6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

स०-अन्नविधौ प्रकृतेऽल्पवक्तव्यात्वात्पूर्वं द्रवद्रव्यमभिधायान्नं वक्ति-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

अथातोऽन्नस्वरूपविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसुत्रे)|२|

स०-अन्नस्य स्वरूपं-स्वभावो रसवीर्यविपाकप्रभावगुणकर्मादि, तस्य विज्ञानं-अवगम:, तस्मै हितोऽध्यायः-अन्नरूपविज्ञानीयः, तं व्याख्यास्यामः| शेषं पूर्ववद्व्याख्येयम्| द्रव्यशब्दश्चाप्रयुक्तोऽप्यर्थस्य गमक इत्यन्नद्रव्यस्वरूपविज्ञानीय इति द्रष्टव्यम्| तथा हि पूर्वस्मिन्नध्याये मन्दमतिप्रबोधनाय प्रयुक्तो द्रव्यशब्दः|आचार्या हि वैचित्र्येण ग्रन्थरचनां विदधति| तत्र प्राक् स्वरूपशब्दो न निर्दिष्टः, इह च द्रव्यशब्दः| अथवोभयमप्रयुक्तमपि गम्यते मध्यलोपाख्यया तन्त्रयुक्त्याऽन्तलोपाय च| अद्यते यत्तत्-अन्नम् धान्यमांसादि| धान्यं च द्विधा शूकशिम्बिधान्यभेदेन तत्र प्राधान्याच्छूकधान्यस्य पूर्वमुपन्यासः| प्राधान्यं चास्य भूयस्त्वोपयोगित्त्वात्|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

शिम्बीधान्यस्य तु तद्व्यञ्जनत्त्वेन स्वल्पोपयोगित्त्वात् प्रायेणापथ्यात्त्वाच्चाप्राधन्यं, इत्याह- अथ शूकधान्यवर्गः| रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः| सारामुखो दीर्घशूको रोध्रशूकः सुगन्धिकः||१|| पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरसारिवौ| काञ्ह्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः||२|| लाङ्गला लोहवालाख्यः कर्दमाः शीतभीरुकाः| पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||३|| स्वादुपाकरसः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः| कषायानुरसाः पथ्य लघवो मूत्रल हिमाः||४||

स०- तत्र रक्तशालिमहाशाली-सुप्रथितावेव| कलमोमगधादिषु प्रसिद्धः| स एव महातण्डुल इति काश्मीरेषु| तूर्णकश्च-तत्रैव आजव इति प्रसिद्धः| शकुनहृतो-यो मगधेषु बुद्धोत्पादकाल उत्तरकुरुभ्यो हंसैरानीतो भृङ्गारपात्रे विशाखाख्यया वापितो विस्तरं गतः| अत एव शकुनिनाऽऽहृतः शकुनाहृत इत्यन्वर्था

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा| |५|

स०-तत्र-तेषु महाशालिकलमादिषु मध्ये, रक्तो-रक्तशालिसंज्ञो वरः, तृष्णां वातादीश्च त्रिदोषान्निहन्ति| अस्य च प्रागुपादानेनैव वरत्वे लब्धे वरग्रहणं युक्त्या

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| माहांस्तमनु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे||५||

स०-तस्यानु-रक्तशालेः पश्चात्, महान् शालिर्वरः| तं च-महान्तमनु कलमः, महत्संज्ञात् कलमः किञ्चिदून इत्यर्थः| ततः-अनन्तरम्, परे-अन्ये शालयो

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

यवका हायनाः पांसुबाष्पनैषधकादयः| स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः||६|| सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः| |७|

स०-यवकादयः शालिविशेषाः स्वादवः| तथा, उष्णादिगुणयुक्ताः| तथा, सृष्टे मूत्रपुरीषे यैस्ते सृष्टमूत्रपुरीषाः| पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः-तेन यवकाः सर्वेभ्योऽपि गर्हिताः, तदन्वन्ये किञ्चित्किञ्चित्क्रमेण गर्हिता इति विज्ञेयम्| नैषधकादय इत्य- त्राऽऽदिशब्देन चम्पकपत्रिकादयः शालिविशेषा गृह्यन्ते|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुदुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः||७|| षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः| |८|

स०-व्रीहिषु मध्ये षष्टिकः श्रेष्ठः, रक्तशालिरिव शालिषु| तथा, स्निग्धादिगुणयुक्तः| स्थिरो हिम इति शरीरस्तैर्यकरो ज्वरश्रमक्लमग्लानिहरः| अत एव रसायनप्रयोगे ज्वरादोउ छ तत्र तत्र क्षामवपुषामुपदिष्टः| यवस्तु स्तैर्यकरोऽपि नाम्नातो गुरुवातलत्वादिति वेद्यम्| षष्टिकश्छ द्विविधः,-गौरः कृष्णगोउरश्च| अत्रासितगोउरतो गौरः षष्टिकः श्रेष्टः| (तथा च सुश्रुते (सू.अ.४६|९)-"रसे पाके च मधुऱ्राः पित्तानिलहरास्तथा| शालीनां च गुणैस्तुल्या विज्ञ्हेयाः कफशुक्रलाः|| षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः|" कृष्णात्रेयः:-षष्टिकः सुरकव्रीहिपाटलोटकनालकाः| कृष्णव्रीहिः शीतभीरुः प्रमोदोहायनस्तथा|| अनभिष्यन्दिनः स्निग्धाः कषायमधुरा हिमाः| लघवः कटुपाकाश्छ षष्टिकोऽत्रापि पूजितः||" खारणादिः- "कषायमधुरो ग्राही दोषघ्नः षष्टिको लघुः|" पराशरेऽप्युक्तम्- "रक्तो महाच्छकुनाहृतः षष्टिककलमप्रमोदपतड्गाः शीतगौरदीर्घशूकसुगन्धिकपाण्डुतपनीयाः शालय एवंभूताः| मधुरबहलाः स्थिराः स्निग्धाः पित्तानिलप्रशमना लघवः सङ्ग्राहिकाः शीताः|" इति| चरके त्वेवं पठ्यते (सू.अ.५|३)-"तत्र शालिषष्टिकमुद्गलावकपिञ्जलैणशशशरभवराहादीन्याहारद्रव्याणि प्रकृतिलघून्यपि मात्रापेक्षीणि भवन्ति|" तथा च चरको ज्वरे पठति (चि.अ.३|१७६)-"रक्तशाल्यादयः शस्ताः पुराणाः षष्टिकैः सह| यवाग्वोदनलाजार्थे ज्वरितानां ज्वरापहाः||" इति|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः||८|| कुक्कुटाण्डकलावाख्यपारावतकशूकराः| वरकोद्दालकोज्ज्वालचीनशारददर्दुराः||९|| गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः| |१०|

स०-ततः-षष्टिकात्, महाब्रीह्यादयः क्रमाद्गुणैरल्पान्तराः-गुणैर्हीनाः|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|१०| बहुमूत्रपुरीषोष्मा, त्रिदोषस्त्वेव पाटलः| |११|

स०-एभ्यः षष्टिकादिभ्योऽन्यः-अनुक्तो, व्रीहिः स्वादुः- मधुररसः, अम्लविपाकः पित्तकरो गुरुर्बहुमूत्रपुरीषोष्मा छ| पाटलः- पटलाकुसुमाकारः| त्रिदोषः-त्रिदोषकोपनः| त्रिदोषस्त्वेवेत्यत्रैवशब्दोऽतिशयख्यापनाय| अतिशयेन त्रिदोषल इत्यर्थः| अतित्रिदोषलत्वेनास्याऽभ्यवहारनिषेधं करोति| अत एव च रसादिमत्त्वं न व्यधादस्य शास्त्रकारः|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः||१०|| बहुमूत्रपुरीषोष्मा, त्रिदोषस्त्वेव पाटलः| ||११||

स०-एभ्यः षष्टिकादिभ्योऽन्यः-अनुक्तो, व्रीहिः स्वादुः- मधुररसः, अम्लविपाकः पित्तकरो गुरुर्बहुमूत्रपुरीषोष्मा छ| पाटलः- पटलाकुसुमाकारः| त्रिदोषः-त्रिदोषकोपनः| त्रिदोषस्त्वेवेत्यत्रैवशब्दोऽतिशयख्यापनाय| अतिशयेन त्रिदोषल इत्यर्थः| अतित्रिदोषलत्वेनास्याऽभ्यवहारनिषेधं करोति| अत एव च रसादिमत्त्वं न व्यधादस्य शास्त्रकारः|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुर्बृंहणी गुरुः||१२||

स०-तत्र-तेषु तृणधान्येषु मध्ये, प्रियाङ्गुः-कङ्गुः, भग्नस्याङ्गस्य सन्धानं करोति| तथा, गुरुः| सुश्रुते तूक्तम् (सू.अ.४६|२४)-"रक्ताः पीताश्च कृष्णाश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः| यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः||" इति|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

कोरदूषः परं ग्राही स्पर्शे शीतो विषापहः| |१३|

स०-कोरदूषः-कोद्रवः, अत्यर्थं सङ्ग्राही| तथा स्पर्शशीतो विषापहश्च|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः||१३|| वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफान् जयेत्| पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्||१४||

स०-यवो रूक्षादिगुणैर्युक्तो विड्वातकरो वृष्यः स्थैर्यकृच्च| तथा, मूत्रादीन् जयेत्|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

न्यूनो यवादनुयवः| |१५|

स०-अनुयवो नाम शूकधान्यविशेषो लोकप्रसिद्धः| स यवान्न्यूनः-स्वल्पैर्यवगुणैर्युक्तः|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

रुक्षोष्णो वंशजो यवः| |१५|

स०-वंशोद्भवो-वेणुजो यवो रुक्षोष्णो भवति|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा||१५|| सन्धानकारी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः| |१६|

स०-गोधूमो वृष्यादिगुणयुक्तः| जीवनः-ओजोभिवर्धनः| तथा, वातपित्तहरः| सन्धानकारी-ऊरुप्रभृतेर्भग्नस्य सन्धानं करोति| तथा, स्थैर्यकृत्सरश्च| चरके (सू,अ. २७|२०) त्वन्यथैव गुणा उक्ताः| यथा-"स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारहा| सन्धानकृद्वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः||"इति|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| पथ्या नन्दीमुखी शीता कषायमधुरा लघुः||१६|| इति शूकधान्यवर्गः||१||

स०-नन्दीमुखी-(कृशदीर्घा गोधूमजातिः|) पथ्या-शरीराय हिता, शीता कषायमधुरा लघुश्च| इति शूकधान्यवर्गः| अस्मादनन्तरं शिम्बीधान्यवर्गस्य सम्बन्धप्रयोजनं प्रागुक्तमेव|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

अथ शिम्बीधान्यवर्गः| मुद्गाढकीमसूरादि शिम्बीधान्यं विबन्धकृत्| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि कटुपाकं हिमं लघु||१७|| मेदःश्लेष्मास्त्रपित्तेषु हितं लेपोपसेकयोः| |१८|

स०- शिम्ब्याः-कोश्याः, धान्यं-मुद्गादिकं, यत् शिम्बीधान्यं तद्विबन्धकृत्| केषां विबन्धं करोति ? सामर्थ्यात् स्रोतसाम्, न तु पुरीषादीनाम्| तथा च सङ्ग्राहीत्यत्रैव पठति शास्त्रकृत्| सङ्ग्राहिलक्षणं च तत्रान्तरे| यथा-"भेदि तत्पिण्डतान् भावान् शकृदादीन्भिनत्ति यत्| विपरीतमतो ग्राहि" इति| तस्माद्विबन्धं स्रोतसामेवेत्यवेहि| तथा, कषायं स्वादु कटुपाकं शीतवीर्यं लघु च| मसूरादीत्यत्राऽऽदिशब्देन मकुष्ठचणकादीनां ग्रहणम्| तथा, मेदआदिषु हितम्, प्रकृतत्वादभ्यवहारे तथा लेप उपसेके चेति| चशब्दोऽत्र लुप्तनिर्दिष्टो बोध्यः| लेपः-प्रदेहः| उपसेकः-परिषेकः| कषायशीतरूक्षत्वेन कटुपाकित्वेन च वातकृत्त्वं शिम्बीधान्यस्य शास्त्रकृतोक्तम्| अत एवेदमुपपन्नम्-"मुद्गोऽल्पचलः" इति| यदि हि शिम्बीधान्यस्य मारुतकृत्त्वं समेयात्, तदैतद्वक्तुं युज्यते| तस्मात् वातकृत्त्वमस्यास्तीति स्थितम्| तस्मिंश्च सत्याध्मानकारित्वमप्युपपन्नमेव| अत एव सङ्ग्रहेऽस्याध्मानकारित्वमुक्तम्| मुद्गादीनां च विशेषास्तत्रैवोक्ताः (सं. सू. अ. ७)| यथा-"हरितास्तेष्वपि वरा मकुष्ठाः कृमिकारिणः| वर्ण्याः परं प्रलेपाद्यैर्मसूरा ग्राहिणो भृशम्||" इति|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| वरोऽत्र मुद्गोऽल्पचलः, कलायस्त्वतिवातलः||१८|| राजमाषोऽनिलकरो रूक्षो बहुशकृद्गुरुः| |१९|

स०- अत्र-एषु शिम्बीधान्येषु मध्ये, मुद्ग उत्तमः| तथा, अल्पं चलं-पवनं करोतीत्यल्पचलः _ तुर्व्यतिरेके| कलायः पुनरतिशयेन वातलो भवति| राजमाषो रूक्षो बहु शकृत्करोतीति बहुशकृत्| तथा, गुरुः| तथा, अनिलकरः- "कृञो हेतुः" इति ताच्छील्ये टः, कलायवन्नातिवातलः, अन्यशिम्बीधान्याच्चातिवातलोऽयमिति वेद्यम्, अनिलकरग्रहणात्| अन्यथाशिम्बीधान्यसामान्यलक्षणेन वातमात्रकरणस्य लब्धत्वादनिलकरग्रहणं न कुर्यात्|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| उष्णाः कुलत्थाः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मश्वासपीनसान्||१९|| कासार्शःकफवातांश्च घ्नन्ति पित्तास्रदाः परम्| |२०|

स०- कुलत्था उष्णवीर्याः पाकेऽम्लाः| तथा, शुक्रादीन् घ्नन्ति- अश्म-अश्मरी वक्ष्यमाणलक्ष्णा| तथा, पित्तास्रदाः परं-अतिशयेन रक्तपित्तकराः| कषायस्वादुसङ्ग्राहित्वं शिम्बीधान्यसामान्यलक्षणेनैषां वेद्यम्, दृष्टिनाशनत्वं चोष्णवीर्यत्वेन रक्तपित्तकरत्वेन च| सङ्ग्रहे तु स्पष्टं कृत्वोक्तम् (सू. अ. ७)-"कषायस्वादुरूक्षोष्णाः कुलत्था रक्तपित्तलाः| पीनसश्वासकासार्शोहिक्काऽऽनाहकफानिलान्| घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं दृष्टिं शोफं तथोदरम्| ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः" इति|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| निष्पावो वातपित्तास्रस्तन्यमूत्रकरो गुरुः||२०|| सरो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः| |२१|

स०-निष्पावो-राजशिम्बीसंज्ञो, वातादिकरः| तथा, गुरुः सरो विदाही च| तथा, दृगादीनपहन्ति| सङ्ग्रहोक्तं चाम्लपाकत्वं कषायमधुरत्वं चेह नोक्तम्| यतोऽम्लविपाकित्वं तावद्विदाहित्वादेवास्योक्तम्| कषायस्वादुत्वं च शिम्बीधान्यसामान्यगुणकथनेनैव| कृष्णात्रेयस्त्वाह-"निष्पावा मधुरा रूक्षाः सकषाया विदाहिनः| उदावर्ते प्रशस्यन्ते गुरवो वातपित्तलाः" इति|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः||२१|| गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिविरेककृत्| |२२|

स०-माषः स्निग्धो वलादिकरः| तथा, सरो गुरूरूष्णश्च| तथा, वातहा स्वादुश्च| तथा, शुक्रस्य वृद्धिं शुक्रस्यैव विरेकं-बहिःप्रेरणं, करोति|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| फलानि माषवद्विद्यात्काकाण्डोलात्मगुप्तयोः||२२||

