6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

અથાતોઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસુત્રે)|૨|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

શિમ્બીધાન્યસ્ય તુ તદ્વ્યઞ્જનત્ત્વેન સ્વલ્પોપયોગિત્ત્વાત્ પ્રાયેણાપથ્યાત્ત્વાચ્ચાપ્રાધન્યં, ઇત્યાહ- અથ શૂકધાન્યવર્ગઃ| રક્તો મહાન્ સકલમસ્તૂર્ણકઃ શકુનાહૃતઃ| સારામુખો દીર્ઘશૂકો રોધ્રશૂકઃ સુગન્ધિકઃ||૧|| પુણ્ડ્રઃ પાણ્ડુઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રમોદો ગૌરસારિવૌ| કાઞ્હ્ચનો મહિષઃ શૂકો દૂષકઃ કુસુમાણ્ડકઃ||૨|| લાઙ્ગલા લોહવાલાખ્યઃ કર્દમાઃ શીતભીરુકાઃ| પતઙ્ગાસ્તપનીયાશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ||૩|| સ્વાદુપાકરસઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ| કષાયાનુરસાઃ પથ્ય લઘવો મૂત્રલ હિમાઃ||૪||

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

શૂકજેષુ વરસ્તત્ર રક્તસ્તૃષ્ણાત્રિદોષહા| |૫|

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| માહાંસ્તમનુ કલમસ્તં ચાપ્યનુ તતઃ પરે||૫||

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

યવકા હાયનાઃ પાંસુબાષ્પનૈષધકાદયઃ| સ્વાદૂષ્ણા ગુરવઃ સ્નિગ્ધાઃ પાકેઽમ્લાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાઃ||૬|| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાશ્ચ પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ| |૭|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| સ્નિગ્ધો ગ્રાહી લઘુઃ સ્વાદુદુસ્ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરો હિમઃ||૭|| ષષ્ટિકો વ્રીહિષુ શ્રેષ્ઠો ગૌરશ્ચાસિતગૌરતઃ| |૮|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| તતઃ ક્રમાન્મહાવ્રીહિકૃષ્ણવ્રીહિજતૂમુખાઃ||૮|| કુક્કુટાણ્ડકલાવાખ્યપારાવતકશૂકરાઃ| વરકોદ્દાલકોજ્જ્વાલચીનશારદદર્દુરાઃ||૯|| ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ સ્મૃતાઃ| |૧૦|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ|૧૦| બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા, ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ| |૧૧|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ||૧૦|| બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા, ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ| ||૧૧||

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| ભગ્નસન્ધાનકૃત્તત્ર પ્રિયઙ્ગુર્બૃંહણી ગુરુઃ||૧૨||

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

કોરદૂષઃ પરં ગ્રાહી સ્પર્શે શીતો વિષાપહઃ| |૧૩|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| રૂક્ષઃ શીતો ગુરુઃ સ્વાદુઃ સરો વિડ્વાતકૃદ્યવઃ||૧૩|| વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકરો મૂત્રમેદઃપિત્તકફાન્ જયેત્| પીનસશ્વાસકાસોરુસ્તમ્ભકણ્ઠત્વગામયાન્||૧૪||

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

ન્યૂનો યવાદનુયવઃ| |૧૫|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

રુક્ષોષ્ણો વંશજો યવઃ| |૧૫|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| વૃષ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો જીવનો વાતપિત્તહા||૧૫|| સન્ધાનકારી મધુરો ગોધૂમઃ સ્થૈર્યકૃત્સરઃ| |૧૬|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| પથ્યા નન્દીમુખી શીતા કષાયમધુરા લઘુઃ||૧૬|| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ||૧||

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

અથ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ| મુદ્ગાઢકીમસૂરાદિ શિમ્બીધાન્યં વિબન્ધકૃત્| કષાયં સ્વાદુ સઙ્ગ્રાહિ કટુપાકં હિમં લઘુ||૧૭|| મેદઃશ્લેષ્માસ્ત્રપિત્તેષુ હિતં લેપોપસેકયોઃ| |૧૮|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| વરોઽત્ર મુદ્ગોઽલ્પચલઃ, કલાયસ્ત્વતિવાતલઃ||૧૮|| રાજમાષોઽનિલકરો રૂક્ષો બહુશકૃદ્ગુરુઃ| |૧૯|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| ઉષ્ણાઃ કુલત્થાઃ પાકેઽમ્લાઃ શુક્રાશ્મશ્વાસપીનસાન્||૧૯|| કાસાર્શઃકફવાતાંશ્ચ ઘ્નન્તિ પિત્તાસ્રદાઃ પરમ્| |૨૦|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| નિષ્પાવો વાતપિત્તાસ્રસ્તન્યમૂત્રકરો ગુરુઃ||૨૦|| સરો વિદાહી દૃક્શુક્રકફશોફવિષાપહઃ| |૨૧|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| માષઃ સ્નિગ્ધો બલશ્લેષ્મમલપિત્તકરઃ સરઃ||૨૧|| ગુરૂષ્ણોઽનિલહા સ્વાદુઃ શુક્રવૃદ્ધિવિરેકકૃત્| |૨૨|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| ફલાનિ માષવદ્વિદ્યાત્કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તયોઃ||૨૨||

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

ઉષ્ણસ્ત્વચ્યો હિમઃ સ્પર્શે કેશ્યો બલ્યસ્તિલો ગુરુઃ| અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાઽગ્નિકફપિત્તકૃત્||૨૩||

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

સ્નિગ્ધોમા સ્વાદુતિક્તોષ્ણા કફપિત્તકરી ગુરુઃ| દૃક્શુક્રહૃત્કટુઃ પાકે, તદ્વદ્બીજં કુસુમ્ભજમ્||૨૪||

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

માષોઽત્ર સર્વેષ્વવરો, યવકઃ શૂકજેષુ ચ| |૨૫|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ, લઘુ સંવત્સરોષિતમ્||૨૫|| શીઘ્રજન્મ તથા સૂપ્યં નિસ્તુષં યુક્તિભર્જિતમ્| |૨૬| ઇતિ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ||૧||

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

અથ કૃતાન્ન(પક્વાન્ન)વર્ગઃ| | મણ્ડપેયાવિલેપીનામોદનસ્ય ચ લાઘવમ્||૨૬|| યથાપૂર્વં શિવસ્તત્ર મણ્ડો વાતાનુલોમનઃ| તૃડ્ગ્લાનિદોષશેષઘ્નઃ પાચનો ધાતુસામ્યકૃત્||૨૭|| સ્રોતોમાર્દવકૃત્સ્વેદી સન્ધુક્ષયતિ ચાનલમ્| |૨૮|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| ક્ષત્તૃષ્ણાગ્લાનિદૌર્બલ્યકુક્ષિરોગજ્વરાપહા||૨૮|| મલાનુલોમની પથ્યા પેયા દીપનપાચની| |૨૯|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા||૨૯|| વ્રણાક્ષિરોગસંશુદ્ધદુર્બલસ્નેહપાયિનામ્| |૩૦|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નોઽત્યક્તોષ્મા ચૌદનો લઘુઃ||૩૦|| યશ્ચાગ્નેયૌષધક્વાથસાધિતો ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ| વિપરીતો ગુરુઃ ક્ષીરમાંસાદ્યૈર્યશ્ચ સાધિતઃ||૩૧||

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

ઇતિ દ્રવ્યક્રિયાયોગમાનાદ્યૈઃ સર્વમાદિશેત્| |૩૨|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| બૃંહણઃ પ્રીણનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો વ્રણહાં રસઃ||૩૨||

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| મૌદ્ગસ્તુ પથ્યઃ સંશુદ્ધવ્રણકણ્ઠાક્ષિરોગિણામ્|૩૩|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| વાતાનુલોમી કૌલત્થો ગુલ્મતૂનીપ્રતૂનિજિત્||૩૩||

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

તિલપિણ્યાકવિકૃતિઃ શુષ્કશાકં વિરૂઢકમ્| શણ્ડાકીવટકં દૃગ્ઘ્નં દોષલં ગ્લપનં ગુરુ||૩૪||

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

રસાલા બૃંહણી વૃષ્યા સ્નિગ્ધા બલ્યા રુચિપ્રદા| |૩૫|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| શ્રમક્ષુત્તૃટ્ક્લમહરં પાનકં પ્રીણનં ગુરુ||૩૫|| વિષ્ટમ્ભિ મૂત્રલં હૃદ્યં યથાદ્રવ્યગુણં ચ તત્| |૩૬|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| લાજાસ્તૃટ્છર્દ્યતીસારમેહમેદઃકફચ્છિદઃ||૩૬|| કાસપિત્તોપશમના દીપના લઘવો હિમાઃ| |૩૭|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| પૃથુકા ગુરવો બલ્યાઃ કફવિષ્ટમ્ભકારિણઃ||૩૭||

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

ધાના વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષા તર્પણી લેખની ગુરુઃ| |૩૮|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| સક્તવો લઘવઃ ક્ષુત્તૃટ્શ્રમનેત્રામયવ્રણાન્||૩૮|| ઘ્નન્તિ સન્તર્પણાઃ પાનાત્સદ્ય એવ બલપ્રદાઃ| નોદકાન્તરિતાન્ન દ્વિર્ન નિશાયાં ન કેવલાન્||૩૯|| ન ભુક્ત્વા ન દ્વિજૈશ્છિત્ત્વા સક્તૂનદ્યાન્ન વા બહૂન્| |૪૦|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| પિણ્યાકો ગ્લપનો રૂક્ષો વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિદૂષણઃ||૪૦||

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

વેસવારો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલોપચયવર્ધનઃ| |૪૧|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| મુદ્ગાદિજાસ્તુ ગુરવો યથાદ્રવ્યગુણાનુગાઃ||૪૧||

