6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-અન્નવિધૌ પ્રકૃતેઽલ્પવક્તવ્યાત્વાત્પૂર્વં દ્રવદ્રવ્યમભિધાયાન્નં વક્તિ-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસુત્રે)|૨|

સ૦-અન્નસ્ય સ્વરૂપં-સ્વભાવો રસવીર્યવિપાકપ્રભાવગુણકર્માદિ, તસ્ય વિજ્ઞાનં-અવગમ:, તસ્મૈ હિતોઽધ્યાયઃ-અન્નરૂપવિજ્ઞાનીયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્રવ્યશબ્દશ્ચાપ્રયુક્તોઽપ્યર્થસ્ય ગમક ઇત્યન્નદ્રવ્યસ્વરૂપવિજ્ઞાનીય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથા હિ પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે મન્દમતિપ્રબોધનાય પ્રયુક્તો દ્રવ્યશબ્દઃ|આચાર્યા હિ વૈચિત્ર્યેણ ગ્રન્થરચનાં વિદધતિ| તત્ર પ્રાક્ સ્વરૂપશબ્દો ન નિર્દિષ્ટઃ, ઇહ ચ દ્રવ્યશબ્દઃ| અથવોભયમપ્રયુક્તમપિ ગમ્યતે મધ્યલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યાઽન્તલોપાય ચ| અદ્યતે યત્તત્-અન્નમ્ ધાન્યમાંસાદિ| ધાન્યં ચ દ્વિધા શૂકશિમ્બિધાન્યભેદેન તત્ર પ્રાધાન્યાચ્છૂકધાન્યસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ| પ્રાધાન્યં ચાસ્ય ભૂયસ્ત્વોપયોગિત્ત્વાત્|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

શિમ્બીધાન્યસ્ય તુ તદ્વ્યઞ્જનત્ત્વેન સ્વલ્પોપયોગિત્ત્વાત્ પ્રાયેણાપથ્યાત્ત્વાચ્ચાપ્રાધન્યં, ઇત્યાહ- અથ શૂકધાન્યવર્ગઃ| રક્તો મહાન્ સકલમસ્તૂર્ણકઃ શકુનાહૃતઃ| સારામુખો દીર્ઘશૂકો રોધ્રશૂકઃ સુગન્ધિકઃ||૧|| પુણ્ડ્રઃ પાણ્ડુઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રમોદો ગૌરસારિવૌ| કાઞ્હ્ચનો મહિષઃ શૂકો દૂષકઃ કુસુમાણ્ડકઃ||૨|| લાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યઃ કર્દમાઃ શીતભીરુકાઃ| પતઙ્ગાસ્તપનીયાશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ||૩|| સ્વાદુપાકરસઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ| કષાયાનુરસાઃ પથ્ય લઘવો મૂત્રલ હિમાઃ||૪||

સ૦- તત્ર રક્તશાલિમહાશાલી-સુપ્રથિતાવેવ| કલમોમગધાદિષુ પ્રસિદ્ધઃ| સ એવ મહાતણ્ડુલ ઇતિ કાશ્મીરેષુ| તૂર્ણકશ્ચ-તત્રૈવ આજવ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| શકુનહૃતો-યો મગધેષુ બુદ્ધોત્પાદકાલ ઉત્તરકુરુભ્યો હંસૈરાનીતો ભૃઙ્ગારપાત્રે વિશાખાખ્યયા વાપિતો વિસ્તરં ગતઃ| અત એવ શકુનિનાઽઽહૃતઃ શકુનાહૃત ઇત્યન્વર્થા

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

શૂકજેષુ વરસ્તત્ર રક્તસ્તૃષ્ણાત્રિદોષહા| |૫|

સ૦-તત્ર-તેષુ મહાશાલિકલમાદિષુ મધ્યે, રક્તો-રક્તશાલિસંજ્ઞો વરઃ, તૃષ્ણાં વાતાદીશ્ચ ત્રિદોષાન્નિહન્તિ| અસ્ય ચ પ્રાગુપાદાનેનૈવ વરત્વે લબ્ધે વરગ્રહણં યુક્ત્યા

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| માહાંસ્તમનુ કલમસ્તં ચાપ્યનુ તતઃ પરે||૫||

સ૦-તસ્યાનુ-રક્તશાલેઃ પશ્ચાત્, મહાન્ શાલિર્વરઃ| તં ચ-મહાન્તમનુ કલમઃ, મહત્સંજ્ઞાત્ કલમઃ કિઞ્ચિદૂન ઇત્યર્થઃ| તતઃ-અનન્તરમ્, પરે-અન્યે શાલયો

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

યવકા હાયનાઃ પાંસુબાષ્પનૈષધકાદયઃ| સ્વાદૂષ્ણા ગુરવઃ સ્નિગ્ધાઃ પાકેઽમ્લાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ||૬|| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ| |૭|

સ૦-યવકાદયઃ શાલિવિશેષાઃ સ્વાદવઃ| તથા, ઉષ્ણાદિગુણયુક્તાઃ| તથા, સૃષ્ટે મૂત્રપુરીષે યૈસ્તે સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાઃ| પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ-તેન યવકાઃ સર્વેભ્યોઽપિ ગર્હિતાઃ, તદન્વન્યે કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્ક્રમેણ ગર્હિતા ઇતિ વિજ્ઞેયમ્| નૈષધકાદય ઇત્ય- ત્રાઽઽદિશબ્દેન ચમ્પકપત્રિકાદયઃ શાલિવિશેષા ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| સ્નિગ્ધો ગ્રાહી લઘુઃ સ્વાદુદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરો હિમઃ||૭|| ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠો ગૌરશ્ચાસિતગૌરતઃ| |૮|

સ૦-વ્રીહિષુ મધ્યે ષષ્ટિકઃ શ્રેષ્ઠઃ, રક્તશાલિરિવ શાલિષુ| તથા, સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તઃ| સ્થિરો હિમ ઇતિ શરીરસ્તૈર્યકરો જ્વરશ્રમક્લમગ્લાનિહરઃ| અત એવ રસાયનપ્રયોગે જ્વરાદોઉ છ તત્ર તત્ર ક્ષામવપુષામુપદિષ્ટઃ| યવસ્તુ સ્તૈર્યકરોઽપિ નામ્નાતો ગુરુવાતલત્વાદિતિ વેદ્યમ્| ષષ્ટિકશ્છ દ્વિવિધઃ,-ગૌરઃ કૃષ્ણગોઉરશ્ચ| અત્રાસિતગોઉરતો ગૌરઃ ષષ્ટિકઃ શ્રેષ્ટઃ| (તથા ચ સુશ્રુતે (સૂ.અ.૪૬|૯)-"રસે પાકે ચ મધુ્રાઃ પિત્તાનિલહરાસ્તથા| શાલીનાં ચ ગુણૈસ્તુલ્યા વિજ્ઞ્હેયાઃ કફશુક્રલાઃ|| ષષ્ટિકઃ પ્રવરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ|" કૃષ્ણાત્રેયઃ:-ષષ્ટિકઃ સુરકવ્રીહિપાટલોટકનાલકાઃ| કૃષ્ણવ્રીહિઃ શીતભીરુઃ પ્રમોદોહાયનસ્તથા|| અનભિષ્યન્દિનઃ સ્નિગ્ધાઃ કષાયમધુરા હિમાઃ| લઘવઃ કટુપાકાશ્છ ષષ્ટિકોઽત્રાપિ પૂજિતઃ||" ખારણાદિઃ- "કષાયમધુરો ગ્રાહી દોષઘ્નઃ ષષ્ટિકો લઘુઃ|" પરાશરેઽપ્યુક્તમ્- "રક્તો મહાચ્છકુનાહૃતઃ ષષ્ટિકકલમપ્રમોદપતડ્ગાઃ શીતગૌરદીર્ઘશૂકસુગન્ધિકપાણ્ડુતપનીયાઃ શાલય એવંભૂતાઃ| મધુરબહલાઃ સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધાઃ પિત્તાનિલપ્રશમના લઘવઃ સઙ્ગ્રાહિકાઃ શીતાઃ|" ઇતિ| ચરકે ત્વેવં પઠ્યતે (સૂ.અ.૫|૩)-"તત્ર શાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશરભવરાહાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તિ|" તથા ચ ચરકો જ્વરે પઠતિ (ચિ.અ.૩|૧૭૬)-"રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ પુરાણાઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ| યવાગ્વોદનલાજાર્થે જ્વરિતાનાં જ્વરાપહાઃ||" ઇતિ|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| તતઃ ક્રમાન્મહાવ્રીહિકૃષ્ણવ્રીહિજતૂમુખાઃ||૮|| કુક્કુટાણ્ડકલાવાખ્યપારાવતકશૂકરાઃ| વરકોદ્દાલકોજ્જ્વાલચીનશારદદર્દુરાઃ||૯|| ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ સ્મૃતાઃ| |૧૦|

સ૦-તતઃ-ષષ્ટિકાત્, મહાબ્રીહ્યાદયઃ ક્રમાદ્ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ-ગુણૈર્હીનાઃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ|૧૦| બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા, ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ| |૧૧|

સ૦-એભ્યઃ ષષ્ટિકાદિભ્યોઽન્યઃ-અનુક્તો, વ્રીહિઃ સ્વાદુઃ- મધુરરસઃ, અમ્લવિપાકઃ પિત્તકરો ગુરુર્બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા છ| પાટલઃ- પટલાકુસુમાકારઃ| ત્રિદોષઃ-ત્રિદોષકોપનઃ| ત્રિદોષસ્ત્વેવેત્યત્રૈવશબ્દોઽતિશયખ્યાપનાય| અતિશયેન ત્રિદોષલ ઇત્યર્થઃ| અતિત્રિદોષલત્વેનાસ્યાઽભ્યવહારનિષેધં કરોતિ| અત એવ ચ રસાદિમત્ત્વં ન વ્યધાદસ્ય શાસ્ત્રકારઃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ||૧૦|| બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા, ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ| ||૧૧||

સ૦-એભ્યઃ ષષ્ટિકાદિભ્યોઽન્યઃ-અનુક્તો, વ્રીહિઃ સ્વાદુઃ- મધુરરસઃ, અમ્લવિપાકઃ પિત્તકરો ગુરુર્બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા છ| પાટલઃ- પટલાકુસુમાકારઃ| ત્રિદોષઃ-ત્રિદોષકોપનઃ| ત્રિદોષસ્ત્વેવેત્યત્રૈવશબ્દોઽતિશયખ્યાપનાય| અતિશયેન ત્રિદોષલ ઇત્યર્થઃ| અતિત્રિદોષલત્વેનાસ્યાઽભ્યવહારનિષેધં કરોતિ| અત એવ ચ રસાદિમત્ત્વં ન વ્યધાદસ્ય શાસ્ત્રકારઃ|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| ભગ્નસન્ધાનકૃત્તત્ર પ્રિયઙ્ગુર્બૃંહણી ગુરુઃ||૧૨||

સ૦-તત્ર-તેષુ તૃણધાન્યેષુ મધ્યે, પ્રિયાઙ્ગુઃ-કઙ્ગુઃ, ભગ્નસ્યાઙ્ગસ્ય સન્ધાનં કરોતિ| તથા, ગુરુઃ| સુશ્રુતે તૂક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૪)-"રક્તાઃ પીતાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ શ્વેતાશ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગવઃ| યથોત્તરં પ્રધાનાઃ સ્યૂ રૂક્ષાઃ કફહરાઃ સ્મૃતાઃ||" ઇતિ|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

કોરદૂષઃ પરં ગ્રાહી સ્પર્શે શીતો વિષાપહઃ| |૧૩|

સ૦-કોરદૂષઃ-કોદ્રવઃ, અત્યર્થં સઙ્ગ્રાહી| તથા સ્પર્શશીતો વિષાપહશ્ચ|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| રૂક્ષઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુઃ સરો વિડ્વાતકૃદ્યવઃ||૧૩|| વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકરો મૂત્રમેદઃપિત્તકફાન્ જયેત્| પીનસશ્વાસકાસોરુસ્તમ્ભકણ્ઠત્વગામયાન્||૧૪||

સ૦-યવો રૂક્ષાદિગુણૈર્યુક્તો વિડ્વાતકરો વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકૃચ્ચ| તથા, મૂત્રાદીન્ જયેત્|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

ન્યૂનો યવાદનુયવઃ| |૧૫|

સ૦-અનુયવો નામ શૂકધાન્યવિશેષો લોકપ્રસિદ્ધઃ| સ યવાન્ન્યૂનઃ-સ્વલ્પૈર્યવગુણૈર્યુક્તઃ|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

રુક્ષોષ્ણો વંશજો યવઃ| |૧૫|

સ૦-વંશોદ્ભવો-વેણુજો યવો રુક્ષોષ્ણો ભવતિ|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો જીવનો વાતપિત્તહા||૧૫|| સન્ધાનકારી મધુરો ગોધૂમઃ સ્થૈર્યકૃત્સરઃ| |૧૬|

સ૦-ગોધૂમો વૃષ્યાદિગુણયુક્તઃ| જીવનઃ-ઓજોભિવર્ધનઃ| તથા, વાતપિત્તહરઃ| સન્ધાનકારી-ઊરુપ્રભૃતેર્ભગ્નસ્ય સન્ધાનં કરોતિ| તથા, સ્થૈર્યકૃત્સરશ્ચ| ચરકે (સૂ,અ. ૨૭|૨૦) ત્વન્યથૈવ ગુણા ઉક્તાઃ| યથા-"સ્થૈર્યકૃત્સકષાયશ્ચ બલ્યઃ શ્લેષ્મવિકારહા| સન્ધાનકૃદ્વાતહરો ગોધૂમઃ સ્વાદુશીતલઃ||"ઇતિ|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| પથ્યા નન્દીમુખી શીતા કષાયમધુરા લઘુઃ||૧૬|| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ||૧||

સ૦-નન્દીમુખી-(કૃશદીર્ઘા ગોધૂમજાતિઃ|) પથ્યા-શરીરાય હિતા, શીતા કષાયમધુરા લઘુશ્ચ| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ| અસ્માદનન્તરં શિમ્બીધાન્યવર્ગસ્ય સમ્બન્ધપ્રયોજનં પ્રાગુક્તમેવ|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

અથ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ| મુદ્ગાઢકીમસૂરાદિ શિમ્બીધાન્યં વિબન્ધકૃત્| કષાયં સ્વાદુ સઙ્ગ્રાહિ કટુપાકં હિમં લઘુ||૧૭|| મેદઃશ્લેષ્માસ્ત્રપિત્તેષુ હિતં લેપોપસેકયોઃ| |૧૮|

સ૦- શિમ્બ્યાઃ-કોશ્યાઃ, ધાન્યં-મુદ્ગાદિકં, યત્ શિમ્બીધાન્યં તદ્વિબન્ધકૃત્| કેષાં વિબન્ધં કરોતિ ? સામર્થ્યાત્ સ્રોતસામ્, ન તુ પુરીષાદીનામ્| તથા ચ સઙ્ગ્રાહીત્યત્રૈવ પઠતિ શાસ્ત્રકૃત્| સઙ્ગ્રાહિલક્ષણં ચ તત્રાન્તરે| યથા-"ભેદિ તત્પિણ્ડતાન્ ભાવાન્ શકૃદાદીન્ભિનત્તિ યત્| વિપરીતમતો ગ્રાહિ" ઇતિ| તસ્માદ્વિબન્ધં સ્રોતસામેવેત્યવેહિ| તથા, કષાયં સ્વાદુ કટુપાકં શીતવીર્યં લઘુ ચ| મસૂરાદીત્યત્રાઽઽદિશબ્દેન મકુષ્ઠચણકાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા, મેદઆદિષુ હિતમ્, પ્રકૃતત્વાદભ્યવહારે તથા લેપ ઉપસેકે ચેતિ| ચશબ્દોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો બોધ્યઃ| લેપઃ-પ્રદેહઃ| ઉપસેકઃ-પરિષેકઃ| કષાયશીતરૂક્ષત્વેન કટુપાકિત્વેન ચ વાતકૃત્ત્વં શિમ્બીધાન્યસ્ય શાસ્ત્રકૃતોક્તમ્| અત એવેદમુપપન્નમ્-"મુદ્ગોઽલ્પચલઃ" ઇતિ| યદિ હિ શિમ્બીધાન્યસ્ય મારુતકૃત્ત્વં સમેયાત્, તદૈતદ્વક્તું યુજ્યતે| તસ્માત્ વાતકૃત્ત્વમસ્યાસ્તીતિ સ્થિતમ્| તસ્મિંશ્ચ સત્યાધ્માનકારિત્વમપ્યુપપન્નમેવ| અત એવ સઙ્ગ્રહેઽસ્યાધ્માનકારિત્વમુક્તમ્| મુદ્ગાદીનાં ચ વિશેષાસ્તત્રૈવોક્તાઃ (સં. સૂ. અ. ૭)| યથા-"હરિતાસ્તેષ્વપિ વરા મકુષ્ઠાઃ કૃમિકારિણઃ| વર્ણ્યાઃ પરં પ્રલેપાદ્યૈર્મસૂરા ગ્રાહિણો ભૃશમ્||" ઇતિ|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| વરોઽત્ર મુદ્ગોઽલ્પચલઃ, કલાયસ્ત્વતિવાતલઃ||૧૮|| રાજમાષોઽનિલકરો રૂક્ષો બહુશકૃદ્ગુરુઃ| |૧૯|

સ૦- અત્ર-એષુ શિમ્બીધાન્યેષુ મધ્યે, મુદ્ગ ઉત્તમઃ| તથા, અલ્પં ચલં-પવનં કરોતીત્યલ્પચલઃ _ તુર્વ્યતિરેકે| કલાયઃ પુનરતિશયેન વાતલો ભવતિ| રાજમાષો રૂક્ષો બહુ શકૃત્કરોતીતિ બહુશકૃત્| તથા, ગુરુઃ| તથા, અનિલકરઃ- "કૃઞો હેતુઃ" ઇતિ તાચ્છીલ્યે ટઃ, કલાયવન્નાતિવાતલઃ, અન્યશિમ્બીધાન્યાચ્ચાતિવાતલોઽયમિતિ વેદ્યમ્, અનિલકરગ્રહણાત્| અન્યથાશિમ્બીધાન્યસામાન્યલક્ષણેન વાતમાત્રકરણસ્ય લબ્ધત્વાદનિલકરગ્રહણં ન કુર્યાત્|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| ઉષ્ણાઃ કુલત્થાઃ પાકેઽમ્લાઃ શુક્રાશ્મશ્વાસપીનસાન્||૧૯|| કાસાર્શઃકફવાતાંશ્ચ ઘ્નન્તિ પિત્તાસ્રદાઃ પરમ્| |૨૦|

સ૦- કુલત્થા ઉષ્ણવીર્યાઃ પાકેઽમ્લાઃ| તથા, શુક્રાદીન્ ઘ્નન્તિ- અશ્મ-અશ્મરી વક્ષ્યમાણલક્ષ્ણા| તથા, પિત્તાસ્રદાઃ પરં-અતિશયેન રક્તપિત્તકરાઃ| કષાયસ્વાદુસઙ્ગ્રાહિત્વં શિમ્બીધાન્યસામાન્યલક્ષણેનૈષાં વેદ્યમ્, દૃષ્ટિનાશનત્વં ચોષ્ણવીર્યત્વેન રક્તપિત્તકરત્વેન ચ| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તમ્ (સૂ. અ. ૭)-"કષાયસ્વાદુરૂક્ષોષ્ણાઃ કુલત્થા રક્તપિત્તલાઃ| પીનસશ્વાસકાસાર્શોહિક્કાઽઽનાહકફાનિલાન્| ઘ્નન્તિ શુક્રાશ્મરીં શુક્રં દૃષ્ટિં શોફં તથોદરમ્| ગ્રાહિણો લઘવસ્તીક્ષ્ણા વિપાકેઽમ્લા વિદાહિનઃ" ઇતિ|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| નિષ્પાવો વાતપિત્તાસ્રસ્તન્યમૂત્રકરો ગુરુઃ||૨૦|| સરો વિદાહી દૃક્શુક્રકફશોફવિષાપહઃ| |૨૧|

સ૦-નિષ્પાવો-રાજશિમ્બીસંજ્ઞો, વાતાદિકરઃ| તથા, ગુરુઃ સરો વિદાહી ચ| તથા, દૃગાદીનપહન્તિ| સઙ્ગ્રહોક્તં ચામ્લપાકત્વં કષાયમધુરત્વં ચેહ નોક્તમ્| યતોઽમ્લવિપાકિત્વં તાવદ્વિદાહિત્વાદેવાસ્યોક્તમ્| કષાયસ્વાદુત્વં ચ શિમ્બીધાન્યસામાન્યગુણકથનેનૈવ| કૃષ્ણાત્રેયસ્ત્વાહ-"નિષ્પાવા મધુરા રૂક્ષાઃ સકષાયા વિદાહિનઃ| ઉદાવર્તે પ્રશસ્યન્તે ગુરવો વાતપિત્તલાઃ" ઇતિ|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| માષઃ સ્નિગ્ધો બલશ્લેષ્મમલપિત્તકરઃ સરઃ||૨૧|| ગુરૂષ્ણોઽનિલહા સ્વાદુઃ શુક્રવૃદ્ધિવિરેકકૃત્| |૨૨|

સ૦-માષઃ સ્નિગ્ધો વલાદિકરઃ| તથા, સરો ગુરૂરૂષ્ણશ્ચ| તથા, વાતહા સ્વાદુશ્ચ| તથા, શુક્રસ્ય વૃદ્ધિં શુક્રસ્યૈવ વિરેકં-બહિઃપ્રેરણં, કરોતિ|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| ફલાનિ માષવદ્વિદ્યાત્કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોઃ||૨૨||

સ૦-કાકાણ્ડોલા ચાત્મગુપ્તા ચ, તયોઃ ફલાનિ માષવદ્વિદ્યાત્-માષસમગુણાનિ વિજાનીયાત્| કાકાણ્ડોલા-કટભી| આત્મગુપ્તા-કપિકચ્છૂઃ|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

ઉષ્ણસ્ત્વચ્યો હિમઃ સ્પર્શે કેશ્યો બલ્યસ્તિલો ગુરુઃ| અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાઽગ્નિકફપિત્તકૃત્||૨૩||

સ૦-તિલ ઉષ્ણવીર્યઃ| તથા, ત્વચ્યઃ| તથા, સ્પર્શે શીતઃ| કેશ્યો બલ્યો ગુરુશ્ચ| તથા, અલ્પમૂત્રઃ-અલ્પમૂત્રકરઃ| પાકે કટુઃ| તથા, મેધાદીન્ કરોતિ| ત્વચ્યકેશ્યબલ્યા હિતાર્થા યત્પ્રત્યયાન્તાઃ| સ્નિગ્ધત્વમનિલઘ્નત્વં કષાયકટુતિક્તરસત્વં નાનાજાતિત્વં ચેહાસ્ય ગ્રન્થકૃતા લાઘવાન્નોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમેવ (સૂ. અ. ૭)| યથા-"સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તકટુકકષાયમધુરસ્તિલઃ| ત્વચ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વૃષ્યઃ સ્પર્શશીતોઽનિલાપઃ|| અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાઽગ્નિકફપિત્તકૃત્| કૃષ્ણઃ પ્રશસ્તસ્તમનુ શુક્લસ્તમનુ ચારુણઃ||" ઇતિ| અન્યે ત્વનયા યુક્ત્યા સઙ્ગ્રહોક્તમર્થં સઙ્ગૃહ્ણતે| સ્નિગ્ધત્વં તાવત્તિલસ્ય તૈલેષુ મુખ્યસ્ય સ્નેહસ્ય યોનિભૂતત્વાત્સિદ્ધમ્, કફપિત્તકૃદિતિ વચનાત્સ્નિગ્ધત્વાચ્ચ સામર્થ્યાલ્લબ્ધં વાતઘ્નત્વમ્, કષાયસ્વાદ્વિતિ શિમ્બીધાન્યસામાન્યગુણકથનેન કષાયસ્વાદુત્વં લબ્ધમિતિ| એતદેવોરરીકૃત્ય વ્રણપ્રતિષેધે વક્ષ્યતિ (હૃ.ઉ.અ.૨૫|૫૪)-કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્તિલાનાં મધુકાન્વિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તમધુરકષાયત્વૈઃ સ સર્વજિત્||" ઇતિ|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

સ્નિગ્ધોમા સ્વાદુતિક્તોષ્ણા કફપિત્તકરી ગુરુઃ| દૃક્શુક્રહૃત્કટુઃ પાકે, તદ્વદ્બીજં કુસુમ્ભજમ્||૨૪||

સ૦-ઉમા-અતસી, સ્નિગ્ધા સ્વાદ્વાદિગુણયુક્તોષ્ણવીર્યા ચ| સા શ્લેષ્મપિત્તયોઃ કર્ત્રી ચ| તથા, દૃષ્ટિં શુક્રં ચ હરતિ| કટુપાકા ચ| તયા-ઉમયા તુલ્યં વર્તતે-તદ્વત્, ઉમાસમાનગુણં કુસુમ્ભીજમિત્યર્થઃ|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

માષોઽત્ર સર્વેષ્વવરો, યવકઃ શૂકજેષુ ચ| |૨૫|

સ૦-અત્ર-શિમ્બીધાન્યેષુ, માષોઽશ્રેષ્ઠઃ| શૂકજેષુ-શૂકધાન્યેષુ, યવકોઽશ્રેષ્ઠઃ|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ, લઘુ સંવત્સરોષિતમ્||૨૫|| શીઘ્રજન્મ તથા સૂપ્યં નિસ્તુષં યુક્તિભર્જિતમ્| |૨૬| ઇતિ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ||૧||

સ૦- નવં પ્રત્યગ્રં, ધાન્યમભિષ્યન્દિ-આભિમુખ્યેન સ્યન્દયતિ| તાચ્છીલ્યે ણિનિઃ| માલિન્યાત્સ્રોતસાં સ્રુતિરૂપં શ્લેષ્માણં કરોતીત્યર્થઃ| અર્થાત્પુરાણમનભિષ્યન્દિ| સંવત્સરોષિતં-વર્ષાતીતં, લઘુ ભવતિ| નવં ચાર્થાદ્ગુર્વિત્યનુક્તમપ્યુક્તં ભવતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તમ્- "વર્ષસ્થિતં સર્વમન્નં પરિત્યજતિ ગૌરવમ્| ન તુ ત્યજતિ તદ્વીર્યં વીર્યં મુઞ્ચત્યતઃ ક્રમાત્||" ઇતિ| શીઘ્રેત્યાદિ| લઘ્વિત્યનુવર્તતે| સૂપ્યં-મુદ્ગાદિ યચ્છીઘ્રજન્મ, તલ્લઘુ ભવતિ| તથા, વિગતતુષં યુક્ત્યા ભર્જિતં-ભૃષ્ટં લઘુ ભવતિ| સઙ્ગ્રહે ત્વેવમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ સેક્યં કેદારજં ચ યત્| લઘુ વર્ષોષિતં દગ્ધભૂમિજં સ્થલસમ્ભવમ્|" ઇતિ| ઇતિ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ| નિર્દિષ્ટે શૂકશિમ્બીધાન્યે| તયોશ્ચ સંસ્કૃતયોરુપયોગ ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ પ્રારભ્યતે-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

અથ કૃતાન્ન(પક્વાન્ન)વર્ગઃ| | મણ્ડપેયાવિલેપીનામોદનસ્ય ચ લાઘવમ્||૨૬|| યથાપૂર્વં શિવસ્તત્ર મણ્ડો વાતાનુલોમનઃ| તૃડ્ગ્લાનિદોષશેષઘ્નઃ પાચનો ધાતુસામ્યકૃત્||૨૭|| સ્રોતોમાર્દવકૃત્સ્વેદી સન્ધુક્ષયતિ ચાનલમ્| |૨૮|

સ૦-મણ્ડાદીનાં યથાપૂર્વં લાઘવમ્| તેનૌદનમપેક્ષ્ય લઘ્વી વિલેપી, તતોઽપિ પેયા, પેયાતો મણ્ડો લઘુતર ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| મણ્ડપેયાવિલેપ્યોદનાનાં યથાપુર્વં લાઘવમિત્યેવ વક્તવ્યે યદત્રૌદનસ્ય પૃથક્પાઠઃ, સ ઇદં જ્ઞાપયતિ,-મણ્ડાદયો લાજોપાદાના વેદ્યાઃ, ન તુ તણ્ડુલોપાદાનાઃ, યથા-ઓદનઃ, ઇતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ, સૂ,અ.૨૭|૨૫૨)-"શૃતઃ પિપ્પલિશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્બુદાડિમૈઃ| મણ્ડઃ સન્દીપયત્યગ્નિં વાતં ચાપ્યનુલોમયેત્||" ઇતિ| તદુક્તમ્_"દ્રવ્યસ્યાર્ધપલં દત્ત્વા તોયસ્ય પ્રસ્થમાવપેત્| અર્ધશેષં ગૃહીત્વા તત્કર્ષૌ દ્વૌ દાડિમસ્ય ચ|| યુક્તં સૈન્ધવવિશ્વાહ્વધાન્યકૈઃ શાણમાત્રકૈઃ| દ્વિકર્ષમાત્રૈર્લાજૈશ્ચ ભૂયઃ સંક્વથિતં ચ તત્|| પિપ્પલીજીરકાભ્યાં ચ શાણૈકેનાવચૂર્ણિતમ્| પેયાસ્વેષ વિધિઃ કલ્પ્યો દાડિમાદિકૃતાસ્વપિ||" ઇતિ| તથા (સુશ્રુતે સૂ. અ. ૪૬|૩૪૫)-"સિક્થૈર્વિરહિતો મણ્ડઃ પેયા સિક્થસમન્વિતા| ધનસિક્થા વિલેપી સ્યાદ્યવાગૂર્વિરલદ્રવા||" ઇતિ| અન્યે તુ મણ્ડલક્ષણં પેયાલક્ષણં ચાન્યથૈવેચ્છન્તિ| તથા તલ્લક્ષણમ્-"લાજામ્બુસૈન્ધવકણાધાન્યનાગરદાડિમૈઃ| યુક્તો વિમૃદિતઃ પૂતો મણ્ડઃ સંસ્કૃત ઉચ્યતે|| નિર્દ્રવ્યા પ્રાકૃતા પેયા તક્રદાડિમતણ્દુલૈઃ|" ઇતિ| સામાન્યપેયાયાશ્ચ તક્રદાડિમલાજાદિસાધિતાયા ગુણનિર્દેશોઽયમ્, ન તુ વિશિષ્ટાયા જ્વરચિકિત્સાદિવિહિતાયા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તસ્યાસ્તુ તત્રૈવેત્યર્થઃ, વિશેષગ્રહણાત્કર્માન્તરનિર્દેશાચ્ચ| તત્ર-તેષુ મણ્ડાદિષુ મધ્યે, મણ્ડઃ શિવઃ| તથા, વાતાનુલોમનઃ| તથા, તૃષં ગ્લાનિં દોષશેષં ચ હન્તીતિ તૃડ્ગ્લાનિદોષશેષઘ્નઃ| "અમનુષ્યકર્તૃકે ચ" ઇત્યત્ર ઠક્| દોષસ્ય શેષો દોષશેષઃ| એષ એવ હિ વિહિતવમનસ્ય વિહિતવિરેચનસ્ય વા કિઞ્ચિચ્છેષો યો દોષઃ, તસ્ય| દોષશેષેતિ વચનજ્ઞાપકાત્ કૃતવમનવિરેચનસ્ય દોષશેષકરણમ્| તેન ચ વમનકર્મણિ વિરેચનકર્મણિ વા કર્તવ્યેઽતિયોગભયાત્ દોષશેષઃ કાર્યઃ, ઇત્યયમર્થો યુક્ત્યા પ્રતિપાદિતઃ| તથા, મણ્ડઃ પાચનો ધાતુસામ્યકરશ્ચ| તથા, સ્રોતસાં માર્દવં કરોતિ| તથા, સ્વેદયતીતિ સ્વેદી, વહ્નિં ચ દીપયતિ|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| ક્ષત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા||૨૮|| મલાનુલોમની પથ્યા પેયા દીપનપાચની| |૨૯|

સ૦-ક્ષુચ્ચ તૃષ્ણા ચ, તાભ્યં ગ્લાનિઃ, સા ચ દૌર્બલ્યં ચ કુક્ષિરોગશ્ચ જ્વરશ્ચ, તાનપહન્તિ યા સૈવંભૂતા પેયા| દૌર્બલ્યં- કાર્શ્યમ્| તથા, મલાન્-વાતાદીન્, અનુલોમયતિ-સ્વમાર્ગસ્થાન્ કરોતિ| તથા, પથ્યા-શરીરસ્ય હિતા| તથા, દીપની ચાસૌ પાચની ચેતિ "પુંવત્કર્મધારય" ઇતિ પુંવદ્ભાવઃ|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા||૨૯|| વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિનામ્| |૩૦|

સ૦-વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા ચ| વ્રણશ્ચાક્ષિરોગશ્ચ સંશુદ્ધશ્ચ દુર્બલશ્ચ સ્નેહપાયી ચ, તેષાં હિતા| વ્રણાક્ષિરોગશબ્દૌ મત્વર્થીયાકારાન્તૌ|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નોઽત્યક્તોષ્મા ચૌદનો લઘુઃ||૩૦|| યશ્ચાગ્નેયૌષધક્વાથસાધિતો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ| વિપરીતો ગુરુઃ ક્ષીરમાંસાદ્યૈર્યશ્ચ સાધિતઃ||૩૧||

સ૦-ઓદનઃ સુષ્ઠુ ધૌતસ્તથા પ્રસ્રુતો-નિશ્ચોતિતઃ સ્વિન્નોઽત્યક્તબાષ્પશ્ચ લઘુર્ભવતિ| યશ્ચૌદન આગ્નેયૌષધાનાં-મરીચચિત્રકાદીનાં ક્વાથેન સાધિતઃ, સોઽતિલઘુઃ| તથા, ભૃષ્ટાસ્તણ્ડુલા યસ્મિન્નોદને સોઽતિલઘુતમઃ| યથોક્તલક્ષણાદોદનાદ્વિપરીતો-યોઽધૌતાદિઃ, સ ગુરુઃ| ક્ષીરમાંસાદિભિઃ-મધુરૈર્યશ્ચ સાધિતઃ, સોઽતિગુરુઃ|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

ઇતિ દ્રવ્યક્રિયાયોગમાનાદ્યૈઃ સર્વમાદિશેત્| |૩૨|

સ૦-ઇતિ-અનયા દિશા, સર્વં-પેયાદિકં પૂર્વોક્તં વક્ષ્યમાણં ચ ભક્ષ્યાદિકં, દ્રવ્યેણ ક્રિયયા સંયોગેન માનેન ચાદિશેત્| તત્ર દ્રવ્યતો યથા-ઓદનસ્ય રક્તશાલ્યાદિજસ્ય લાઘવમ્, યવકાદિજસ્ય તુ ગૌરવમ્| ક્રિયાતો યથા-સાક્ષાદગ્નિપાકાદિસંસ્કારાચ્છૂલ્યસ્ય માંસસ્ય લઘ્વાદિગુણયોગઃ, અપરસ્ય ત્વન્યથાત્વં દૃશ્યતે| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે-"વૃષ્યં વાતહરં બલ્યં પથ્યં શૂલ્યામિષં લઘુ| અપથ્યં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ માંસં યચ્ચ રસોદ્ધતમ્||" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"સ્વિન્નં માંસં ગુરુ સ્તમ્ભિ શૂલપક્વં ત્રિદોષજિત્|" ઇતિ| ક્રિયા-સંસ્કાર ઇત્યર્થઃ| યોગઃ-સંયોગઃ, તેન યથા-આગ્નેયચિત્રકાદ્યૌષધક્વાથૈઃ સાધિતસ્ય લાઘવમ્| માનતો યથા-બહુભિર્લઘુભિરલ્પૈશ્ચ ગુરુભિર્યુક્તૈર્લઘુરેવ, વિપરીતૈસ્તુ વિપરીત એવ| આદ્યગ્રહણેન દેશાદિપરિગ્રહઃ| જાઙ્ગલદેશપ્રભવતણ્ડુલકૃતો લઘુઃ, આનૂપદેશતણ્ડુલકૃતો ગુરુરિત્યાદિ બોધ્યમ્|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| બૃંહણઃ પ્રીણનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો વ્રણહાં રસઃ||૩૨||

સ૦-રસ ઇતિ માંસરસઃ, આદિશબ્દલોપાત્| સ બૃંહણાદિગુણયુક્તઃ| કૃતાકૃતસ્ય ચ રસસ્યાયં ગુણનિર્દેશો બોધ્યઃ| રસો હિ સ્નેહશુણ્ઠ્યાદિયુતઃ-કૃત ઇત્યુચ્યતે, વિપરીતસ્તુ-અકૃતઃ| તત્ર કૃતસ્ય તન્ત્રાન્તરે વિધાનમુક્તં ગુણાશ્ચ| યથા-"છાગલં સક્થિજં માંસં નિરસ્થિ તૈત્તિરં તથા| ચતુષ્પલોન્મિતં સૂક્ષ્મં કલ્પિતં ક્ષાલિતં જલે|| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલશુણ્ઠીચિત્રકધાન્યકૈઃ| દ્વિશાણૈઃ સંયુતે તોયે ક્વાથ્યં સાર્ધાઢકોન્મિતે|| માંસેઽરિમન્ દ્વિપલં તત્ર દાડિમાત્કુટ્ટિતાત્ક્ષિપેત્| તં રસં મર્દિતં પૂતં હિઙ્ગુસૈન્ધવજીરકૈઃ|| યુક્તં સુધૂપિતં પથ્યં શુદ્ધાનાં શુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્| શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં વ્રણિનાં વાતરોગિણામ્|| ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં ક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્|" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"રસસ્તત્ર વરોઽનમ્લઃ શાકુનો બૃંહણઃ સરઃ| તક્રસિદ્ધસ્તુ વિષ્ટમ્ભી લઘુર્વાતકફાપહઃ|| ફલામ્લગોરસોદારં સવિશ્વાજાજિધાન્યકમ્| સ્નિગ્ધં માંસં હિતં બલ્યં બૃહણં રોચનં ગુરુ|| કાસમર્દકધાન્યામ્લદાડિમાદિરજઃકૃતાઃ| લેહાસ્તક્રાદિજાશ્ચાન્યે યોનિવદ્ગુરુરોચનાઃ|| માલુધાનીયવાસાદિપુષ્પૈર્યોઽતિગુણઃ ખલઃ| ફલમૂલૈર્ઘનાદાનં વ્યઞ્જનં પાકતો ઘનમ્|| લેહવત્ખલ ઇત્યન્યે દોષલઃ સ્વસ્વયોનિવત્| તદ્વચ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકો મતઃ|| કટ્વરઃ કફજિદ્ગ્રાહી પિત્તલો રોચકો લઘુઃ| માંસાદજાજિશુણ્ઠ્યાદિગલિતઃ સટ્ટકો લઘુઃ|| ઇતિ|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| મૌદ્ગસ્તુ પથ્યઃ સંશુદ્ધવ્રણકણ્ઠાક્ષિરોગિણામ્|૩૩|

સ૦-મૌદ્ગો રસો-યૂષો, વ્રણિનાં કણ્ઠરોગિણાં અક્ષિરોગિણાં ચ પથ્યઃ| અસ્ય ચ સંસ્કૃતસ્ય વિધાનમુક્તમ્-"મુદ્ગાનાં દ્વિપલં તોયે શૃતમર્ધાઢકોન્મિતે| પાદસ્થં મર્દિતં પૂતં દાડિમસ્ય પલેન તુ| યુક્તં સૈન્ધવવિશ્વાહ્વધાન્યકૈઃ પાદકાર્ષિકૈઃ| કણાજીરકયોશ્ચૂર્ણાચ્છાણૈકેનાવચૂર્ણિતમ્| સંસ્કૃતો મુદ્ગયૂષોઽયં પિત્તશ્લેષ્મહરો મતઃ|" તથા-"પટોલપત્રાચ્છાણો દ્વે મુદ્ગાનાં દ્વિપલં જલે| દ્રવ્યાદ્વાત્રિંશદ્ગુણિતે અર્ધસ્થે દાડિમાત્પલમ્|| કર્ષમામલકાનાં ચ ક્ષિપ્ત્વા પુનરધિશ્રયેત્| પૂર્વં તત્સૈન્ધવાદ્યૈશ્ચ યુક્તમાજ્યેન યોજિતમ્|| પટોલપત્રકાખ્યોઽયં યૂષઃ પિત્તોત્થરોગજિત્| નિમ્બપત્રૈર્નિમ્બયૂષમેવમેવ પ્રકલ્પયેત્|| મુલકાચ્છુણ્ઠિકા સ્વિન્ના ઘૃતભૃષ્ટા સધાન્યકા| હિઙ્ગુજીરકસંયુક્તા તતો મથિતદાડિમે|| સસૈન્ધવે વિનિક્ષિપ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્| તાવદ્યાવન્મૃદૂભૂતં તતસ્ત્ર્યૂષણસંયુતમ્|| સુધૂપિતં હિઙ્ગુઘૃતૈશ્ચાતુર્જાતાવચૂર્ણિતમ્| શુણ્ઠીરસં દીપનીયં બાતશ્લેષ્મામયાપહમ્|| અકૃતાકૃતયૂષાચ્ચ રસાચ્ચ જલસાધિતાત્| સ્નેહામ્લપટુયુક્તાચ્ચ પૂર્વઃ પૂર્વો લઘુર્મતઃ|| (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)-વિદ્યાદ્યુષે રસે સૂપે શાકે ચૈવોત્તરોત્તરમ્| ગૌરવં તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષ્વેષુ પૃથક્ તથા||" તથોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ છેદિનૌ સ્વૌષધાનુગૌ| પિશિતેન રસસ્તત્ર, યૂષો ધાન્યૈઃ ખલઃ ફલૈઃ|| મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ| જ્ઞેયાઃ કૃતાકૃતાસ્તે તુ સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ|| અલ્પમાંસાદયઃ સ્વચ્છા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ| સ્વલ્પેન માંસેન શુણ્ઠ્યદિભિઃ સ્વલ્પૈઃ સ્વચ્છા યે ક્રિયન્તે, તે દકલાવણિકા બોધ્યાઃ| એવં યૂષે યત્ર ધાન્યમલ્પં, ખલાદૌ વા મૂલાદીન્યલ્પાનિ, તત્રાપિ દકલાવણિકત્વં બોધ્યમ્| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૬|૩૮૦)-"અથ ગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરન્વિતં ચયત્| યથોત્તરં લઘુ હિતં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં તથા|| પ્રભૂતાસ્તમલોયૂષઃ સૂપાલ્લઘુતરઃ સ્મૃતઃ| સૂપસ્તુ રસયૂષાભ્યાં સ્થૈર્યાદ્ગુરુતરો મતઃ|| તં સરોગો ન ચાશ્રીયાન્ન ચાલ્પાશી કથઞ્ચન|" ઇતિ|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| વાતાનુલોમી કૌલત્થો ગુલ્મતૂનીપ્રતૂનિજિત્||૩૩||

સ૦-કૌલત્થો યૂષો વાતમનુલોમયતિ| ગુલ્માદીંશ્ચ જયતિ| તૂનીપ્રતૂનીરોગૌ-ગુલ્મનિદાને વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્| શણ્ડાકીવટકં દૃગ્ઘ્નં દોષલં ગ્લપનં ગુરુ||૩૪||

સ૦-તિલસ્ય વિકૃતિઃ પિણ્યાકસ્ય ચ| તથા શુષ્કશાકાદિ દૃષ્ટિઘ્નં ત્રિદોષકરં ગ્લાનિકરં ગુરુ ચ| અઙ્કુરિતં સસ્યં-વિરૂઢકમ્| શાણ્ડાક્યા સહ સંયુતં માષાદિવટકં-શાણ્ડાકીવટકમ્|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિપ્રદા| |૩૫|

સ૦-રસાલા-કરમથિતેન મરીચશર્કરાદિયુક્તેન દધ્ના કૃતા ઉલ્લેખિકાસંજ્ઞા, બૃંહણી-દેહસ્ય બૃહત્ત્વકરી, વૃષ્યાદિગુણયુક્તા ચ|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| શ્રમક્ષુત્તૃટ્ક્લમહરં પાનકં પ્રીણનં ગુરુ||૩૫|| વિષ્ટમ્ભિ મૂત્રલં હૃદ્યં યથાદ્રવ્યગુણં ચ તત્| |૩૬|

સ૦-પાનકં શ્રમાદિહરં પ્રીણનાદિગુણયુક્તમ્| પ્રીણનં-મનઃ પ્રીતિકરમ્| યથાદ્રવ્યગુણં ચ-સ્વસ્વદ્રવ્યગુણેન ચ યુક્તમ્| પર્પટાદીનાં લાઘવાદિહ ગુણા નોક્તાઃ| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)-"પર્પટા લઘવો રુચ્યા લઘીયાન્ ક્ષારપર્પટઃ| હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરવો રાગખાણ્ડવાઃ|| પ્રીણના ભ્રમતૃટ્છર્દિમદમૂર્ચ્છાશ્રમચ્છિદઃ|" ઇતિ|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| લાજાસ્તૃટ્છર્દ્યતીસારમેહમેદઃકફચ્છિદઃ||૩૬|| કાસપિત્તોપશમના દીપના લઘવો હિમાઃ| |૩૭|

સ૦-લાજાસ્તૃડાદીંશ્છિન્દન્તિ| કાસપિત્તે ચોપશમયન્તિ| તથા, દીપના લઘવઃ શીતવીર્યાશ્ચ|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| પૃથુકા ગુરવો બલ્યાઃ કફવિષ્ટમ્ભકારિણઃ||૩૭||

સ૦-હરિતધાન્યાનિ નિસ્તુષભૃષ્ટમુશલહતાનિ-પૃથુકાશ્ચિપિટસંજ્ઞા ગુરુત્વાદિયુક્તાઃ|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

ધાના વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષા તર્પણી લેખની ગુરુઃ| |૩૮|

સ૦-ધાના-ભૃષ્ટયવાદિ, વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષાદિગુણયુક્તા ચ|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| સક્તવો લઘવઃ ક્ષુત્તૃટ્શ્રમનેત્રામયવ્રણાન્||૩૮|| ઘ્નન્તિ સન્તર્પણાઃ પાનાત્સદ્ય એવ બલપ્રદાઃ| નોદકાન્તરિતાન્ન દ્વિર્ન નિશાયાં ન કેવલાન્||૩૯|| ન ભુક્ત્વા ન દ્વિજૈશ્છિત્ત્વા સક્તૂનદ્યાન્ન વા બહૂન્| |૪૦|

સ૦-સક્તવો લઘવઃ, ક્ષુધાદીંશ્ચ ઘ્નન્તિ| તથા, ઉદકપીતાઃ સન્તર્પણાઃ, સદ્ય એવ બલં કુર્વન્તિ| તાંશ્ચ જલેનાન્તરિતાન્-વ્યવહિતાન્, નાશ્નીયાત્| અન્યભોજનેષુ હ્યન્તરાપાનં વિહિતમ્, ન તથા સક્તુષુ કાર્યમિતિ બોધયતિ| (અપરે ત્વેવમાહુઃ-આદૌ પિણ્ડી મધ્યે જલમન્તે ચ પિણ્ડીત્યુદકાન્તરિતા ઇતિ|) તથા, ન દ્વિઃ-દ્વૌ વારૌ નાદ્યાત્| ન નિશાયાં- રાત્ર્યામ્| ન કેવલાન્-ઉદકાદિરહિતાન્| ન ભુક્ત્વા-અન્યદ્ભોજનાદિ| ન દ્વિજૈશ્છિત્ત્વા-દન્તૈઃ કરસ્થાં પિણ્ડીં છિત્ત્વેત્યર્થઃ| બહૂંશ્ચ સક્તૂંન્નાદ્યાત્| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તં રૂક્ષવાતલત્વં સક્તૂનામિહ નોક્તમ્, લઘુત્વાદિનૈવાવગતત્વાત્| નનુ, રૂક્ષવાતલત્વં ચેદભ્યુપગમ્યતે સક્તૂનામ્, તતઃ સન્તર્પણા ઇત્યનુપપન્નમ્| સદ્ય એવ બલપ્રદા ઇત્યેતદપ્યયુક્તમ્| ભુક્તો હ્યાહારઃ પરિણમન્ રસધાતુગતો ધાતુપુષ્ટયે, નાન્યથા| અત્રાચક્ષ્મહે| પ્રભાવાદુભયમપ્યેતદુક્તમ્| સક્તૂનાં હ્યયમચિન્ત્યઃ પ્રત્યક્ષવેદ્યઃ પ્રભાવઃ,યત્પીતાઃ સન્તઃ સદ્યઃ સન્તર્પયન્તિ| સદ્ય એવ ચ બલં પ્રયચ્છન્તિ| વાજીકરણં હિ-અપરિણતમેવ સ્વકાર્યં જનયતિ| તથા ચ મદ્યં,-અપરિણતમેવ મદં જનયતિ| તસ્માત્સન્તર્પણત્વં બલપ્રદત્વં ચૈષામુપપન્નમેવ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"તુલ્યાજ્યઃ સક્તુપ્રાશસ્તુ વૃષ્યો ભેદી રસાયનમ્| (સં.સૂ.અ.૭)-'તૃટ્છર્દિશ્રમનુન્મન્થઃ શીતસ્તૃષ્ણાનિવર્તકઃ|| પ્રમેહક્ષયકુષ્ઠાનિ ન ચ સ્યુર્મન્થપાયિનામ્| નિચયાત્કઠિના ગુર્વી પિણ્ડી પ્રોક્તા મૃદુર્લઘુઃ|| સક્તૂનાં દ્રવતાયોગાલ્લઘીયસ્યવલેહિકા|' લાજસક્તુકૃતાઽપિ સ્યાદ્વિલેપી તુ ગરીયસી||" ઇતિ|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| પિણ્યાકો ગ્લપનો રૂક્ષો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિદૂષણઃ||૪૦||

સ૦-પિણ્યાકાખ્યો-યસ્તિલાદીનાં નિષ્પીડિતતૈલઃ કલ્કો, ગ્લપનો-ગ્લાનિકરઃ| ગ્લપન ઇતિ ગ્લાયતેર્ણિજન્તાત્ "ગ્લાસ્રાવનુવમાં ચ" ઇતિ મિત્ત્વાદ્ધ્રસ્વઃ, બાહુલકાત્કર્તરિ લ્યુટ્| તથા, વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિવિકારકૃચ્ચ|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ| |૪૧|

સ૦-વેસવારો-નાગરધાન્યકાજાજિહિઙ્ગુઘૃતાદિસંસ્કૃતં કુટ્ટિતં માંસમ્| સ ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલવર્ધનઃ શરીરોપચયવર્ધનશ્ચ|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| મુદ્ગાદિજાસ્તુ ગુરવો યથાદ્રવ્યગુણાનુગાઃ||૪૧||

સ૦-મુદ્ગાદિજાતસ્તુ વેસવારા યે ઇણ્ડરિકાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ સૂક્ષ્મચ્છિન્નૈઃ ક્રિયન્તે લોકે પૂરણશબ્દેન પ્રસિદ્ધાઃ, તે ગુરવઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યગુણાશ્ચ| આદિશબ્દેન માષાદયો ગૃહ્યન્તે| (અન્યે ત્વાદિશબ્દાત્ વાર્તાકસૂરણાલૂકાદીન્ ગૃહ્યન્તે|) તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"સર્પિસ્તૈલગુડક્ષીરૈર્યવગોધૂમપૈષ્ટિકાઃ| પૂપા વિષ્ટમ્ભિનઃ શીતાઃ પૈષ્ટિકા વાતલાઃ ખરાઃ|| વૃષ્યા બલ્યાઃ સરા માષૈર્વાતઘ્ના મૃદુપિચ્છિલાઃ| યથાન્નં ગુરવો બલ્યાઃ સ્થૂલાશ્ચ કઠિનાશ્ચ યે|| તૈલપક્વાસ્તુ ત્વગ્દૃગ્ઘ્ના ગરીયાંસો વિદાહિનઃ| કાસારસારા લઘવો લાજૈર્લઘુતરાઃ સ્મૃતાઃ|| વાતપિત્તહરો વૃષ્યો ઘૃતપૂરઃ કફપ્રદઃ| સદ્યઃ પ્રાણકરો રુચ્યો માંસલો રક્તલો ગુરુઃ|| લઘીયાન્ મણ્ડકકૃતો ગરીયાન્ ફલપૂરિતઃ મધુરોત્કારિકા વૃષ્યા, કાસારઃ પિચ્છિલો ગુરુઃ|| ગુડમત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૈઃ| પૂપાઃ શુક્રબલશ્લેષ્મરુચિદાસ્તર્પણાઃ ક્ષણાત્|| નાનાદ્રવ્યૈઃ સમાયુક્તાઃ પક્વામક્લિન્નભર્જિતૈઃ| નિમર્દકો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો વૃષ્યો બલવતાં હિતઃ|| ઘારિકેણ્ડરિકાપૂરવટિકાવટકાદયઃ| વિશદા રોચના બલ્યા ગુરવઃ સ્યુઃ સ્વયોનિવત્|| યાવકઃ પિચ્છિલઃ સ્નિગ્ધઃ પ્લીહોદાવર્તહા ગુરુઃ| ભૃષ્ટસ્વિન્નતયા વાઽઽદ્યો કણ્ઠ્યોઽતિકાસિનામ્|| જ્વરોદાવર્તમેહાનાં પથ્યો વાતાનુલોમનઃ| ઓલકં હરિતાવસ્થં શિમ્બિજત્વાત્ખરં ગુરુ|| મન્દજર્યો યવાદિત્વાદભ્યોષો બૃંહણઃ સરઃ||" ઇતિ|સિદ્ધસારે ચોક્તમ્-"અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુરુવો મતાઃ|' ઇતિ|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

કુકૂલકર્પરભ્રાષ્ટ્રકન્દ્વઙ્ગારવિપાચિતાન્| એકયોનીંલ્લઘૂન્વિદ્યાદપૂપાનુત્તરોત્તરમ્||૪૨|| ઇતિ કૃતાન્ન (પક્વાન્ન) વર્ગઃ||૨||

સ૦-અપૂપાન્ કુકૂલાદિસિદ્ધાન્ એકયોનીન્-એકકારણાન્ યથોત્તરં લઘૂન્વિદ્યાત્| તેન કુકૂલપક્વાત્ સજાતીયાદપૂપાત્કર્પરપક્વો લઘુઃ| કર્પરપક્વાચ્ચ ભ્રાષ્ટ્રપક્વઃ| ભ્રાષ્ટ્રપક્વાત્કન્દુપક્વઃ| કન્દુપક્વાચ્ચાઙ્ગારપક્વઃ| કુકૂલઃ-અપાં બાષ્પસ્વેદઃ, ગોશકૃદાદિચૂર્ણસન્તાપ ઇત્યન્યે| કર્પરો-જ્વાલાસન્તપ્તં કપાલમ્| ભ્રાષ્ટ્રકન્દૂ પ્રસિદ્ધાવેવ| અઙ્ગારાઃ-બૃહન્તઃ કાષ્ઠસમ્ભૂતા ઇતિ| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ| કૃતાન્નવર્ગાદનન્તરં માંસશકવર્ગયોસ્તદ્વ્યઞ્જનભૂતયોર્નિર્દેશઃ| તત્રાપિ પ્રાધાન્યાન્માંસવર્ગસ્ય પૂર્વં નિર્દેશઃ| પ્રાધાન્યં ચાસ્ય ભક્તેન સહ પ્રચુરોપયોગેઽપ્યદોષાત્| શાકસ્ય તુ બહૂપયોગે દોષં વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૮|૩૯)- "શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમત્યુષ્ણલવણં ત્યજેત્|" ઇત્યનેન-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

અથ માંસવર્ગઃ| હરિણૈણકુરઙ્ગર્ક્ષગોકર્ણમૃગમાતૃકાઃ| શશશમ્બરચારુષ્કશરભાદ્યા મૃગાઃ સ્મૃતાઃ||૪૩||

સ૦-હરિણાદયો દશ-મૃગાઃ સ્મૃતાઃ| આદિશબ્દેન કાલપુચ્છકપૃષતાદયઃ સઙ્ગ્રહોક્તા ગૃહ્યન્તે (સૂ.અ.૭)-("કાલપુચ્છકચારુષ્કવરપોતશશોરણાઃ| શ્વદંષ્ટ્રારામશરભકોહકાર કશમ્બરાઃ| કરાલકૃતમાલૌ ચ પૃષતશ્ચ મૃગાઃ સ્મૃતાઃ||" ઇતિ)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

લાવવાર્તીકવર્તીરરક્તવર્ત્મકકુક્કુભાઃ| કપિઞ્જલોપચક્રાખ્યચકોરકુરુબાહવઃ||૪૪|| વર્તકો વર્તિકા ચૈવ તિત્તિરિઃ ક્રકરઃ શિખી| તામ્રાચૂડાખ્યબકરગોનર્દગિરિવર્તિકાઃ||૪૫|| તથા શારપદેન્દ્રાભવરટાદ્યાશ્ચ વિષ્કિરાઃ| |૪૬|

સ૦-તત્ર લાવાદયો વરટાન્તા એકવિંશતિઃ, વિકીર્ય ભક્ષણાદ્વિષ્કિરાઃ| રક્તે વર્ત્મની યસ્યાત્યર્થં સ રક્તવર્ત્મકઃ| વર્તકો વર્તિકેતિ જાત્યન્તરમ્, ન તુ વર્તકસ્ય સ્ત્રી વર્તિકા| યથા ચ બલાકા સારિકેતિ| પુંસ્યપિ સ્ત્રીલિઙ્ગત્વાવેશાત્| શિખી-મયૂરઃ, વ્રીહ્યાદિત્વાદિનિઃ|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| જીવઞ્જીવકદાત્યૂહભૃઙ્ગાહ્વશુકસારિકાઃ||૪૬|| લટ્વાકોકિલહારીતકપોતચટકાદયઃ| પ્રતુદાઃ|૪૭|

સ૦-જીવઞ્જીવકાદયઃ પ્રતુદા દશ સ્મૃતાઃ| પ્રતુદ્ય-તુણ્ડેનાહત્ય શાલ્યાદેર્ભક્ષણાત્ પ્રતુદાઃ| આદિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તાઃ ખઞ્જરીટકપારાવતાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| ભેકગોધાહિશ્વાવિદાદ્યા બિલેશયાઃ||૪૭||

સ૦-ભેકાદયશ્ચત્વારો બિલેશયાઃ| બિલે બાહુલ્યેન શેરત ઇતિ બિલેશયાઃ| આદિશબ્દેન શ્વેતશ્યામશલ્યકાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ| માર્જારમૂષકવ્યાઘ્રવૃકબભ્રુતરક્ષવઃ||૪૮|| લોપાકજમ્બુકશ્યેનચાષવાન્તાદવાયસાઃ શશઘ્નીભાસકુરરગૃધ્રોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ||૪૯|| ધૂમિકા મધુહા ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ| |૫૦|

સ૦-ગવાદયઃ પ્રસહ્યા| પ્રસહ્યા-આહૃત્ય ભક્ષણાત્ પ્રસહાઃ| મૃગાશ્ચ પક્ષિણશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ, કેચિન્મૃગાઃ કેચિત્પક્ષિણ ઇત્યર્થઃ| અશ્વતરો-વેગસરઃ| અશ્વઃ-તુરગઃ| બભ્રુઃ-જાહકો, નકુલ ઇત્યન્યે| લોપાકો-લોમશઃ| જમ્બુકઃ-શૃગાલઃ| શ્યેનો-ગરુડાકૃતિઃ| ચાષઃ-કિકીદિવિઃ| વાન્તાદઃ-શ્વા| વાયસઃ-કાકઃ| ઉલૂકઃ-કાકારિઃ| કુલિઙ્ગકઃ-કૃષ્ણચટકઃ|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| વરાહમહિષન્યઙ્કુરુરુરોહિતવારણાઃ||૫૦|| સૃમરશ્ચમરઃ ખડ્ગો ગવયશ્ચ મહામૃગાઃ| |૫૧|

સ૦-વરાહાદયો દશ મહામૃગ સજ્ઞા| વારણો-હસ્તી|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| હંસસારસકાદમ્બવકકારણ્ડવપ્લવાઃ||૫૧|| બલાકોત્ક્રોશચક્રાહ્વમદ્ગુક્રૌઞ્ચાદયોઽપ્ચરાઃ| |૫૨|

સ૦-હંસાદયઃ ક્રૌઞ્ચાન્તા અપ્સુ ચરણાદપ્ચરસંજ્ઞાઃ| આદિશબ્દેન રક્તશીર્ષકાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| મત્સ્યા રોહિતપાઠીનકૂર્મકુમ્ભીરકર્કટાઃ||૫૨|| શુક્તિશઙ્ખોદ્રશમ્બૂકશફરીવર્મિચન્દ્રિકાઃ| ચુલૂકીનક્રમકરશિશુમારતિમિઙ્ગિલાઃ||૫૩|| રાજીચિલિચિમાદ્યાશ્ચ| |૫૪|

સ૦-રોહિતકાદય એકોનવિંશતિર્જલોદ્ભવા મત્સ્યસંજ્ઞાઃ| ચશબ્દોઽનુક્તકદલકપર્દકાદિસમુચ્ચયાર્થઃ|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

માંસમિત્યાહુરષ્ટધા| |૫૪| (મૃગ્યં વૈષ્કિરિકં કિઞ્ચ પ્રાતુદં ચ બિલેશયમ્| પ્રાસહં ચ મહામૃગ્યમપ્ચરં માત્સ્યમષ્ટધા||૧||

સ૦-ઇત્યષ્ટભિઃ પ્રકારૈસ્તન્ત્રકારા માંસમાહુઃ|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| યોનિષ્વજાવી વ્યામિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે||૫૪||

સ૦-યોનિષુ પૂર્વોક્તાસ્વષ્ટાસુ મધ્યે, વ્યામિશ્રગોચરત્વાત્-વ્યામિશ્રવિષ્યત્વાત્, અજાવી-વ્યામિશ્રે| અજાવી-છાગોરભ્રૌ, તે અનિશ્ચિતે, તે હિ જાઙ્ગલેઽપિ દેશે વર્તતે અનૂપેઽપિ| અજાવી ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશોઽત્ર વિવક્ષિત એવ| કેચિત્તુ 'અનિશ્ચિતૌ' નિજગદુઃ| નનુ, તિત્તિરિરપિ ધન્વાનૂપચારી પ્રથિતઃ| તત્કથમસાવિહ જાઙ્ગલઃ કીર્તિતઃ? બ્રૂમઃ| તત્સ્વભાવત્વાત્| યદ્યપ્યુભયચરોઽયં, તથાઽપિ જાઙ્ગલસ્વભાવત્વાજ્જાઙ્ગલોઽયમ્| વિકીર્ય ભક્ષણાચ્ચ વિષ્કિરત્વં તિત્તિરેર્નિશ્ચિતં નિમિત્તમસ્તિ| તસ્માદયં જાઙ્ગલ એવ વક્તું યુક્તાઃ| હરિણાદીનાં ચ કિરાતકૈવર્તાદિભ્યો નાનાદેશપ્રસિદ્ધાઃ સંજ્ઞા વેદ્યાઃ|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

આદ્યાન્ત્યા જાઙ્ગલાનૂપા મધ્યૌ સાધારણૌ સ્મૃતૌ| |૫૫|

સ૦-આદૌ ભવાઃ-આદ્યાઃ,- મૃગવિષિકરપ્રતુદાખ્યાઃ, જાઙ્ગલચારિત્વાજ્જાઙ્ગલશબ્દવાચ્યાઃ| એવમન્ત્યાઃ-મહામૃગાપ્ચરમત્સ્યાખ્યાઃ,-આનૂપાઃ| મધ્યૌ-દ્વૌ બિલેશયપ્રસહાખ્યૌ,-સાધારણૌ, જાઙ્ગલાનૂપચારિણાવિત્યર્થઃ| મધ્યાવિતિ દ્વિવચનનિર્દેશસામર્થ્યાદાદ્યન્તાનાં વર્ગાણાં પ્રત્યેકં ત્રિત્વમનુમીયતે ત્રિગ્રહણમન્તરેણાપિ|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| તત્ર બદ્ધમલાઃ શીતા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ||૫૫|| પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે| |૫૬|

સ૦-તત્ર-તેષુ જાઙ્ગલાનૂપસાધારણેષુ મધ્યે, જાઙ્ગલા બદ્ધમલાઃ- ગ્રથિતં પુરીષં કુર્વન્તિ| શીતવીર્યા લઘવઃ| સન્નિપાતે હિતાઃ| કિમ્ભૂતે? પિત્તોત્તરે,-પિત્તાધિકે| તથા વાતો મધ્યો યસ્મિંસ્તસ્મિન્ મધ્યમમરુતિ| તથા કફાનુગે,-કફોઽનુગો-અબલો હીનો, યસ્મિંસ્તસ્મિન્ સ્વલ્પશ્લેષ્મણિ|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| દીપનઃ કટુકઃ પાકે ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ||૫૬||

સ૦-શશોઽગ્નિદીપનઃ પાકે કટુકો, ગ્રાહી, રૂક્ષઃ, શીતશ્ચ| ગ્રાહિશીતત્વં ચાસ્ય જાઙ્ગલત્વાદેવ લબ્ધમપ્યતિશયાર્થં પુનરિહોપાત્તમ્| સ્વાદુકષાયત્વાદિકમેષામિહ યુક્ત્યોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭) સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તમ્| યથા-"તત્ર બદ્ધમલા રુચ્યા માંસાનામુત્તમા હિમાઃ| કષાયસ્વાદુવિશદા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ|| તામ્રોઽત્ર હરિણઃ કૃષ્ણસ્ત્વેણો હૃદ્યસ્ત્રિદોષજિત્| લઘીયાન્ ષડ્રસશ્ચાસૌ, ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ|| કટુપાકોઽગ્નિકૃત્પથ્યઃ સન્નિપાંતેઽનિલાવરે|" ઇતિ|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ઈષદુષ્ણગુરુસ્નિગ્ધા બૃંહણા વર્તકાદયઃ| તિત્તિરિસ્તેષ્વપિ વરો મેધાગ્નિબલશુક્રકૃત્||૫૭|| ગ્રાહી વર્ણ્યોઽનિલોદ્રિક્તસન્નિપાતહરઃ પરમ્| |૫૮|

સ૦-વર્તકાદારભ્ય યાવજ્જાઙ્ગલસમાપ્તિસ્તાવત્સર્વે ઔષ્ણ્યગૌરવસ્નિગ્ધત્વૈરલ્પૈર્યુક્તાઃ| તેષ્વપિ મધ્યે તિત્તિરિઃ શ્રેષ્ઠો મેધાદિકરશ્ચ| તથા, સઙ્ગ્રહી| તથા, વર્ણ્યો વાતાધિકસન્નિપાતહરશ્ચ| સ ચ તિત્તિરિર્ધન્વન્યાનૂપે ચ દેશે વિચરતિ, અતઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણો ગુરુર્બૃંહણશ્ચ| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"ધન્વાનૂપવિચારિત્વાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણગુરુબૃંહણઃ|"ઇતિ|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદ્દશામ્||૫૮||

સ૦-શિખી-બર્હી, નાતિપથ્યઃ| શ્રોત્રાદીનાં પથ્યઃ| વયસઃ રતમ્ભનકારિત્વેન પથ્યઃ|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

તદ્વચ્ચ કુક્કુટો વૃષ્યઃ| |૫૯|

સ૦-તદ્વચ્ચ કુક્કુટો-મયૂરતુલ્યગુણો વૃષ્યશ્ચ|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ગ્રામ્યસ્તુ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ| |૫૯|

સ૦-ગ્રામ્યઃ પુનઃ કુક્કુટઃ શ્લેષ્મલો ગુરુશ્ચ|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| મેધાઽનલકરા હૃદ્યાઃ ક્રકરાઃ સોપચક્રકાઃ||૫૯||

સ૦-ક્રકરા ઉપચક્રકાશ્ચ મેધામગ્નિં ચ કુર્વન્તિ હૃદ્યાશ્ચ|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

ગુરુઃ સલવણઃ કાણકપોતઃ સર્વદોષકૃત્| |૬૦|

સ૦-કાણઃ કપોતો ગુરુરીષલ્લવણસ્ત્રિદોષકૃચ્ચ|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| ચટકાઃ શ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધા વાતઘ્નાઃ શુક્રલાઃ પરમ્||૬૦||

સ૦-ચટકાઃ શ્લેષ્મલત્વાદિગુણયુક્તા અતિશયેન શુક્રકૃતશ્ચ|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્| મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ કફપિત્તલાઃ||૬૧||

સ૦-અતઃ-અનન્તરમ્, બિલેશયાદ્યા વર્ગા યથોત્તરં ગુરુત્વેન ઉષ્ણત્વેન સ્નિગ્ધત્વેન મધુરત્વેન ચાધિકાઃ| યો યસ્માદુત્તરો વર્ગઃ , સ તસ્માદ્ગુરુત્વાદિભિરધિક ઇત્યર્થઃ| તથા, યથોત્તરમેવ મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાશ્ચ|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

એવં વર્ગપઞ્ચકસ્ય સામાન્યગુણાનુક્ત્વા, અપવાદમાહ- શીતા મહામૃગાસ્તેષુ, ક્રવ્યાદપ્રસહાઃ પુનઃ| લવણાનુરસાઃ પાકે કટુકા માંસવર્ધનાઃ||૬૨|| જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પરં હિતાઃ| |૬૩|

સ૦-તેષુ વર્ગેષુ મધ્યે મહામૃગાઃ શીતવીર્યાઃ| ક્રવ્યં-આમમાંસં ભુઞ્જતે યે, તે ક્રવ્યાદાઃ| ક્રવ્યાદાસ્તુ યે પ્રસહાઃ-માર્જારગૃધ્રોલૂકાદયઃ, તે લવણાનુરસાઃ પાકે કટુકા માંસવર્ધનાશ્ચાતિતરામ્| જીર્ણાર્શઃપ્રભ્રુત્યામયાનામતિશયેન હિતાઃ|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્||૬૩|| શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃંહણ્મ્| |૬૪|

સ૦-નાતિશબ્દોઽત્રેષદર્થે| યદિ તુ પ્રતિષેધનમાત્રમભીષ્ટમભવિષ્યદાચાર્યસ્ય, તતો નઞ એવ કેવલસ્યોપાદાનમકરિષ્યત્| તસ્માદીષદર્થ એવ વિવક્ષિતઃ| અત એવં વ્યાખ્યાનયન્તિ, યથા-અનતિદગ્ધો ગ્રામ ઇતિ| અદોષલમિતિ અલ્પદોષલમ્, (પથ્યમિત્યર્થઃ| તથા ચ હારીતઃ-"ત્રિદોષનુદ્દેહધાતુસામાન્યાચ્છાગલં લઘુ|" ઇતિ| અન્યે તુ ચરકમતમનુસરન્ત એવં વ્યાખ્યાનયન્તિ,-અદોષલમિતિ નઞ્ ઈષદર્થે, કિઞ્ચિચ્છીતગુરુત્વાદલ્પદોષલમ્| યથા-અવૃક્ષો ગ્રામ ઇતિ|) શરીરસ્ય ધાતુઃ શરીરધાતુઃ, પ્રકૃતત્વાત્પુરુષશરીરસ્ય માંસાખ્યો ધાતુઃ, તસ્ય સામાન્યાત્-તુલ્યત્વાત્, આજં માંસમનભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચ| ગુણકૃતં ચાત્ર સામાન્યં ગૃહ્યતે, ન દ્રવ્યકૃતમ્| દ્રવ્યકૃતે હિ સામાન્યે ગૃહ્યમાણે તુરગોરગાદિમાંસમપિ પુરુષશરીરધાતોર્માસાખ્યસ્ય માંસત્વેન ભવતીતિ તદ્પ્યમભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચ સ્યાત્, ન કેવલમાજં માંસમ્| ગુણકૃતે તુ સામાન્યે ગૃહીતે શરીરધાતુ સામન્યાદાજમેવ માંસમનભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચેતિ વક્તું યુજ્યતે| માંસગ્રહણં ચાત્રોપલક્ષણાર્થમ્| ન કેવલમાજં માંસં પુરુષશરીરધાતુના માંસાખ્યેન તુલ્યમ્, યાવદન્યેઽપિ યે છાગશરીરગતા ધાતવસ્તેઽપિ મનુષ્યશરીરધાતુના તુલ્યગુણાઃ, તેઽપ્યનભિષ્યન્દિનો બૃંહણાશ્ચ| અનયા ભઙ્ગ્યા પુરુષમાંસસ્યાપ્યાચાર્યેણાત્ર ગુણા ઉક્તાઃ| નનુ, બૃંહણં યદ્દ્રવ્યં તદ્ભૌમાપ્યમભિષ્યન્દિ ચ| અપામેવાઽસાધારણો ધર્મઃ સ્રવણરૂપઃ| તત્કથમનભિષ્યન્દીત્યુક્તમ્ ? બ્રૂમઃ| દ્રવ્યપ્રભાવાત્| ઈદૃશોઽયં દ્રવ્યપ્રભાવો યદ્બૃંહણમપિ દ્રવ્યમનભિષ્યન્દીતિ|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| વિપરીતમતો જ્ઞેયમાવિકં બૃંહણં તુ તત્||૬૪||

સ૦-અતઃ-આજમાંસાત્, વિપરીતમાવિકં માંસં-અત્યુષ્ણસ્નિગ્ધગુરુ સદોષલમભિષ્યન્દિ ચેતિ| બૃંહણત્વસ્યાપિ વિપર્યયે પ્રાપ્તે તદપવાદમાહ-બૃંહણં તુ તદિતિ| તુશબ્દોઽવધારણે| બૃંહણમેવ તદિત્યર્થઃ|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિવિષમજ્વરપીનસાન્| કાર્શ્યં કેવલવાતાંશ્ચ ગોમાંસં સન્નિયચ્છતિ||૬૫||

સ૦-ગોમાસં શુષ્કકાસાદીન્નિયચ્છતિ|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

ઉષ્ણો ગરીયાન્મહિષઃ સ્વપ્નદાર્ઢ્યબૃહત્ત્વકૃત્| |૬૬|

સ૦-મહિષ ઉષ્ણો ગુરુતરઃ સ્વપ્નાદીંશ્ચ કરોતિ| ગુરુ શબ્દાદીયસુનિ "પ્રિયસ્થિર" ઇત્યાદિના ગરાદેશઃ| દાર્ઢ્યમિતિ "વર્ણદૃઢ" ઇત્યાદિના ષ્યઞ્|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| તદ્વદ્વરાહઃ શ્રમહા રુચિશુક્રબલપ્રદઃ||૬૬||

સ૦-વરાહઃ-સૂકરઃ, તદ્વત્-મહિષગુણો, જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| તથા, શ્રમહા રુચ્યાદિપ્રદશ્ચ|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

મત્સ્યાઃ પરં કફકરાઃ| |૬૭|

સ૦-"ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્|" ઇત્યનેન ગ્રન્થેનાતિગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરત્વમતિમૂત્રશુક્રકૃત્ત્વમતિબલ્યત્વમતિવાતઘ્નત્વમતિકફપિત્તલત્વં ચ મત્સ્યાનામુક્તમ્| "પરં કફકરાઃ" ઇત્યનેનાઽતઃ કફકૃત્તમા મત્સ્યા ઇતિ બોધયતિ| સઙ્ગ્રહે સ્પષ્ટાર્થમેવમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"કફપિત્તકરા મત્સ્યાઃ પરં પવનનાશનાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

ચિલિચીમસ્ત્રિદોષકૃત્| |૬૭|

સ૦-ચિલિચીમસંજ્ઞો મત્સ્યસ્ત્રિદોષકરઃ|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| લાવરોહિતગોધૈણાઃ સ્વે સ્વે વર્ગે વરાઃ પરમ્||૬૭||

સ૦-લાવાદયઃ સ્વસ્વવર્ગેષુ વરતરાઃ| તત્ર લાવો-વિષ્કિરેષ્વતિશ્રેષ્ઠઃ, રોહિતો-મત્સ્યેષુ| સ હિ પ્રતિસ્રોતોવિચારી આકાશપ્લવનશ્ચ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"પ્રતિસ્રોતોવિચારિત્વાદાકાશપ્લવનેન ચ| રોહિતઃ પ્રવરસ્તેષામ્" ઇતિ| ગોધા ચ-બિલેશયેષુ વરા| એણો-મૃગેષ્વિતિ|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

માંસં સદ્યોહતં શુદ્ધં વયઃસ્થં ચ ભજેત્| |૬૮|

સ૦-માંસં સદ્યોહતં ભજેત્, સદ્યોહતસ્ય માંસં ભજેદિત્યર્થઃ| તથા, શુદ્ધં-સ્નાય્વસ્થ્યાદિરહિતમ્| તથા, વયસિ તિષ્ઠતીતિ વયઃસ્થમ્,- યદ્યપિ સર્વં માંસં વયઃસ્થમેવ, તથાઽપીહ વયઃસ્થમિત્યુક્ત્યા શોભનં તરુણં વય ઇતિ ગમ્યતે| તસ્માદ્યૂનઃ પ્રાણિનો માંસં ભજેત્, ન બાલવૃદ્ધયોરિતિ|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

ત્યજેત્| મૃતં કૃશં ભૃશં મેદ્યં વ્યાધિવારિવિષૈર્હતમ્||૬૮||

સ૦-મૃતં-સ્વયં મૃતં ન ભજેત્, અવિજ્ઞાતસ્વરૂપેણ વ્યાધિનામૃતસ્ય પ્રાણિનો યન્માંસં તત્ત્યજેદિત્યર્થઃ| કૃશં-દુર્બલં ન ભજેત્| તથા, ભૃશં મેદ્યં-અતિમેદુરં માસં ત્યજેત્| તથા, વ્યાધિના-વિજ્ઞાતસ્વરૂપેણ હતસ્ય, વારિણા વિષેણ ચ હતસ્ય, નિર્જીવીકૃતસ્ય, યન્માંસં તત્ત્યજેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ,અ.૭) હંસાદીનાં વિશેષા ઉક્તાઃ| યથા-"હંસઃ સ્વરકરઃ પિત્તરક્તજિન્મધુરો હિમઃ| કુલીરઃ પરમં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો ગુરુઃ|| ગોધા નિયચ્છતિ વિષં મૂષકઃ શુક્રવર્ધનઃ| ગુરુણ્યણ્ડાનિ બાલાનાં કષાયમધુરં પલમ્|| વૃદ્ધાનાં સ્નાયુભૂયિષ્ઠમબલ્યં ગુરુ દોષલમ્|" ઇતિ|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે ગુરુણી, ગર્ભિણી ગુરુઃ| લઘુર્યોષિચ્ચતુષ્પાત્સુ, વિહઙ્ગેષુ પુનઃ પુમાન્||૬૯|| શિરઃસ્કન્ધોરુપૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્નોશ્ચ ગૌરવમ્| તથાઽઽમપક્વાશયયોર્યથાપૂર્વં વિનિર્દિશેત્||૭૦|| શોણિતપ્રભૃતીનાં ચ ધાતૂનામુત્તરોત્તરમ્| માંસાદ્ગરીયો વૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃદ્ગુદમ્||૭૧|| ઇતિ માંસવર્ગઃ||૩||

સ૦-પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે યથાસંખ્યં ગુરુણી| પૂર્વં ચ પશ્ચં ચ પૂર્વપશ્ચે, તયોરર્ધે| પુંસઃ પૂર્વાર્ધં ગુરુ, સ્ત્રિયઃ પશ્ચાર્ધં ગુર્વિત્યર્થઃ| ગર્ભિણી ગુરુઃ-ગર્ભિણીમાંસં ગુરુ| ચત્વારઃ પાદા યેષાં તે ચતુષ્પાદઃ, તેષુ ચતુષ્પાત્સુ-ગવાદિષુ મધ્યે, સ્ત્રી લઘુઃ| ચતુષ્પાદિતિ "સંખ્યાસુ પૂર્વસ્ય" ઇત્યન્તલોપઃ| વિહઙ્ગેષુ-દ્વિજેષુ તુ, પુમાન્ લઘુઃ| શિરઃપ્રભૃતીનાં માંસાનાં યથાપૂર્વં ગુરુત્વં નિર્દિશેત્| એવં સક્થ્યાદિમાંસેભ્યઃ શિરોમાંસં ગુરુતમમિત્યવતિષ્ઠતે| આમપક્વાશયયોશ્ચ યથાપૂર્વં ગુરુત્વનિર્દેશઃ| તેન પક્વાશયાદામાશયો ગુરુઃ| રક્તાદીનાં ધાતૂનાં યથોત્તરં ગુરુત્વં નિર્દિશેત્| તેન લોહિતાન્માંસં ગુરુ, માંસાન્મેદ ઇત્યાદિ| "માંસાદ્ગરીયો વૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃદ્ગુદમ્|" ઇત્યત્રાઽપ્યુત્તરોત્તરમિત્યનુવર્તતે| તેન માંસાદ્ગુરુતરો વૃષણઃ તસ્માન્મેઢ્રઃ, યાવત્સર્વગરિષ્ઠં ગુદં નિર્દિશેદિતિ| ઇતિ માંસવર્ગઃ| માંસવર્ગાદનન્તરં શકવર્ગો નિગદ્યતે--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

અથ શાકવર્ગઃ| શાકં પાઠાશઠીસૂષાસુનિષણ્ણસતીનજમ્| ત્રિદોષઘ્નં લઘુ ગ્રાહિ સરાજક્ષવવાસ્તુકમ્||૭૨||

સ૦-પાઠાદિજં શાકં ત્રિદોષહરં લઘુ ગ્રાહિ ચ| તદ્વત્ રાજક્ષવકવાસ્તુકે|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

સુનિષણ્ણોઽગ્નિકૃદ્વૃષ્યસ્તેષુ| |૭૩|

સ૦-તેષુ મધ્યે, સુનિષણ્ણઃ-સ્વસ્તિકાખ્યો, જલમધ્યે ભવતિ| પત્રૈશ્ચાઙ્ગેરીતુલ્યોઽગ્નિકરો વૃષ્યઃ|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

રાજક્ષવઃ પરમ્| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નઃ|૭૩|

સ૦-રાજક્ષવઃ-ક્ષુદ્વિબોધનો રાજશાકાખ્યઃ, પરં-અત્યર્થં, ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નઃ|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| વર્ચોભેદિ તુ વાસ્તુકમ્||૭૩||

સ૦-વાસ્તુકં તુ-પુનઃ રક્તવાસ્તુકાખ્યં, વર્ચોભેદિ-પુરીષસ્ય ભેદનમ્|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

હન્તિ દોષત્રયં કુષ્ઠં વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયની| કાકમાચી સરા સ્વર્યા|૭૪|

સ૦-કાકમાચીં ત્રિદોષઘ્ની, કુષ્ઠનાશિની, બૃષ્યા, કિઞ્ચિદુષ્ણા, સરા-ભેદિની, સ્વરહિતા ચ| સ્વાસ્થ્યસંવાહકત્વેન ચ રસાયનસદૃશી|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| ચાઙ્ગેર્યમ્લાઽગ્નિદીપની||૭૪|| ગ્રહણ્યર્શોઽનિલશ્લેષ્મહિતોષ્ણા ગ્રાહિણી લઘુઃ| |૭૫|

સ૦-ચાઙ્ગેરી-ક્ષુદ્રામ્લિકા, અમ્લા, અગ્નિદીપની, ગ્રહણ્યાદિષુ હિતા, ઉષ્ણવીર્યા, સઙ્ગ્રાહિણી, લઘ્વી ચ|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| પટોલસપ્તલારિષ્ટશાર્ઙ્ગેષ્ટાવલ્ગુજાઽમૃતાઃ||૭૫|| વેત્રાગ્રબૃહતીવાસાકુતિલીતિલપર્ણિકાઃ| મણ્ડૂકપર્ણીકર્કોટકારવેલ્લકપર્પટાઃ||૭૬|| નાડીકલાયગોજિહ્વાવાર્તાકં વનતિક્તકમ્| કરીરં કુલકં નન્દી કુચૈલા શકુલાદની||૭૭|| કટિલ્લં કેમ્બુકં શીતં સકોશાતકકર્કશમ્| તિક્તં પાકે કટુ ગ્રાહિ વાતલં કફપિત્તજિત્||૭૮||

સ૦-પટોલાદીનિ કર્કશાન્તાન્યષ્ટાવિંશતિઃ શીતવિર્યાણિ તિક્તાનિ પાકે કટૂનિ ગ્રાહીણિ વાતલાનિ કફપિત્તઘ્નાનિ ચ| સપ્તલા-સાતલા| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા-અઙ્ગારવલ્લિકા| અવલ્ગુજો-બાકુચી| અમૃતા-ગુડૂચી| વેત્રો-વંશસદૃશઃ, તસ્યાગ્રમ્| વાસા-વૃષઃ| કુતિલી-સૂક્ષ્મતિલજાતિઃ| તિલપર્ણી-બદરકઃ| મણ્ડુકપર્ણીં-મણ્ડૂકી, આદિત્યવલ્લી| કર્કોટકારવેલ્લકેપુનઃ પ્રથિતે એવ| પર્પટઃ-શીતપ્રિયાખ્યઃ| નાડીકલાયં-સકુલાક્ષકઃ સુવર્ચલાભેદઃ| ગોજિહ્વા-ગોધૂમિકા, "ગોધૂમિકા તુ ગોજિહ્વા ગોજી ક્રોષ્ટુકમૂલિકા|" વનતિક્તકં-વત્સકઃ| કુલકં-કાકતિન્દુકઃ| નન્દી-જયવૃક્ષશ્ચશબ્દિતઃ| કુચૈલા-પાઠા| શકુલાદની-કટુકા| કટિલ્લં-દીર્ઘપત્રા વર્ષાભૂઃ| કોશાતકોઘણ્ટોલિઃ| કર્કશઃ-કમ્પિલ્લકઃ|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

હૃદ્યં પટોલં કૃમિનુત્સ્વાદુપાકં રુચિપ્રદમ્| |૭૯|

સામાન્યગુણાનુક્ત્વા કેષાંચિદ્ગુણકર્મવિશેષમાહ- સ૦-પટોલં હૃદ્યાદિગુણયુક્તમ્| મુનિના (?) તુ ત્રિદોષશમનત્વમુક્તમ્-"પટોલપત્રં પિત્તઘ્નં વલ્લી ચાસ્ય કફાપહા| ફલં ત્રિદોષશમનં મૂલં ચાસ્ય વિરેચનમ્||" ઇતિ|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| પિત્તલં દીપનં ભેદિ વાતઘ્નં બૃહતીદ્વયમ્||૭૯||

સ૦-બૃહતીદ્વયં,-સ્થૂલબૃહતી-મહોટિકાખ્યા, ક્ષુદ્રબૃહતી-કણ્ટકારિકાખ્યા| તદેતદુભયં પિત્તકરમગ્નિદીપનં શકૃદાદીનાં ભેદનં વાતઘ્નં ચ|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

વૃષં તુ વમિકાસઘ્નં રક્તપિત્તહરં પરમ્| |૮૦|

સ૦-વૃષં છર્દિકાસૌ હન્તિ| રક્તપિત્તં ચાત્યર્થં જયતિ|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| કારવેલ્લં સકટુકં દીપનં કફજિત્પરમ્||૮૦||

સ૦-કારવેલ્લમીષદ્રસે કટુકમગ્નિદીપ્તિકરમતિશ્લેષ્મઘ્નમ્|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

વાર્તાકં કટુ તિક્તોષ્ણં મધુરં કફવાતજિત્| સક્ષારમગ્નિજનનં હૃદ્યં રુચ્યમપિત્તલમ્||૮૧||

સ૦-વાર્તાકં રસે કટુ તિક્તમુષ્ણવીર્યં મધુરં વાતશ્લેષ્મઘ્નમ્| સહ ક્ષારેણ વર્તતે સક્ષારં,-કિઞ્ચિત્ક્ષારત્વયુક્તમ્| અગ્નિજનનમ્| હૃદ્યં-હૃદયાય હિતમ્| રુચ્યં-રુચિકૃત્| અપિત્તલં-નઞીષદર્થે, કિઞ્ચિત્પિત્તકરમિત્યર્થઃ| નનુ, સહ ક્ષારેણ વર્તતે ઇત્યત્ર સક્ષારમિત્યેવં કથમુક્તમ્ ? યાવતા ક્ષારો દ્રવ્યમ્| તથા ચ પ્રાગુક્તં ક્ષરણાદિત્યાદિ| ન દ્રવ્યં દ્રવ્યેણ સહ વર્તતે| તથા ચ ગુણાનામેવાયં ધર્મો યદ્દ્રવ્યાશ્રિતત્વં નામ| તસ્માત્ સક્ષારમિત્યયુક્તમિવ મન્યામહે| અત્રાઽઽચક્ષ્મહે| ક્ષારશબ્દેનાત્ર ક્ષારધર્મ ઉપલક્ષ્યતે વિસ્રાવણાદ્યાત્મકઃ| યદ્વશાત્ સક્ષારમિતિ દ્રવ્યં વ્યપદિશ્યતે| તસ્માત્સક્ષારમિત્યુપપન્નમ્|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

કરીરમાધ્માનકરં કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| |૮૨|

સ૦-કરીરં-ગૂઢપત્રાખ્યમ્, આધ્માનકરં રસે કષાયમધુરતિક્તકમ્|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ||૮૨||

સ૦-કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ ચ| અનયોશ્ચ પિત્તકારિત્વં વાતકફઘ્નત્વં ચ વેદ્યમ્| તથા હિ-પ્રાયેણ યદુષ્ણં ગુડૂચ્યાદિદ્રવ્યં, તત્પિત્તલં વાતકફહરં ચ દૃષ્ટમ્| તથા ચાહ મુનિઃ(?)-"કફવાતનુદવલ્ગુજઃ" ઇતિ| તદેવમન્યત્રાપ્યૌચિત્યેન દોષકરત્વાદિ કલ્પ્યમ્| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) ચાન્યેઽપ્યુક્તાઃ| યથા-"સતરૂઢં કદમ્બં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| કુમારજીવલોણિકા નલિની ચુચુપર્ણિકા|| સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ| શ્યામાશાલ્મલિકાશ્મર્યફઞ્જીકર્ણિકયૂથિકાઃ| વૃક્ષાદનીક્ષીરવૃક્ષબિમ્બીતનિકવૃક્ષકાઃ| રોધ્રઃ શણઃ કર્બુદારઃ સશેલુર્વૃષમૂષિકા|| ભલ્લાતકઃ કોવિદારઃ કમલોત્પલકિંશુકમ્| પટોલાદિગુણં સ્વાદુ કષાયં પિત્તજિત્પરમ્|| વાતપિત્તહરા ભણ્ડી પર્વિણી પર્વપુષ્પિકા| લઘુરુષ્ણા સરા તિક્તાસોરુબૂકા ચ લાઙ્ગલી| વાતલૌ કટુતિક્તામ્લભેદિનૌ તિલવેતસૌ| વિશ્વરાસ્નાબલાશાકં વાતઘ્નમતિસારનુત્|| વાતં વત્સાદની હન્યાત્કફં કણ્ડીરચિત્રકૌ|" ઇતિ| મુનિના ચાન્યેઽપ્યુક્તાઃ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૦૨)-"ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપદ્માદિપલ્લવાઃ| કષાયાઃ સ્તમ્ભનાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તાતિસારિણામ્||" ઇતિ| તથા, સુશ્રુતે ગદિતમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૮૨)-"કરીરકુસુમં જ્ઞેયં કફપિત્તહરં લઘુ| આગસ્ત્યં નાતિશીતોષ્ણં નક્તાન્ધાનાં પ્રશસ્યતે|| ચાતુર્થકજ્વરહરં નસ્યયોગેન શીલિતમ્| રાજવૃક્ષસ્ય નિમ્બસ્ય શિગ્રોઃ સિંહમુખસ્ય ચ|| કફપિત્તહરં પુષ્પં કુષ્ઠઘ્નં કુટજસ્ય ચ| શ્રેયસી તિલપર્ણી ચ બિલ્વપત્રં ચ વાતનુત્||" ઇતિ|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

તણ્ડુલીયો હિમો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુઃ| મદપિત્તવિષાસ્રઘ્નઃ|૮૩|

સ૦-તણ્ડુલીયો-મણ્ડીરકાખ્યઃ, શીતવીર્યો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુર્મદાદિનાશનશ્ચ|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

મુઞ્જાતં વાતપિત્તજિત્||૮૩|| સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ સ્વાદુ બૃંહણં શુક્રકૃત્પરમ્| |૮૪|

સ૦-મુઞ્જાતં વાતપિત્તહૃત્ સ્નિગ્ધાદિગુણયુતમતિશુક્રકૃચ્ચ|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| ગુર્વી સરા તુ પાલઙ્ક્યા|૮૪|

સ૦-પાલઙ્ક્યા ગુર્વી| તથા, સરા-શકૃદાદિભેદિની| તુશબ્દઃ પિચ્છિલશ્લેષ્મલહિમાદીનાં સઙ્ગ્રહોક્તાનાં સમુચ્ચયાર્થઃ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"પાલઙ્ક્યા પિચ્છિલા ગુર્વી શ્લેષ્મલા ભેદિની હિમા|" ઇતિ|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| મદઘ્ની ચાપ્યુપોદકા||૮૪||

સ૦-ઉપોદકા મદનાશિની| અપિશબ્દાત્ ગુર્વી સરા ચ| ઉપોદકા-મયાલી, ખણ્ડપાલઙ્ક્યેતિ પ્રથિતા|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

પાલઙ્ક્યાવત્સ્મૃતશ્ચઞ્ચુઃ સ તુ સઙ્ગ્રહણાત્મકઃ| |૮૫|

સ૦-ચઞ્ચુઃ પાલઙ્ક્યાસદૃશો ગુણૈઃ સ્મૃતઃ| સ પુનશ્ચઞ્ચુઃ સઙ્ગ્રહણાત્મકો-ન ભેદી|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| વિદારી વાતપિત્તઘ્ની મૂત્રલા સ્વાદુશીતલા||૮૫|| જીવની બૃંહણી કણ્ઠ્યા ગુર્વી વૃષ્યા રસાયનમ્| |૮૬|

સ૦-વિદારી-શૃગાલિકા, વાતપિત્તહરા મૂત્રલાદિગુણયુક્તા રસાયનં ચ| કન્દસ્યૈવાયં ગુણનિર્દેશો બોધ્યઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૧૭)-"જીવનો બૃંહણો વૃષ્યો બલ્યઃ શસ્તો રસાયનમ્| વિદારિકન્દઃ કણ્ઠ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ||" ઇતિ|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા||૮૬||

સ૦-જીવન્તી ચક્ષુષ્યાદિગુણયુક્તા| યા મધુ્રા સા શીતવીર્યા ચ| યા ત્વમધુરા સા એભિર્ગુણૈઃ કિઞ્ચિદૂના| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા| શાકાનાં પ્રવરા, ન્યૂના દ્વિતીયા કિઞ્ચિદેવ તુ||" ઇતિ| મુનિના તુ જીવન્ત્યાઃ શતાવર્યાદ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરત્વમગાદિ| તત્પાઠો હિ (ચ,સૂ.અ.૨૭|૧૦૪)-"ભણ્ડીશતાવરીશાકં બલાજીવન્તિજં ચ યત્| પર્વણ્યાઃ પર્વપુષ્પ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરં મતમ્||" ઇતિ|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

કૂષ્માણ્ડતુમ્બકાલિઙ્ગકર્કાર્વેર્વારુતિણ્ડિશમ્| તથા ત્રપુસચીનાકચિર્ભટં કફવાતકૃત્||૮૭|| ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ| |૮૮|

સ૦-કૂષ્માણ્ડાદિકં કફવાતકૃત્ ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ ચ|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

અત્ર વિષેશમાહ | વલ્લીફલાનાં પ્રવરં કૂષ્માણ્ડં વાતપિત્તજિત્||૮૮|| બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષ્યમ્| |૮૯|

સ૦-વલ્લીફલાનાં મધ્યે કૂષ્માણ્ડં-પુષ્પફલસંજ્ઞ વરમ્| તથા, વાતપિત્તહરં બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષ્યં ચ|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

ત્રપુસં ત્વતિમૂત્રલમ્| |૮૯|

સ૦-ત્રપુસં પુનરતિશયેન મૂત્રલમ્|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| તુમ્બં રૂક્ષતરં ગ્રાહિ કાલિઙ્ગૈર્વારુચિર્ભટમ્||૮૯|| બાલં પિત્તહરં શીતં વિદ્યાત્પક્વમતોઽન્યથા| |૯૦|

સ૦- તુમ્બં-અલાબુસંજ્ઞં રૂક્ષતરમ્| એર્વારુકાદ્યપિ રૂક્ષમ્, તુમ્બં ત્વતિશયેનેત્યર્થઃ| તથા, ગ્રાહિ| પૂર્વાણિ તુ સામાન્યગુણોક્ત્યા ભેદીન્યેવ| ચરકમુનિમતાનુસારિણસ્ત્વેવં વ્યાચક્ષતે,-તુમ્બં રૂક્ષતરમ્, કાલિઙ્ગૈર્વારુચિર્ભટં ગ્રાહીતિ| કાલિઙ્ગં- કર્ચરમ્| એર્વારુઃ-કર્કટિકા| ચિર્ભટં-ડઙ્ગરમ્, માલવેષુ પ્રસિદ્ધમ્, અતિપ્રસિદ્ધં જાલન્ધરાદિષુ| એતચ્ચ બાલં-અસમ્પૂર્ણરસાદિ, પિત્તહરં શીતવીર્યં ચ| અતો-બાલાદ્વિપરીતમ્, પક્વં પિત્તકરમુષ્ણવીર્યં ચેત્યર્થઃ| સુશ્રુતેનોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૧૮)-" નીલં યત્ત્રપુસં બાલં વૃષ્યં પિત્તહરં મતમ્| તત્પાણ્ડુ કફકૃજ્જીર્ણમમ્લં પિત્તકરં સ્મૃતમ્||" ઇતિ|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| શીર્ણવૃન્તં તુ સક્ષારં પિત્તલં કફવાતજિત્||૯૦|| રોચનં દીપનં હૃદ્યમષ્ઠીલાઽનાહનુલ્લઘુ| |૯૧|

સ૦-શીર્ણવૃન્તં-કર્ચરમ્, ઈષત્ક્ષારં પિત્તલં કફવાતઘ્નં ચ| રુચિકરમગ્નિદીપ્તિકૃત્ હૃદ્યમ્, અષ્ઠીલામાનાહં ચ હન્તિ, લઘુ ચ|| "ઘનોઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ટીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ|" ઇતિ (હૃ. નિ. હ. ૧૧|૬૦) અષ્ઠીલાલક્ષણમ્| સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્| ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે " ઇતિ (હૃ. નિ. અ. ૧૧|૫૯) આનાહલક્ષમ્|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| મૃણાલબિસશાલૂકકુમુદોત્પલકન્દકમ્||૯૧|| નન્દીમાષકકેલૂટશૃઙ્ગાટકકસેરુકમ્| ક્રૌઞ્ચાદનં કલોડ્યં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ||૯૨||

સ૦-મૃણાલાદિ રૂક્ષં સઙ્ગ્રહણં શીતવીર્યં ગુરુ ચ| મૃણાલં દ્વિવિધં,-સૂક્ષ્મં સ્થૂલં ચ| તત્ર સૂક્ષ્મં-મૃણાલમ્, ઇતરત્-બિસમ્| શાલૂકં-પદ્મમૂલમ્| કુમુદકન્દમ્| કુમુદં-શશિપ્રિયમ્| ઉત્પલકન્દકં-રક્તોત્પલકન્દમ્| નન્દી-તુણ્ડેરિકા| માષકો-વાસ્તુલઃ| કેલૂટં-કિસ્મકસંજ્ઞમુદુમ્બરભેદઃ| શૃઙ્ગાટકં-ત્રિકોણાકૃતિ જલોદ્ભવં કન્દમ્| કસેરુકં-માગધમ્| ક્રૌઞ્ચાદનં-તમેદમ્| કલોડ્યં-પદ્મબીજમ્|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

કલમ્બનાલિકામાર્ષકુટિઞ્જરકુતુમ્બકમ્| ચિલ્લીલટ્વાકલોણીકાકુરૂટકગવેધુકમ્||૯૩|| જીવન્તઝુઞ્ઝ્વેડગજયવશાકસુવર્ચલાઃ| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ લક્ષ્મણમ્||૯૪|| સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ| શીતલં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||૯૫|| સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં નાતિદોષલમ્| |૯૬|

સ૦-કલમ્બાદિકં મધુરં રૂક્ષં કિઞ્ચિલ્લવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ ચ| શીતવિર્યં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ| મૂત્રપુરીષે સૃજતિ-બહિઃ ક્ષિપતિ| બિષ્ટભ્ય-ઉદરપ્રદેશે પિણ્ડીભૂય, જીર્યતિ-પરિણમતિ| પ્રાયોગ્રહણં કિઞ્ચિદેષાં મધ્યે નૈવંસ્વરૂપમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| કલમ્બં-કદમ્બઃ| નાલિકા-દીર્ઘનાલરૂપા કલમ્બુસંજ્ઞા| માર્ષો-ગન્ધારિકા| કુટિઞ્જરં-તામ્રમૂલકમ્| કુતુમ્બકો-દ્રોણપુષ્પી| ચિલ્લી-પૃથુપત્રં યવશાકં કુનામસંજ્ઞમ્| લટ્વાકો-ગુગ્ગુલુશાકમ્| લોણીકા-લોણારઃ| કુરુટકઃ-સ્થિતિવારકઃ| ગવેધુકં-તૃણધાન્યવિશેષઃ| જીવન્તો-બૃહદ્ગાન્ધારમ્| ઝુઞ્ઝુઃ-ઝુઞ્ઝુરુકઃ| એડગજઃ-પ્રપુન્નાટઃ| યવશાકં-હ્નસ્વપત્રા ચિલ્લી| સુવર્ચલા-રવિભક્તા| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ-નાનાવિધાનિ રક્તાલુકમધુકાલુકાદિભેદેન| સૂપ્યાનિ-મુદ્ગરાજમાષાદિપત્રાણી| લક્ષ્મણં-મધુયષ્ટિકા| એતચ્ચ સર્વં સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસમતિબહુસ્નેહં ચ નાત્યપથ્યમ્| સુશ્રુતે(?)ચોક્તમ્-"સંસ્કૃતં વેસવારેણ સસ્નેહં શાકમિષ્યતે| રાજિકાસક્તુભક્તાદિસંસ્કારં ચાનુવર્તતે||" ઇતિ|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| લઘુપત્રા તુ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુકસમા મતા||૯૬||

સ૦-લઘુપત્રા યા ચિલ્લી-યવશાકવિશેષઃ, સા તુ વાસ્તુકસમા ગુણૈર્મતા|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

તર્કારીવરુણં સ્વાદુ સતિક્તં કફવાતજિત્| |૯૭|

સ૦-તર્કારી-અરણિકા, વરુણઃ-તમાલઃ, સમાહારેણ તયોર્દ્વન્દ્વઃ| એતત્સ્વાદુ કિઞ્ચિત્તિક્તં કફવાતઘ્નં ચ|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| વર્ષાભ્વૌ કાલશાકં ચ સક્ષારં કટુતિક્તકમ્||૯૭|| દીપનં ભેદનં હન્તિ ગરશોફકફાનિલાન્| |૯૮|

સ૦-વર્ષાભ્વૌ-પુનર્નવે, તથા કાલશાકં, કિઞ્ચિત્ક્ષારં રસે ચ કટુતિક્તં વહ્નિદીપનં ભેદનં ગરાદીંશ્ચ હરતિ| કઠિલ્લોઽપિ વર્ષાભૂઃ સ ચ પ્રાગુક્તગુણઃ| તથા ચ નિઘણ્ટુઃ (ધન્વન્તરીયઃ વર્ગઃ ૧|૨૭૪)-"પુનર્નવા વિશાખશ્ચ કઠિલ્લઃ શશિવાટિકા| વૃશ્ચીરઃ ક્ષુદ્રવર્ષાભૂર્દીર્ઘપત્રઃ કઠિલ્લકઃ|| પુનર્નવોઽપરઃ ક્રૂરઃ સદ્યો મણ્ડલપત્રકઃ| શ્વેતમૂલો વર્ષકેતુર્મહાવર્ષાભુરુચ્યતે||" ઇતિ|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| દીપનાઃ કફવાતઘ્નાશ્ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ સરાઃ||૯૮||

સ૦-ચિરિબિલ્વઃ-પૂતિકરઞ્જઃ, તસ્યાઙ્કુરા વહ્નિદીપનાઃ કફવાતઘ્નાઃ સરાશ્ચ|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

શતાવર્યઙ્કુરાસ્તિક્તા વૃષ્યા દોષત્રયાપહાઃ| |૯૯|

સ૦-શતાવર્યા અઙ્કુરાઃ-પ્રરોહાઃ, તિક્તરસા વૃષ્યાઃ શુક્રકૃતસ્ત્રિદોષઘ્નાશ્ચ|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| રૂક્ષો વંશકરીરસ્તુ વિદાહી વાતપિત્તલઃ||૯૯||

સ૦-વંશકરીરો-વંશાઙ્કુરો, રૂક્ષો વિદાહી વાતપિત્તકૃત્|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

પત્તૂરો દીપનસ્તિક્તઃ પ્લીહાર્શઃકફવાતજિત્| |૧૦૦|

સ૦-પત્તુરો દીપનસ્તિક્તરસઃ પ્લીહાદિજિત્| પત્તૂરો-મત્સ્યાક્ષકઃ|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| કૃમિકાસકફોત્ક્લેદાન્ કાસમર્દો જયેત્સરઃ||૧૦૦||

સ૦-કાસમર્દઃ સરઃ કૃમ્યાદીંશ્ચ નાશયતિ| ઉત્ક્લેદઃસ્રોતસાં માલિન્યેનાર્દ્રત્વમ્|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

રૂક્ષોષ્ણમમ્લં કૌસુમ્ભં ગુરુ પિત્તકરં સરમ્| |૧૦૧|

સ૦-કુસુમ્ભશાકં રૂક્ષમુષ્ણવીર્યમમ્લં ગુરુ પિત્તકૃત્સરં ચ|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| ગુરૂષ્ણં સાર્ષપં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સર્વદોષકૃત્||૧૦૧||

સ૦-સાર્ષપં શાકં ગુરૂષ્ણવીર્યમ્| તથા, વિશં-શકૃત્, મૂત્રં ચ બધ્નાતિ| ત્રિદોષકૃચ્ચ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭) સક્ષારત્વમસ્યોક્તમ્| તત્પાઠો હિ-"સક્ષારમધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ ગુરુ સાર્ષપમ્|" ઇતિ| સુશ્રુતેન ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૩૮ ટીકા)-"કફઘ્નં સાર્ષપં શાકમાસુરં શાકમેવ ચ|" ઇતિ|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

યદ્બાલમવ્યક્તરસં કિઞ્ચિત્ક્ષારં સતિક્તકમ્| તન્મૂલકં દોષહરં લઘુ સોષ્ણં નિયચ્છતિ||૧૦૨|| ગુલ્મકાસક્ષયશ્વાસવ્રણનેત્રગલામયાન્| સ્વરાગ્નિસાદોદાવર્તપીનસાંશ્ચ|૧૦૩|

સ૦-યન્મૂલકં બાલં, અવ્યક્તરસં-અસ્ફુટાસ્વાદમ્, તથા કિઞ્ચિત્ક્ષારં-ઈષત્ક્ષારગુણયુક્તં કાર્યતોઽનુમીયમાનમ્, તથા સતિક્તં-ઈષત્તિક્તકં રસનેન્દ્રિયસ્ય કિઞ્ચિદુદ્વેજકમ્, તન્મૂલકં દોષાણાં હરં-દોષહરમ્, નાન્યાવસ્થમ્| બાલં મૂલકં દોષહરમિત્યનેનાસ્ય વિશિષ્ટા બાલાવસ્થા દોષહરત્વેન નિયમ્યતે| ન સર્વં બાલાવસ્થં દોષહરમ્, અપિ ત્વીદૃગ્રૂપમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ દોષયોર્હરં-દોષહરમ્, ઇત્યત્ર સમાસં કૃત્વા |વાતશ્લેષ્મઘ્નત્વમેવાસ્ય પ્રતિજાનતે| યતઃ કિઞ્ચિદુષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તકરત્વમસ્યાસ્ત્યેવ| કિઞ્ચિત્તિક્તરસોપેતત્વેન પિત્તકર્તૃત્વમસ્ય વ્યાહર્તું ન યુક્તમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ.૯|૨૫)-"રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ|" ઇતિ| એવં ચૈતન્મૂલકં વાતશ્લેષ્મઘ્નમેવ યુક્તમ્, ન તુ પિત્તહૃચ્ચ, ઇતિ તેષામભિપ્રાયઃ| એતચ્ચ મૂલકં ગુલ્માદીન્નિયચ્છતિ| પીનસાંશ્ચેતિ ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| અન્યાનપ્યેવંપ્રાયાન્ રોગાન્નિયચ્છતીતિ| સુશ્રુતસ્તુ (સૂ.અ.૪૬|૨૪૦)-સર્વદોષહરા લઘ્વી કણ્ઠ્યા મૂલકપોતિકા|" ઇતિ યદ્ભેદાન્તરમૂચે, તદપ્યત્રૈવ બાલમૂલકલક્ષણેઽન્તર્ભૂતમિતિ તન્ત્રકૃતેહ પૃથઙ્નોક્તમ્|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

મહત્પુનઃ||૧૦૩|| રસે પાકે ચ કટુકમુષ્ણવીર્યં ત્રિદોષકૃત્| ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ|૧૦૪|

સ૦-અવ્યક્તરસાદિલક્ષણાવસ્થાં વિહાય યાવદ્વ્યક્તરસાદ્યવસ્થં તત્સમ્પદ્યતે| તતોઽનન્તરં ક્રમેણ રસવિપાકયોઃ કટુકમુષ્ણવીર્યં તન્મૂલકં મહત્-વૃદ્ધં ત્રિદોષકૃદ્ ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ ભવતિ| વૃદ્ધસ્ય ચ મૂલકસ્યાનેકા અવસ્થાઃ સમ્ભવન્તિ| તત્ર ચાસ્યાદ્યાવસ્થાયાં કિઞ્ચિત્ત્રિદોષકૃત્ત્વમ્, અન્ત્યાવસ્થાયાં ત્વતિશયેન ત્રિદોષકૃત્ત્વં વેદ્યમ્| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) ત્વસ્ય સ્વાદુવિપાકિત્વમુક્તમ્| તત્પાઠે-"મહત્પુનઃ| રૂક્ષોષ્ણં કટુકં સ્વાદુ વિપાકે સર્વદોષકૃત્||" ઇતિ| તચ્ચામવિષયમ્|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| સ્નિગ્ધસિદ્ધં તદપિ વાતજિત્||૧૦૪||

સ૦-અપિશબ્દ એવાર્થે| તદેવ-મહન્મૂલકં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં વાતજિત્| સ્નિગ્ધં ચ તત્સ્વિન્નં ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમ્| ન ત્વસ્નિગ્ધસ્વિન્ન્માત્રમિત્યર્થઃ|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

વાતશ્લેષ્મહરં શુષ્કં સર્વમ્| |૧૦૫|

સ૦-સર્વં-બાલં વૃદ્ધં ચ મૂલકં, શુષ્કં સત્ વાતશ્લેષ્મહરમ્|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

આમં તુ દોષલમ્| |૧૦૫|

સ૦-આમં પુનર્મૂલકં હરિતકત્વેન યદ્ભક્ષ્યતે તદ્દોષલમ્| સર્વમિત્યત્રાયત્નકૃતેન સમ્બન્ધેન સમ્બધ્યતે| તેનાદોષલસ્ય બાલસ્યાપ્યામસ્ય દોષલત્વમ્, ન તુ વૃદ્ધસ્યૈવેત્યર્થઃ| મૂલકં નીલકણ્ઠાપરસંજ્ઞમ્|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| કટૂષ્ણો વાતકફહા પિણ્ડાલુઃ પિત્તવર્ધનઃ||૧૦૫||

સ૦-પિણ્ડાલુઃ કટુકો રસે, વીર્યે ચોષ્ણો, વાતકફઘ્નઃ પિત્તકરશ્ચ|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણમ્| ફણિજ્જાર્જકજમ્બીરપ્રભૃતિ ગ્રાહિ શાલનમ્||૧૦૬|| વિદાહિ કટુ રૂક્ષોષ્ણં હૃદ્યં દીપનરોચનમ્| દૃક્શુક્રકૃમિહૃત્તીક્ષ્ણં દોષોત્ક્લેશકરં લઘુ||૧૦૭||

સ૦-કુઠેરાદિ શાલનં ગ્રાહિ વિદાહિ કટુકં રસપાકયો રૂક્ષમુષ્ણવીર્યમ્ હૃદ્યમગ્નિદીપનં ચ| તથા, દૃગાદિહૃત્તીક્ષ્ણમ્| તથા, દોષાન્-વાતાદીન્, ઉત્ક્લેશયતિ-કોપયન્ સ્થાનાચ્ચાલયતિ, ઇતી દોષોત્ક્લેશકરમ્, લઘુ ચ| શાલનં-અવદંશઃ, યેન સહાન્નં ભોક્તું યુજ્યતે| કુઠેરો-વૈકુણ્ઠકઃ| શિગ્રુઃ-ફલપત્રકઃ| સુરસઃ-કૃષ્ણતુલસી| સુમુખઃ-કટુપત્રકઃ| આસુરી-રાજિકા| ભૂસ્તૃણં-ગુહ્યબીજકમ્| 'ફણિજ્જકો-મરિચકસ્તીક્ષ્ણગન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ|' આર્જકઃ-ખરપત્રકઃ| જમ્બીરઃ-કરપત્રકઃ| પ્રભૃતિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તા ગૃહ્યન્તે (સૂ.અ.૭)-"ધાન્યતુમ્બરુસાલેયયવાનીશૃઙ્ગબેરકાઃ| પર્ણાશો ગૃઞ્જનોઽજાજી કણ્ડીરં ગજપિપ્પલી|| ફણિજ્જાર્જકજમ્બીરખરાશ્વાકાલમાલિકાઃ| દીપ્યકઃ ક્ષવકો દ્વીપી બસ્તગન્ધાદિ બદ્ધવિટ્||" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"કટુતિક્તરસા શીતા કફપિત્તવિનાશિની| વિપાકે મધુરા લઘ્વી તસ્કરાઙ્ગુલિકા સ્મૃતા||" ઇતિ|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

હિધ્માકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વરુક્પૂતિગન્ધહા| સુરસઃ|૧૦૮|

સ૦-સુરસો હિધ્માદિઘ્નઃ| પૂતિગન્ધં-દૌર્ગન્ધ્યં, સૌરભ્યોત્પાદનાદ્ધન્તિ|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| સુમુખો નાતિવિદાહી ગરશોફહા||૧૦૮||

સ૦-સુમુખઃ-કટુપત્રાખ્યઃ, કિઞ્ચિદ્વિદાહી ગરશોફૌ ચ હન્તિ|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

આર્દ્રિકા તિક્તમધુરા મૂત્રલા ન ચ પિત્તકૃત્| |૧૦૯|

સ૦-આર્દ્રિકા-આર્દ્રધાનિકા, તિક્તમધુરા મૂત્રકરી પિત્તં ચ ન કરોતિ|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| લશુનો ભૃશતીક્ષ્ણોષ્ણઃ કટુપાકરસઃ સરઃ||૧૦૯|| હૃદ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધો રોચનદીપનઃ| ભગ્નસન્ધાનકૃદ્બલ્યો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ||૧૧૦|| કિલાસકુષ્ઠગુલ્માર્શોમેહક્રિમિકફાનિલાન્| સહિધ્માપીનસશ્વાસકાસાન્ હન્તિ રસાયનમ્||૧૧૧||

સ૦-લશુનોઽતિતીક્ષ્ણોઽત્યુષ્ણવીર્યઃ, કટુપાકરસઃ સરઃ- ભેદી, હૃદ્યાદિગુણયુક્તશ્ચ| કિલાસાદીન્ હન્તિ, રક્તપિત્તં ચ કરોતિ| કિલાસં-શ્વિત્રમ્| કન્દસ્યૈવાયં ગુણવીર્યનિર્દેશો બોધ્યઃ| પત્રમધ્યયોર્મધુરત્વાત્ ભૃશોષ્ણત્વાનુપપત્તિઃ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"પત્રે સક્ષારમધુરો મધ્યે મધુરપિચ્છિલઃ| તીક્ષ્ણોષ્ણો લશુનઃ કન્દે" ઇતિ|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણન્યૂનઃ શ્લેષ્મલો નાતિપિત્તલઃ| |૧૧૨|

સ૦-પલાણ્ડુઃ-ધવલાક્ષકાખ્યઃ, તદ્ગુણન્યૂનઃ,-તસ્ય-રસોનસ્ય ગુણાસ્તદ્ગુણાઃ, તૈર્હીનઃ| લશુનાત્કિઞ્ચિદ્ધીનગુણ ઇત્યર્થઃ| તથા શ્લેષ્મલો નાતિપિત્તં ચ કરોતિ| ન તુ લશુનવત્કફઘ્નોઽતિપિત્તકૃચ્ચ| કફવાતાર્શસાં સ્વેદે ભક્ષણે ચ પ્રભાવાત્પથ્યઃ| તન્ત્રાન્તરેઽન્યોઽપ્યુક્તઃ, યથા (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૬|૨૪૭)-"સ્નિગ્ધો રુચિષ્યઃ સ્થિરધાતુકારી બલ્યોઽથ મેધાકફપુષ્ટિદશ્ચ| સ્વાદુર્ગુરુઃ શોણિતપિત્તશસ્તઃ સપિચ્છિલઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરુક્તઃ"|| ઇતિ|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| કફવાતાર્શસાં પથ્યઃ સ્વેદેઽભ્યવહૃતૌ તથા||૧૧૨|| તીક્ષ્ણો ગ્undefinedઞ્જનકો ગ્રાહી પિત્તિનાં હિતકૃન્ન સઃ| |૧૧૩|

સ૦-ગૃઞ્જનકસ્તીક્ષ્ણો ગ્રાહી પિત્તિનામહિતશ્ચ|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| દીપનઃ સૂરણો રુચ્યઃ કફઘ્નો વિશદો લઘુઃ||૧૧૩|| વિશેષાદર્શસાં પથ્યઃ| |૧૧૪|

સ૦-સૂરણો નામ કન્દવિશેષો દીપનો રુચ્યઃ શ્લેષ્મઘ્નો વિશદો લઘુરર્શસામતિપથ્યશ્ચ|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

ભૂકન્દસ્ત્વતિદોષલઃ| |૧૧૪|

સ૦-ભૂકન્દઃ ભૂસ્ફોટાખ્યઃ પ્રાવૃડુદ્ભવઃ પ્રસિદ્ધ એવ| સ ચાત્યર્થં દોષલઃ|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| પત્રે પુષ્પે ફલે નાલે કન્દે ચ ગુરુતા ક્રમાત્||૧૧૪||

સ૦-પત્રાદીનાં યથોત્તરં ક્રમાદ્ગુરુત્વમ્| તેન પત્રશાકમપેક્ષ્ય પુષ્પશાકં ગુરુ, તતઃ ફલશાકમ્, તતો નાલશાકમ્, તતોઽપિ કન્દશાકમિતિ| એવં હરિતકેષ્વપિ ગુરુત્વં વેદ્યમ્| બાહુલ્યેન ચૈતદુક્તમ્| મૂલકે હિ વૈપરીત્યં દૃશ્યતે| તથા હિ- મૂલકસ્ય હિ કન્દે લઘુત્વમ્| અત એવ મુનિરપ્યાહ (?)-"મૂલકે તુ વિપર્યયઃ|"ઇતિ| શાકાનાં હરિતકાનાં ચ યેષામિહ પર્યાયા નોક્તાસ્તેષાં સદ્વૈદ્યેભ્યોઽવગન્તવ્યાઃ| અથ વરાવરત્વં નિર્ધારયતિ-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

વરા શાકેષુ જીવન્તી સાર્ષપં ત્વવરં પરમ્| ઇતિ શાકવર્ગઃ||૨|| |૧૧૫|

સ૦-શાકેષુ મધ્યે જીવન્તી વરા| સાર્ષપં પુનરવરમ્| ઇતિ શાકવર્ગઃ|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

અથ ફલવર્ગઃ| | દ્રાક્ષા ફલોત્તમા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા સૃષ્ટમૂત્રવિટ્||૧૧૫|| સ્વાદુપાકરસા સ્નિગ્ધા સકષાયા હિમા ગુરુઃ| નિહન્ત્યનિલપિત્તાસ્રતિક્તાસ્યત્વમદાત્યયાન્||૧૧૬|| તૃષ્ણાકાસશ્રમશ્વાસસ્વરભેદક્ષતક્ષયાન્| |૧૧૭|

ફલાનામાહારકાલે શાકેભ્યોઽલ્પોપયોગિત્વાચ્છાકવર્ગાદનન્તરં ફલવર્ગ ઉચ્યતે| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"ભુક્તાવસાને ફલં ભુજ્યતે, ઇતિ ફલવર્ગોઽભિધીયતે" ઇત્યાહ સ૦-ફલેષુત્તમા-ફલોત્તમા ગોસ્તનીપર્યાયા દ્રાક્ષા| સા વૃષ્યાદિગુણયુક્તા| સકષાયા-ઈષત્કષયા| અનિલાદીન્ ક્ષયાન્તાન્ હન્તિ| ઉદાવર્તહરત્વં ચરકમુનિનાઽસ્યા ઉક્તમ્| તચ્ચ સ્નિગ્ધત્વવૃષ્યત્વસૃષ્ટવિણ્મૂત્રત્વેનેહોક્તપ્રાયમ્| અન્યાસાં ચ દ્રાક્ષાણાં ગુણહીનત્વં દેશાદ્યનુરોધાત્ કલ્પ્યમ્|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| ઉદ્રિક્તપિત્તાઞ્જયતિ ત્રીન્દોષાન્સ્વાદુ દાડિમમ્||૧૧૭|| પિત્તાવિરોધિ નાત્યુષ્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્| સર્વં હૃદ્યં લઘુ સ્નિગ્ધં ગ્રાહિ રોચનદીપનમ્||૧૧૮||

સ૦-ઉદ્રિક્તં-અતિરિક્તં, પિત્તં યેષાં તાંસ્તથાવિધાન્ ત્રીન્ દોષાન્ મધુરં દાડિમં જયતિ| મધુરસ્ય પૂર્વકથનં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| પિત્તેત્યાદિ| અમ્લદાડિમં પિત્તાવિરોધિ-ન પિત્તં કુરુતે ન ચ પિત્તં શમયતિ| અત એવૈતદ્વાતકફાપહમુક્તમ્| સર્વં-મધુરમમ્લં, ચ, યદ્દાડિમં તત્ હૃદ્યાદિગુણસંયુક્તમ્| મુનિના તૂક્તમ્ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૪૬)-"રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્પિત્તાનિલકોપનમ્|" ઇતિ|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

મોચખર્જૂરપનસનારિકેલપરૂષકમ્| આમ્રાતતાલકાશ્મર્યરાજાદનમધૂકજમ્||૧૧૯|| સૈવીરબદરાઙ્કોલ્લફલ્ગુશ્લેષ્માતકોદ્ભવમ્| વાતામાભિષુકાક્ષોડમુકૂલકનિકોચકમ્||૧૨૦|| ઉરુમાણં પ્રિયાલં ચ બૃંહણં ગુરુ શીતલમ્| દાહક્ષતક્ષયહરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્||૧૨૧|| સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધં વિષ્ટમ્ભિ કફશુક્રકૃત્| |૧૨૨|

સ૦-મોચાદિપ્રિયાલાન્તં બૃંહણત્વાદિયુક્તમ્| મોચં-કદલીફલમ્| નારિકેલં-રોમફલાખ્યમ્| પરુષકો-મૃદુફલઃ| આમ્રાતઃ-કપિચૂડઃ| તાલઃ-તલઃ| કાશ્મર્યં-કાશ્મરીફલમ્| રાજાદનં-ક્ષીરશુક્લા| સૌવીરં-બદરમ્| બદરં-કર્ણિકાબદરમ્| અઙ્કોલ્લ ઇતિ બિલ્વઃ| ફલ્ગુઃ-કાકોદુમ્બરિકા| શ્લેષ્માતકં-શેલુઃ| અભિષુકં-સ્યારાટમ્| આક્ષોડં-સ્નેહફલાખ્યમ્| મુકૂલકં- દન્તીફલમ્| નિકોચકં-સરલફલમ્| ઉરુમાણં-સ્નિગ્ધફલમ્| પ્રિયાલં-સન્નતરુઃ|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| ફલં તુ પિત્તલં તાલં સરં કાશ્મર્યજં હિમમ્||૧૨૨|| શકૃન્મૂત્રવિબન્ધઘ્નં કેશ્યં મેધ્યં રસાયનમ્| વાતામાદ્યુષ્ણવીર્યં તુ કફપિત્તકરં સરમ્||૧૨૩|| પરં વાતહરં સ્નિગ્ધમનુષ્ણં તુ પ્રિયાલજમ્| પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ||૧૨૪|| કોલમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્તૃટ્છર્દિઃકાસજિચ્ચ સઃ| |૧૨૫|

સ૦-તાલસ્યેદં તાલં ફલં પિત્તકારિ| કાશ્મર્યજં ફલં સરં શીતવીર્યાદિગુણયુક્તમ્| મધૂકબદરયોરપિ વિશેષાન્તરમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"મધૂકજમહૃદ્યં તુ બદરં સરણાત્મકમ્|" ઇતિ| વાતામાદીનાં ગુણવિશેષપ્રદર્શનાર્થં નિર્ધારિતમ્| તુઃ-વિશેષે| વાતામાદિકમુષ્ણવીર્યં કફપિત્તકરં સરમતિશયેન વાતઘ્નં સ્નિગ્ધં ચ| આદિશબ્દેનાઽભિષુકાદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રિયાલજાતં- પ્રિયાલજં ફલમનુષ્ણવીર્યમ્| તુર્વિશેષે, વિશેષસ્તુ શીતવીર્યત્વમેવ| શેષં બૃંહણાદિ સર્વં સમાનમ્| પ્રિયાલસ્ય મજ્જા-અસ્થ્યભ્યન્તરં, મધુરાદિગુણયુક્તમ્| બદરમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્-પ્રિયાલમજ્જાવત્, તૃડાદિજિચ્ચ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૩|૨૦૫)-"બૈભીતકો મદકરઃ કોલાનાં પિત્તનાશનઃ|" તથા, "તાલખર્જૂરાદીનાં મસ્તકમજ્જાનઃ સ્વાદુપાકા વૃષ્યાઃ શીતવીર્યાશ્ચ|" ઇતિ સુશ્રુતોઽપઠત્(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| પક્વં સુદુર્જરં બિલ્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્||૧૨૫|| દીપનં કફવાતઘ્નં બાલં, ગ્રાહ્યુભયં ચ તત્| |૧૨૬|

સ૦-બિલ્વં પક્વં સુદુર્જરં પૂતિમારુતં ચ-દુર્ગન્ધ્યપાનવાતકૃત્ ભવતિ| બાલં-અસમ્પૂર્ણમનુપચિતં બિલ્વં, દીપનં કફવાતઘ્નમ્| ઉભયં-આમં પક્વં ચ, ગ્રાહિ-મૂત્રપુરીષાદેઃ સઙ્ગ્રહણમ્|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં દોષલં, દોષઘાતિ તુ||૧૨૬|| પક્વં હિધ્માવમથુજિત્, સર્વં ગ્રાહિ વિષાપહમ્| |૧૨૭|

સ૦-આમં કપિત્થં કણ્ઠં હન્તિ, દોષલં-ત્રિદોષકૃત્| પક્વં કપિત્થં દોષઘ્નં હિક્કાચ્છર્દિહૃચ્ચ| સર્વં-આમં પક્વં ચ કપિત્થં, ગ્રાહિ વિષાપહં ચ| આમકપિત્થસ્ય કષાયત્વં કણ્ઠઘ્નત્વેનૈવોદિતમ્, અમ્લત્વં ચામ્લવર્ગમધ્યે પાઠાદવગતમ્| પક્વસ્ય ચ મધુરત્વં સુપ્રસિદ્ધમિતીહૈતન્નોક્તમ્| તથા, આમકપિત્થગુણકથનેન ચ તથાવિધાનિ કષાયામ્લસ્વભાવાનિ વિવિધાનિ કપિત્થાનિ સદૈવામકપિત્થગુણાનિ વેદ્યાનિ| પક્વકપિત્થગુણકથનેન ચ તથાવિધાનિ માધુર્યાનુવિદ્ધાનિ સદા પક્વગુણાનિ વેદ્યાનિ|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| જામ્બવં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલં ભૃશવાતલમ્||૧૨૭|| સઙ્ગ્રાહિ મૂત્રશકૃતોરકણ્ઠ્યં કફપિત્તજિત્| |૧૨૮|

સ૦-જામ્બવં ગુર્વાદિગુણયુક્તમ્, મૂત્રશકૃતોશ્ચ સઙ્ગ્રહણમ્| કણ્ઠાય ન હિતમ્, કફપિત્તજિચ્ચ| જામ્બવમિતિ ફલાર્થે "જમ્બ્વા વા " ઇત્યણ્|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

આમ્રસ્ય ત્ર્યવસ્થસ્યાપ્યુપયોગદર્શનાત્તથૈવ ગુણાનાહ | વાતપિત્તાસ્રકૃદ્બાલં, બદ્ધાસ્થિ કફપિત્તકૃત્||૧૨૮|| ગુર્વામ્રં વાતજિત્પક્વં સ્વાદ્વમ્લં કફશુક્રકૃત્| |૧૨૯|

સ૦-વાતેત્યાદિ| આમ્રમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| આમ્રં-ચૂતાખ્યં, બાલં સદ્વાતપિત્તાસ્રકૃત્| બદ્ધાસ્થિ-સઞ્જાતાસ્થિ, કફપિત્તકૃત્| પક્વમામ્રં ગુરુ વાતજિત્ મધુરામ્લં કફશુક્રકૃચ્ચ| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) સહકારરસસ્યાપિ ગુણા ઉક્તાઃ| યથા-"સહકારરસો હૃદ્યઃ સુરભિઃ સ્નિગ્ધરોચનઃ|" ઇતિ|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાતશ્લેષ્મહરં લઘુ||૧૨૯||

સ૦-વૃક્ષામ્લં ગ્રાહ્યાદિગુણૈર્યુક્તમ્| વાતશ્લેષ્મહૃલ્લઘુ ચ| કોશામ્રં ચ કિઞ્ચિદેતસ્માન્ન્યૂનગુણં જ્ઞેયમ્| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં લઘુ રોચનદીપનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિદૂનં કોશામ્રજં તતઃ|| ઇતિ|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

શમ્યા ગુરૂષ્ણં કેશઘ્નં રૂક્ષમ્| |૧૩૦|

સ૦-ફલાપેક્ષયા ષષ્ઠી| શમ્યાઃ ફલં ગુરુ ઉષ્ણવીર્યં કેશઘ્નં રૂક્ષં ચ|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

પીલુ તુ પિત્તલમ્| કફવાતહરં ભેદિ પ્લીહાર્શઃકૃમિગુલ્મનુત્||૧૩૦|| સતિક્તં સ્વાદુ યત્પીલુ વાત્યુષ્ણં તત્ત્રિદોષજિત્| |૧૩૧|

સ૦-પીલુફલં ચ પિત્તલં યાવદ્ગુલ્મનુત્| સતિક્તં-ઈષત્તિક્તં મધુરં ચ યત્પીલુ તન્નાત્યુષ્ણં ત્રિદોષજિચ્ચ|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

માતુલુઙ્ગસ્ય ત્વઙ્માંસકેસરાણાં પૃથગુપયોગદર્શનાત્ પૃથગેવ ગુણાનાહ | ત્વક્તિક્તકટુકા સ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતજિત્||૧૩૧|| બૃંહણં મધુરં માંસં વાતપિત્તહરં ગુરુ| લઘુ તત્કેસરં કાસશ્વાસહિધ્મામદાત્યયાન્||૧૩૨|| આસ્યશોષાનિલશ્લેષ્મવિબન્ધચ્છર્દ્યરોચકાન્ ગુલ્મોદરાર્શઃશૂલાનિ મન્દાગ્નિત્વં ચ નાશયેત્||૧૩૩||

સ૦-બીજપૂરકસ્ય ત્વક્ તિક્તકટુકા રસે, સ્નિગ્ધા વાતઘ્ની ચ| ખરનાદસ્ત્વાહ-"ત્વઙ્માતુલુઙ્ગાત્કટુકા ગુર્વી વાતપ્રકોપની| ઇતિ ચરકેઽપ્યુક્તમ્ (?)-"ગુર્વી ત્વગસ્ય કટુકા મારુતસ્ય પ્રકોપની|" ઇતિ| એતન્મતાનુસારિણસ્ત્વત્રૈવં પાઠં પઠન્તિ,-"ત્વક્તિક્તકટુકાઽસ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતકૃત્|" ઇત્યકારપ્રશ્લેષાત્| માંસં-કેસરાદર્વાક્, બૃંહણં મધુરં વાતપિત્તહૃત્ ગુરુ ચ| તસ્ય-માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં, તત્કેસરં લઘુ| તથા, કાસાદીન્ મન્દાગ્નિત્વાન્તાન્નાશયેત્|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

ભલ્લાતકસ્ય ત્વઙ્માંસં બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્| તદસ્થ્યગ્નિસમં મેધ્યં કફવાતહરં પરમ્||૧૩૪||

સ૦-ત્વક્ ચ માંસં ચ ત્વઙ્માંસં ભલ્લાતકસમ્બન્ધિ, બૃંહણં મધુરં શીતલં ચ| તસ્ય-ભલ્લાતકસ્યાસ્થિ,-તદસ્થિ, અગ્નિસમં-તીક્ષ્ણત્વાત્ અગ્નિવત્સ્ફોટકકર્તૃત્વાત્(ચ્ચ)| અથવા, અગ્નિઃ-ચિત્રકઃ, તસ્ય ગુણદોષકર્તૃતયા તુલ્યં ભલ્લાતકાસ્થીતિ| તથા, મેધાયૈ હિતમ્| અતિકફવાતઘ્નમ્|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

સ્વાદ્વમ્લં શીતમુષ્ણં ચ દ્વિધા પાલેવતં ગુરુ| રુચ્યમત્યગ્નિશમનમ્|૧૩૫|

સ૦-પાલેવતં-રૈવતકાખ્યં દ્વિધા| કથં દ્વિપ્રકારમ્ ? ઇત્યાહ-સ્વાદુ અમ્લં ચ, તત્તુ યથાસંખ્યેન શીતમુષ્ણં ચ| તથા, દ્વયમપિ ગુરુ રુચ્યમત્યગ્નિશમનં ચ| અથવા યથાસમ્ભવં સમ્બન્ધઃ,-મધુરં ગુરુ અત્યગ્નિશમનં ચ, અમ્લં રુચ્યમિતિ|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| રુચ્યં મધુરમારુકમ્||૧૩૫|| પક્વમાશુ જરાં યાતિ નાત્યુષ્ણગુરુદોષલમ્| |૧૩૬|

સ૦-મધુરમારુકં રુચ્યં ભવતિ| અપક્વસ્યૈવૈતે ગુણા વેદ્યાઃ| યસ્માદાહ-પક્વમિત્યાદિ| પક્વં સત્તદાશુ-દ્રાગેવ પરિણામં યાતિ| કિઞ્જિદુષ્ણવીર્યમ્ કિઞ્ચિદ્ગુરુ, કિઞ્ચિદ્દોષલં-અપથ્યમ્| નિઘણ્ટાવુક્તમ્ (ધન્વન્તરીયે વ.૫|૩૮)-"આરુકં વીરસેનં ચ વીરા વીરારુકં તથા| વિદ્યાજ્જાતિવિશેષેણ તચ્ચતુર્વિધમારુકમ્|| ઇતિ|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| દ્રાક્ષાપરૂષકં ચાર્દ્રમમ્લં પિત્તકફપ્રદમ્||૧૩૬|| ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં સકરમર્દકમ્| |૧૩૭|

સ૦-દ્રાક્ષાપરૂષકં સકરમર્દકં ચાર્દ્રં-અશુષ્કમ્, અમ્લં સત્ પિત્તશ્લેષ્મકરં ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં ચેતિ| કરમર્દકં-સુષેણમ્|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| તથાઽમ્લં કોલકર્કન્ધુલકુચામ્રાતકારુકમ્||૧૩૭|| ઐરાવતં દન્તશઠં સતૂદં મૃગલિણ્ડિકમ્| નાતિપિત્તકરં પક્વં શુષ્કં ચ કરમર્દકમ્||૧૩૮||

સ૦-અમ્લં કોલાદિકં મૃગલિણ્ડિકાન્તં તદ્વચ્ચેતિ અમ્લદ્રાક્ષાદિવત્, ગુણૈર્જ્ઞેયમિત્યર્થઃ| કર્કન્ધુઃ-હ્રસ્વબદરી| લકુચં-લિકુચમ્| આરુકસ્યામ્લસ્યૈવૈતે ગુણા જ્ઞેયાઃ| મધુરસ્ય હિ વિશેષેણપૂર્વમુક્તા એવ ગુણાઃ| તથા, ઐરાવતાદિ નાત્યર્થં પિત્તં કરોતિ| ઐરાવતં-નાગરઙ્ગમ્| દન્તશઠં-જમ્બીરમ્| તથા, તૂદં મૃગલિણ્ડિકં ચ| તથા, કરમર્દકં પક્વં શુષ્કં ચ નાત્યર્થં પિત્તકરમ્|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

દીપનં ભેદનં શુષ્કમમ્લીકાકોલયોઃ ફલમ્| તૃષ્ણાશ્રમક્લમચ્છેદિ લઘ્વિષ્ટં કફવાતયોઃ||૧૩૯||

સ૦-અમ્લીકાફલં કોલફલં ચ શુષ્કં સદ્દીપનં ભેદનં તૃષ્ણાદિનાશનં લઘુ કફવાતયોશ્ચ પથ્યમ્|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

ફલાનામવરં તત્ર લકુચં સર્વદોષકૃત્| |૧૪૦|

સ૦-ફલાનાં સર્વેષાં મધ્યે લકુચમવરં-અપ્રધાનં, ત્રિદોષકરં ચ| ચરકમુનિસ્ત્વસ્ય પિત્તશ્લેષ્મકૃત્ત્વમેવાનુજજ્ઞે| તત્પાઠો હિ (સૂ.અ. ૨૭|૧૨૮)-"અમ્લં પરૂષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ કર્કન્ધુલકુચાનિ ચ||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ત્વતોઽપ્યધિકમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"તિન્દુકાશ્મન્તકાસીસફલિનીબિમ્બતોદનમ્| ટઙ્કાશ્વકર્ણબકુલગાઙ્ગેરુધવધન્વનમ્| શ્વેતપાકં કપિત્થાનિ સિઞ્ચતીભવ્યજામ્બવમ્| ક્ષીરિવૃક્ષફલં બીજં પૌષ્કરં કફપિત્તજિત્|| કષાયમધુરં રૂક્ષં શીતલં ગુરુ લેખનમ્| વિબન્ધાધ્માનજનનં સ્તમ્ભનં વાતકોપનમ્|| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચિતિકાફલમ્| ભવ્યં વિશદમમ્લં ચ, જામ્બવં ત્વતિવાતલમ્|| વિષ્ટમ્ભકૃદકણ્ઠ્યં ચ સામ્લં તુ ક્ષીરિવૃક્ષજમ્| પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષકીફલમ્|| નીપં શતાક્ષિકં પ્રાચીનામલં તૃણશૂલ્યજમ્| અસ્માદલ્પાન્તરગુણં સેઙ્ગુદં સવિકઙ્કતમ્|| ફલં કરઞ્જં વિષ્ટમ્ભિ પિત્તશ્લેષ્માવિરોધિ ચ|"ઇતિ| મુનિના ત્વતોઽપિ કિઞ્ચિદધિકમુક્તમ્| યથા (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૫૦)-"રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ સુગન્ધિસ્ત્વગ્વિવર્જિતઃ| કર્ચૂરઃ કફવાતઘ્નઃ શ્વાસહિક્કાર્શસાં હિતઃ|| વાતલં કફપિત્તઘ્નં વિદ્યાત્કર્પટકીફલમ્| મધુરાણ્યતિપાકાનિ વાતપિત્તહરાણિ ચ|| અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાનાં ફલાનિ તુ| પ્રાચીનામલકં ચૈવ દોષઘ્નં ગરઘાતિ ચ|| ઇઙ્ગુદં તિક્તમધુરં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્|" ઇતિ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૧૮૯,૧૬૦)-|"સુગન્ધિ મધુરં સ્નિગ્ધં લવલીફલમુચ્યતે| વૃક્ષામ્લાલ્પાન્તરગુણં કોશામ્રફલમુચ્યતે||" ઇતિ| સમ્પ્રતિ યાદૃશં ફલં શાકં ચ ત્યાજ્યમ્, તદુપદિશન્નાહ-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| હિમાનલોષ્ણદુર્વાતવ્યાલલાલાદિદૂષિતમ્||૧૪૦|| જન્તુજુષ્ટં જલે મગ્નમભૂમિજમનાર્તવમ્| અન્યધાન્યયુતં હીનવીર્યં જીર્ણતયાઽતિ ચ||૧૪૧|| ધાન્યં ત્યજેત્તથા શાકં રૂક્ષસિદ્ધમકોમલમ્| અસઞ્જાતરસં તદ્વચ્છૂષ્કં ચાન્યત્ર મૂલકાત્||૧૪૨|| પ્રાયેણ ફલમપ્યેવં તથાઽઽમં બિલ્વવર્જિતમ્| |૧૪૩| ઇતિ ફલવર્ગઃ||૩||

સ૦-દૂષિતશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બદ્યતે| ધાન્યં કેદારસ્થં હિમેન દૂષિતં ત્યજેત્| તથા, અનલેન પ્રવૃદ્ધેન દૂષિતં, ઉષ્ણેન આતપાદિના, દુર્વાતેન-પુરોવાતાદિના, તથા, વ્યાલાનાં-સર્પાદીનાં લાલયા દૂષિતં ત્યજેત્| આદિગ્રહણેન શવકોથમૂત્રપુરીષાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા, જન્તુભિઃ-કૃમ્યાદિભિઃ, જુષ્ટં-સેવિતમ્| જલે મગ્નં-આશિખં બુડિતમ્| અભૂમૌ-વિપરીતભુવિ જાતં-અભૂમિજમ્, યા યસ્યોચિતા ભૂમિસ્તતોઽન્યા-વિપરીતા| અનાર્તવં અપ્રાપ્તસમયમ્, યસ્મિન્નૃતૌ યસ્યોત્પત્તિઃ પ્રસિદ્ધા તતોઽન્યસ્મિન્ જાતમિત્યર્થઃ| તલ્લક્ષણં ચ રસાદીનામપરિપૂર્ણત્વેન વિજ્ઞેયમ્| અન્યેન-વિજાતીયેન ધાન્યેન સંયુતં કેદારગતમ્| { યથા, રક્તશાલિર્યવકેન સહ વિરુધ્યતે| તથા, મુદ્ગો માષેણ| } (એવં શૂકધાન્યં વિજાતીયેન શૂકધાન્યેન| તથા, શિમ્બીધાન્યં શિમ્બીધાન્યેન વિજાતીયેન સહ વિરુદ્ધં ત્યજેત્) { કેચિચ્છૂકધાન્યેન સહ વિરુદ્ધમિતિ વર્ણયન્તિ| અન્યે તુ જીર્ણં નવેનમિશ્રિતમન્યધાન્યયુતમિતિ બ્રુવતે| } જીર્ણતયા-અતિપુરાણત્વેન, હીનવીર્યં-નષ્ટશક્તિ| એવંવિધં ધાન્યં ત્યજેત્| તથા, શાકમપિ ત્યજેત્| કીદૃશમ્ ? રૂક્ષસિદ્ધં-નિઃસ્નેહસિદ્ધમિત્યર્થઃ| અથવા, રૂક્ષેણ-કાઞ્જિકાદિના સિદ્ધં-રૂક્ષસિદ્ધમ્| અકોમલં-જરઠમ્| અસઞ્જાતરસં-અપરિપૂર્ણસ્વરૂપમિત્યર્થઃ| તદ્વચ્છુષ્કં-તથૈવ શુષ્કશાકમપ્યસઞ્જાતરસવત્ ત્યજેત્, અન્યત્ર મૂલકાત્| શુષ્કમૂલકં ભજેદેવ| પ્રાયેણ ફલમપ્યેવંવિધં ત્યજેત્| પ્રાયોગ્રહણં દ્રાક્ષાપરૂષકાદીનાં શુષ્કાણામપિ પથ્યત્વાદત્યાજ્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| તથા, આમં-અસમ્પ્રાપ્તપાકં ફલં, ત્યજેદિતિ વર્તતે| કિં સર્વમ્ ? નેત્યાહ-બિલ્વવર્જિતમ્| બિલ્વં ત્વામમપિ પથ્યત્વાદ્ભજેદેવેત્યર્થઃ| ઇતિ ફલવર્ગઃ| ફલવર્ગાદનન્તરં વિવિધૌષધવર્ગારમ્ભઃ, પ્રાયેણાસ્યાઽઽહારોપયોગિત્વાત્| તત્રાપિ લવણાનાં પૂર્વમુપન્યાસો યુક્તઃ, સુતરામુપયોગિત્વાત્| ઇત્યાહ-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

અથૌષધવર્ગઃ| | વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટમલં મૃદુ||૧૪૩|| વાતઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફપિત્તકૃત્| |૧૪૪|

સ૦-સર્વં લવણમ્ વિષ્યન્દ્યાદિગુણયુક્તં વિદુઃ-જાનન્તિ, સદ્વૈદ્યા ઇતિ શેષઃ| વિષ્યન્દયતિ તચ્છીલં-વિષ્યન્દિ, સ્ત્યાનસ્ય કફાદિસઙ્ઘાતસ્ય વિલીનવિગ્રહતામુત્પાદયતીત્યર્થઃ| સૂક્ષ્મં-સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિ| સૃષ્ટં મલં-મૂત્રપુરીષાદિ યેન તત્સૃષ્ટમલમ્| તથા, વાતાપહમ્| પાકિ-અન્નવ્રણાદીનાં પાકકારિ| તીક્ષ્ણં-અમૃદુ, મરીચાદિવત્| ઉષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યમ્| રોચનં-રુચિકૃત્| તથા, કફપિત્તકૃત્|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| સૈન્ધવં તત્ર સસ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષનુત્||૧૪૪|| લઘ્વનુષ્ણં દૃશઃ પથ્યમવિદાહ્યગ્નિદીપનમ્| |૧૪૫|

સ૦-તત્ર-તેષુ લવણેષુ મધ્યે, સૈન્ધવં સસ્વાદુ-ઈષન્મધુરં, વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષઘ્નં લઘુ તથા કિઞ્ચિદુષ્ણં દૃષ્ટેઃ પથ્યં કિઞ્ચિદ્વિદાહિ અગ્નિદીપનં ચ| સામન્યગુણાશ્ચ વિષ્યન્દિસૂક્ષ્મસૃષ્ટમલત્વરોચનાન્યસ્ય સન્ત્યેવ|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુગન્ધ્યુદ્ગારશોધનમ્||૧૪૫|| કટુપાકં વિબન્ધઘ્નં દીપનીયં રુચિપ્રદમ્| |૧૪૬|

સ૦-સૌવર્ચલં લઘુ હૃદયાય હિતં સુગન્ધિ ઉદ્ગારં શોધયતિ-દુષ્ટં સચ્છુદ્ધં કરોતિ| કટુપાકં ચ| તથા, વિબન્ધં સ્રોતસાં હન્તિ-વિબન્ધઘ્નમ્| અગ્નિદીપ્તિરુચિકૃત્|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ઊર્ધ્વાધઃકફવાતાનુલોમનં દીપનં બિડમ્||૧૪૬|| વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભશૂલગૌરવનાશનમ્| |૧૪૭|

સ૦-બિડં ઊર્ધ્વંમધશ્ચ કફવાતાનનુલોમયતિ| તથા, દીપનં વિબન્ધાદિઘ્નં ચ|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મવિવર્ધનમ્||૧૪૭||

સ૦-સામુદ્રં વિપાકે મધુરં ગુરુ કફવર્ધનં ચ|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

સતિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્| |૧૪૮|

સ૦-ભૂમિમુદ્ભિદ્ય યદ્ભવતિ તદૌદ્ભિદમ્, ઈષત્તિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચ- દોષોત્ક્લિષ્ટકરમ્|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| કૃષ્ણે સૌવર્ચલગુણા લવણે ગન્ધવર્જિતાઃ||૧૪૮||

સ૦-કૃષ્ણે લવણે સૌવર્ચલગુણાઃ-લઘુત્વાદયો, ગન્ધેન વર્જિતાઃ-સૌગન્ધ્યરહિતાઃ, સન્તીતિ શેષઃ|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

રોમકં લઘુ, પાંસૂત્થં સક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ| |૧૪૯|

સ૦-રોમકં લવણં લઘુ| પાંસૂત્થં-શિલાલવણમ્, ઈષત્ ક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ ચ|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદિ પ્રયોજયેત્||૧૪૯||

સ૦-લવણાનાં પ્રયોગે સૈન્ધવમાદિ કૃત્વા પ્રયોજયેત્-અન્યત્ર પ્રદેશે લવણાનિ દ્વિત્રાણિ ત્રિચતુરાણિ વા યત્ર પ્રયુજ્યન્તે તત્ર સૈન્ધવમાદિ કૃત્વા પ્રયોજ્યાનિ| યથા-હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણે "દ્વિપટુ" ઇત્યુક્તમ્| તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલે પ્રયોજ્યે| { યત્ર ત્રયાણાં પ્રયોગઃ, તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલબિડાનિ| એવમૌદ્ભિદાદીનાં લવણવર્ગે પઠિતાનામન્યત્રાઽપિ } વેદ્યમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"સૈન્ધવં સારસં પાક્યં સૌવર્ચલમથૌદ્ભિદમ્| પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્કૃષ્ટમૌષ્ણ્યં તેષાં યથોત્તરમ્|| ઇતિ|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

ગુલ્મહૃદ્ગ્રહણીપાણ્ડુપ્લીહાનાહગલામયાન્| શ્વાસાર્શઃકફકાસાંશ્ચ શમયેદ્યવશૂકજઃ||૧૫૦||

સ૦-યવશૂકજો-યવક્ષારો, ગુલ્માદીન્ શમયતિ|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિલ્લઘુઃ| પિત્તાસૃગ્દૂષણઃ પાકી છેદ્યહૃદ્યો વિદારણઃ||૧૫૧|| અપથ્યઃ કટુલાવણ્યાચ્છુક્રૌજઃકેશચક્ષુષામ્| |૧૫૨|

સ૦-ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં-અતિશયેન, તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિત્ લઘુશ્ચ| પિત્તાસૃજી દૂષયતિ| પાકી-પાકકારી| છેદી-મેદઃ શ્લેષ્માદિગ્રન્થિઘ્નઃ| અહૃદ્યો-હૃદયાય ન હિતઃ| વિદારણઃ પક્વગણ્ડાદીનામ્| કટુલાવણ્યાચ્છુક્રાદીનામપથ્યઃ|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| હિઙ્ગુ વાતકફાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્||૧૫૨|| કટુપાકરસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ| |૧૫૩|

સ૦-હિઙ્ગુ વાતાદિઘ્નં પિત્તકોપનં કટ્વાદિગુણયુક્તં ચ|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિલવણા લઘુ||૧૫૩|| દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્| ઉષ્ણવીર્યા સરાઽઽયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદા||૧૫૪|| કુષ્ઠવૈવર્ણ્યવૈસ્વર્યપુરાણવિષમજ્વરાન્| શિરોઽક્ષિપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાગ્રહણીગદાન્||૧૫૫|| સશોષશોફાતીસારમેદમોહવમિક્રિમીન્| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શઃપ્લીહાનાહગરોદરમ્||૧૫૬|| વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમૂરુસ્તમ્ભમરોચકમ્| હરીતકી જયેદ્વ્યાધીંસ્તાંસ્તાંશ્ચ કફવાતજાન્||૧૫૭||

સ૦-હરીતકી કષાયા-કષાયરસા| કષાયરસત્વાત્કટુવિપાકિત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-મધુરા પાક ઇતિ| તથા, રૂક્ષા| વિલવણેતિ વચનં લવણં વર્જયિત્વા શેષાઃ પઞ્ચરસા અસ્યાઃ સન્તીતિ વેદયતિ| નનુ, એવં કષાયેત્યનર્થકમ્, યતઃ પઞ્ચસુ રસેષુ લવણહીનેષુ મધ્યે કષાયોઽનુપ્રવિષ્ટ એવ| અસ્ત્યેવૈતત્| કષાયેત્યેતદતિશયખ્યાપનાય, કષાયો રસોઽસ્યાં બાહુલ્યેનાસ્તીત્યર્થઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.ચિ.અ.૧|૨૯)-"હરીતકીં પઞ્ચરસામુષ્ણાં વિલવણાં શિવામ્|" ઇતિ| તથા, લઘુ| દીપની-અગ્રેઃ| પાચની-આમાદેઃ| મેધ્યા-મેધાયૈ હિતા| વયસ ઇત્યાદિ,- કાલકૃતા શરીરાવસ્થા યૌવનાદિર્વયસ્તસ્ય, પરં-અતિશયેન, સ્થાપની-સ્થિરીકરણી| ઉષ્ણેત્યેતાવતૈવોષ્ણવીર્યેત્યસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્ વીર્યગ્રહણમતિશયોષ્ણવીર્યત્વખ્યાપનાર્થમ્| સરા- ભેદની| તથા, આયુષે હિતા| બુદ્ધિઃ-વર્તમાનાર્થગ્રાહિણી પ્રજ્ઞા, ઇન્દ્રિયાણિ-ચક્ષુરાદીનિ, તેષાં બલં પ્રદદાતિ યા સૈવમ્| કુષ્ઠાદીન્ રોગાન્ જયતિ| ખરનાદે ત્વેવમભ્યધાયિ-"સ્વાદ્વમ્લભાવાત્પવનં, કટુતિક્તતયા કફમ્| કષાયમધુરત્વાચ્ચ પિત્તં હન્તિ હરીતકી||" ઇતિ|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

તદ્વદામલકં શીતમમ્લં પિત્તકફાપહમ્| |૧૫૮|

સ૦-તયા-હરીતક્યા, તુલ્યં વર્તત ઇતિ તૃતીયાન્તાદ્વતિઃ| હરીતકીસમાનગુણમામલકમિત્યર્થઃ| વિશેષં ત્વસ્યાહ-અભયોષ્ણા ઇદં શીતં,- શીતવીર્યમ્| તથા, અમ્લં-અમ્લરસં, પિત્તકફઘ્નં ચેતિ| કૃષ્ણાત્રેયસ્ત્વામલકં ત્રિદોષઘ્નમાખ્યત્| યથા-"અમ્લભાવાજ્જયેદ્વાતં પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ| કફં રૂક્ષકષાયત્વાદેવમેતત્ત્રિદોષનુત્||" સુશ્રુતેઽપિ (સૂ.અ.૪૬|૧૪૩) ત્રિદોષઘ્નત્વમુક્તમ્| તદ્ગ્રન્થો હિ-"ચક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં વૃષ્યમામલકીફલમ્| હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્ પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ|| કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ ફલેભ્યોઽભ્યધિકં તુ તત્|" ઇતિ|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| કટુ પાકે હિમં કેશ્યમક્ષમીષચ્ચ તદ્ગુણમ્||૧૫૮||

સ૦-અક્ષં-બિભીતકં, પાકે કટુકં શીતવીર્યં કેશેભ્યો હિતમ્| તથા, ઈષતદ્ગુણં,-તાભ્યાં-હરીતકીધાત્રીભ્યાં, સમાના ગુણા યસ્ય તત્તદ્ગુણં કિઞ્ચિદક્ષમ્| નનુ, હરીતક્યાદીનાં સ્થૂલસૂક્ષ્માદિભેદેનાનિયતસ્વરૂપત્વાત્કથમિવોપયોગઃ ક્રિયતામ્ ? ઇતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| અક્ષં તાવદત્ર કર્ષપ્રમાણં ગ્રાહ્યમ્| તથા ચ ધન્વન્તરિરાખ્યત્ (ધંઇઘણ્ટૌ વ.૧|૨૯૨)-"બિભીતકઃ કર્ષફલો" ઇત્યાદિ| અન્વર્થા હીયં સંજ્ઞા| કર્ષં-કર્ષપ્રમાણં, ફલં યસ્ય સ કર્ષફલ ઇતિ| તદેવં બિભીતકસ્ય ફલં યત્કર્ષપ્રમાણં તદ્ગ્રાહ્યમિત્યવતિષ્ઠતે| હરીતક્યા અપિ પ્રમાણં નિયતમેવ| હરીતક્યા અપિ પ્રમાણં નિયતમેવ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તમ્-"નવા સ્નિગ્ધા ઘના વૃત્તા ગુર્વી ક્ષિપ્તા તથાઽમ્ભસિ| નિમજ્જેદ્યા પ્રશસ્તત્વાત્ ગુણકૃત્સા પ્રકીર્તિતા| નવાદિગુણયુક્તત્વં તથૈકત્વં દ્વિકર્ષતા| હરીતક્યાઃ ફલે યેનં તેનૈતચ્છ્રેષ્ઠમુચ્યતે||" ઇતિ| તદેવં દ્વિકર્ષપ્રમાણત્વં હરીતક્યાઃ સ્થિતમ્| ધાત્રીફલસ્યપિ યુક્ત્યા નિયતપ્રમાણત્વમેવ| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે "અભયૈક પ્રદાતવ્યા દ્વાવેવ તુ બિભીતકૌ| ધાત્રીફલાનિ ચત્વારિ ત્રિફલેયં પ્રકીર્તિતા|| ઇતિ| તદેવમામલકાનામર્ધકર્ષપ્રમાણત્વમવતિષ્ઠતે| તસ્માન્નિયતપ્રમાણત્વં ત્રિફલાયાઃ સ્થિતમ્|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

ઇયં રસાયનવરા ત્રિફલાઽક્ષ્યામયાપહા| રોપણી ત્વગ્ગ્દક્લેદમેદોમેહકફાસ્ત્રજિત્||૧૫૯||

સ૦-ઇયં-ઈદૃશી, ત્રિફલા રસાયનવરા| ચક્ષૂરોગઘ્ની| રોપણી-વ્રણાનામ્| ત્વગ્ગદાઃ-કુષ્ઠાદયઃ, ક્લેદો-વ્રણાદીનાં સ્રાવઃ મેદઃ-ચતુર્થો ધાતુઃ, મેહઃ-પ્રમેહઃ, કફઃ-શ્લેષ્મા, અસ્રં-રક્તમ્, તાનિ જયતિ યા સૈવમ્|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

સકેસરં ચતુર્જાતં ત્વક્પત્રૈલં ત્રિજાતકમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચનદીપનમ્||૧૬૦||

સ૦-દીપનરોચનમિત્યેતત્પર્યન્તમ્| ત્વક્ ચ પત્રં ચૈલા ચેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ| એતસ્ય નામ ત્રિજાતકં ત્રિસુગન્ધમિતિ| એતત્ત્રિજાતકં કેસરયુક્તં ચતુર્જાતકમિત્યુચ્યતે| તચ્ચ પિત્તપ્રકોપિત્વાદિગુણમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તમ્|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

રસે પાકે ચ કટુકં કફઘ્નં મરિચં લઘુ| |૧૬૧|

સ૦-રસે પાકે ચ કટુકં મરિચં કફઘ્નં લઘુ ચ| કટુરસત્વેન કટુપાકત્વે લબ્ધે પાકગ્રહણ્મતિશયાર્થમ્|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાઽઽર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી||૧૬૧|| સા શુષ્કા વિપરીતાઽતઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ| સ્વાદુપાકાઽનિલશ્લેષ્મશ્વાસકાસાપહા સરા||૧૬૨|| ન તામત્યુપયુઞ્જીત રસાયનવિધિં વિના| |૧૬૩|

સ૦-આર્દ્રા-અશુષ્કા, પિપ્પલી શ્લેષ્મલા સ્વાદુરસા શીતવીર્યા ગુરુઃ સ્નિગ્ધા ચ| સા-પિપ્પલી, શુષ્કા અતઃ-આર્દ્રાયાઃ પિપ્પલ્યાઃ સકાશાત્, વિપરીતા-શીતવિપર્યયેણોષ્ણા, ગુરુવિપર્યયેણ લઘુઃ, સ્નિગ્ધવિપર્યયસ્ત્વત્ર નાસ્તિ સ્નિગ્ધેત્યુક્તત્વાત્| તથા, વૃષ્યા રસે કટુશ્ચ| કટુરસત્વાચ્ચ કટુપાકત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-સ્વાદુપાકા| તથા, અનિલાદીન્ હન્તિ, સરા ચ| એવંવિધામપિ તાં-પિપ્પલીં, નાત્યર્થં યુઞ્જીત, રસાયનવિધિં વિના| પિપ્પલીં વર્ધમાનાદિરસાયનવિધાન એવાતિશયેનોપયુઞ્જીત|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્||૧૬૩|| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્| |૧૬૪|

સ૦-નાગરં-શ્રુઙ્ગબેરં, દીપનાદિગુણયુક્તમ્| ગ્રાહિ-વિડ્વિબન્ધકૃત્| તથા, હૃદ્યમ્| વિબન્ધનુત્-સ્રોતઃશુદ્ધિકૃત્|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| તદ્વદાર્દ્રકમેતચ્ચ ત્રયં ત્રિકટુકં જયેત્||૧૬૪|| સ્થૌલ્યાગ્નિસદનશ્વાસકાસશ્લીપદપીનસાન્| |૧૬૫|

સ૦-આર્દ્રકં શુણ્ઠીસમાનગુણમેવ| એતચ્ચ ત્રયં-મરિચપિપ્પલીશુણ્ઠ્યાખ્યં, ત્રિકટુસંજ્ઞં સ્થૌલ્યાદીન્ જયેત્|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| ચવિકાપિપ્પલીમુલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ||૧૬૫||

સ૦-ચવિકાપિપ્પલીમૂલં મરિચાત્ સ્તોકવિશેષં ગુણૈર્ભવતિ કટુરસવિપાકં કફઘ્નં લઘૂષ્ણવીર્યં ચેત્યર્થઃ| ગુણશબ્દેન રસવિપાકાદયોઽપિ પારતન્ત્ર્યાદ્ગૃહ્યન્તે, ન તુ પારિભાષિકા એવ ગુરુલઘ્વાદયઃ, વ્યાપ્તેર્ન્યાયાત્|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

ચિત્રકોઽગ્નિસમઃ પાકે શોફાર્શઃકૃમિકુષ્ઠહા| |૧૬૬|

સ૦-ચિત્રકો-દહનસંજ્ઞઃ, અગ્નિસમઃ પાકે-અત્યન્તોષ્ણ ઇત્યર્થઃ| તથા, શોફાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| પઞ્ચકોલકમેતચ્ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્||૧૬૬|| ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં દીપનં પરમ્| |૧૬૭|

સ૦-એતચ્ચ-પૂર્વોક્તં, મરિચરહિતં-પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશુણ્ઠ્યાખ્યં, પઞ્ચકોલસંજ્ઞં સ્મૃતં વૈદ્યકે તન્ત્રે| તથા, ગુલ્માદિઘ્નમતિદીપનં ચ|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| બિલ્વકાશ્મર્યતર્કારીપાટલાટિણ્ટુકૈર્મહત્||૧૬૭|| જયેત્કષાયતિક્તોષ્ણં પઞ્ચમૂલં કફનિલૌ| |૧૬૮|

સ૦-બિલ્વાદીનામુપલક્ષણાર્થે તૃતીયા| બિલ્વાદિભિરુપલક્ષિતં મહત્પઞ્ચમૂલં કફાનિલૌ જયેત્| તચ્ચ કષાયતિક્તરસમુષ્ણવીર્યં ચ| બિલ્વં-શ્રીફલમ્| કાશ્મર્યં-ગમ્ભારી| તર્કારી-અરણિકા| પાટલા-તામ્રપુષ્પા| ટિણ્ટુકઃ-સ્યોનાકઃ| મહત્ ગુરુ બૃહત્ અનલ્પમિતિ પર્યાયાઃ|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| હ્રસ્વં બૃહત્યંશુમતીદ્વયગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્||૧૬૮|| સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતોષ્ણં સર્વદોષજિત્| |૧૬૯|

સ૦-પઞ્ચમૂલમિતિ વર્તતે| હૃસ્વં કનીયો લઘુ અલ્પમિતિ પર્યાયાઃ બૃહતીદ્વયં-ક્ષુદ્રબૃહતી મહાબૃહતી ચ| અંશુમતીદ્વયં- શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ચ ગોક્ષુરકો-ભક્ષટકઃ| ઇદં હૃસ્વં પઞ્ચમૂલં સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતં નાત્યુષ્ણં સર્વદોષજિચ્ચ| [ ગોક્ષુરાદિભિઃ પઞ્ચભિર્લઘુ દ્વિતીયં પઞ્ચમૂલમ્|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| બલાપુનર્નવૈરણ્ડશૂર્પપર્ણીદ્વયેન તુ||૧૬૯|| મધ્યમં કફવાતઘ્નં વાતિપિત્તકરં સરમ્| |૧૭૦|

સ૦-બલાદિભિઃ પઞ્ચભિર્મધ્યમં પઞ્ચમૂલમ્| એતચ્ચ કફવાતઘ્નં નાતિપિત્તકરં સરં ચ| { બલાદિભિઃ પઞ્ચભિસ્તૃતીયં પઞ્ચમૂલમ્| } અધુના ચતુર્થં પઞ્ચમૂલમાહ-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્||૧૭૦|| જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્| |૧૭૧|

સ૦-અભીરુવીરાદિભિઃ પઞ્ચભિર્જીવનાખ્યં પઞ્ચમૂલં ચક્ષુષ્યાદિગુણયુક્તમ્|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| તૃણાખ્યં પિત્તજિદ્દર્ભકાસેક્ષુશરશાલિભિઃ||૧૭૧|| ઇત્યૌષધવર્ગઃ||૭||

સ૦-તૃણસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલં દર્ભકાસેક્ષુશરશાલિભિઃ| તચ્ચ પિત્તજિત્| સઙ્ગ્રહે ત્વધિકમુક્તમ્ (સૂ.અ.૧૨)| યથા-"સુવર્ણં બૃહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ| વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્| રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં સરમ્| વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્|| તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ| કટુપાકરસં શીતં રોપણં કફપિત્તજિત્|| કાંસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખનં સરમ્| દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાપહમ્|| સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્| લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ ત્રપુ, સીસં ચ તદ્ગુણમ્|| ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં તુ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| લેખનં વાતલં શીતં કૃમિપિત્તકફપ્રણુત્|| (ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્| તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાશિ સુદુર્જરમ્|| પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગવિદૂરકાઃ|) મુક્તાવિદ્ગુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્|| મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુ લેખનમ્| ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાપ્માઽલક્ષ્મીવિષાપહમ્|| સક્ષાર ઉષ્ણવિર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્| શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ|| તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિશદં લઘુ| લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્|| વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ| કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા|| સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્| કષાયમધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્|| રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્|| (સર્વદોષપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્||) કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્| (તિક્તં ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્||) કષાયા મધુરા રૂક્ષા કાસઘ્ની વંશરોચના| તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા|| કારવ્યૌ કુઞ્જિકાઽજાજી કબરી ધાન્યતુમ્બરુ| અન્નગન્ધહરં રુચ્યં દીપનં કફવાતજિત્|| બાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્| તદ્વચ્ચ રાજિકા (વિઘ્નસાદની દીપની પરમ્|| શૂલાટોપહરા) રુચ્યા, દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્| અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવત્પ્રકીર્તિતાઃ|| શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ| એલૈલવાલુસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ|| લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ| સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્|| બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વૃષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ| પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિક્તં શીતં વિષાદ્વયમ્|| કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સઙ્ગ્રાહિ પાચનમ્| તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની|| દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્| તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ|| નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ| મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ|| ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલઃ સ્પર્શે વિશદોઽભ્યવહારતઃ| સસ્વાદુઃ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્|| વ્રણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મોઽગ્નિદીપનઃ| ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીકૃમીન્|| પિટિકાગ્રન્થિશોપાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ| શઙ્ખપુષ્પી સરાતિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા|| કટુતિક્તોષ્ણમગુરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્| પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહકૃમિઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્|| સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્| લઘુ રક્તં, તથોશીરં વાતલં પાચનં ચ તત્| જ્વરાતિસારવમથુરક્તપિત્તકફાપહમ્| મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્|| ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં સ્વરવર્ણકૃત્| કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે|| પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્|| કષાયમધુરં તિક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્| બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્|| તત્ર નાગાઽધિકં બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ| તામ્બૂલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્|| ભેદિ સમ્મોહકૃત્પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્| જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્|| લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્| સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્છેદનો હિમઃ|| લતાકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્| કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્ત્રજિત્|| તદ્વદ્બકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્| સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ટકિંશુકમ્|| માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્| વિષપિત્તકફાન્નાગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્|| કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ| વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્|| બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા| કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્|| અવલ્ગુજૈડગજજં બીજં વાતકફપ્રણુત્| આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃસૌકુમાર્યકૃદન્યથા|| અતોઽધ્વાઽગ્નિબલાયૂંષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્|| અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલકૃચ્છુક્રલં તથા| વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્|| પ્રવાતં રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્| શ્રમાગ્નિમૂર્ચ્છાશ્ચ જયેદપ્રવાતમતોઽન્યથા|| પ્રાગ્વાયુરુષ્ણોઽભિષ્યન્દી ત્વગ્દોષાર્શોવિષેકૃમીન્| સન્નિપાતજ્વરશ્વાસમામવાયું ચ કોપયેત્|| યામ્યોઽસૃગ્વાતકફકૃચ્છીતઃ સ્વાદુકષાયકઃ| કષાયઃ પશ્ચિમો રૂક્ષો લઘુર્નાતિવિદહ્યતે|| વાતકૃત્ કફપિત્તઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહભ્રમાપાહઃ| સ્નિગ્ધઃ શીતો લઘુઃસાત્મ્ય ઉત્તરઃ ષડ્રસોઽનિલઃ|| ઐશાનઃ કટુરૂક્ષોષ્ણ આગ્નેયશ્ચૈવ મારુતઃ| અમ્લો વિદાહી નૈઋત્યો વાયવ્યસ્તિક્ત ઉચ્યતે|| આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ| કુર્યાત્પિત્તાસ્રવહ્નીંશ્ચ, છાયા ત્વેતાન્વ્યપોહતિ|| તમઃ કષાયકટુકં, જ્યોસ્ના મધુરશીતલા|| ઇતિ|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

શૂકશિમ્બીજપક્વાન્નમાંસશાકફલૌષધૈઃ| વર્ગિતૈરન્નલેશોઽયમુક્તો નિત્યોપયોગિકઃ||૧૭૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ તાયમષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનિયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સ૦-સમ્પ્રતિ સુખગ્રહણધારણાર્થં સઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ-સ૦-શૂકધાન્યાદિભિર્વર્ગિતૈઃ-વર્ગીકૃતૈઃ, અયમન્નસ્ય લેશઃ-એકદશઃ સ્તોકમાત્રો, નિર્દિષ્ટઃ| કિમ્ભૂતઃ? નિત્યોપયોગો વિદ્યતે યસ્ય સ નિત્યોપયોગિકઃ, સદોપયોગવાનિત્યર્થઃ| માત્રાયોગક્રિયાદેશકાલાવસ્થાદિવિશેષાચ્ચોક્તાનામપિ દ્રવ્યાણામન્યથાત્વં દૃષ્ટમ્| યથા-"તિલશો નિષેવ્યમાણં વિષમપિ સઞ્જાયતેઽમૃતસમાનમ્| ભલ્લાતકઃ સહ તિલૈસ્તત્કાર્યપિ કુષ્ઠમુપહન્તિ|| સંસ્કારેણ લઘુભ્યઃ સક્તુભ્યઃ સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુરવઃ| મરુવાસિષુ તુ સાત્મ્યં દધિપીલુશમીકરીરાણામ્|| ઘૃતદુગ્ધૈર્હેમન્તે મન્દાગ્નિઃ કફોત્તરો ભવેત્પ્રાયઃ| દધિદુગ્ધં વાતઘ્નં તદજાતં વાતકૃદ્ભવતિ|| રેચનમપિ ચ ક્ષીરં ગવ્યં સઙ્ગ્રાહિ કસ્યચિદ્ભવતિ|" ઇતિ| તસ્માદેવમાદિ સ્વબુદ્ધ્યૈવોહ્યમ્| શાસ્ત્રકૃતા તુ ગ્રન્થગૌરવભયાત્સ્પષ્ટં કૃત્વા નોક્તમ્, પ્રદેશાન્તરેષુ યુક્ત્યૈવ પ્રતિપાદિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગાસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નસ્વરૂપાદિવિજ્ઞાનીયોઽધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ|| ૯૬||