|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29
హేమ్ని దత్తే సతి, యో గుణః స్యాత్తమాహ | న సజ్జతే హేమపాంగే పద్మపత్రేఽంబువద్విషం||28|| జాయతే విపులం చాయుర్గరేఽప్యేష విధిః స్మృతః| |29|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29
| విరుద్ధమపి చాహారం విద్యాద్విషగరోపమం||29||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31
తదేవ విరుద్ధభోజనమాహ ఆనూపమామిషం మాషక్షౌద్రక్షీరవిరూఢకైః| విరుధ్యతే సహ బిసైర్మూలకేన గుడేన వా||30|| విశేషాత్పయసా మత్స్యా మత్స్యేష్వపి చిలీచిమః| |31|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32
విరుద్ధమమ్లం పయసా సహ సర్వం ఫలం తథా||31|| తద్వత్కులత్థవరకకంగువల్లమకుష్టకాః|32|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32
| భక్షయిత్వా హరితకం మూలకాది పయస్త్యజేత్||32||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36
వారాహం శ్వావిధా నాద్యాద్దధ్నా పృషతకుక్కుటౌ| ఆమమాంసాని పిత్తేన, మాషసూపేన మూలకం||33|| అవిం కుసుంభశాకేన, బిసైః, సహ విరూఢకం| మాషసూపగుడక్షీరదధ్యాజ్యైర్లాకుచం ఫలం||34|| ఫలం కదల్యాస్తక్రేణ దధ్నా తాలఫలేన వా| కణోషణాభ్యాం మధునా కాకమాచీం గుడేన వా||35|| సిద్ధాం వా మత్స్యపచనే పచనే నాగరస్య వా| సిద్ధామన్యత్ర వా పాత్రే కామాత్తాముషితాం నిశాం||36||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37
మత్స్యనిస్తలస్నేహే సాధితాః పిప్పలీస్త్యజేత్| ` కాంస్యే దశాహముషితం సర్పిరుష్ణం త్వరుష్కరే||37||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38
భాసో విరుధ్యతే శూల్యః కంపిల్లస్తక్రసాధితః| |38|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38
| ఏకధ్యం పాయససురాకృశరాః ప్రివర్జయేత్||38||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39
మధుసర్పిర్వసాతైలపానీయాని ద్విశస్త్రిశః| ఏకత్ర వా సమాంశాని విరుధ్యంతే పరస్పరం||39||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41
భిన్నాంశే అపి మధ్వాజ్యే దివ్యవార్యనుపానతః| మధుపుష్కరబీజం చ, మధుమైరేయశార్కరం||40|| మంథానుపానః క్షైరేయో, హారిద్రః కటుతైలవాన్| |41|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41
| ఉపోదకాఽతిసారాయ తిలకల్కేన సాధితా||41||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42
బలాకా వారుణియుక్తా కుల్మాషైశ్చ విరుధ్యతే| భృష్టా వరాహవసయా సైవ సద్యో నిహంత్యసూన్||42||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43
తద్వత్తిత్తిరిపత్రాఢ్యగోధాలావకపింజలాః| ఏరండేనాగ్నినా సిద్ధాస్తత్తైలేన విమూర్చ్ఛితాః||43||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44
హారీతమాంసం హారిద్రశూలకప్రోతపాచితం| హరిద్రావహ్నినా సద్యో వ్యాపాదయతి జీవితం||44||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45
భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం తదేవ చ సమాక్షికం| |45|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46
| యత్కించిద్దోషముత్క్లేశ్య న హరేత్తత్సమాసతః||45|| విరుద్ధం| |46|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46
శుద్ధిరత్రేష్టా శమో వా తద్విరోధిభిః| |46|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46
న చ శోధనశమనరూప ఏవోపక్రమోఽత్రేత్యాహ- | ద్రవ్యైస్తైరేవ వా పూర్వం శరీరస్యాభిసంస్కృతిః||46||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47
వ్యాయామస్నిగ్ధదీప్తాగ్నివయఃస్థబలశాలినాం| విరోధ్ద్యపి న పీడాయై సాత్మ్యమల్పం చ భోజనం||47||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48
పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం పాదపాదేన వా త్యజేత్| నిషేవేత హితం తద్వదేకద్విత్ర్యంతరీకృతం||48||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41
ఏవమనేన క్రమేణాపథ్యదోషాస్త్యక్తాః పీడాయై న భవంతి, పథ్యగుణాశ్చ సంవర్ధితాః స్థిరతాం ప్రాప్నువంతి| ఇత్యత ఆహ అపథ్యమపి హి త్యక్తం శీలితం పథ్యమేవ వా| సాత్మ్యాసాత్మ్యవికారాయ జాయతే సహసాఽన్యథా||41||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50
క్రమేణ త్వపథ్యత్యాగపథ్యశీలనే విధీయమానే గుణాయ స్యాతామితి దర్శయతి క్రమేణాపచితా దోషాః క్రమేణోపచితా గుణాః| సంతో యాంత్యపునర్భావమప్రకంప్యా భవంతి చ||50||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51
సాంప్రతమహితాహారసేవనం సదా త్యాజ్యమితి సద్యుక్తిం దర్శయతి అత్యంతసన్నిధానానాం దోషాణాం దూషణాత్మనాం| అహితైర్దూషణం భూయో న విద్వాన్ కర్తుమర్హతి||51||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52
ఏతత్ప్రసంగేన చేదమాహ ఆహారశయనాబ్రహ్మచర్యేర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః| శరీరం ధార్యతే నిత్యమాగారమివ ధారణైః||52||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2