स०-काकाण्डोला चात्मगुप्ता च, तयोः फलानि माषवद्विद्यात्-माषसमगुणानि विजानीयात्| काकाण्डोला-कटभी| आत्मगुप्ता-कपिकच्छूः|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

उष्णस्त्वच्यो हिमः स्पर्शे केश्यो बल्यस्तिलो गुरुः| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाऽग्निकफपित्तकृत्||२३||

स०-तिल उष्णवीर्यः| तथा, त्वच्यः| तथा, स्पर्शे शीतः| केश्यो बल्यो गुरुश्च| तथा, अल्पमूत्रः-अल्पमूत्रकरः| पाके कटुः| तथा, मेधादीन् करोति| त्वच्यकेश्यबल्या हितार्था यत्प्रत्ययान्ताः| स्निग्धत्वमनिलघ्नत्वं कषायकटुतिक्तरसत्वं नानाजातित्वं चेहास्य ग्रन्थकृता लाघवान्नोक्तम्| सङ्ग्रहे तूक्तमेव (सू. अ. ७)| यथा-"स्निग्धोष्णतिक्तकटुककषायमधुरस्तिलः| त्वच्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्पर्शशीतोऽनिलापः|| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाऽग्निकफपित्तकृत्| कृष्णः प्रशस्तस्तमनु शुक्लस्तमनु चारुणः||" इति| अन्ये त्वनया युक्त्या सङ्ग्रहोक्तमर्थं सङ्गृह्णते| स्निग्धत्वं तावत्तिलस्य तैलेषु मुख्यस्य स्नेहस्य योनिभूतत्वात्सिद्धम्, कफपित्तकृदिति वचनात्स्निग्धत्वाच्च सामर्थ्याल्लब्धं वातघ्नत्वम्, कषायस्वाद्विति शिम्बीधान्यसामान्यगुणकथनेन कषायस्वादुत्वं लब्धमिति| एतदेवोररीकृत्य व्रणप्रतिषेधे वक्ष्यति (हृ.उ.अ.२५|५४)-कल्कं संरोहणं कुर्यात्तिलानां मधुकान्वितम्| स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित्||" इति|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः| दृक्शुक्रहृत्कटुः पाके, तद्वद्बीजं कुसुम्भजम्||२४||

स०-उमा-अतसी, स्निग्धा स्वाद्वादिगुणयुक्तोष्णवीर्या च| सा श्लेष्मपित्तयोः कर्त्री च| तथा, दृष्टिं शुक्रं च हरति| कटुपाका च| तया-उमया तुल्यं वर्तते-तद्वत्, उमासमानगुणं कुसुम्भीजमित्यर्थः|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

माषोऽत्र सर्वेष्ववरो, यवकः शूकजेषु च| |२५|

स०-अत्र-शिम्बीधान्येषु, माषोऽश्रेष्ठः| शूकजेषु-शूकधान्येषु, यवकोऽश्रेष्ठः|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

नवं धान्यमभिष्यन्दि, लग़ु संवत्सरोषितम्||२५|| शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्| |२६| इति शिम्बीधान्यवर्गः||१||

स०- नवं प्रत्यग्रं, धान्यमभिष्यन्दि-आभिमुख्येन स्यन्दयति| ताच्छील्ये णिनिः| मालिन्यात्स्रोतसां स्रुतिरूपं श्लेष्माणं करोतीत्यर्थः| अर्थात्पुराणमनभिष्यन्दि| संवत्सरोषितं-वर्षातीतं, लघु भवति| नवं चार्थाद्गुर्वित्यनुक्तमप्युक्तं भवति| तन्त्रान्तरेऽप्युक्तम्- "वर्षस्थितं सर्वमन्नं परित्यजति गौरवम्| न तु त्यजति तद्वीर्यं वीर्यं मुञ्चत्यतः क्रमात्||" इति| शीघ्रेत्यादि| लघ्वित्यनुवर्तते| सूप्यं-मुद्गादि यच्छीघ्रजन्म, तल्लघु भवति| तथा, विगततुषं युक्त्या भर्जितं-भृष्टं लघु भवति| सङ्ग्रहे त्वेवमुक्तम् (सू.अ.७)-"नवं धान्यमभिष्यन्दि सेक्यं केदारजं च यत्| लघु वर्षोषितं दग्धभूमिजं स्थलसम्भवम्|" इति| इति शिम्बीधान्यवर्गः| निर्दिष्टे शूकशिम्बीधान्ये| तयोश्च संस्कृतयोरुपयोग इति कृतान्नवर्गः प्रारभ्यते-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

अथ कृतान्न(पक्वान्न)वर्गः| | मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्||२६|| यथापूर्वं शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः| तृड्ग्लानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्||२७|| स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्| |२८|

स०-मण्डादीनां यथापूर्वं लाघवम्| तेनौदनमपेक्ष्य लघ्वी विलेपी, ततोऽपि पेया, पेयातो मण्डो लघुतर इत्यर्थोऽवतिष्ठते| मण्डपेयाविलेप्योदनानां यथापुर्वं लाघवमित्येव वक्तव्ये यदत्रौदनस्य पृथक्पाठः, स इदं ज्ञापयति,-मण्डादयो लाजोपादाना वेद्याः, न तु तण्डुलोपादानाः, यथा-ओदनः, इति| तथा च मुनिः (च, सू,अ.२७|२५२)-"शृतः पिप्पलिशुण्ठीभ्यां युक्तो लाजाम्बुदाडिमैः| मण्डः सन्दीपयत्यग्निं वातं चाप्यनुलोमयेत्||" इति| तदुक्तम्_"द्रव्यस्यार्धपलं दत्त्वा तोयस्य प्रस्थमावपेत्| अर्धशेषं गृहीत्वा तत्कर्षौ द्वौ दाडिमस्य च|| युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः शाणमात्रकैः| द्विकर्षमात्रैर्लाजैश्च भूयः संक्वथितं च तत्|| पिप्पलीजीरकाभ्यां च शाणैकेनावचूर्णितम्| पेयास्वेष विधिः कल्प्यो दाडिमादिकृतास्वपि||" इति| तथा (सुश्रुते सू. अ. ४६|३४५)-"सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता| धनसिक्था विलेपी स्याद्यवागूर्विरलद्रवा||" इति| अन्ये तु मण्डलक्षणं पेयालक्षणं चान्यथैवेच्छन्ति| तथा तल्लक्षणम्-"लाजाम्बुसैन्धवकणाधान्यनागरदाडिमैः| युक्तो विमृदितः पूतो मण्डः संस्कृत उच्यते|| निर्द्रव्या प्राकृता पेया तक्रदाडिमतण्दुलैः|" इति| सामान्यपेयायाश्च तक्रदाडिमलाजादिसाधिताया गुणनिर्देशोऽयम्, न तु विशिष्टाया ज्वरचिकित्सादिविहिताया इति द्रष्टव्यम्| तस्यास्तु तत्रैवेत्यर्थः, विशेषग्रहणात्कर्मान्तरनिर्देशाच्च| तत्र-तेषु मण्डादिषु मध्ये, मण्डः शिवः| तथा, वातानुलोमनः| तथा, तृषं ग्लानिं दोषशेषं च हन्तीति तृड्ग्लानिदोषशेषघ्नः| "अमनुष्यकर्तृके च" इत्यत्र ठक्| दोषस्य शेषो दोषशेषः| एष एव हि विहितवमनस्य विहितविरेचनस्य वा किञ्चिच्छेषो यो दोषः, तस्य| दोषशेषेति वचनज्ञापकात् कृतवमनविरेचनस्य दोषशेषकरणम्| तेन च वमनकर्मणि विरेचनकर्मणि वा कर्तव्येऽतियोगभयात् दोषशेषः कार्यः, इत्ययमर्थो युक्त्या प्रतिपादितः| तथा, मण्डः पाचनो धातुसाम्यकरश्च| तथा, स्रोतसां मार्दवं करोति| तथा, स्वेदयतीति स्वेदी, वह्निं च दीपयति|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| क्षत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा||२८|| मलानुलोमनी पथ्या पेया दीपनपाचनी| |२९|

स०-क्षुच्च तृष्णा च, ताभ्यं ग्लानिः, सा च दौर्बल्यं च कुक्षिरोगश्च ज्वरश्च, तानपहन्ति या सैवंभूता पेया| दौर्बल्यं- कार्श्यम्| तथा, मलान्-वातादीन्, अनुलोमयति-स्वमार्गस्थान् करोति| तथा, पथ्या-शरीरस्य हिता| तथा, दीपनी चासौ पाचनी चेति "पुंवत्कर्मधारय" इति पुंवद्भावः|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता||२९|| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्| |३०|

स०-विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता च| व्रणश्चाक्षिरोगश्च संशुद्धश्च दुर्बलश्च स्नेहपायी च, तेषां हिता| व्रणाक्षिरोगशब्दौ मत्वर्थीयाकारान्तौ|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नोऽत्यक्तोष्मा चौदनो लघुः||३०|| यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः| विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः||३१||

स०-ओदनः सुष्ठु धौतस्तथा प्रस्रुतो-निश्चोतितः स्विन्नोऽत्यक्तबाष्पश्च लघुर्भवति| यश्चौदन आग्नेयौषधानां-मरीचचित्रकादीनां क्वाथेन साधितः, सोऽतिलघुः| तथा, भृष्टास्तण्डुला यस्मिन्नोदने सोऽतिलघुतमः| यथोक्तलक्षणादोदनाद्विपरीतो-योऽधौतादिः, स गुरुः| क्षीरमांसादिभिः-मधुरैर्यश्च साधितः, सोऽतिगुरुः|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्| |३२|

स०-इति-अनया दिशा, सर्वं-पेयादिकं पूर्वोक्तं वक्ष्यमाणं च भक्ष्यादिकं, द्रव्येण क्रियया संयोगेन मानेन चादिशेत्| तत्र द्रव्यतो यथा-ओदनस्य रक्तशाल्यादिजस्य लाघवम्, यवकादिजस्य तु गौरवम्| क्रियातो यथा-साक्षादग्निपाकादिसंस्काराच्छूल्यस्य मांसस्य लघ्वादिगुणयोगः, अपरस्य त्वन्यथात्वं दृश्यते| तथा चोक्तं तन्त्रान्तरे-"वृष्यं वातहरं बल्यं पथ्यं शूल्यामिषं लघु| अपथ्यं गुरु विष्टम्भि मांसं यच्च रसोद्धतम्||" इति| तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"स्विन्नं मांसं गुरु स्तम्भि शूलपक्वं त्रिदोषजित्|" इति| क्रिया-संस्कार इत्यर्थः| योगः-संयोगः, तेन यथा-आग्नेयचित्रकाद्यौषधक्वाथैः साधितस्य लाघवम्| मानतो यथा-बहुभिर्लघुभिरल्पैश्च गुरुभिर्युक्तैर्लघुरेव, विपरीतैस्तु विपरीत एव| आद्यग्रहणेन देशादिपरिग्रहः| जाङ्गलदेशप्रभवतण्डुलकृतो लघुः, आनूपदेशतण्डुलकृतो गुरुरित्यादि बोध्यम्|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| बृंहणः प्रीणनो वृष्यश्चक्षुष्यो व्रणहां रसः||३२||

स०-रस इति मांसरसः, आदिशब्दलोपात्| स बृंहणादिगुणयुक्तः| कृताकृतस्य च रसस्यायं गुणनिर्देशो बोध्यः| रसो हि स्नेहशुण्ठ्यादियुतः-कृत इत्युच्यते, विपरीतस्तु-अकृतः| तत्र कृतस्य तन्त्रान्तरे विधानमुक्तं गुणाश्च| यथा-"छागलं सक्थिजं मांसं निरस्थि तैत्तिरं तथा| चतुष्पलोन्मितं सूक्ष्मं कल्पितं क्षालितं जले|| पिप्पलीपिप्पलीमूलशुण्ठीचित्रकधान्यकैः| द्विशाणैः संयुते तोये क्वाथ्यं सार्धाढकोन्मिते|| मांसेऽरिमन् द्विपलं तत्र दाडिमात्कुट्टितात्क्षिपेत्| तं रसं मर्दितं पूतं हिङ्गुसैन्धवजीरकैः|| युक्तं सुधूपितं पथ्यं शुद्धानां शुद्धिकाङ्क्षिणाम्| शुष्यतां व्याधिमुक्तानां व्रणिनां वातरोगिणाम्|| भग्नविश्लिष्टसन्धीनां क्षीणधात्विन्द्रियौजसाम्|" इति| तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"रसस्तत्र वरोऽनम्लः शाकुनो बृंहणः सरः| तक्रसिद्धस्तु विष्टम्भी लघुर्वातकफापहः|| फलाम्लगोरसोदारं सविश्वाजाजिधान्यकम्| स्निग्धं मांसं हितं बल्यं बृहणं रोचनं गुरु|| कासमर्दकधान्याम्लदाडिमादिरजःकृताः| लेहास्तक्रादिजाश्चान्ये योनिवद्गुरुरोचनाः|| मालुधानीयवासादिपुष्पैर्योऽतिगुणः खलः| फलमूलैर्घनादानं व्यञ्जनं पाकतो घनम्|| लेहवत्खल इत्यन्ये दोषलः स्वस्वयोनिवत्| तद्वच्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिको मतः|| कट्वरः कफजिद्ग्राही पित्तलो रोचको लघुः| मांसादजाजिशुण्ठ्यादिगलितः सट्टको लघुः|| इति|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्|३३|

स०-मौद्गो रसो-यूषो, व्रणिनां कण्ठरोगिणां अक्षिरोगिणां च पथ्यः| अस्य च संस्कृतस्य विधानमुक्तम्-"मुद्गानां द्विपलं तोये शृतमर्धाढकोन्मिते| पादस्थं मर्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तु| युक्तं सैन्धवविश्वाह्वधान्यकैः पादकार्षिकैः| कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छाणैकेनावचूर्णितम्| संस्कृतो मुद्गयूषोऽयं पित्तश्लेष्महरो मतः|" तथा-"पटोलपत्राच्छाणो द्वे मुद्गानां द्विपलं जले| द्रव्याद्वात्रिंशद्गुणिते अर्धस्थे दाडिमात्पलम्|| कर्षमामलकानां च क्षिप्त्वा पुनरधिश्रयेत्| पूर्वं तत्सैन्धवाद्यैश्च युक्तमाज्येन योजितम्|| पटोलपत्रकाख्योऽयं यूषः पित्तोत्थरोगजित्| निम्बपत्रैर्निम्बयूषमेवमेव प्रकल्पयेत्|| मुलकाच्छुण्ठिका स्विन्ना घृतभृष्टा सधान्यका| हिङ्गुजीरकसंयुक्ता ततो मथितदाडिमे|| ससैन्धवे विनिक्षिप्य पुनरग्नावधिश्रयेत्| तावद्यावन्मृदूभूतं ततस्त्र्यूषणसंयुतम्|| सुधूपितं हिङ्गुघृतैश्चातुर्जातावचूर्णितम्| शुण्ठीरसं दीपनीयं बातश्लेष्मामयापहम्|| अकृताकृतयूषाच्च रसाच्च जलसाधितात्| स्नेहाम्लपटुयुक्ताच्च पूर्वः पूर्वो लघुर्मतः|| (सङ्ग्रहे सू. अ. ७)-विद्याद्युषे रसे सूपे शाके चैवोत्तरोत्तरम्| गौरवं तनुसान्द्राम्लस्वादुष्वेषु पृथक् तथा||" तथोक्तम् (सङ्ग्रहे सू.अ.७)-"खलकाम्बलिकौ हृद्यौ छेदिनौ स्वौषधानुगौ| पिशितेन रसस्तत्र, यूषो धान्यैः खलः फलैः|| मूलैश्च तिलकल्काम्लप्रायः काम्बलिकः स्मृतः| ज्ञेयाः कृताकृतास्ते तु स्नेहादियुतवर्जिताः|| अल्पमांसादयः स्वच्छा दकलावणिकाः स्मृताः|" इति| स्वल्पेन मांसेन शुण्ठ्यदिभिः स्वल्पैः स्वच्छा ये क्रियन्ते, ते दकलावणिका बोध्याः| एवं यूषे यत्र धान्यमल्पं, खलादौ वा मूलादीन्यल्पानि, तत्रापि दकलावणिकत्वं बोध्यम्| तन्त्रान्तरे चोक्तम् (सुश्रुते सू.अ.४६|३८०)-"अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरन्वितं चयत्| यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं तथा|| प्रभूतास्तमलोयूषः सूपाल्लघुतरः स्मृतः| सूपस्तु रसयूषाभ्यां स्थैर्याद्गुरुतरो मतः|| तं सरोगो न चाश्रीयान्न चाल्पाशी कथञ्चन|" इति|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनीप्रतूनिजित्||३३||

स०-कौलत्थो यूषो वातमनुलोमयति| गुल्मादींश्च जयति| तूनीप्रतूनीरोगौ-गुल्मनिदाने वक्ष्यमाणलक्षणौ|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्| शण्डाकीवटकं दृग्घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु||३४||

स०-तिलस्य विकृतिः पिण्याकस्य च| तथा शुष्कशाकादि दृष्टिघ्नं त्रिदोषकरं ग्लानिकरं गुरु च| अङ्कुरितं सस्यं-विरूढकम्| शाण्डाक्या सह संयुतं माषादिवटकं-शाण्डाकीवटकम्|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा| |३५|

स०-रसाला-करमथितेन मरीचशर्करादियुक्तेन दध्ना कृता उल्लेखिकासंज्ञा, बृंहणी-देहस्य बृहत्त्वकरी, वृष्यादिगुणयुक्ता च|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु||३५|| विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्| |३६|

स०-पानकं श्रमादिहरं प्रीणनादिगुणयुक्तम्| प्रीणनं-मनः प्रीतिकरम्| यथाद्रव्यगुणं च-स्वस्वद्रव्यगुणेन च युक्तम्| पर्पटादीनां लाघवादिह गुणा नोक्ताः| यथा (सङ्ग्रहे सू. अ. ७)-"पर्पटा लघवो रुच्या लघीयान् क्षारपर्पटः| हृद्या वृष्या रुचिकरा गुरवो रागखाण्डवाः|| प्रीणना भ्रमतृट्छर्दिमदमूर्च्छाश्रमच्छिदः|" इति|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| लाजास्तृट्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः||३६|| कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः| |३७|

स०-लाजास्तृडादींश्छिन्दन्ति| कासपित्ते चोपशमयन्ति| तथा, दीपना लघवः शीतवीर्याश्च|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः||३७||

स०-हरितधान्यानि निस्तुषभृष्टमुशलहतानि-पृथुकाश्चिपिटसंज्ञा गुरुत्वादियुक्ताः|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

धाना विष्टम्भिनी रूक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः| |३८|

स०-धाना-भृष्टयवादि, विष्टम्भिनी रूक्षादिगुणयुक्ता च|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| सक्तवो लघवः क्षुत्तृट्श्रमनेत्रामयव्रणान्||३८|| घ्नन्ति सन्तर्पणाः पानात्सद्य एव बलप्रदाः| नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्||३९|| न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्त्वा सक्तूनद्यान्न वा बहून्| |४०|

स०-सक्तवो लघवः, क्षुधादींश्च घ्नन्ति| तथा, उदकपीताः सन्तर्पणाः, सद्य एव बलं कुर्वन्ति| तांश्च जलेनान्तरितान्-व्यवहितान्, नाश्नीयात्| अन्यभोजनेषु ह्यन्तरापानं विहितम्, न तथा सक्तुषु कार्यमिति बोधयति| (अपरे त्वेवमाहुः-आदौ पिण्डी मध्ये जलमन्ते च पिण्डीत्युदकान्तरिता इति|) तथा, न द्विः-द्वौ वारौ नाद्यात्| न निशायां- रात्र्याम्| न केवलान्-उदकादिरहितान्| न भुक्त्वा-अन्यद्भोजनादि| न द्विजैश्छित्त्वा-दन्तैः करस्थां पिण्डीं छित्त्वेत्यर्थः| बहूंश्च सक्तूंन्नाद्यात्| तन्त्रान्तरे चोक्तं रूक्षवातलत्वं सक्तूनामिह नोक्तम्, लघुत्वादिनैवावगतत्वात्| ननु, रूक्षवातलत्वं चेदभ्युपगम्यते सक्तूनाम्, ततः सन्तर्पणा इत्यनुपपन्नम्| सद्य एव बलप्रदा इत्येतदप्ययुक्तम्| भुक्तो ह्याहारः परिणमन् रसधातुगतो धातुपुष्टये, नान्यथा| अत्राचक्ष्महे| प्रभावादुभयमप्येतदुक्तम्| सक्तूनां ह्ययमचिन्त्यः प्रत्यक्षवेद्यः प्रभावः,यत्पीताः सन्तः सद्यः सन्तर्पयन्ति| सद्य एव च बलं प्रयच्छन्ति| वाजीकरणं हि-अपरिणतमेव स्वकार्यं जनयति| तथा च मद्यं,-अपरिणतमेव मदं जनयति| तस्मात्सन्तर्पणत्वं बलप्रदत्वं चैषामुपपन्नमेव| तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"तुल्याज्यः सक्तुप्राशस्तु वृष्यो भेदी रसायनम्| (सं.सू.अ.७)-'तृट्छर्दिश्रमनुन्मन्थः शीतस्तृष्णानिवर्तकः|| प्रमेहक्षयकुष्ठानि न च स्युर्मन्थपायिनाम्| निचयात्कठिना गुर्वी पिण्डी प्रोक्ता मृदुर्लघुः|| सक्तूनां द्रवतायोगाल्लघीयस्यवलेहिका|' लाजसक्तुकृताऽपि स्याद्विलेपी तु गरीयसी||" इति|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः||४०||

स०-पिण्याकाख्यो-यस्तिलादीनां निष्पीडिततैलः कल्को, ग्लपनो-ग्लानिकरः| ग्लपन इति ग्लायतेर्णिजन्तात् "ग्लास्रावनुवमां च" इति मित्त्वाद्ध्रस्वः, बाहुलकात्कर्तरि ल्युट्| तथा, विष्टम्भी दृष्टिविकारकृच्च|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः| |४१|

स०-वेसवारो-नागरधान्यकाजाजिहिङ्गुघृतादिसंस्कृतं कुट्टितं मांसम्| स गुरुः स्निग्धो बलवर्धनः शरीरोपचयवर्धनश्च|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| मुद्गादिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः||४१||

स०-मुद्गादिजातस्तु वेसवारा ये इण्डरिकादिभिर्द्रव्यैः सूक्ष्मच्छिन्नैः क्रियन्ते लोके पूरणशब्देन प्रसिद्धाः, ते गुरवः प्रकृतिद्रव्यगुणाश्च| आदिशब्देन माषादयो गृह्यन्ते| (अन्ये त्वादिशब्दात् वार्ताकसूरणालूकादीन् गृह्यन्ते|) तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"सर्पिस्तैलगुडक्षीरैर्यवगोधूमपैष्टिकाः| पूपा विष्टम्भिनः शीताः पैष्टिका वातलाः खराः|| वृष्या बल्याः सरा माषैर्वातघ्ना मृदुपिच्छिलाः| यथान्नं गुरवो बल्याः स्थूलाश्च कठिनाश्च ये|| तैलपक्वास्तु त्वग्दृग्घ्ना गरीयांसो विदाहिनः| कासारसारा लघवो लाजैर्लघुतराः स्मृताः|| वातपित्तहरो वृष्यो घृतपूरः कफप्रदः| सद्यः प्राणकरो रुच्यो मांसलो रक्तलो गुरुः|| लघीयान् मण्डककृतो गरीयान् फलपूरितः मधुरोत्कारिका वृष्या, कासारः पिच्छिलो गुरुः|| गुडमत्स्यण्डिकाखण्डक्षीरेक्षुरसमाक्षिकैः| पूपाः शुक्रबलश्लेष्मरुचिदास्तर्पणाः क्षणात्|| नानाद्रव्यैः समायुक्ताः पक्वामक्लिन्नभर्जितैः| निमर्दको गुरुः स्निग्धो वृष्यो बलवतां हितः|| घारिकेण्डरिकापूरवटिकावटकादयः| विशदा रोचना बल्या गुरवः स्युः स्वयोनिवत्|| यावकः पिच्छिलः स्निग्धः प्लीहोदावर्तहा गुरुः| भृष्टस्विन्नतया वाऽऽद्यो कण्ठ्योऽतिकासिनाम्|| ज्वरोदावर्तमेहानां पथ्यो वातानुलोमनः| ओलकं हरितावस्थं शिम्बिजत्वात्खरं गुरु|| मन्दजर्यो यवादित्वादभ्योषो बृंहणः सरः||" इति|सिद्धसारे चोक्तम्-"अत्युष्णा मण्डकाः पथ्याः शीतला गुरुवो मताः|' इति|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

कुकूलकर्परभ्राष्ट्रकन्द्वङ्गारविपाचितान्| एकयोनींल्लघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्||४२|| इति कृतान्न (पक्वान्न) वर्गः||२||

स०-अपूपान् कुकूलादिसिद्धान् एकयोनीन्-एककारणान् यथोत्तरं लघून्विद्यात्| तेन कुकूलपक्वात् सजातीयादपूपात्कर्परपक्वो लघुः| कर्परपक्वाच्च भ्राष्ट्रपक्वः| भ्राष्ट्रपक्वात्कन्दुपक्वः| कन्दुपक्वाच्चाङ्गारपक्वः| कुकूलः-अपां बाष्पस्वेदः, गोशकृदादिचूर्णसन्ताप इत्यन्ये| कर्परो-ज्वालासन्तप्तं कपालम्| भ्राष्ट्रकन्दू प्रसिद्धावेव| अङ्गाराः-बृहन्तः काष्ठसम्भूता इति| इति कृतान्नवर्गः| कृतान्नवर्गादनन्तरं मांसशकवर्गयोस्तद्व्यञ्जनभूतयोर्निर्देशः| तत्रापि प्राधान्यान्मांसवर्गस्य पूर्वं निर्देशः| प्राधान्यं चास्य भक्तेन सह प्रचुरोपयोगेऽप्यदोषात्| शाकस्य तु बहूपयोगे दोषं वक्ष्यति (हृ. सू. अ. ८|३९)- "शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्|" इत्यनेन-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

अथ मांसवर्गः| हरिणैणकुरङ्गर्क्षगोकर्णमृगमातृकाः| शशशम्बरचारुष्कशरभाद्या मृगाः स्मृताः||४३||

स०-हरिणादयो दश-मृगाः स्मृताः| आदिशब्देन कालपुच्छकपृषतादयः सङ्ग्रहोक्ता गृह्यन्ते (सू.अ.७)-("कालपुच्छकचारुष्कवरपोतशशोरणाः| श्वदंष्ट्रारामशरभकोहकार कशम्बराः| करालकृतमालौ च पृषतश्च मृगाः स्मृताः||" इति)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

लाववार्तीकवर्तीररक्तवर्त्मककुक्कुभाः| कपिञ्जलोपचक्राख्यचकोरकुरुबाहवः||४४|| वर्तको वर्तिका चैव तित्तिरिः क्रकरः शिखी| ताम्राचूडाख्यबकरगोनर्दगिरिवर्तिकाः||४५|| तथा शारपदेन्द्राभवरटाद्याश्च विष्किराः| |४६|

स०-तत्र लावादयो वरटान्ता एकविंशतिः, विकीर्य भक्षणाद्विष्किराः| रक्ते वर्त्मनी यस्यात्यर्थं स रक्तवर्त्मकः| वर्तको वर्तिकेति जात्यन्तरम्, न तु वर्तकस्य स्त्री वर्तिका| यथा च बलाका सारिकेति| पुंस्यपि स्त्रीलिङ्गत्वावेशात्| शिखी-मयूरः, व्रीह्यादित्वादिनिः|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| जीवञ्जीवकदात्यूहभृङ्गाह्वशुकसारिकाः||४६|| लट्वाकोकिलहारीतकपोतचटकादयः| प्रतुदाः|४७|

स०-जीवञ्जीवकादयः प्रतुदा दश स्मृताः| प्रतुद्य-तुण्डेनाहत्य शाल्यादेर्भक्षणात् प्रतुदाः| आदिशब्देन सङ्ग्रहोक्ताः खञ्जरीटकपारावतादयो गृह्यन्ते|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| भेकगोधाहिश्वाविदाद्या बिलेशयाः||४७||

स०-भेकादयश्चत्वारो बिलेशयाः| बिले बाहुल्येन शेरत इति बिलेशयाः| आदिशब्देन श्वेतश्यामशल्यकादयो गृह्यन्ते|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः| मार्जारमूषकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः||४८|| लोपाकजम्बुकश्येनचाषवान्तादवायसाः शशघ्नीभासकुररगृध्रोलूककुलिङ्गकाः||४९|| धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृगपक्षिणः| |५०|

स०-गवादयः प्रसह्या| प्रसह्या-आहृत्य भक्षणात् प्रसहाः| मृगाश्च पक्षिणश्च मृगपक्षिणः, केचिन्मृगाः केचित्पक्षिण इत्यर्थः| अश्वतरो-वेगसरः| अश्वः-तुरगः| बभ्रुः-जाहको, नकुल इत्यन्ये| लोपाको-लोमशः| जम्बुकः-शृगालः| श्येनो-गरुडाकृतिः| चाषः-किकीदिविः| वान्तादः-श्वा| वायसः-काकः| उलूकः-काकारिः| कुलिङ्गकः-कृष्णचटकः|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| वराहमहिषन्यङ्कुरुरुरोहितवारणाः||५०|| सृमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः| |५१|

स०-वराहादयो दश महामृग सज्ञा| वारणो-हस्ती|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| हंससारसकादम्बवककारण्डवप्लवाः||५१|| बलाकोत्क्रोशचक्राह्वमद्गुक्रौञ्चादयोऽप्चराः| |५२|

स०-हंसादयः क्रौञ्चान्ता अप्सु चरणादप्चरसंज्ञाः| आदिशब्देन रक्तशीर्षकादयो गृह्यन्ते|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| मत्स्या रोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः||५२|| शुक्तिशङ्खोद्रशम्बूकशफरीवर्मिचन्द्रिकाः| चुलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गिलाः||५३|| राजीचिलिचिमाद्याश्च| |५४|

स०-रोहितकादय एकोनविंशतिर्जलोद्भवा मत्स्यसंज्ञाः| चशब्दोऽनुक्तकदलकपर्दकादिसमुच्चयार्थः|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

मांसमित्याहुरष्टधा| |५४| (मृग्यं वैष्किरिकं किञ्च प्रातुदं च बिलेशयम्| प्रासहं च महामृग्यमप्चरं मात्स्यमष्टधा||१||

स०-इत्यष्टभिः प्रकारैस्तन्त्रकारा मांसमाहुः|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते||५४||

स०-योनिषु पूर्वोक्तास्वष्टासु मध्ये, व्यामिश्रगोचरत्वात्-व्यामिश्रविष्यत्वात्, अजावी-व्यामिश्रे| अजावी-छागोरभ्रौ, ते अनिश्चिते, ते हि जाङ्गलेऽपि देशे वर्तते अनूपेऽपि| अजावी इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽत्र विवक्षित एव| केचित्तु 'अनिश्चितौ' निजगदुः| ननु, तित्तिरिरपि धन्वानूपचारी प्रथितः| तत्कथमसाविह जाङ्गलः कीर्तितः? ब्रूमः| तत्स्वभावत्वात्| यद्यप्युभयचरोऽयं, तथाऽपि जाङ्गलस्वभावत्वाज्जाङ्गलोऽयम्| विकीर्य भक्षणाच्च विष्किरत्वं तित्तिरेर्निश्चितं निमित्तमस्ति| तस्मादयं जाङ्गल एव वक्तुं युक्ताः| हरिणादीनां च किरातकैवर्तादिभ्यो नानादेशप्रसिद्धाः संज्ञा वेद्याः|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ| |५५|

स०-आदौ भवाः-आद्याः,- मृगविषिकरप्रतुदाख्याः, जाङ्गलचारित्वाज्जाङ्गलशब्दवाच्याः| एवमन्त्याः-महामृगाप्चरमत्स्याख्याः,-आनूपाः| मध्यौ-द्वौ बिलेशयप्रसहाख्यौ,-साधारणौ, जाङ्गलानूपचारिणावित्यर्थः| मध्याविति द्विवचननिर्देशसामर्थ्यादाद्यन्तानां वर्गाणां प्रत्येकं त्रित्वमनुमीयते त्रिग्रहणमन्तरेणापि|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| तत्र बद्धमलाः शीता लघवो जाङ्गला हिताः||५५|| पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे| |५६|

स०-तत्र-तेषु जाङ्गलानूपसाधारणेषु मध्ये, जाङ्गला बद्धमलाः- ग्रथितं पुरीषं कुर्वन्ति| शीतवीर्या लघवः| सन्निपाते हिताः| किम्भूते? पित्तोत्तरे,-पित्ताधिके| तथा वातो मध्यो यस्मिंस्तस्मिन् मध्यममरुति| तथा कफानुगे,-कफोऽनुगो-अबलो हीनो, यस्मिंस्तस्मिन् स्वल्पश्लेष्मणि|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| दीपनः कटुकः पाके ग्राही रूक्षो हिमः शशः||५६||

स०-शशोऽग्निदीपनः पाके कटुको, ग्राही, रूक्षः, शीतश्च| ग्राहिशीतत्वं चास्य जाङ्गलत्वादेव लब्धमप्यतिशयार्थं पुनरिहोपात्तम्| स्वादुकषायत्वादिकमेषामिह युक्त्योक्तम्| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.७) स्पष्टं कृत्वोक्तम्| यथा-"तत्र बद्धमला रुच्या मांसानामुत्तमा हिमाः| कषायस्वादुविशदा लघवो जाङ्गला हिताः|| ताम्रोऽत्र हरिणः कृष्णस्त्वेणो हृद्यस्त्रिदोषजित्| लघीयान् षड्रसश्चासौ, ग्राही रूक्षो हिमः शशः|| कटुपाकोऽग्निकृत्पथ्यः सन्निपांतेऽनिलावरे|" इति|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः| तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृत्||५७|| ग्राही वर्ण्योऽनिलोद्रिक्तसन्निपातहरः परम्| |५८|

स०-वर्तकादारभ्य यावज्जाङ्गलसमाप्तिस्तावत्सर्वे औष्ण्यगौरवस्निग्धत्वैरल्पैर्युक्ताः| तेष्वपि मध्ये तित्तिरिः श्रेष्ठो मेधादिकरश्च| तथा, सङ्ग्रही| तथा, वर्ण्यो वाताधिकसन्निपातहरश्च| स च तित्तिरिर्धन्वन्यानूपे च देशे विचरति, अतः स्निग्ध उष्णो गुरुर्बृंहणश्च| तथा च सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"धन्वानूपविचारित्वात् स्निग्धोष्णगुरुबृंहणः|"इति|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोद्दशाम्||५८||

स०-शिखी-बर्ही, नातिपथ्यः| श्रोत्रादीनां पथ्यः| वयसः रतम्भनकारित्वेन पथ्यः|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यः| |५९|

स०-तद्वच्च कुक्कुटो-मयूरतुल्यगुणो वृष्यश्च|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः| |५९|

स०-ग्राम्यः पुनः कुक्कुटः श्लेष्मलो गुरुश्च|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| मेधाऽनलकरा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः||५९||

स०-क्रकरा उपचक्रकाश्च मेधामग्निं च कुर्वन्ति हृद्याश्च|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्| |६०|

स०-काणः कपोतो गुरुरीषल्लवणस्त्रिदोषकृच्च|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्||६०||

स०-चटकाः श्लेष्मलत्वादिगुणयुक्ता अतिशयेन शुक्रकृतश्च|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्| मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः||६१||

स०-अतः-अनन्तरम्, बिलेशयाद्या वर्गा यथोत्तरं गुरुत्वेन उष्णत्वेन स्निग्धत्वेन मधुरत्वेन चाधिकाः| यो यस्मादुत्तरो वर्गः , स तस्माद्गुरुत्वादिभिरधिक इत्यर्थः| तथा, यथोत्तरमेव मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः श्लेष्मपित्तलाश्च|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

एवं वर्गपञ्चकस्य सामान्यगुणानुक्त्वा, अपवादमाह- शीता महामृगास्तेषु, क्रव्यादप्रसहाः पुनः| लवणानुरसाः पाके कटुका मांसवर्धनाः||६२|| जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः| |६३|

स०-तेषु वर्गेषु मध्ये महामृगाः शीतवीर्याः| क्रव्यं-आममांसं भुञ्जते ये, ते क्रव्यादाः| क्रव्यादास्तु ये प्रसहाः-मार्जारगृध्रोलूकादयः, ते लवणानुरसाः पाके कटुका मांसवर्धनाश्चातितराम्| जीर्णार्शःप्रभ्रुत्यामयानामतिशयेन हिताः|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६३|| शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहण्म्| |६४|

स०-नातिशब्दोऽत्रेषदर्थे| यदि तु प्रतिषेधनमात्रमभीष्टमभविष्यदाचार्यस्य, ततो नञ एव केवलस्योपादानमकरिष्यत्| तस्मादीषदर्थ एव विवक्षितः| अत एवं व्याख्यानयन्ति, यथा-अनतिदग्धो ग्राम इति| अदोषलमिति अल्पदोषलम्, (पथ्यमित्यर्थः| तथा च हारीतः-"त्रिदोषनुद्देहधातुसामान्याच्छागलं लघु|" इति| अन्ये तु चरकमतमनुसरन्त एवं व्याख्यानयन्ति,-अदोषलमिति नञ् ईषदर्थे, किञ्चिच्छीतगुरुत्वादल्पदोषलम्| यथा-अवृक्षो ग्राम इति|) शरीरस्य धातुः शरीरधातुः, प्रकृतत्वात्पुरुषशरीरस्य मांसाख्यो धातुः, तस्य सामान्यात्-तुल्यत्वात्, आजं मांसमनभिष्यन्दि बृंहणं च| गुणकृतं चात्र सामान्यं गृह्यते, न द्रव्यकृतम्| द्रव्यकृते हि सामान्ये गृह्यमाणे तुरगोरगादिमांसमपि पुरुषशरीरधातोर्मासाख्यस्य मांसत्वेन भवतीति तद्प्यमभिष्यन्दि बृंहणं च स्यात्, न केवलमाजं मांसम्| गुणकृते तु सामान्ये गृहीते शरीरधातु सामन्यादाजमेव मांसमनभिष्यन्दि बृंहणं चेति वक्तुं युज्यते| मांसग्रहणं चात्रोपलक्षणार्थम्| न केवलमाजं मांसं पुरुषशरीरधातुना मांसाख्येन तुल्यम्, यावदन्येऽपि ये छागशरीरगता धातवस्तेऽपि मनुष्यशरीरधातुना तुल्यगुणाः, तेऽप्यनभिष्यन्दिनो बृंहणाश्च| अनया भङ्ग्या पुरुषमांसस्याप्याचार्येणात्र गुणा उक्ताः| ननु, बृंहणं यद्द्रव्यं तद्भौमाप्यमभिष्यन्दि च| अपामेवाऽसाधारणो धर्मः स्रवणरूपः| तत्कथमनभिष्यन्दीत्युक्तम् ? ब्रूमः| द्रव्यप्रभावात्| ईदृशोऽयं द्रव्यप्रभावो यद्बृंहणमपि द्रव्यमनभिष्यन्दीति|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्||६४||

स०-अतः-आजमांसात्, विपरीतमाविकं मांसं-अत्युष्णस्निग्धगुरु सदोषलमभिष्यन्दि चेति| बृंहणत्वस्यापि विपर्यये प्राप्ते तदपवादमाह-बृंहणं तु तदिति| तुशब्दोऽवधारणे| बृंहणमेव तदित्यर्थः|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान्| कार्श्यं केवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति||६५||

स०-गोमासं शुष्ककासादीन्नियच्छति|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

उष्णो गरीयान्महिषः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्त्वकृत्| |६६|

स०-महिष उष्णो गुरुतरः स्वप्नादींश्च करोति| गुरु शब्दादीयसुनि "प्रियस्थिर" इत्यादिना गरादेशः| दार्ढ्यमिति "वर्णदृढ" इत्यादिना ष्यञ्|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| तद्वद्वराहः श्रमहा रुचिशुक्रबलप्रदः||६६||

स०-वराहः-सूकरः, तद्वत्-महिषगुणो, ज्ञेय इत्यर्थः| तथा, श्रमहा रुच्यादिप्रदश्च|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

मत्स्याः परं कफकराः| |६७|

स०-"गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्|" इत्यनेन ग्रन्थेनातिगुरूष्णस्निग्धमधुरत्वमतिमूत्रशुक्रकृत्त्वमतिबल्यत्वमतिवातघ्नत्वमतिकफपित्तलत्वं च मत्स्यानामुक्तम्| "परं कफकराः" इत्यनेनाऽतः कफकृत्तमा मत्स्या इति बोधयति| सङ्ग्रहे स्पष्टार्थमेवमुक्तम् (सू.अ.७)-"कफपित्तकरा मत्स्याः परं पवननाशनाः|" इति|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

चिलिचीमस्त्रिदोषकृत्| |६७|

स०-चिलिचीमसंज्ञो मत्स्यस्त्रिदोषकरः|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| लावरोहितगोधैणाः स्वे स्वे वर्गे वराः परम्||६७||

स०-लावादयः स्वस्ववर्गेषु वरतराः| तत्र लावो-विष्किरेष्वतिश्रेष्ठः, रोहितो-मत्स्येषु| स हि प्रतिस्रोतोविचारी आकाशप्लवनश्च| तथा चोक्तम् (सङ्ग्रहे सू.अ.७)-"प्रतिस्रोतोविचारित्वादाकाशप्लवनेन च| रोहितः प्रवरस्तेषाम्" इति| गोधा च-बिलेशयेषु वरा| एणो-मृगेष्विति|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

मांसं सद्योहतं शुद्धं वयःस्थं च भजेत्| |६८|

स०-मांसं सद्योहतं भजेत्, सद्योहतस्य मांसं भजेदित्यर्थः| तथा, शुद्धं-स्नाय्वस्थ्यादिरहितम्| तथा, वयसि तिष्ठतीति वयःस्थम्,- यद्यपि सर्वं मांसं वयःस्थमेव, तथाऽपीह वयःस्थमित्युक्त्या शोभनं तरुणं वय इति गम्यते| तस्माद्यूनः प्राणिनो मांसं भजेत्, न बालवृद्धयोरिति|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

त्यजेत्| मृतं कृशं भृशं मेद्यं व्याधिवारिविषैर्हतम्||६८||

स०-मृतं-स्वयं मृतं न भजेत्, अविज्ञातस्वरूपेण व्याधिनामृतस्य प्राणिनो यन्मांसं तत्त्यजेदित्यर्थः| कृशं-दुर्बलं न भजेत्| तथा, भृशं मेद्यं-अतिमेदुरं मासं त्यजेत्| तथा, व्याधिना-विज्ञातस्वरूपेण हतस्य, वारिणा विषेण च हतस्य, निर्जीवीकृतस्य, यन्मांसं तत्त्यजेत्| सङ्ग्रहे तु (सू,अ.७) हंसादीनां विशेषा उक्ताः| यथा-"हंसः स्वरकरः पित्तरक्तजिन्मधुरो हिमः| कुलीरः परमं वृष्यो बृंहणः प्रीणनो गुरुः|| गोधा नियच्छति विषं मूषकः शुक्रवर्धनः| गुरुण्यण्डानि बालानां कषायमधुरं पलम्|| वृद्धानां स्नायुभूयिष्ठमबल्यं गुरु दोषलम्|" इति|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी, गर्भिणी गुरुः| लघुर्योषिच्चतुष्पात्सु, विहङ्गेषु पुनः पुमान्||६९|| शिरःस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश्च गौरवम्| तथाऽऽमपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्दिशेत्||७०|| शोणितप्रभृतीनां च धातूनामुत्तरोत्तरम्| मांसाद्गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्||७१|| इति मांसवर्गः||३||

स०-पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे यथासंख्यं गुरुणी| पूर्वं च पश्चं च पूर्वपश्चे, तयोरर्धे| पुंसः पूर्वार्धं गुरु, स्त्रियः पश्चार्धं गुर्वित्यर्थः| गर्भिणी गुरुः-गर्भिणीमांसं गुरु| चत्वारः पादा येषां ते चतुष्पादः, तेषु चतुष्पात्सु-गवादिषु मध्ये, स्त्री लघुः| चतुष्पादिति "संख्यासु पूर्वस्य" इत्यन्तलोपः| विहङ्गेषु-द्विजेषु तु, पुमान् लघुः| शिरःप्रभृतीनां मांसानां यथापूर्वं गुरुत्वं निर्दिशेत्| एवं सक्थ्यादिमांसेभ्यः शिरोमांसं गुरुतममित्यवतिष्ठते| आमपक्वाशययोश्च यथापूर्वं गुरुत्वनिर्देशः| तेन पक्वाशयादामाशयो गुरुः| रक्तादीनां धातूनां यथोत्तरं गुरुत्वं निर्दिशेत्| तेन लोहितान्मांसं गुरु, मांसान्मेद इत्यादि| "मांसाद्गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्|" इत्यत्राऽप्युत्तरोत्तरमित्यनुवर्तते| तेन मांसाद्गुरुतरो वृषणः तस्मान्मेढ्रः, यावत्सर्वगरिष्ठं गुदं निर्दिशेदिति| इति मांसवर्गः| मांसवर्गादनन्तरं शकवर्गो निगद्यते--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

अथ शाकवर्गः| शाकं पाठाशठीसूषासुनिषण्णसतीनजम्| त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्||७२||

स०-पाठादिजं शाकं त्रिदोषहरं लघु ग्राहि च| तद्वत् राजक्षवकवास्तुके|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

सुनिषण्णोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु| |७३|

स०-तेषु मध्ये, सुनिषण्णः-स्वस्तिकाख्यो, जलमध्ये भवति| पत्रैश्चाङ्गेरीतुल्योऽग्निकरो वृष्यः|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

राजक्षवः परम्| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः|७३|

स०-राजक्षवः-क्षुद्विबोधनो राजशाकाख्यः, परं-अत्यर्थं, ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| वर्चोभेदि तु वास्तुकम्||७३||

स०-वास्तुकं तु-पुनः रक्तवास्तुकाख्यं, वर्चोभेदि-पुरीषस्य भेदनम्|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी| काकमाची सरा स्वर्या|७४|

स०-काकमाचीं त्रिदोषघ्नी, कुष्ठनाशिनी, बृष्या, किञ्चिदुष्णा, सरा-भेदिनी, स्वरहिता च| स्वास्थ्यसंवाहकत्वेन च रसायनसदृशी|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी||७४|| ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः| |७५|

स०-चाङ्गेरी-क्षुद्राम्लिका, अम्ला, अग्निदीपनी, ग्रहण्यादिषु हिता, उष्णवीर्या, सङ्ग्राहिणी, लघ्वी च|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गेष्टावल्गुजाऽमृताः||७५|| वेत्राग्रबृहतीवासाकुतिलीतिलपर्णिकाः| मण्डूकपर्णीकर्कोटकारवेल्लकपर्पटाः||७६|| नाडीकलायगोजिह्वावार्ताकं वनतिक्तकम्| करीरं कुलकं नन्दी कुचैला शकुलादनी||७७|| कटिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्कशम्| तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्||७८||

स०-पटोलादीनि कर्कशान्तान्यष्टाविंशतिः शीतविर्याणि तिक्तानि पाके कटूनि ग्राहीणि वातलानि कफपित्तघ्नानि च| सप्तला-सातला| अरिष्टो-निम्बः| शार्ङ्गेष्टा-अङ्गारवल्लिका| अवल्गुजो-बाकुची| अमृता-गुडूची| वेत्रो-वंशसदृशः, तस्याग्रम्| वासा-वृषः| कुतिली-सूक्ष्मतिलजातिः| तिलपर्णी-बदरकः| मण्डुकपर्णीं-मण्डूकी, आदित्यवल्ली| कर्कोटकारवेल्लकेपुनः प्रथिते एव| पर्पटः-शीतप्रियाख्यः| नाडीकलायं-सकुलाक्षकः सुवर्चलाभेदः| गोजिह्वा-गोधूमिका, "गोधूमिका तु गोजिह्वा गोजी क्रोष्टुकमूलिका|" वनतिक्तकं-वत्सकः| कुलकं-काकतिन्दुकः| नन्दी-जयवृक्षश्चशब्दितः| कुचैला-पाठा| शकुलादनी-कटुका| कटिल्लं-दीर्घपत्रा वर्षाभूः| कोशातकोघण्टोलिः| कर्कशः-कम्पिल्लकः|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

हृद्यं पटोलं कृमिनुत्स्वादुपाकं रुचिप्रदम्| |७९|

सामान्यगुणानुक्त्वा केषांचिद्गुणकर्मविशेषमाह- स०-पटोलं हृद्यादिगुणयुक्तम्| मुनिना (?) तु त्रिदोषशमनत्वमुक्तम्-"पटोलपत्रं पित्तघ्नं वल्ली चास्य कफापहा| फलं त्रिदोषशमनं मूलं चास्य विरेचनम्||" इति|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| पित्तलं दीपनं भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्||७९||

स०-बृहतीद्वयं,-स्थूलबृहती-महोटिकाख्या, क्षुद्रबृहती-कण्टकारिकाख्या| तदेतदुभयं पित्तकरमग्निदीपनं शकृदादीनां भेदनं वातघ्नं च|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्| |८०|

स०-वृषं छर्दिकासौ हन्ति| रक्तपित्तं चात्यर्थं जयति|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफजित्परम्||८०||

स०-कारवेल्लमीषद्रसे कटुकमग्निदीप्तिकरमतिश्लेष्मघ्नम्|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

वार्ताकं कटु तिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्| सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्||८१||

स०-वार्ताकं रसे कटु तिक्तमुष्णवीर्यं मधुरं वातश्लेष्मघ्नम्| सह क्षारेण वर्तते सक्षारं,-किञ्चित्क्षारत्वयुक्तम्| अग्निजननम्| हृद्यं-हृदयाय हितम्| रुच्यं-रुचिकृत्| अपित्तलं-नञीषदर्थे, किञ्चित्पित्तकरमित्यर्थः| ननु, सह क्षारेण वर्तते इत्यत्र सक्षारमित्येवं कथमुक्तम् ? यावता क्षारो द्रव्यम्| तथा च प्रागुक्तं क्षरणादित्यादि| न द्रव्यं द्रव्येण सह वर्तते| तथा च गुणानामेवायं धर्मो यद्द्रव्याश्रितत्वं नाम| तस्मात् सक्षारमित्ययुक्तमिव मन्यामहे| अत्राऽऽचक्ष्महे| क्षारशब्देनात्र क्षारधर्म उपलक्ष्यते विस्रावणाद्यात्मकः| यद्वशात् सक्षारमिति द्रव्यं व्यपदिश्यते| तस्मात्सक्षारमित्युपपन्नम्|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादु तिक्तकम्| |८२|

स०-करीरं-गूढपत्राख्यम्, आध्मानकरं रसे कषायमधुरतिक्तकम्|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ||८२||

स०-कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ च| अनयोश्च पित्तकारित्वं वातकफघ्नत्वं च वेद्यम्| तथा हि-प्रायेण यदुष्णं गुडूच्यादिद्रव्यं, तत्पित्तलं वातकफहरं च दृष्टम्| तथा चाह मुनिः(?)-"कफवातनुदवल्गुजः" इति| तदेवमन्यत्राप्यौचित्येन दोषकरत्वादि कल्प्यम्| सङ्ग्रहे (सू.अ.७) चान्येऽप्युक्ताः| यथा-"सतरूढं कदम्बं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु| कुमारजीवलोणिका नलिनी चुचुपर्णिका|| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| श्यामाशाल्मलिकाश्मर्यफञ्जीकर्णिकयूथिकाः| वृक्षादनीक्षीरवृक्षबिम्बीतनिकवृक्षकाः| रोध्रः शणः कर्बुदारः सशेलुर्वृषमूषिका|| भल्लातकः कोविदारः कमलोत्पलकिंशुकम्| पटोलादिगुणं स्वादु कषायं पित्तजित्परम्|| वातपित्तहरा भण्डी पर्विणी पर्वपुष्पिका| लघुरुष्णा सरा तिक्तासोरुबूका च लाङ्गली| वातलौ कटुतिक्ताम्लभेदिनौ तिलवेतसौ| विश्वरास्नाबलाशाकं वातघ्नमतिसारनुत्|| वातं वत्सादनी हन्यात्कफं कण्डीरचित्रकौ|" इति| मुनिना चान्येऽप्युक्ताः (च.सू.अ.२७|१०२)-"न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः| कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्||" इति| तथा, सुश्रुते गदितम् (सू.अ.४६|२८२)-"करीरकुसुमं ज्ञेयं कफपित्तहरं लघु| आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते|| चातुर्थकज्वरहरं नस्ययोगेन शीलितम्| राजवृक्षस्य निम्बस्य शिग्रोः सिंहमुखस्य च|| कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च| श्रेयसी तिलपर्णी च बिल्वपत्रं च वातनुत्||" इति|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुः| मदपित्तविषास्रघ्नः|८३|

स०-तण्डुलीयो-मण्डीरकाख्यः, शीतवीर्यो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुर्मदादिनाशनश्च|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

मुञ्जातं वातपित्तजित्||८३|| स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत्परम्| |८४|

स०-मुञ्जातं वातपित्तहृत् स्निग्धादिगुणयुतमतिशुक्रकृच्च|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| गुर्वी सरा तु पालङ्क्या|८४|

स०-पालङ्क्या गुर्वी| तथा, सरा-शकृदादिभेदिनी| तुशब्दः पिच्छिलश्लेष्मलहिमादीनां सङ्ग्रहोक्तानां समुच्चयार्थः| तथा चोक्तं सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"पालङ्क्या पिच्छिला गुर्वी श्लेष्मला भेदिनी हिमा|" इति|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| मदघ्नी चाप्युपोदका||८४||

स०-उपोदका मदनाशिनी| अपिशब्दात् गुर्वी सरा च| उपोदका-मयाली, खण्डपालङ्क्येति प्रथिता|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

पालङ्क्यावत्स्मृतश्चञ्चुः स तु सङ्ग्रहणात्मकः| |८५|

स०-चञ्चुः पालङ्क्यासदृशो गुणैः स्मृतः| स पुनश्चञ्चुः सङ्ग्रहणात्मको-न भेदी|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादुशीतला||८५|| जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनम्| |८६|

स०-विदारी-शृगालिका, वातपित्तहरा मूत्रलादिगुणयुक्ता रसायनं च| कन्दस्यैवायं गुणनिर्देशो बोध्यः| तथा च मुनिः (च.सू.अ.२७|११७)-"जीवनो बृंहणो वृष्यो बल्यः शस्तो रसायनम्| विदारिकन्दः कण्ठ्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः||" इति|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा||८६||

स०-जीवन्ती चक्षुष्यादिगुणयुक्ता| या मधुऱ्रा सा शीतवीर्या च| या त्वमधुरा सा एभिर्गुणैः किञ्चिदूना| तथा चोक्तं सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा| शाकानां प्रवरा, न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु||" इति| मुनिना तु जीवन्त्याः शतावर्याद्याश्च वातपित्तहरत्वमगादि| तत्पाठो हि (च,सू.अ.२७|१०४)-"भण्डीशतावरीशाकं बलाजीवन्तिजं च यत्| पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं मतम्||" इति|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कार्वेर्वारुतिण्डिशम्| तथा त्रपुसचीनाकचिर्भटं कफवातकृत्||८७|| भेदि विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु| |८८|

स०-कूष्माण्डादिकं कफवातकृत् भेदि विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु च|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

अत्र विषेशमाह | वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपित्तजित्||८८|| बस्तिशुद्धिकरं वृष्यम्| |८९|

स०-वल्लीफलानां मध्ये कूष्माण्डं-पुष्पफलसंज्ञ वरम्| तथा, वातपित्तहरं बस्तिशुद्धिकरं वृष्यं च|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्| |८९|

स०-त्रपुसं पुनरतिशयेन मूत्रलम्|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि कालिङ्गैर्वारुचिर्भटम्||८९|| बालं पित्तहरं शीतं विद्यात्पक्वमतोऽन्यथा| |९०|

स०- तुम्बं-अलाबुसंज्ञं रूक्षतरम्| एर्वारुकाद्यपि रूक्षम्, तुम्बं त्वतिशयेनेत्यर्थः| तथा, ग्राहि| पूर्वाणि तु सामान्यगुणोक्त्या भेदीन्येव| चरकमुनिमतानुसारिणस्त्वेवं व्याचक्षते,-तुम्बं रूक्षतरम्, कालिङ्गैर्वारुचिर्भटं ग्राहीति| कालिङ्गं- कर्चरम्| एर्वारुः-कर्कटिका| चिर्भटं-डङ्गरम्, मालवेषु प्रसिद्धम्, अतिप्रसिद्धं जालन्धरादिषु| एतच्च बालं-असम्पूर्णरसादि, पित्तहरं शीतवीर्यं च| अतो-बालाद्विपरीतम्, पक्वं पित्तकरमुष्णवीर्यं चेत्यर्थः| सुश्रुतेनोक्तम् (सू.अ.४६|२१८)-" नीलं यत्त्रपुसं बालं वृष्यं पित्तहरं मतम्| तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं पित्तकरं स्मृतम्||" इति|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्||९०|| रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलाऽनाहनुल्लघु| |९१|

स०-शीर्णवृन्तं-कर्चरम्, ईषत्क्षारं पित्तलं कफवातघ्नं च| रुचिकरमग्निदीप्तिकृत् हृद्यम्, अष्ठीलामानाहं च हन्ति, लघु च|| "घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्टीलोर्ध्वं समुन्नतः|" इति (हृ. नि. ह. ११|६०) अष्ठीलालक्षणम्| साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते " इति (हृ. नि. अ. ११|५९) आनाहलक्षम्|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| मृणालबिसशालूककुमुदोत्पलकन्दकम्||९१|| नन्दीमाषककेलूटशृङ्गाटककसेरुकम्| क्रौञ्चादनं कलोड्यं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु||९२||

स०-मृणालादि रूक्षं सङ्ग्रहणं शीतवीर्यं गुरु च| मृणालं द्विविधं,-सूक्ष्मं स्थूलं च| तत्र सूक्ष्मं-मृणालम्, इतरत्-बिसम्| शालूकं-पद्ममूलम्| कुमुदकन्दम्| कुमुदं-शशिप्रियम्| उत्पलकन्दकं-रक्तोत्पलकन्दम्| नन्दी-तुण्डेरिका| माषको-वास्तुलः| केलूटं-किस्मकसंज्ञमुदुम्बरभेदः| शृङ्गाटकं-त्रिकोणाकृति जलोद्भवं कन्दम्| कसेरुकं-मागधम्| क्रौञ्चादनं-तमेदम्| कलोड्यं-पद्मबीजम्|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

कलम्बनालिकामार्षकुटिञ्जरकुतुम्बकम्| चिल्लीलट्वाकलोणीकाकुरूटकगवेधुकम्||९३|| जीवन्तझुञ्झ्वेडगजयवशाकसुवर्चलाः| आलुकानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लक्ष्मणम्||९४|| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति||९५|| स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्| |९६|

स०-कलम्बादिकं मधुरं रूक्षं किञ्चिल्लवणं वातश्लेष्मकरं गुरु च| शीतविर्यं सृष्टमूत्रपुरीषं च| मूत्रपुरीषे सृजति-बहिः क्षिपति| बिष्टभ्य-उदरप्रदेशे पिण्डीभूय, जीर्यति-परिणमति| प्रायोग्रहणं किञ्चिदेषां मध्ये नैवंस्वरूपमिति ज्ञापनार्थम्| कलम्बं-कदम्बः| नालिका-दीर्घनालरूपा कलम्बुसंज्ञा| मार्षो-गन्धारिका| कुटिञ्जरं-ताम्रमूलकम्| कुतुम्बको-द्रोणपुष्पी| चिल्ली-पृथुपत्रं यवशाकं कुनामसंज्ञम्| लट्वाको-गुग्गुलुशाकम्| लोणीका-लोणारः| कुरुटकः-स्थितिवारकः| गवेधुकं-तृणधान्यविशेषः| जीवन्तो-बृहद्गान्धारम्| झुञ्झुः-झुञ्झुरुकः| एडगजः-प्रपुन्नाटः| यवशाकं-ह्नस्वपत्रा चिल्ली| सुवर्चला-रविभक्ता| आलुकानि च सर्वाणि-नानाविधानि रक्तालुकमधुकालुकादिभेदेन| सूप्यानि-मुद्गराजमाषादिपत्राणी| लक्ष्मणं-मधुयष्टिका| एतच्च सर्वं स्विन्नं निष्पीडितरसमतिबहुस्नेहं च नात्यपथ्यम्| सुश्रुते(?)चोक्तम्-"संस्कृतं वेसवारेण सस्नेहं शाकमिष्यते| राजिकासक्तुभक्तादिसंस्कारं चानुवर्तते||" इति|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता||९६||

स०-लघुपत्रा या चिल्ली-यवशाकविशेषः, सा तु वास्तुकसमा गुणैर्मता|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

तर्कारीवरुणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्| |९७|

स०-तर्कारी-अरणिका, वरुणः-तमालः, समाहारेण तयोर्द्वन्द्वः| एतत्स्वादु किञ्चित्तिक्तं कफवातघ्नं च|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटुतिक्तकम्||९७|| दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्| |९८|

स०-वर्षाभ्वौ-पुनर्नवे, तथा कालशाकं, किञ्चित्क्षारं रसे च कटुतिक्तं वह्निदीपनं भेदनं गरादींश्च हरति| कठिल्लोऽपि वर्षाभूः स च प्रागुक्तगुणः| तथा च निघण्टुः (धन्वन्तरीयः वर्गः १|२७४)-"पुनर्नवा विशाखश्च कठिल्लः शशिवाटिका| वृश्चीरः क्षुद्रवर्षाभूर्दीर्घपत्रः कठिल्लकः|| पुनर्नवोऽपरः क्रूरः सद्यो मण्डलपत्रकः| श्वेतमूलो वर्षकेतुर्महावर्षाभुरुच्यते||" इति|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः||९८||

स०-चिरिबिल्वः-पूतिकरञ्जः, तस्याङ्कुरा वह्निदीपनाः कफवातघ्नाः सराश्च|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

शतावर्यङ्कुरास्तिक्ता वृष्या दोषत्रयापहाः| |९९|

स०-शतावर्या अङ्कुराः-प्ररोहाः, तिक्तरसा वृष्याः शुक्रकृतस्त्रिदोषघ्नाश्च|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| रूक्षो वंशकरीरस्तु विदाही वातपित्तलः||९९||

स०-वंशकरीरो-वंशाङ्कुरो, रूक्षो विदाही वातपित्तकृत्|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्| |१००|

स०-पत्तुरो दीपनस्तिक्तरसः प्लीहादिजित्| पत्तूरो-मत्स्याक्षकः|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| कृमिकासकफोत्क्लेदान् कासमर्दो जयेत्सरः||१००||

स०-कासमर्दः सरः कृम्यादींश्च नाशयति| उत्क्लेदःस्रोतसां मालिन्येनार्द्रत्वम्|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्| |१०१|

स०-कुसुम्भशाकं रूक्षमुष्णवीर्यमम्लं गुरु पित्तकृत्सरं च|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| गुरूष्णं सार्षपं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्||१०१||

स०-सार्षपं शाकं गुरूष्णवीर्यम्| तथा, विशं-शकृत्, मूत्रं च बध्नाति| त्रिदोषकृच्च| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.७) सक्षारत्वमस्योक्तम्| तत्पाठो हि-"सक्षारमधुरं स्निग्धमुष्णं च गुरु सार्षपम्|" इति| सुश्रुतेन चोक्तम् (सू.अ.४६|२३८ टीका)-"कफघ्नं सार्षपं शाकमासुरं शाकमेव च|" इति|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

यद्बालमव्यक्तरसं किञ्चित्क्षारं सतिक्तकम्| तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति||१०२|| गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्| स्वराग्निसादोदावर्तपीनसांश्च|१०३|

स०-यन्मूलकं बालं, अव्यक्तरसं-अस्फुटास्वादम्, तथा किञ्चित्क्षारं-ईषत्क्षारगुणयुक्तं कार्यतोऽनुमीयमानम्, तथा सतिक्तं-ईषत्तिक्तकं रसनेन्द्रियस्य किञ्चिदुद्वेजकम्, तन्मूलकं दोषाणां हरं-दोषहरम्, नान्यावस्थम्| बालं मूलकं दोषहरमित्यनेनास्य विशिष्टा बालावस्था दोषहरत्वेन नियम्यते| न सर्वं बालावस्थं दोषहरम्, अपि त्वीदृग्रूपमित्यर्थः| अन्ये तु दोषयोर्हरं-दोषहरम्, इत्यत्र समासं कृत्वा |वातश्लेष्मघ्नत्वमेवास्य प्रतिजानते| यतः किञ्चिदुष्णवीर्यत्वात् पित्तकरत्वमस्यास्त्येव| किञ्चित्तिक्तरसोपेतत्वेन पित्तकर्तृत्वमस्य व्याहर्तुं न युक्तम्| वक्ष्यति हि (हृ.सू.अ.९|२५)-"रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तान्यपोहति|" इति| एवं चैतन्मूलकं वातश्लेष्मघ्नमेव युक्तम्, न तु पित्तहृच्च, इति तेषामभिप्रायः| एतच्च मूलकं गुल्मादीन्नियच्छति| पीनसांश्चेति चशब्दः समुच्चये| अन्यानप्येवंप्रायान् रोगान्नियच्छतीति| सुश्रुतस्तु (सू.अ.४६|२४०)-सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका|" इति यद्भेदान्तरमूचे, तदप्यत्रैव बालमूलकलक्षणेऽन्तर्भूतमिति तन्त्रकृतेह पृथङ्नोक्तम्|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

महत्पुनः||१०३|| रसे पाके च कटुकमुष्णवीर्यं त्रिदोषकृत्| गुर्वभिष्यन्दि च|१०४|

स०-अव्यक्तरसादिलक्षणावस्थां विहाय यावद्व्यक्तरसाद्यवस्थं तत्सम्पद्यते| ततोऽनन्तरं क्रमेण रसविपाकयोः कटुकमुष्णवीर्यं तन्मूलकं महत्-वृद्धं त्रिदोषकृद् गुर्वभिष्यन्दि च भवति| वृद्धस्य च मूलकस्यानेका अवस्थाः सम्भवन्ति| तत्र चास्याद्यावस्थायां किञ्चित्त्रिदोषकृत्त्वम्, अन्त्यावस्थायां त्वतिशयेन त्रिदोषकृत्त्वं वेद्यम्| सङ्ग्रहे (सू.अ.७) त्वस्य स्वादुविपाकित्वमुक्तम्| तत्पाठे-"महत्पुनः| रूक्षोष्णं कटुकं स्वादु विपाके सर्वदोषकृत्||" इति| तच्चामविषयम्|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्||१०४||

स०-अपिशब्द एवार्थे| तदेव-महन्मूलकं स्निग्धस्विन्नं वातजित्| स्निग्धं च तत्स्विन्नं च स्निग्धस्विन्नम्| न त्वस्निग्धस्विन्न्मात्रमित्यर्थः|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वम्| |१०५|

स०-सर्वं-बालं वृद्धं च मूलकं, शुष्कं सत् वातश्लेष्महरम्|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

आमं तु दोषलम्| |१०५|

स०-आमं पुनर्मूलकं हरितकत्वेन यद्भक्ष्यते तद्दोषलम्| सर्वमित्यत्रायत्नकृतेन सम्बन्धेन सम्बध्यते| तेनादोषलस्य बालस्याप्यामस्य दोषलत्वम्, न तु वृद्धस्यैवेत्यर्थः| मूलकं नीलकण्ठापरसंज्ञम्|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः||१०५||

स०-पिण्डालुः कटुको रसे, वीर्ये चोष्णो, वातकफघ्नः पित्तकरश्च|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणम्| फणिज्जार्जकजम्बीरप्रभृति ग्राहि शालनम्||१०६|| विदाहि कटु रूक्षोष्णं हृद्यं दीपनरोचनम्| दृक्शुक्रकृमिहृत्तीक्ष्णं दोषोत्क्लेशकरं लघु||१०७||

स०-कुठेरादि शालनं ग्राहि विदाहि कटुकं रसपाकयो रूक्षमुष्णवीर्यम् हृद्यमग्निदीपनं च| तथा, दृगादिहृत्तीक्ष्णम्| तथा, दोषान्-वातादीन्, उत्क्लेशयति-कोपयन् स्थानाच्चालयति, इती दोषोत्क्लेशकरम्, लघु च| शालनं-अवदंशः, येन सहान्नं भोक्तुं युज्यते| कुठेरो-वैकुण्ठकः| शिग्रुः-फलपत्रकः| सुरसः-कृष्णतुलसी| सुमुखः-कटुपत्रकः| आसुरी-राजिका| भूस्तृणं-गुह्यबीजकम्| 'फणिज्जको-मरिचकस्तीक्ष्णगन्धः प्रकीर्तितः|' आर्जकः-खरपत्रकः| जम्बीरः-करपत्रकः| प्रभृतिशब्देन सङ्ग्रहोक्ता गृह्यन्ते (सू.अ.७)-"धान्यतुम्बरुसालेययवानीशृङ्गबेरकाः| पर्णाशो गृञ्जनोऽजाजी कण्डीरं गजपिप्पली|| फणिज्जार्जकजम्बीरखराश्वाकालमालिकाः| दीप्यकः क्षवको द्वीपी बस्तगन्धादि बद्धविट्||" इति| तन्त्रान्तरे चोक्तम्-"कटुतिक्तरसा शीता कफपित्तविनाशिनी| विपाके मधुरा लघ्वी तस्कराङ्गुलिका स्मृता||" इति|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा| सुरसः|१०८|

स०-सुरसो हिध्मादिघ्नः| पूतिगन्धं-दौर्गन्ध्यं, सौरभ्योत्पादनाद्धन्ति|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| सुमुखो नातिविदाही गरशोफहा||१०८||

स०-सुमुखः-कटुपत्राख्यः, किञ्चिद्विदाही गरशोफौ च हन्ति|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

आर्द्रिका तिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्| |१०९|

स०-आर्द्रिका-आर्द्रधानिका, तिक्तमधुरा मूत्रकरी पित्तं च न करोति|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| लशुनो भृशतीक्ष्णोष्णः कटुपाकरसः सरः||१०९|| हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः| भग्नसन्धानकृद्बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः||११०|| किलासकुष्ठगुल्मार्शोमेहक्रिमिकफानिलान्| सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्||१११||

स०-लशुनोऽतितीक्ष्णोऽत्युष्णवीर्यः, कटुपाकरसः सरः- भेदी, हृद्यादिगुणयुक्तश्च| किलासादीन् हन्ति, रक्तपित्तं च करोति| किलासं-श्वित्रम्| कन्दस्यैवायं गुणवीर्यनिर्देशो बोध्यः| पत्रमध्ययोर्मधुरत्वात् भृशोष्णत्वानुपपत्तिः| तथा चोक्तं सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"पत्रे सक्षारमधुरो मध्ये मधुरपिच्छिलः| तीक्ष्णोष्णो लशुनः कन्दे" इति|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

पलाण्डुस्तद्गुणन्यूनः श्लेष्मलो नातिपित्तलः| |११२|

स०-पलाण्डुः-धवलाक्षकाख्यः, तद्गुणन्यूनः,-तस्य-रसोनस्य गुणास्तद्गुणाः, तैर्हीनः| लशुनात्किञ्चिद्धीनगुण इत्यर्थः| तथा श्लेष्मलो नातिपित्तं च करोति| न तु लशुनवत्कफघ्नोऽतिपित्तकृच्च| कफवातार्शसां स्वेदे भक्षणे च प्रभावात्पथ्यः| तन्त्रान्तरेऽन्योऽप्युक्तः, यथा (सुश्रुते सू.अ.४६|२४७)-"स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च| स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः"|| इति|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| कफवातार्शसां पथ्यः स्वेदेऽभ्यवहृतौ तथा||११२|| तीक्ष्णो ग्ऱञ्जनको ग्राही पित्तिनां हितकृन्न सः| |११३|

स०-गृञ्जनकस्तीक्ष्णो ग्राही पित्तिनामहितश्च|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| दीपनः सूरणो रुच्यः कफघ्नो विशदो लघुः||११३|| विशेषादर्शसां पथ्यः| |११४|

स०-सूरणो नाम कन्दविशेषो दीपनो रुच्यः श्लेष्मघ्नो विशदो लघुरर्शसामतिपथ्यश्च|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

भूकन्दस्त्वतिदोषलः| |११४|

स०-भूकन्दः भूस्फोटाख्यः प्रावृडुद्भवः प्रसिद्ध एव| स चात्यर्थं दोषलः|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| पत्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरुता क्रमात्||११४||

स०-पत्रादीनां यथोत्तरं क्रमाद्गुरुत्वम्| तेन पत्रशाकमपेक्ष्य पुष्पशाकं गुरु, ततः फलशाकम्, ततो नालशाकम्, ततोऽपि कन्दशाकमिति| एवं हरितकेष्वपि गुरुत्वं वेद्यम्| बाहुल्येन चैतदुक्तम्| मूलके हि वैपरीत्यं दृश्यते| तथा हि- मूलकस्य हि कन्दे लघुत्वम्| अत एव मुनिरप्याह (?)-"मूलके तु विपर्ययः|"इति| शाकानां हरितकानां च येषामिह पर्याया नोक्तास्तेषां सद्वैद्येभ्योऽवगन्तव्याः| अथ वरावरत्वं निर्धारयति-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपं त्ववरं परम्| इति शाकवर्गः||२|| |११५|

स०-शाकेषु मध्ये जीवन्ती वरा| सार्षपं पुनरवरम्| इति शाकवर्गः|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

अथ फलवर्गः| | द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्||११५|| स्वादुपाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः| निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्||११६|| तृष्णाकासश्रमश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्| |११७|

फलानामाहारकाले शाकेभ्योऽल्पोपयोगित्वाच्छाकवर्गादनन्तरं फलवर्ग उच्यते| खरनादेऽप्युक्तम्-"भुक्तावसाने फलं भुज्यते, इति फलवर्गोऽभिधीयते" इत्याह स०-फलेषुत्तमा-फलोत्तमा गोस्तनीपर्याया द्राक्षा| सा वृष्यादिगुणयुक्ता| सकषाया-ईषत्कषया| अनिलादीन् क्षयान्तान् हन्ति| उदावर्तहरत्वं चरकमुनिनाऽस्या उक्तम्| तच्च स्निग्धत्ववृष्यत्वसृष्टविण्मूत्रत्वेनेहोक्तप्रायम्| अन्यासां च द्राक्षाणां गुणहीनत्वं देशाद्यनुरोधात् कल्प्यम्|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| उद्रिक्तपित्ताञ्जयति त्रीन्दोषान्स्वादु दाडिमम्||११७|| पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्| सर्वं हृद्यं लघु स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्||११८||

स०-उद्रिक्तं-अतिरिक्तं, पित्तं येषां तांस्तथाविधान् त्रीन् दोषान् मधुरं दाडिमं जयति| मधुरस्य पूर्वकथनं प्राधान्यख्यापनार्थम्| पित्तेत्यादि| अम्लदाडिमं पित्ताविरोधि-न पित्तं कुरुते न च पित्तं शमयति| अत एवैतद्वातकफापहमुक्तम्| सर्वं-मधुरमम्लं, च, यद्दाडिमं तत् हृद्यादिगुणसंयुक्तम्| मुनिना तूक्तम् (च.सू.अ.२७|१४६)-"रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत्पित्तानिलकोपनम्|" इति|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

मोचखर्जूरपनसनारिकेलपरूषकम्| आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्||११९|| सैवीरबदराङ्कोल्लफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्| वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्||१२०|| उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरु शीतलम्| दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्||१२१|| स्वादुपाकरसं स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्| |१२२|

स०-मोचादिप्रियालान्तं बृंहणत्वादियुक्तम्| मोचं-कदलीफलम्| नारिकेलं-रोमफलाख्यम्| परुषको-मृदुफलः| आम्रातः-कपिचूडः| तालः-तलः| काश्मर्यं-काश्मरीफलम्| राजादनं-क्षीरशुक्ला| सौवीरं-बदरम्| बदरं-कर्णिकाबदरम्| अङ्कोल्ल इति बिल्वः| फल्गुः-काकोदुम्बरिका| श्लेष्मातकं-शेलुः| अभिषुकं-स्याराटम्| आक्षोडं-स्नेहफलाख्यम्| मुकूलकं- दन्तीफलम्| निकोचकं-सरलफलम्| उरुमाणं-स्निग्धफलम्| प्रियालं-सन्नतरुः|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्||१२२|| शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्| वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्||१२३|| परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्| प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः||१२४|| कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिःकासजिच्च सः| |१२५|

स०-तालस्येदं तालं फलं पित्तकारि| काश्मर्यजं फलं सरं शीतवीर्यादिगुणयुक्तम्| मधूकबदरयोरपि विशेषान्तरमुक्तं सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"मधूकजमहृद्यं तु बदरं सरणात्मकम्|" इति| वातामादीनां गुणविशेषप्रदर्शनार्थं निर्धारितम्| तुः-विशेषे| वातामादिकमुष्णवीर्यं कफपित्तकरं सरमतिशयेन वातघ्नं स्निग्धं च| आदिशब्देनाऽभिषुकादीनां ग्रहणम्| प्रियालजातं- प्रियालजं फलमनुष्णवीर्यम्| तुर्विशेषे, विशेषस्तु शीतवीर्यत्वमेव| शेषं बृंहणादि सर्वं समानम्| प्रियालस्य मज्जा-अस्थ्यभ्यन्तरं, मधुरादिगुणयुक्तम्| बदरमज्जा गुणैस्तद्वत्-प्रियालमज्जावत्, तृडादिजिच्च| तन्त्रान्तरे चोक्तम् (सुश्रुते सू.अ.४३|२०५)-"बैभीतको मदकरः कोलानां पित्तनाशनः|" तथा, "तालखर्जूरादीनां मस्तकमज्जानः स्वादुपाका वृष्याः शीतवीर्याश्च|" इति सुश्रुतोऽपठत्(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| पक्वं सुदुर्जरं बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्||१२५|| दीपनं कफवातघ्नं बालं, ग्राह्युभयं च तत्| |१२६|

स०-बिल्वं पक्वं सुदुर्जरं पूतिमारुतं च-दुर्गन्ध्यपानवातकृत् भवति| बालं-असम्पूर्णमनुपचितं बिल्वं, दीपनं कफवातघ्नम्| उभयं-आमं पक्वं च, ग्राहि-मूत्रपुरीषादेः सङ्ग्रहणम्|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| कपित्थमामं कण्ठघ्नं दोषलं, दोषघाति तु||१२६|| पक्वं हिध्मावमथुजित्, सर्वं ग्राहि विषापहम्| |१२७|

स०-आमं कपित्थं कण्ठं हन्ति, दोषलं-त्रिदोषकृत्| पक्वं कपित्थं दोषघ्नं हिक्काच्छर्दिहृच्च| सर्वं-आमं पक्वं च कपित्थं, ग्राहि विषापहं च| आमकपित्थस्य कषायत्वं कण्ठघ्नत्वेनैवोदितम्, अम्लत्वं चाम्लवर्गमध्ये पाठादवगतम्| पक्वस्य च मधुरत्वं सुप्रसिद्धमितीहैतन्नोक्तम्| तथा, आमकपित्थगुणकथनेन च तथाविधानि कषायाम्लस्वभावानि विविधानि कपित्थानि सदैवामकपित्थगुणानि वेद्यानि| पक्वकपित्थगुणकथनेन च तथाविधानि माधुर्यानुविद्धानि सदा पक्वगुणानि वेद्यानि|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| जाम्बवं गुरु विष्टम्भि शीतलं भृशवातलम्||१२७|| सङ्ग्राहि मूत्रशकृतोरकण्ठ्यं कफपित्तजित्| |१२८|

स०-जाम्बवं गुर्वादिगुणयुक्तम्, मूत्रशकृतोश्च सङ्ग्रहणम्| कण्ठाय न हितम्, कफपित्तजिच्च| जाम्बवमिति फलार्थे "जम्ब्वा वा " इत्यण्|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

आम्रस्य त्र्यवस्थस्याप्युपयोगदर्शनात्तथैव गुणानाह | वातपित्तास्रकृद्बालं, बद्धास्थि कफपित्तकृत्||१२८|| गुर्वाम्रं वातजित्पक्वं स्वाद्वम्लं कफशुक्रकृत्| |१२९|

स०-वातेत्यादि| आम्रमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः| आम्रं-चूताख्यं, बालं सद्वातपित्तास्रकृत्| बद्धास्थि-सञ्जातास्थि, कफपित्तकृत्| पक्वमाम्रं गुरु वातजित् मधुराम्लं कफशुक्रकृच्च| सङ्ग्रहे (सू.अ.७) सहकाररसस्यापि गुणा उक्ताः| यथा-"सहकाररसो हृद्यः सुरभिः स्निग्धरोचनः|" इति|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्महरं लघु||१२९||

स०-वृक्षाम्लं ग्राह्यादिगुणैर्युक्तम्| वातश्लेष्महृल्लघु च| कोशाम्रं च किञ्चिदेतस्मान्न्यूनगुणं ज्ञेयम्| तथा च सङ्ग्रहे (सू.अ.७)-"वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं लघु रोचनदीपनम्| वातश्लेष्महरं किञ्चिदूनं कोशाम्रजं ततः|| इति|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

शम्या गुरूष्णं केशघ्नं रूक्षम्| |१३०|

स०-फलापेक्षया षष्ठी| शम्याः फलं गुरु उष्णवीर्यं केशघ्नं रूक्षं च|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

पीलु तु पित्तलम्| कफवातहरं भेदि प्लीहार्शःकृमिगुल्मनुत्||१३०|| सतिक्तं स्वादु यत्पीलु वात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्| |१३१|

स०-पीलुफलं च पित्तलं यावद्गुल्मनुत्| सतिक्तं-ईषत्तिक्तं मधुरं च यत्पीलु तन्नात्युष्णं त्रिदोषजिच्च|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

मातुलुङ्गस्य त्वङ्मांसकेसराणां पृथगुपयोगदर्शनात् पृथगेव गुणानाह | त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्||१३१|| बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु| लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्||१३२|| आस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान् गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्||१३३||

स०-बीजपूरकस्य त्वक् तिक्तकटुका रसे, स्निग्धा वातघ्नी च| खरनादस्त्वाह-"त्वङ्मातुलुङ्गात्कटुका गुर्वी वातप्रकोपनी| इति चरकेऽप्युक्तम् (?)-"गुर्वी त्वगस्य कटुका मारुतस्य प्रकोपनी|" इति| एतन्मतानुसारिणस्त्वत्रैवं पाठं पठन्ति,-"त्वक्तिक्तकटुकाऽस्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातकृत्|" इत्यकारप्रश्लेषात्| मांसं-केसरादर्वाक्, बृंहणं मधुरं वातपित्तहृत् गुरु च| तस्य-मातुलुङ्गस्य केसरं, तत्केसरं लघु| तथा, कासादीन् मन्दाग्नित्वान्तान्नाशयेत्|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

भल्लातकस्य त्वङ्मांसं बृंहणं स्वादु शीतलम्| तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्||१३४||

स०-त्वक् च मांसं च त्वङ्मांसं भल्लातकसम्बन्धि, बृंहणं मधुरं शीतलं च| तस्य-भल्लातकस्यास्थि,-तदस्थि, अग्निसमं-तीक्ष्णत्वात् अग्निवत्स्फोटककर्तृत्वात्(च्च)| अथवा, अग्निः-चित्रकः, तस्य गुणदोषकर्तृतया तुल्यं भल्लातकास्थीति| तथा, मेधायै हितम्| अतिकफवातघ्नम्|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

स्वाद्वम्लं शीतमुष्णं च द्विधा पालेवतं गुरु| रुच्यमत्यग्निशमनम्|१३५|

स०-पालेवतं-रैवतकाख्यं द्विधा| कथं द्विप्रकारम् ? इत्याह-स्वादु अम्लं च, तत्तु यथासंख्येन शीतमुष्णं च| तथा, द्वयमपि गुरु रुच्यमत्यग्निशमनं च| अथवा यथासम्भवं सम्बन्धः,-मधुरं गुरु अत्यग्निशमनं च, अम्लं रुच्यमिति|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| रुच्यं मधुरमारुकम्||१३५|| पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णगुरुदोषलम्| |१३६|

स०-मधुरमारुकं रुच्यं भवति| अपक्वस्यैवैते गुणा वेद्याः| यस्मादाह-पक्वमित्यादि| पक्वं सत्तदाशु-द्रागेव परिणामं याति| किञ्जिदुष्णवीर्यम् किञ्चिद्गुरु, किञ्चिद्दोषलं-अपथ्यम्| निघण्टावुक्तम् (धन्वन्तरीये व.५|३८)-"आरुकं वीरसेनं च वीरा वीरारुकं तथा| विद्याज्जातिविशेषेण तच्चतुर्विधमारुकम्|| इति|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्||१३६|| गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्| |१३७|

स०-द्राक्षापरूषकं सकरमर्दकं चार्द्रं-अशुष्कम्, अम्लं सत् पित्तश्लेष्मकरं गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं चेति| करमर्दकं-सुषेणम्|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| तथाऽम्लं कोलकर्कन्धुलकुचाम्रातकारुकम्||१३७|| ऐरावतं दन्तशठं सतूदं मृगलिण्डिकम्| नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्||१३८||

स०-अम्लं कोलादिकं मृगलिण्डिकान्तं तद्वच्चेति अम्लद्राक्षादिवत्, गुणैर्ज्ञेयमित्यर्थः| कर्कन्धुः-ह्रस्वबदरी| लकुचं-लिकुचम्| आरुकस्याम्लस्यैवैते गुणा ज्ञेयाः| मधुरस्य हि विशेषेणपूर्वमुक्ता एव गुणाः| तथा, ऐरावतादि नात्यर्थं पित्तं करोति| ऐरावतं-नागरङ्गम्| दन्तशठं-जम्बीरम्| तथा, तूदं मृगलिण्डिकं च| तथा, करमर्दकं पक्वं शुष्कं च नात्यर्थं पित्तकरम्|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

दीपनं भेदनं शुष्कमम्लीकाकोलयोः फलम्| तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः||१३९||

स०-अम्लीकाफलं कोलफलं च शुष्कं सद्दीपनं भेदनं तृष्णादिनाशनं लघु कफवातयोश्च पथ्यम्|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

फलानामवरं तत्र लकुचं सर्वदोषकृत्| |१४०|

स०-फलानां सर्वेषां मध्ये लकुचमवरं-अप्रधानं, त्रिदोषकरं च| चरकमुनिस्त्वस्य पित्तश्लेष्मकृत्त्वमेवानुजज्ञे| तत्पाठो हि (सू.अ. २७|१२८)-"अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च| पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुलकुचानि च||" इति| सङ्ग्रहे त्वतोऽप्यधिकमुक्तम् (सू.अ.७)-"तिन्दुकाश्मन्तकासीसफलिनीबिम्बतोदनम्| टङ्काश्वकर्णबकुलगाङ्गेरुधवधन्वनम्| श्वेतपाकं कपित्थानि सिञ्चतीभव्यजाम्बवम्| क्षीरिवृक्षफलं बीजं पौष्करं कफपित्तजित्|| कषायमधुरं रूक्षं शीतलं गुरु लेखनम्| विबन्धाध्मानजननं स्तम्भनं वातकोपनम्|| बृंहणं वातपित्तघ्नं स्निग्धं सिञ्चितिकाफलम्| भव्यं विशदमम्लं च, जाम्बवं त्वतिवातलम्|| विष्टम्भकृदकण्ठ्यं च साम्लं तु क्षीरिवृक्षजम्| पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षकीफलम्|| नीपं शताक्षिकं प्राचीनामलं तृणशूल्यजम्| अस्मादल्पान्तरगुणं सेङ्गुदं सविकङ्कतम्|| फलं करञ्जं विष्टम्भि पित्तश्लेष्माविरोधि च|"इति| मुनिना त्वतोऽपि किञ्चिदधिकमुक्तम्| यथा (च.सू.अ.२७|१५०)-"रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः| कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः|| वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात्कर्पटकीफलम्| मधुराण्यतिपाकानि वातपित्तहराणि च|| अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि तु| प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरघाति च|| इङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्|" इति| सुश्रुते चोक्तम् (सू.अ.४६|१८९,१६०)-|"सुगन्धि मधुरं स्निग्धं लवलीफलमुच्यते| वृक्षाम्लाल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते||" इति| सम्प्रति यादृशं फलं शाकं च त्याज्यम्, तदुपदिशन्नाह-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| हिमानलोष्णदुर्वातव्याललालादिदूषितम्||१४०|| जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्| अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च||१४१|| धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्| असञ्जातरसं तद्वच्छूष्कं चान्यत्र मूलकात्||१४२|| प्रायेण फलमप्येवं तथाऽऽमं बिल्ववर्जितम्| |१४३| इति फलवर्गः||३||

स०-दूषितशब्दः प्रत्येकं सम्बद्यते| धान्यं केदारस्थं हिमेन दूषितं त्यजेत्| तथा, अनलेन प्रवृद्धेन दूषितं, उष्णेन आतपादिना, दुर्वातेन-पुरोवातादिना, तथा, व्यालानां-सर्पादीनां लालया दूषितं त्यजेत्| आदिग्रहणेन शवकोथमूत्रपुरीषादीनां ग्रहणम्| तथा, जन्तुभिः-कृम्यादिभिः, जुष्टं-सेवितम्| जले मग्नं-आशिखं बुडितम्| अभूमौ-विपरीतभुवि जातं-अभूमिजम्, या यस्योचिता भूमिस्ततोऽन्या-विपरीता| अनार्तवं अप्राप्तसमयम्, यस्मिन्नृतौ यस्योत्पत्तिः प्रसिद्धा ततोऽन्यस्मिन् जातमित्यर्थः| तल्लक्षणं च रसादीनामपरिपूर्णत्वेन विज्ञेयम्| अन्येन-विजातीयेन धान्येन संयुतं केदारगतम्| { यथा, रक्तशालिर्यवकेन सह विरुध्यते| तथा, मुद्गो माषेण| } (एवं शूकधान्यं विजातीयेन शूकधान्येन| तथा, शिम्बीधान्यं शिम्बीधान्येन विजातीयेन सह विरुद्धं त्यजेत्) { केचिच्छूकधान्येन सह विरुद्धमिति वर्णयन्ति| अन्ये तु जीर्णं नवेनमिश्रितमन्यधान्ययुतमिति ब्रुवते| } जीर्णतया-अतिपुराणत्वेन, हीनवीर्यं-नष्टशक्ति| एवंविधं धान्यं त्यजेत्| तथा, शाकमपि त्यजेत्| कीदृशम् ? रूक्षसिद्धं-निःस्नेहसिद्धमित्यर्थः| अथवा, रूक्षेण-काञ्जिकादिना सिद्धं-रूक्षसिद्धम्| अकोमलं-जरठम्| असञ्जातरसं-अपरिपूर्णस्वरूपमित्यर्थः| तद्वच्छुष्कं-तथैव शुष्कशाकमप्यसञ्जातरसवत् त्यजेत्, अन्यत्र मूलकात्| शुष्कमूलकं भजेदेव| प्रायेण फलमप्येवंविधं त्यजेत्| प्रायोग्रहणं द्राक्षापरूषकादीनां शुष्काणामपि पथ्यत्वादत्याज्यत्वज्ञापनार्थम्| तथा, आमं-असम्प्राप्तपाकं फलं, त्यजेदिति वर्तते| किं सर्वम् ? नेत्याह-बिल्ववर्जितम्| बिल्वं त्वाममपि पथ्यत्वाद्भजेदेवेत्यर्थः| इति फलवर्गः| फलवर्गादनन्तरं विविधौषधवर्गारम्भः, प्रायेणास्याऽऽहारोपयोगित्वात्| तत्रापि लवणानां पूर्वमुपन्यासो युक्तः, सुतरामुपयोगित्वात्| इत्याह-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

अथौषधवर्गः| | विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं मृदु||१४३|| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्| |१४४|

स०-सर्वं लवणम् विष्यन्द्यादिगुणयुक्तं विदुः-जानन्ति, सद्वैद्या इति शेषः| विष्यन्दयति तच्छीलं-विष्यन्दि, स्त्यानस्य कफादिसङ्घातस्य विलीनविग्रहतामुत्पादयतीत्यर्थः| सूक्ष्मं-सूक्ष्मस्रोतोगामि| सृष्टं मलं-मूत्रपुरीषादि येन तत्सृष्टमलम्| तथा, वातापहम्| पाकि-अन्नव्रणादीनां पाककारि| तीक्ष्णं-अमृदु, मरीचादिवत्| उष्णं-उष्णवीर्यम्| रोचनं-रुचिकृत्| तथा, कफपित्तकृत्|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्||१४४|| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्| |१४५|

स०-तत्र-तेषु लवणेषु मध्ये, सैन्धवं सस्वादु-ईषन्मधुरं, वृष्यं हृद्यं त्रिदोषघ्नं लघु तथा किञ्चिदुष्णं दृष्टेः पथ्यं किञ्चिद्विदाहि अग्निदीपनं च| सामन्यगुणाश्च विष्यन्दिसूक्ष्मसृष्टमलत्वरोचनान्यस्य सन्त्येव|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्||१४५|| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्| |१४६|

स०-सौवर्चलं लघु हृदयाय हितं सुगन्धि उद्गारं शोधयति-दुष्टं सच्छुद्धं करोति| कटुपाकं च| तथा, विबन्धं स्रोतसां हन्ति-विबन्धघ्नम्| अग्निदीप्तिरुचिकृत्|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं बिडम्||१४६|| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्| |१४७|

स०-बिडं ऊर्ध्वंमधश्च कफवाताननुलोमयति| तथा, दीपनं विबन्धादिघ्नं च|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्||१४७||

स०-सामुद्रं विपाके मधुरं गुरु कफवर्धनं च|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्| |१४८|

स०-भूमिमुद्भिद्य यद्भवति तदौद्भिदम्, ईषत्तिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि च- दोषोत्क्लिष्टकरम्|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः||१४८||

स०-कृष्णे लवणे सौवर्चलगुणाः-लघुत्वादयो, गन्धेन वर्जिताः-सौगन्ध्यरहिताः, सन्तीति शेषः|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

रोमकं लघु, पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु| |१४९|

स०-रोमकं लवणं लघु| पांसूत्थं-शिलालवणम्, ईषत् क्षारं श्लेष्मलं गुरु च|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादि प्रयोजयेत्||१४९||

स०-लवणानां प्रयोगे सैन्धवमादि कृत्वा प्रयोजयेत्-अन्यत्र प्रदेशे लवणानि द्वित्राणि त्रिचतुराणि वा यत्र प्रयुज्यन्ते तत्र सैन्धवमादि कृत्वा प्रयोज्यानि| यथा-हिङ्ग्वादिचूर्णे "द्विपटु" इत्युक्तम्| तत्र सैन्धवसौवर्चले प्रयोज्ये| { यत्र त्रयाणां प्रयोगः, तत्र सैन्धवसौवर्चलबिडानि| एवमौद्भिदादीनां लवणवर्गे पठितानामन्यत्राऽपि } वेद्यम्| खरनादे चोक्तम्-"सैन्धवं सारसं पाक्यं सौवर्चलमथौद्भिदम्| पूर्वं पूर्वं गुणोत्कृष्टमौष्ण्यं तेषां यथोत्तरम्|| इति|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

गुल्महृद्ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शःकफकासांश्च शमयेद्यवशूकजः||१५०||

स०-यवशूकजो-यवक्षारो, गुल्मादीन् शमयति|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः||१५१|| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजःकेशचक्षुषाम्| |१५२|

स०-क्षारः सर्वश्च परमं-अतिशयेन, तीक्ष्णोष्णः कृमिजित् लघुश्च| पित्तासृजी दूषयति| पाकी-पाककारी| छेदी-मेदः श्लेष्मादिग्रन्थिघ्नः| अहृद्यो-हृदयाय न हितः| विदारणः पक्वगण्डादीनाम्| कटुलावण्याच्छुक्रादीनामपथ्यः|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्||१५२|| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| |१५३|

स०-हिङ्गु वातादिघ्नं पित्तकोपनं कट्वादिगुणयुक्तं च|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघु||१५३|| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सराऽऽयुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा||१५४|| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्||१५५|| सशोषशोफातीसारमेदमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्||१५६|| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||१५७||

स०-हरीतकी कषाया-कषायरसा| कषायरसत्वात्कटुविपाकित्वं प्राप्तमित्याह-मधुरा पाक इति| तथा, रूक्षा| विलवणेति वचनं लवणं वर्जयित्वा शेषाः पञ्चरसा अस्याः सन्तीति वेदयति| ननु, एवं कषायेत्यनर्थकम्, यतः पञ्चसु रसेषु लवणहीनेषु मध्ये कषायोऽनुप्रविष्ट एव| अस्त्येवैतत्| कषायेत्येतदतिशयख्यापनाय, कषायो रसोऽस्यां बाहुल्येनास्तीत्यर्थः| तथा च मुनिः (च.चि.अ.१|२९)-"हरीतकीं पञ्चरसामुष्णां विलवणां शिवाम्|" इति| तथा, लघु| दीपनी-अग्रेः| पाचनी-आमादेः| मेध्या-मेधायै हिता| वयस इत्यादि,- कालकृता शरीरावस्था यौवनादिर्वयस्तस्य, परं-अतिशयेन, स्थापनी-स्थिरीकरणी| उष्णेत्येतावतैवोष्णवीर्येत्यस्यार्थस्य लब्धत्वात् वीर्यग्रहणमतिशयोष्णवीर्यत्वख्यापनार्थम्| सरा- भेदनी| तथा, आयुषे हिता| बुद्धिः-वर्तमानार्थग्राहिणी प्रज्ञा, इन्द्रियाणि-चक्षुरादीनि, तेषां बलं प्रददाति या सैवम्| कुष्ठादीन् रोगान् जयति| खरनादे त्वेवमभ्यधायि-"स्वाद्वम्लभावात्पवनं, कटुतिक्ततया कफम्| कषायमधुरत्वाच्च पित्तं हन्ति हरीतकी||" इति|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

तद्वदामलकं शीतमम्लं पित्तकफापहम्| |१५८|

स०-तया-हरीतक्या, तुल्यं वर्तत इति तृतीयान्ताद्वतिः| हरीतकीसमानगुणमामलकमित्यर्थः| विशेषं त्वस्याह-अभयोष्णा इदं शीतं,- शीतवीर्यम्| तथा, अम्लं-अम्लरसं, पित्तकफघ्नं चेति| कृष्णात्रेयस्त्वामलकं त्रिदोषघ्नमाख्यत्| यथा-"अम्लभावाज्जयेद्वातं पित्तं माधुर्यशैत्यतः| कफं रूक्षकषायत्वादेवमेतत्त्रिदोषनुत्||" सुश्रुतेऽपि (सू.अ.४६|१४३) त्रिदोषघ्नत्वमुक्तम्| तद्ग्रन्थो हि-"चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम्| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः|| कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं तु तत्|" इति|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| कटु पाके हिमं केश्यमक्षमीषच्च तद्गुणम्||१५८||

स०-अक्षं-बिभीतकं, पाके कटुकं शीतवीर्यं केशेभ्यो हितम्| तथा, ईषतद्गुणं,-ताभ्यां-हरीतकीधात्रीभ्यां, समाना गुणा यस्य तत्तद्गुणं किञ्चिदक्षम्| ननु, हरीतक्यादीनां स्थूलसूक्ष्मादिभेदेनानियतस्वरूपत्वात्कथमिवोपयोगः क्रियताम् ? इति केचित्| तान् ब्रूमहे| अक्षं तावदत्र कर्षप्रमाणं ग्राह्यम्| तथा च धन्वन्तरिराख्यत् (धंइघण्टौ व.१|२९२)-"बिभीतकः कर्षफलो" इत्यादि| अन्वर्था हीयं संज्ञा| कर्षं-कर्षप्रमाणं, फलं यस्य स कर्षफल इति| तदेवं बिभीतकस्य फलं यत्कर्षप्रमाणं तद्ग्राह्यमित्यवतिष्ठते| हरीतक्या अपि प्रमाणं नियतमेव| हरीतक्या अपि प्रमाणं नियतमेव| तन्त्रान्तरेऽप्युक्तम्-"नवा स्निग्धा घना वृत्ता गुर्वी क्षिप्ता तथाऽम्भसि| निमज्जेद्या प्रशस्तत्वात् गुणकृत्सा प्रकीर्तिता| नवादिगुणयुक्तत्वं तथैकत्वं द्विकर्षता| हरीतक्याः फले येनं तेनैतच्छ्रेष्ठमुच्यते||" इति| तदेवं द्विकर्षप्रमाणत्वं हरीतक्याः स्थितम्| धात्रीफलस्यपि युक्त्या नियतप्रमाणत्वमेव| तथा चोक्तं तन्त्रान्तरे "अभयैक प्रदातव्या द्वावेव तु बिभीतकौ| धात्रीफलानि चत्वारि त्रिफलेयं प्रकीर्तिता|| इति| तदेवमामलकानामर्धकर्षप्रमाणत्वमवतिष्ठते| तस्मान्नियतप्रमाणत्वं त्रिफलायाः स्थितम्|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

इयं रसायनवरा त्रिफलाऽक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्ग्दक्लेदमेदोमेहकफास्त्रजित्||१५९||

स०-इयं-ईदृशी, त्रिफला रसायनवरा| चक्षूरोगघ्नी| रोपणी-व्रणानाम्| त्वग्गदाः-कुष्ठादयः, क्लेदो-व्रणादीनां स्रावः मेदः-चतुर्थो धातुः, मेहः-प्रमेहः, कफः-श्लेष्मा, अस्रं-रक्तम्, तानि जयति या सैवम्|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्||१६०||

स०-दीपनरोचनमित्येतत्पर्यन्तम्| त्वक् च पत्रं चैला चेति द्वन्द्वैकवद्भावः| एतस्य नाम त्रिजातकं त्रिसुगन्धमिति| एतत्त्रिजातकं केसरयुक्तं चतुर्जातकमित्युच्यते| तच्च पित्तप्रकोपित्वादिगुणम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णादिगुणयुक्तम्|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु| |१६१|

स०-रसे पाके च कटुकं मरिचं कफघ्नं लघु च| कटुरसत्वेन कटुपाकत्वे लब्धे पाकग्रहण्मतिशयार्थम्|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| श्लेष्मला स्वादुशीताऽऽर्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||१६१|| सा शुष्का विपरीताऽतः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकाऽनिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा||१६२|| न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना| |१६३|

स०-आर्द्रा-अशुष्का, पिप्पली श्लेष्मला स्वादुरसा शीतवीर्या गुरुः स्निग्धा च| सा-पिप्पली, शुष्का अतः-आर्द्रायाः पिप्पल्याः सकाशात्, विपरीता-शीतविपर्ययेणोष्णा, गुरुविपर्ययेण लघुः, स्निग्धविपर्ययस्त्वत्र नास्ति स्निग्धेत्युक्तत्वात्| तथा, वृष्या रसे कटुश्च| कटुरसत्वाच्च कटुपाकत्वं प्राप्तमित्याह-स्वादुपाका| तथा, अनिलादीन् हन्ति, सरा च| एवंविधामपि तां-पिप्पलीं, नात्यर्थं युञ्जीत, रसायनविधिं विना| पिप्पलीं वर्धमानादिरसायनविधान एवातिशयेनोपयुञ्जीत|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्||१६३|| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| |१६४|

स०-नागरं-श्रुङ्गबेरं, दीपनादिगुणयुक्तम्| ग्राहि-विड्विबन्धकृत्| तथा, हृद्यम्| विबन्धनुत्-स्रोतःशुद्धिकृत्|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्||१६४|| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्| |१६५|

स०-आर्द्रकं शुण्ठीसमानगुणमेव| एतच्च त्रयं-मरिचपिप्पलीशुण्ठ्याख्यं, त्रिकटुसंज्ञं स्थौल्यादीन् जयेत्|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| चविकापिप्पलीमुलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||१६५||

स०-चविकापिप्पलीमूलं मरिचात् स्तोकविशेषं गुणैर्भवति कटुरसविपाकं कफघ्नं लघूष्णवीर्यं चेत्यर्थः| गुणशब्देन रसविपाकादयोऽपि पारतन्त्र्याद्गृह्यन्ते, न तु पारिभाषिका एव गुरुलघ्वादयः, व्याप्तेर्न्यायात्|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शःकृमिकुष्ठहा| |१६६|

स०-चित्रको-दहनसंज्ञः, अग्निसमः पाके-अत्यन्तोष्ण इत्यर्थः| तथा, शोफादीन् हन्ति|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्||१६६|| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्| |१६७|

स०-एतच्च-पूर्वोक्तं, मरिचरहितं-पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशुण्ठ्याख्यं, पञ्चकोलसंज्ञं स्मृतं वैद्यके तन्त्रे| तथा, गुल्मादिघ्नमतिदीपनं च|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटिण्टुकैर्महत्||१६७|| जयेत्कषायतिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफनिलौ| |१६८|

स०-बिल्वादीनामुपलक्षणार्थे तृतीया| बिल्वादिभिरुपलक्षितं महत्पञ्चमूलं कफानिलौ जयेत्| तच्च कषायतिक्तरसमुष्णवीर्यं च| बिल्वं-श्रीफलम्| काश्मर्यं-गम्भारी| तर्कारी-अरणिका| पाटला-ताम्रपुष्पा| टिण्टुकः-स्योनाकः| महत् गुरु बृहत् अनल्पमिति पर्यायाः|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्||१६८|| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्| |१६९|

स०-पञ्चमूलमिति वर्तते| हृस्वं कनीयो लघु अल्पमिति पर्यायाः बृहतीद्वयं-क्षुद्रबृहती महाबृहती च| अंशुमतीद्वयं- शालिपर्णी पृश्निपर्णी च गोक्षुरको-भक्षटकः| इदं हृस्वं पञ्चमूलं स्वादुपाकरसं नातिशीतं नात्युष्णं सर्वदोषजिच्च| [ गोक्षुरादिभिः पञ्चभिर्लघु द्वितीयं पञ्चमूलम्|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन तु||१६९|| मध्यमं कफवातघ्नं वातिपित्तकरं सरम्| |१७०|

स०-बलादिभिः पञ्चभिर्मध्यमं पञ्चमूलम्| एतच्च कफवातघ्नं नातिपित्तकरं सरं च| { बलादिभिः पञ्चभिस्तृतीयं पञ्चमूलम्| } अधुना चतुर्थं पञ्चमूलमाह-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्||१७०|| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्| |१७१|

स०-अभीरुवीरादिभिः पञ्चभिर्जीवनाख्यं पञ्चमूलं चक्षुष्यादिगुणयुक्तम्|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| तृणाख्यं पित्तजिद्दर्भकासेक्षुशरशालिभिः||१७१|| इत्यौषधवर्गः||७||

स०-तृणसंज्ञं पञ्चमूलं दर्भकासेक्षुशरशालिभिः| तच्च पित्तजित्| सङ्ग्रहे त्वधिकमुक्तम् (सू.अ.१२)| यथा-"सुवर्णं बृहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः| विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्| रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं सरम्| वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्|| ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु| कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्|| कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं सरम्| दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफापहम्|| सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्| लेखनं पित्तलं किञ्चित् त्रपु, सीसं च तद्गुणम्|| चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादु तिक्तकम्| लेखनं वातलं शीतं कृमिपित्तकफप्रणुत्|| (गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्| तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाशि सुदुर्जरम्|| पद्मरागमहानीलपुष्परागविदूरकाः|) मुक्ताविद्गुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्|| मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम्| चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्माऽलक्ष्मीविषापहम्|| सक्षार उष्णविर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्| शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ|| तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु| लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्|| विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः| कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा|| स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्| कषायमधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्|| रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्| स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्|| (सर्वदोषप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्||) कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्| (तिक्तं च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्||) कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना| तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा|| कारव्यौ कुञ्जिकाऽजाजी कबरी धान्यतुम्बरु| अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्|| बाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्| तद्वच्च राजिका (विघ्नसादनी दीपनी परम्|| शूलाटोपहरा) रुच्या, दीप्यकः कोष्ठशूलजित्| अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावत्प्रकीर्तिताः|| शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः| एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः|| लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः| सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्|| बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः| पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्|| कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं सङ्ग्राहि पाचनम्| तिक्ताऽमृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी|| दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्| तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ|| निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः| महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः|| गुग्गुलुः पिच्छिलः स्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः| सस्वादुः सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्|| व्रण्यः स्वर्यः कटुः पाके रूक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः| क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीकृमीन्|| पिटिकाग्रन्थिशोपांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः| शङ्खपुष्पी सरातिक्ता मेध्या कृमिविषापहा|| कटुतिक्तोष्णमगुरु स्निग्धं वातकफापहम्| पित्तास्रविषतृड्दाहकृमिघ्नं गुरु रूक्षणम्|| सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्| लघु रक्तं, तथोशीरं वातलं पाचनं च तत्| ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तकफापहम्| मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्|| गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्| कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे|| प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्| प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्|| कषायमधुरं तिक्तं रक्तपित्तप्रसादनम्| बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्|| तत्र नागाऽधिकं बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः| ताम्बूलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्|| भेदि सम्मोहकृत्पूगं कषायं स्वादु रोचनम्| जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्|| लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्| सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्छेदनो हिमः|| लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्| कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्त्रजित्|| तद्वद्बकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्| सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्टकिंशुकम्|| मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्| विषपित्तकफान्नागं सिन्दुवारं च तद्गुणम्|| कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च| वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्|| बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका| कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्|| अवल्गुजैडगजजं बीजं वातकफप्रणुत्| आस्या वर्णश्लेष्ममेदःसौकुमार्यकृदन्यथा|| अतोऽध्वाऽग्निबलायूंषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुखम्| मारुतस्यानुलोम्यं च खुडस्तम्भश्रमापहम्|| अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलकृच्छुक्रलं तथा| वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्|| प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्| श्रमाग्निमूर्च्छाश्च जयेदप्रवातमतोऽन्यथा|| प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषेकृमीन्| सन्निपातज्वरश्वासमामवायुं च कोपयेत्|| याम्योऽसृग्वातकफकृच्छीतः स्वादुकषायकः| कषायः पश्चिमो रूक्षो लघुर्नातिविदह्यते|| वातकृत् कफपित्तघ्नो मूर्च्छादाहभ्रमापाहः| स्निग्धः शीतो लघुःसात्म्य उत्तरः षड्रसोऽनिलः|| ऐशानः कटुरूक्षोष्ण आग्नेयश्चैव मारुतः| अम्लो विदाही नैऋत्यो वायव्यस्तिक्त उच्यते|| आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः| कुर्यात्पित्तास्रवह्नींश्च, छाया त्वेतान्व्यपोहति|| तमः कषायकटुकं, ज्योस्ना मधुरशीतला|| इति|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

शूकशिम्बीजपक्वान्नमांसशाकफलौषधैः| वर्गितैरन्नलेशोऽयमुक्तो नित्योपयोगिकः||१७२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि तायमष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नस्वरूपविज्ञानियो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||

स०-सम्प्रति सुखग्रहणधारणार्थं सङ्ग्रहश्लोकमाह-स०-शूकधान्यादिभिर्वर्गितैः-वर्गीकृतैः, अयमन्नस्य लेशः-एकदशः स्तोकमात्रो, निर्दिष्टः| किम्भूतः? नित्योपयोगो विद्यते यस्य स नित्योपयोगिकः, सदोपयोगवानित्यर्थः| मात्रायोगक्रियादेशकालावस्थादिविशेषाच्चोक्तानामपि द्रव्याणामन्यथात्वं दृष्टम्| यथा-"तिलशो निषेव्यमाणं विषमपि सञ्जायतेऽमृतसमानम्| भल्लातकः सह तिलैस्तत्कार्यपि कुष्ठमुपहन्ति|| संस्कारेण लघुभ्यः सक्तुभ्यः सिद्धपिण्डिका गुरवः| मरुवासिषु तु सात्म्यं दधिपीलुशमीकरीराणाम्|| घृतदुग्धैर्हेमन्ते मन्दाग्निः कफोत्तरो भवेत्प्रायः| दधिदुग्धं वातघ्नं तदजातं वातकृद्भवति|| रेचनमपि च क्षीरं गव्यं सङ्ग्राहि कस्यचिद्भवति|" इति| तस्मादेवमादि स्वबुद्ध्यैवोह्यम्| शास्त्रकृता तु ग्रन्थगौरवभयात्स्पष्टं कृत्वा नोक्तम्, प्रदेशान्तरेषु युक्त्यैव प्रतिपादितमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गासुन्दराख्यायां सूत्रस्थानेऽन्नस्वरूपादिविज्ञानीयोऽध्यायः षष्ठः|| ९६||