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

કુકૂલકર્પરભ્રાષ્ટ્રકન્દ્વઙ્ગારવિપાચિતાન્| એકયોનીંલ્લઘૂન્વિદ્યાદપૂપાનુત્તરોત્તરમ્||૪૨|| ઇતિ કૃતાન્ન (પક્વાન્ન) વર્ગઃ||૨||

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

અથ માંસવર્ગઃ| હરિણૈણકુરઙ્ગર્ક્ષગોકર્ણમૃગમાતૃકાઃ| શશશમ્બરચારુષ્કશરભાદ્યા મૃગાઃ સ્મૃતાઃ||૪૩||

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

લાવવાર્તીકવર્તીરરક્તવર્ત્મકકુક્કુભાઃ| કપિઞ્જલોપચક્રાખ્યચકોરકુરુબાહવઃ||૪૪|| વર્તકો વર્તિકા ચૈવ તિત્તિરિઃ ક્રકરઃ શિખી| તામ્રાચૂડાખ્યબકરગોનર્દગિરિવર્તિકાઃ||૪૫|| તથા શારપદેન્દ્રાભવરટાદ્યાશ્ચ વિષ્કિરાઃ| |૪૬|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| જીવઞ્જીવકદાત્યૂહભૃઙ્ગાહ્વશુકસારિકાઃ||૪૬|| લટ્વાકોકિલહારીતકપોતચટકાદયઃ| પ્રતુદાઃ|૪૭|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| ભેકગોધાહિશ્વાવિદાદ્યા બિલેશયાઃ||૪૭||

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ| માર્જારમૂષકવ્યાઘ્રવૃકબભ્રુતરક્ષવઃ||૪૮|| લોપાકજમ્બુકશ્યેનચાષવાન્તાદવાયસાઃ શશઘ્નીભાસકુરરગૃધ્રોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ||૪૯|| ધૂમિકા મધુહા ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ| |૫૦|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| વરાહમહિષન્યઙ્કુરુરુરોહિતવારણાઃ||૫૦|| સૃમરશ્ચમરઃ ખડ્ગો ગવયશ્ચ મહામૃગાઃ| |૫૧|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| હંસસારસકાદમ્બવકકારણ્ડવપ્લવાઃ||૫૧|| બલાકોત્ક્રોશચક્રાહ્વમદ્ગુક્રૌઞ્ચાદયોઽપ્ચરાઃ| |૫૨|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| મત્સ્યા રોહિતપાઠીનકૂર્મકુમ્ભીરકર્કટાઃ||૫૨|| શુક્તિશઙ્ખોદ્રશમ્બૂકશફરીવર્મિચન્દ્રિકાઃ| ચુલૂકીનક્રમકરશિશુમારતિમિઙ્ગિલાઃ||૫૩|| રાજીચિલિચિમાદ્યાશ્ચ| |૫૪|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

માંસમિત્યાહુરષ્ટધા| |૫૪| (મૃગ્યં વૈષ્કિરિકં કિઞ્ચ પ્રાતુદં ચ બિલેશયમ્| પ્રાસહં ચ મહામૃગ્યમપ્ચરં માત્સ્યમષ્ટધા||૧||

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| યોનિષ્વજાવી વ્યામિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે||૫૪||

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

આદ્યાન્ત્યા જાઙ્ગલાનૂપા મધ્યૌ સાધારણૌ સ્મૃતૌ| |૫૫|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| તત્ર બદ્ધમલાઃ શીતા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ||૫૫|| પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સન્નિપાતે કફાનુગે| |૫૬|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| દીપનઃ કટુકઃ પાકે ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ||૫૬||

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ઈષદુષ્ણગુરુસ્નિગ્ધા બૃંહણા વર્તકાદયઃ| તિત્તિરિસ્તેષ્વપિ વરો મેધાગ્નિબલશુક્રકૃત્||૫૭|| ગ્રાહી વર્ણ્યોઽનિલોદ્રિક્તસન્નિપાતહરઃ પરમ્| |૫૮|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદ્દશામ્||૫૮||

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

તદ્વચ્ચ કુક્કુટો વૃષ્યઃ| |૫૯|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ગ્રામ્યસ્તુ શ્લેષ્મલો ગુરુઃ| |૫૯|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| મેધાઽનલકરા હૃદ્યાઃ ક્રકરાઃ સોપચક્રકાઃ||૫૯||

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

ગુરુઃ સલવણઃ કાણકપોતઃ સર્વદોષકૃત્| |૬૦|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| ચટકાઃ શ્લેષ્મલાઃ સ્નિગ્ધા વાતઘ્નાઃ શુક્રલાઃ પરમ્||૬૦||

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્| મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ કફપિત્તલાઃ||૬૧||

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

એવં વર્ગપઞ્ચકસ્ય સામાન્યગુણાનુક્ત્વા, અપવાદમાહ- શીતા મહામૃગાસ્તેષુ, ક્રવ્યાદપ્રસહાઃ પુનઃ| લવણાનુરસાઃ પાકે કટુકા માંસવર્ધનાઃ||૬૨|| જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પરં હિતાઃ| |૬૩|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમાજમદોષલમ્||૬૩|| શરીરધાતુસામાન્યાદનભિષ્યન્દિ બૃંહણ્મ્| |૬૪|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| વિપરીતમતો જ્ઞેયમાવિકં બૃંહણં તુ તત્||૬૪||

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિવિષમજ્વરપીનસાન્| કાર્શ્યં કેવલવાતાંશ્ચ ગોમાંસં સન્નિયચ્છતિ||૬૫||

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

ઉષ્ણો ગરીયાન્મહિષઃ સ્વપ્નદાર્ઢ્યબૃહત્ત્વકૃત્| |૬૬|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| તદ્વદ્વરાહઃ શ્રમહા રુચિશુક્રબલપ્રદઃ||૬૬||

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

મત્સ્યાઃ પરં કફકરાઃ| |૬૭|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

ચિલિચીમસ્ત્રિદોષકૃત્| |૬૭|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| લાવરોહિતગોધૈણાઃ સ્વે સ્વે વર્ગે વરાઃ પરમ્||૬૭||

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

માંસં સદ્યોહતં શુદ્ધં વયઃસ્થં ચ ભજેત્| |૬૮|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

ત્યજેત્| મૃતં કૃશં ભૃશં મેદ્યં વ્યાધિવારિવિષૈર્હતમ્||૬૮||

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે ગુરુણી, ગર્ભિણી ગુરુઃ| લઘુર્યોષિચ્ચતુષ્પાત્સુ, વિહઙ્ગેષુ પુનઃ પુમાન્||૬૯|| શિરઃસ્કન્ધોરુપૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્નોશ્ચ ગૌરવમ્| તથાઽઽમપક્વાશયયોર્યથાપૂર્વં વિનિર્દિશેત્||૭૦|| શોણિતપ્રભૃતીનાં ચ ધાતૂનામુત્તરોત્તરમ્| માંસાદ્ગરીયો વૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃદ્ગુદમ્||૭૧|| ઇતિ માંસવર્ગઃ||૩||

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

અથ શાકવર્ગઃ| શાકં પાઠાશઠીસૂષાસુનિષણ્ણસતીનજમ્| ત્રિદોષઘ્નં લઘુ ગ્રાહિ સરાજક્ષવવાસ્તુકમ્||૭૨||

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

સુનિષણ્ણોઽગ્નિકૃદ્વૃષ્યસ્તેષુ| |૭૩|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

રાજક્ષવઃ પરમ્| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નઃ|૭૩|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| વર્ચોભેદિ તુ વાસ્તુકમ્||૭૩||

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

હન્તિ દોષત્રયં કુષ્ઠં વૃષ્યા સોષ્ણા રસાયની| કાકમાચી સરા સ્વર્યા|૭૪|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| ચાઙ્ગેર્યમ્લાઽગ્નિદીપની||૭૪|| ગ્રહણ્યર્શોઽનિલશ્લેષ્મહિતોષ્ણા ગ્રાહિણી લઘુઃ| |૭૫|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| પટોલસપ્તલારિષ્ટશાર્ઙ્ગેષ્ટાવલ્ગુજાઽમૃતાઃ||૭૫|| વેત્રાગ્રબૃહતીવાસાકુતિલીતિલપર્ણિકાઃ| મણ્ડૂકપર્ણીકર્કોટકારવેલ્લકપર્પટાઃ||૭૬|| નાડીકલાયગોજિહ્વાવાર્તાકં વનતિક્તકમ્| કરીરં કુલકં નન્દી કુચૈલા શકુલાદની||૭૭|| કટિલ્લં કેમ્બુકં શીતં સકોશાતકકર્કશમ્| તિક્તં પાકે કટુ ગ્રાહિ વાતલં કફપિત્તજિત્||૭૮||

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

હૃદ્યં પટોલં કૃમિનુત્સ્વાદુપાકં રુચિપ્રદમ્| |૭૯|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| પિત્તલં દીપનં ભેદિ વાતઘ્નં બૃહતીદ્વયમ્||૭૯||

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

વૃષં તુ વમિકાસઘ્નં રક્તપિત્તહરં પરમ્| |૮૦|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| કારવેલ્લં સકટુકં દીપનં કફજિત્પરમ્||૮૦||

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

વાર્તાકં કટુ તિક્તોષ્ણં મધુરં કફવાતજિત્| સક્ષારમગ્નિજનનં હૃદ્યં રુચ્યમપિત્તલમ્||૮૧||

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

કરીરમાધ્માનકરં કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| |૮૨|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ||૮૨||

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

તણ્ડુલીયો હિમો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુઃ| મદપિત્તવિષાસ્રઘ્નઃ|૮૩|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

મુઞ્જાતં વાતપિત્તજિત્||૮૩|| સ્નિગ્ધં શીતં ગુરુ સ્વાદુ બૃંહણં શુક્રકૃત્પરમ્| |૮૪|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| ગુર્વી સરા તુ પાલઙ્ક્યા|૮૪|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| મદઘ્ની ચાપ્યુપોદકા||૮૪||

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

પાલઙ્ક્યાવત્સ્મૃતશ્ચઞ્ચુઃ સ તુ સઙ્ગ્રહણાત્મકઃ| |૮૫|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| વિદારી વાતપિત્તઘ્ની મૂત્રલા સ્વાદુશીતલા||૮૫|| જીવની બૃંહણી કણ્ઠ્યા ગુર્વી વૃષ્યા રસાયનમ્| |૮૬|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા||૮૬||

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

કૂષ્માણ્ડતુમ્બકાલિઙ્ગકર્કાર્વેર્વારુતિણ્ડિશમ્| તથા ત્રપુસચીનાકચિર્ભટં કફવાતકૃત્||૮૭|| ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ| |૮૮|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

અત્ર વિષેશમાહ | વલ્લીફલાનાં પ્રવરં કૂષ્માણ્ડં વાતપિત્તજિત્||૮૮|| બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષ્યમ્| |૮૯|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

ત્રપુસં ત્વતિમૂત્રલમ્| |૮૯|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| તુમ્બં રૂક્ષતરં ગ્રાહિ કાલિઙ્ગૈર્વારુચિર્ભટમ્||૮૯|| બાલં પિત્તહરં શીતં વિદ્યાત્પક્વમતોઽન્યથા| |૯૦|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| શીર્ણવૃન્તં તુ સક્ષારં પિત્તલં કફવાતજિત્||૯૦|| રોચનં દીપનં હૃદ્યમષ્ઠીલાઽનાહનુલ્લઘુ| |૯૧|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| મૃણાલબિસશાલૂકકુમુદોત્પલકન્દકમ્||૯૧|| નન્દીમાષકકેલૂટશૃઙ્ગાટકકસેરુકમ્| ક્રૌઞ્ચાદનં કલોડ્યં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ||૯૨||

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

કલમ્બનાલિકામાર્ષકુટિઞ્જરકુતુમ્બકમ્| ચિલ્લીલટ્વાકલોણીકાકુરૂટકગવેધુકમ્||૯૩|| જીવન્તઝુઞ્ઝ્વેડગજયવશાકસુવર્ચલાઃ| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ લક્ષ્મણમ્||૯૪|| સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ| શીતલં સૃષ્ટવિણ્મૂત્રં પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||૯૫|| સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં નાતિદોષલમ્| |૯૬|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| લઘુપત્રા તુ યા ચિલ્લી સા વાસ્તુકસમા મતા||૯૬||

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

તર્કારીવરુણં સ્વાદુ સતિક્તં કફવાતજિત્| |૯૭|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| વર્ષાભ્વૌ કાલશાકં ચ સક્ષારં કટુતિક્તકમ્||૯૭|| દીપનં ભેદનં હન્તિ ગરશોફકફાનિલાન્| |૯૮|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| દીપનાઃ કફવાતઘ્નાશ્ચિરિબિલ્વાઙ્કુરાઃ સરાઃ||૯૮||

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

શતાવર્યઙ્કુરાસ્તિક્તા વૃષ્યા દોષત્રયાપહાઃ| |૯૯|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| રૂક્ષો વંશકરીરસ્તુ વિદાહી વાતપિત્તલઃ||૯૯||

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

પત્તૂરો દીપનસ્તિક્તઃ પ્લીહાર્શઃકફવાતજિત્| |૧૦૦|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| કૃમિકાસકફોત્ક્લેદાન્ કાસમર્દો જયેત્સરઃ||૧૦૦||

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

રૂક્ષોષ્ણમમ્લં કૌસુમ્ભં ગુરુ પિત્તકરં સરમ્| |૧૦૧|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| ગુરૂષ્ણં સાર્ષપં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સર્વદોષકૃત્||૧૦૧||

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

યદ્બાલમવ્યક્તરસં કિઞ્ચિત્ક્ષારં સતિક્તકમ્| તન્મૂલકં દોષહરં લઘુ સોષ્ણં નિયચ્છતિ||૧૦૨|| ગુલ્મકાસક્ષયશ્વાસવ્રણનેત્રગલામયાન્| સ્વરાગ્નિસાદોદાવર્તપીનસાંશ્ચ|૧૦૩|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

મહત્પુનઃ||૧૦૩|| રસે પાકે ચ કટુકમુષ્ણવીર્યં ત્રિદોષકૃત્| ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ|૧૦૪|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| સ્નિગ્ધસિદ્ધં તદપિ વાતજિત્||૧૦૪||

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

વાતશ્લેષ્મહરં શુષ્કં સર્વમ્| |૧૦૫|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

આમં તુ દોષલમ્| |૧૦૫|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| કટૂષ્ણો વાતકફહા પિણ્ડાલુઃ પિત્તવર્ધનઃ||૧૦૫||

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણમ્| ફણિજ્જાર્જકજમ્બીરપ્રભૃતિ ગ્રાહિ શાલનમ્||૧૦૬|| વિદાહિ કટુ રૂક્ષોષ્ણં હૃદ્યં દીપનરોચનમ્| દૃક્શુક્રકૃમિહૃત્તીક્ષ્ણં દોષોત્ક્લેશકરં લઘુ||૧૦૭||

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

હિધ્માકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વરુક્પૂતિગન્ધહા| સુરસઃ|૧૦૮|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| સુમુખો નાતિવિદાહી ગરશોફહા||૧૦૮||

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

આર્દ્રિકા તિક્તમધુરા મૂત્રલા ન ચ પિત્તકૃત્| |૧૦૯|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| લશુનો ભૃશતીક્ષ્ણોષ્ણઃ કટુપાકરસઃ સરઃ||૧૦૯|| હૃદ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધો રોચનદીપનઃ| ભગ્નસન્ધાનકૃદ્બલ્યો રક્તપિત્તપ્રદૂષણઃ||૧૧૦|| કિલાસકુષ્ઠગુલ્માર્શોમેહક્રિમિકફાનિલાન્| સહિધ્માપીનસશ્વાસકાસાન્ હન્તિ રસાયનમ્||૧૧૧||

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણન્યૂનઃ શ્લેષ્મલો નાતિપિત્તલઃ| |૧૧૨|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| કફવાતાર્શસાં પથ્યઃ સ્વેદેઽભ્યવહૃતૌ તથા||૧૧૨|| તીક્ષ્ણો ગ્undefinedઞ્જનકો ગ્રાહી પિત્તિનાં હિતકૃન્ન સઃ| |૧૧૩|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| દીપનઃ સૂરણો રુચ્યઃ કફઘ્નો વિશદો લઘુઃ||૧૧૩|| વિશેષાદર્શસાં પથ્યઃ| |૧૧૪|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

ભૂકન્દસ્ત્વતિદોષલઃ| |૧૧૪|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| પત્રે પુષ્પે ફલે નાલે કન્દે ચ ગુરુતા ક્રમાત્||૧૧૪||

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

વરા શાકેષુ જીવન્તી સાર્ષપં ત્વવરં પરમ્| ઇતિ શાકવર્ગઃ||૨|| |૧૧૫|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

અથ ફલવર્ગઃ| | દ્રાક્ષા ફલોત્તમા વૃષ્યા ચક્ષુષ્યા સૃષ્ટમૂત્રવિટ્||૧૧૫|| સ્વાદુપાકરસા સ્નિગ્ધા સકષાયા હિમા ગુરુઃ| નિહન્ત્યનિલપિત્તાસ્રતિક્તાસ્યત્વમદાત્યયાન્||૧૧૬|| તૃષ્ણાકાસશ્રમશ્વાસસ્વરભેદક્ષતક્ષયાન્| |૧૧૭|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| ઉદ્રિક્તપિત્તાઞ્જયતિ ત્રીન્દોષાન્સ્વાદુ દાડિમમ્||૧૧૭|| પિત્તાવિરોધિ નાત્યુષ્ણમમ્લં વાતકફાપહમ્| સર્વં હૃદ્યં લઘુ સ્નિગ્ધં ગ્રાહિ રોચનદીપનમ્||૧૧૮||

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

મોચખર્જૂરપનસનારિકેલપરૂષકમ્| આમ્રાતતાલકાશ્મર્યરાજાદનમધૂકજમ્||૧૧૯|| સૈવીરબદરાઙ્કોલ્લફલ્ગુશ્લેષ્માતકોદ્ભવમ્| વાતામાભિષુકાક્ષોડમુકૂલકનિકોચકમ્||૧૨૦|| ઉરુમાણં પ્રિયાલં ચ બૃંહણં ગુરુ શીતલમ્| દાહક્ષતક્ષયહરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્||૧૨૧|| સ્વાદુપાકરસં સ્નિગ્ધં વિષ્ટમ્ભિ કફશુક્રકૃત્| |૧૨૨|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| ફલં તુ પિત્તલં તાલં સરં કાશ્મર્યજં હિમમ્||૧૨૨|| શકૃન્મૂત્રવિબન્ધઘ્નં કેશ્યં મેધ્યં રસાયનમ્| વાતામાદ્યુષ્ણવીર્યં તુ કફપિત્તકરં સરમ્||૧૨૩|| પરં વાતહરં સ્નિગ્ધમનુષ્ણં તુ પ્રિયાલજમ્| પ્રિયાલમજ્જા મધુરો વૃષ્યઃ પિત્તાનિલાપહઃ||૧૨૪|| કોલમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્તૃટ્છર્દિઃકાસજિચ્ચ સઃ| |૧૨૫|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| પક્વં સુદુર્જરં બિલ્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્||૧૨૫|| દીપનં કફવાતઘ્નં બાલં, ગ્રાહ્યુભયં ચ તત્| |૧૨૬|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં દોષલં, દોષઘાતિ તુ||૧૨૬|| પક્વં હિધ્માવમથુજિત્, સર્વં ગ્રાહિ વિષાપહમ્| |૧૨૭|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| જામ્બવં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલં ભૃશવાતલમ્||૧૨૭|| સઙ્ગ્રાહિ મૂત્રશકૃતોરકણ્ઠ્યં કફપિત્તજિત્| |૧૨૮|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

આમ્રસ્ય ત્ર્યવસ્થસ્યાપ્યુપયોગદર્શનાત્તથૈવ ગુણાનાહ | વાતપિત્તાસ્રકૃદ્બાલં, બદ્ધાસ્થિ કફપિત્તકૃત્||૧૨૮|| ગુર્વામ્રં વાતજિત્પક્વં સ્વાદ્વમ્લં કફશુક્રકૃત્| |૧૨૯|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાતશ્લેષ્મહરં લઘુ||૧૨૯||

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

શમ્યા ગુરૂષ્ણં કેશઘ્નં રૂક્ષમ્| |૧૩૦|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

પીલુ તુ પિત્તલમ્| કફવાતહરં ભેદિ પ્લીહાર્શઃકૃમિગુલ્મનુત્||૧૩૦|| સતિક્તં સ્વાદુ યત્પીલુ વાત્યુષ્ણં તત્ત્રિદોષજિત્| |૧૩૧|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

માતુલુઙ્ગસ્ય ત્વઙ્માંસકેસરાણાં પૃથગુપયોગદર્શનાત્ પૃથગેવ ગુણાનાહ | ત્વક્તિક્તકટુકા સ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતજિત્||૧૩૧|| બૃંહણં મધુરં માંસં વાતપિત્તહરં ગુરુ| લઘુ તત્કેસરં કાસશ્વાસહિધ્મામદાત્યયાન્||૧૩૨|| આસ્યશોષાનિલશ્લેષ્મવિબન્ધચ્છર્દ્યરોચકાન્ ગુલ્મોદરાર્શઃશૂલાનિ મન્દાગ્નિત્વં ચ નાશયેત્||૧૩૩||

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

ભલ્લાતકસ્ય ત્વઙ્માંસં બૃંહણં સ્વાદુ શીતલમ્| તદસ્થ્યગ્નિસમં મેધ્યં કફવાતહરં પરમ્||૧૩૪||

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

સ્વાદ્વમ્લં શીતમુષ્ણં ચ દ્વિધા પાલેવતં ગુરુ| રુચ્યમત્યગ્નિશમનમ્|૧૩૫|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| રુચ્યં મધુરમારુકમ્||૧૩૫|| પક્વમાશુ જરાં યાતિ નાત્યુષ્ણગુરુદોષલમ્| |૧૩૬|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| દ્રાક્ષાપરૂષકં ચાર્દ્રમમ્લં પિત્તકફપ્રદમ્||૧૩૬|| ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં સકરમર્દકમ્| |૧૩૭|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| તથાઽમ્લં કોલકર્કન્ધુલકુચામ્રાતકારુકમ્||૧૩૭|| ઐરાવતં દન્તશઠં સતૂદં મૃગલિણ્ડિકમ્| નાતિપિત્તકરં પક્વં શુષ્કં ચ કરમર્દકમ્||૧૩૮||

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

દીપનં ભેદનં શુષ્કમમ્લીકાકોલયોઃ ફલમ્| તૃષ્ણાશ્રમક્લમચ્છેદિ લઘ્વિષ્ટં કફવાતયોઃ||૧૩૯||

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

ફલાનામવરં તત્ર લકુચં સર્વદોષકૃત્| |૧૪૦|

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| હિમાનલોષ્ણદુર્વાતવ્યાલલાલાદિદૂષિતમ્||૧૪૦|| જન્તુજુષ્ટં જલે મગ્નમભૂમિજમનાર્તવમ્| અન્યધાન્યયુતં હીનવીર્યં જીર્ણતયાઽતિ ચ||૧૪૧|| ધાન્યં ત્યજેત્તથા શાકં રૂક્ષસિદ્ધમકોમલમ્| અસઞ્જાતરસં તદ્વચ્છૂષ્કં ચાન્યત્ર મૂલકાત્||૧૪૨|| પ્રાયેણ ફલમપ્યેવં તથાઽઽમં બિલ્વવર્જિતમ્| |૧૪૩| ઇતિ ફલવર્ગઃ||૩||

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

અથૌષધવર્ગઃ| | વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટમલં મૃદુ||૧૪૩|| વાતઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફપિત્તકૃત્| |૧૪૪|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| સૈન્ધવં તત્ર સસ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષનુત્||૧૪૪|| લઘ્વનુષ્ણં દૃશઃ પથ્યમવિદાહ્યગ્નિદીપનમ્| |૧૪૫|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુગન્ધ્યુદ્ગારશોધનમ્||૧૪૫|| કટુપાકં વિબન્ધઘ્નં દીપનીયં રુચિપ્રદમ્| |૧૪૬|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ઊર્ધ્વાધઃકફવાતાનુલોમનં દીપનં બિડમ્||૧૪૬|| વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભશૂલગૌરવનાશનમ્| |૧૪૭|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મવિવર્ધનમ્||૧૪૭||

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

સતિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્| |૧૪૮|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| કૃષ્ણે સૌવર્ચલગુણા લવણે ગન્ધવર્જિતાઃ||૧૪૮||

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

રોમકં લઘુ, પાંસૂત્થં સક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ| |૧૪૯|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદિ પ્રયોજયેત્||૧૪૯||

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

ગુલ્મહૃદ્ગ્રહણીપાણ્ડુપ્લીહાનાહગલામયાન્| શ્વાસાર્શઃકફકાસાંશ્ચ શમયેદ્યવશૂકજઃ||૧૫૦||

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિલ્લઘુઃ| પિત્તાસૃગ્દૂષણઃ પાકી છેદ્યહૃદ્યો વિદારણઃ||૧૫૧|| અપથ્યઃ કટુલાવણ્યાચ્છુક્રૌજઃકેશચક્ષુષામ્| |૧૫૨|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| હિઙ્ગુ વાતકફાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્||૧૫૨|| કટુપાકરસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ| |૧૫૩|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિલવણા લઘુ||૧૫૩|| દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્| ઉષ્ણવીર્યા સરાઽઽયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદા||૧૫૪|| કુષ્ઠવૈવર્ણ્યવૈસ્વર્યપુરાણવિષમજ્વરાન્| શિરોઽક્ષિપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાગ્રહણીગદાન્||૧૫૫|| સશોષશોફાતીસારમેદમોહવમિક્રિમીન્| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શઃપ્લીહાનાહગરોદરમ્||૧૫૬|| વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમૂરુસ્તમ્ભમરોચકમ્| હરીતકી જયેદ્વ્યાધીંસ્તાંસ્તાંશ્ચ કફવાતજાન્||૧૫૭||

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

તદ્વદામલકં શીતમમ્લં પિત્તકફાપહમ્| |૧૫૮|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| કટુ પાકે હિમં કેશ્યમક્ષમીષચ્ચ તદ્ગુણમ્||૧૫૮||

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

ઇયં રસાયનવરા ત્રિફલાઽક્ષ્યામયાપહા| રોપણી ત્વગ્ગ્દક્લેદમેદોમેહકફાસ્ત્રજિત્||૧૫૯||

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

સકેસરં ચતુર્જાતં ત્વક્પત્રૈલં ત્રિજાતકમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચનદીપનમ્||૧૬૦||

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

રસે પાકે ચ કટુકં કફઘ્નં મરિચં લઘુ| |૧૬૧|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાઽઽર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી||૧૬૧|| સા શુષ્કા વિપરીતાઽતઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ| સ્વાદુપાકાઽનિલશ્લેષ્મશ્વાસકાસાપહા સરા||૧૬૨|| ન તામત્યુપયુઞ્જીત રસાયનવિધિં વિના| |૧૬૩|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્||૧૬૩|| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્| |૧૬૪|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| તદ્વદાર્દ્રકમેતચ્ચ ત્રયં ત્રિકટુકં જયેત્||૧૬૪|| સ્થૌલ્યાગ્નિસદનશ્વાસકાસશ્લીપદપીનસાન્| |૧૬૫|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| ચવિકાપિપ્પલીમુલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ||૧૬૫||

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

ચિત્રકોઽગ્નિસમઃ પાકે શોફાર્શઃકૃમિકુષ્ઠહા| |૧૬૬|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| પઞ્ચકોલકમેતચ્ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્||૧૬૬|| ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં દીપનં પરમ્| |૧૬૭|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| બિલ્વકાશ્મર્યતર્કારીપાટલાટિણ્ટુકૈર્મહત્||૧૬૭|| જયેત્કષાયતિક્તોષ્ણં પઞ્ચમૂલં કફનિલૌ| |૧૬૮|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| હ્રસ્વં બૃહત્યંશુમતીદ્વયગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્||૧૬૮|| સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતોષ્ણં સર્વદોષજિત્| |૧૬૯|

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| બલાપુનર્નવૈરણ્ડશૂર્પપર્ણીદ્વયેન તુ||૧૬૯|| મધ્યમં કફવાતઘ્નં વાતિપિત્તકરં સરમ્| |૧૭૦|

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્||૧૭૦|| જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્| |૧૭૧|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| તૃણાખ્યં પિત્તજિદ્દર્ભકાસેક્ષુશરશાલિભિઃ||૧૭૧|| ઇત્યૌષધવર્ગઃ||૭||

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

શૂકશિમ્બીજપક્વાન્નમાંસશાકફલૌષધૈઃ| વર્ગિતૈરન્નલેશોઽયમુક્તો નિત્યોપયોગિકઃ||૧૭૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિ તાયમષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનિયો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||