ఆహారో వర్ణితస్తత్ర తత్ర తత్ర చ వక్ష్యతే| ||2||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54
శయనాబ్రహ్మచర్యయోస్త్విహైవ విధిం వక్తుకామ ఆహ- | నిద్రాయత్తం సుఖం దుఃఖం పుష్టిః కార్శ్యం బలాబలం||53|| వృషతా క్లీబతా జ్ఞానమజ్ఞానం జీవితం న చ| |54|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
సాంప్రతం దుష్టనిద్రాం నిర్దిశతి- | అకాలేఽతిప్రసంగాచ్చ న చ నిద్రా నిషేవితా||54|| సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్ కాలరాత్రిరివాపరా| |55|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56
అథ నిద్రాగుణప్రసంగేన తత్ప్రతిపక్షభూతస్య జాగరణస్యాపి గుణమాహ | రాత్రౌ జాగరణం రూక్షం, స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం దివా||55|| అరూక్షమనభిష్యంది త్వాసీనప్రచలాయితం| |56|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59
యది స్నిగ్ధత్వాదభిష్యందీ దివాస్వప్నః, తత్కిం కదాచిదపి న కార్యః? ఇత్యాహ- గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః||56|| దివాస్వప్నో హితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః| ముక్త్వా తు భాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః||57|| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్శూలపీడితాన్||58|| అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాన్ దివాస్వప్నోచితానపి| ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి||59||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60
బహుమేదఃకఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని| విషార్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||60||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61
అకాలశయనాన్మోహజ్వరస్తైమిత్యపీనసాః| శిరోరుక్శోఫహృల్లాసస్రోతోరోధాగ్నిమందతాః||61||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63
అత్ర చ కా చికిత్సా? ఇత్యాహ తత్రోపవాసవమనస్వేదనావనమౌషధం| యోజయేదతినిద్రాయాం తీక్ష్ణం ప్రచ్ఛ్హర్దనాంజనం||62|| నావనం లంఘనం చింతాం వ్యవాయం శోకభీక్రుధః| ఏభిరేవ చ నిద్రాయా నాశః శ్లేష్మాతిసంక్షయాత్||63||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64
సంప్రతి నిద్రానాశజాన్ వికారానాచష్టే నిద్రానాశాదంగమర్దశిరోగౌరవజృంభికాః| జాడ్యగ్లానిభ్రమాపక్తితంద్రా రోగాశ్చ వాతజాః||64||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65
యథాకాలమతో నిద్రాం రాత్రౌ సేవేత సాత్మ్యతః| అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ధం ప్రాతః స్వప్యాదభుక్తవాన్||65||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68
శీలయేన్మందనిద్రస్తు క్షీరమద్యరసాన్ దధి| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానమూర్ధకర్ణాక్షితర్పణం||66|| కాంతాబాహులతాశ్లేషో నిర్వృతిః కృతకృత్యతా| మనోఽనుకూలా విషయాః కామం నిద్రాసుఖప్రదాః||67|| బ్రహ్మచర్యరతేర్గ్రామ్యసుఖనిఃస్పృహచేతసః| నిద్రా సంతోషతృప్తస్య స్వం కాలే నాతివర్తతే||68||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72
యదా తు గ్రామ్యధర్మేణ వినా న రతిః, అపత్యార్థితా వా, తదా తదధికారార్థముచ్యతే గ్రామ్యధర్మే త్యజేన్నారీమనుత్తానాం రజస్వలాం| అప్రియామప్రియాచారాం దుష్టసంకీర్ణమేహనాం||69|| అతిస్థూలకృశాం సూతాం గర్భిణీమన్యయోషితం| వర్ణినీమన్యయోనిం చ గురుదేవనృపాలయం||70|| చైత్యశ్మశానాఽఽయతనచత్వరాంబుచతుష్పథం| పర్వాణ్యనఙ్హ్గం దివసం శిరోహృదయతాడనం||71|| అత్యాశితోఽధృతిః క్షుద్వాన్ దుఃస్థితాంగః పిపాసితః| బాలో వృద్ధోఽన్యవేగార్తస్త్యజేద్రోగీ చ మైథునం||72||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73
సంప్రతి ఋతువిశేషేషు నిధువనం నియమయతి సేవేత కామతః కామం తృప్తో వాజీకృతాం హిమే| త్ర్యహాద్వసంతశరదోః పక్షాద్వర్షానిదాఘయోః||73||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74
భ్రమక్లమోరుదౌర్బల్యబలధాత్వింద్రియక్షయాః| అపర్వమరణం చ స్యాదన్యథా గచ్ఛతః స్త్రియం||74||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75
స్మృతిమేధాయురారోగ్యపుష్టీంద్రియయశోబలైః| అధికా మందజరసో భవంతి స్త్రీషు సంయతాః||75||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76
స్నానానులేపనహిమానిలఖండఖాద్య శీతాంబుదుగ్ధరసయూషసురాప్రసన్నాః| సేవేత చాను శయనం విరతౌ రతస్య తస్యైవమాశు వపుషః పునరేతి ధామ||76||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7
ఏతంచ సర్వం పూర్వోక్తం హితాహితం వైద్య ఏవ వేత్తి| తస్మాద్వైద్యస్య సర్వథా శరీరం రాజ్ఞా నివేద్యమితి దర్శయన్నాహ శ్రుతచరితసమృద్ధే కర్మదక్షే దయాలౌ భిషజి నిరనుబంధం దేహరక్షాం నివేశ్య| భవతి విపులతేజఃస్వాస్థ్యకీర్తిప్రభావః స్వకుశలఫలభోగీ భూమిపాలశ్చిరాయుః||77|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నరక్షా నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon