6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0-annavidhau prakr̥tē'lpavaktavyātvātpūrvaṁ dravadravyamabhidhāyānnaṁ vakti-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

athātō'nnasvarūpavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasutrē)|2|

sa0-annasya svarūpaṁ-svabhāvō rasavīryavipākaprabhāvaguṇakarmādi, tasya vijñānaṁ-avagama:, tasmai hitō'dhyāyaḥ-annarūpavijñānīyaḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam| dravyaśabdaścāprayuktō'pyarthasya gamaka ityannadravyasvarūpavijñānīya iti draṣṭavyam| tathā hi pūrvasminnadhyāyē mandamatiprabōdhanāya prayuktō dravyaśabdaḥ|ācāryā hi vaicitryēṇa grantharacanāṁ vidadhati| tatra prāk svarūpaśabdō na nirdiṣṭaḥ, iha ca dravyaśabdaḥ| athavōbhayamaprayuktamapi gamyatē madhyalōpākhyayā tantrayuktyā'ntalōpāya ca| adyatē yattat-annam dhānyamāṁsādi| dhānyaṁ ca dvidhā śūkaśimbidhānyabhēdēna tatra prādhānyācchūkadhānyasya pūrvamupanyāsaḥ| prādhānyaṁ cāsya bhūyastvōpayōgittvāt|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

śimbīdhānyasya tu tadvyañjanattvēna svalpōpayōgittvāt prāyēṇāpathyāttvāccāprādhanyaṁ, ityāha- atha śūkadhānyavargaḥ| raktō mahān sakalamastūrṇakaḥ śakunāhr̥taḥ| sārāmukhō dīrghaśūkō rōdhraśūkaḥ sugandhikaḥ||1|| puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ pramōdō gaurasārivau| kāñhcanō mahiṣaḥ śūkō dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||2|| lāṅgalā lōhavālākhyaḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca yē cānyē śālayaḥ śubhāḥ||3|| svādupākarasaḥ snigdhā vr̥ṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathya laghavō mūtrala himāḥ||4||

sa0- tatra raktaśālimahāśālī-suprathitāvēva| kalamōmagadhādiṣu prasiddhaḥ| sa ēva mahātaṇḍula iti kāśmīrēṣu| tūrṇakaśca-tatraiva ājava iti prasiddhaḥ| śakunahr̥tō-yō magadhēṣu buddhōtpādakāla uttarakurubhyō haṁsairānītō bhr̥ṅgārapātrē viśākhākhyayā vāpitō vistaraṁ gataḥ| ata ēva śakuninā''hr̥taḥ śakunāhr̥ta ityanvarthā

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

śūkajēṣu varastatra raktastr̥ṣṇātridōṣahā| |5|

sa0-tatra-tēṣu mahāśālikalamādiṣu madhyē, raktō-raktaśālisaṁjñō varaḥ, tr̥ṣṇāṁ vātādīśca tridōṣānnihanti| asya ca prāgupādānēnaiva varatvē labdhē varagrahaṇaṁ yuktyā

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| māhāṁstamanu kalamastaṁ cāpyanu tataḥ parē||5||

sa0-tasyānu-raktaśālēḥ paścāt, mahān śālirvaraḥ| taṁ ca-mahāntamanu kalamaḥ, mahatsaṁjñāt kalamaḥ kiñcidūna ityarthaḥ| tataḥ-anantaram, parē-anyē śālayō

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

yavakā hāyanāḥ pāṁsubāṣpanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pākē'mlāḥ ślēṣmapittalāḥ||6|| sr̥ṣṭamūtrapurīṣāśca pūrvaṁ pūrvaṁ ca ninditāḥ| |7|

sa0-yavakādayaḥ śāliviśēṣāḥ svādavaḥ| tathā, uṣṇādiguṇayuktāḥ| tathā, sr̥ṣṭē mūtrapurīṣē yaistē sr̥ṣṭamūtrapurīṣāḥ| pūrvaṁ pūrvaṁ ca ninditāḥ-tēna yavakāḥ sarvēbhyō'pi garhitāḥ, tadanvanyē kiñcitkiñcitkramēṇa garhitā iti vijñēyam| naiṣadhakādaya itya- trā''diśabdēna campakapatrikādayaḥ śāliviśēṣā gr̥hyantē|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| snigdhō grāhī laghuḥ svādudustridōṣaghnaḥ sthirō himaḥ||7|| ṣaṣṭikō vrīhiṣu śrēṣṭhō gauraścāsitagaurataḥ| |8|

sa0-vrīhiṣu madhyē ṣaṣṭikaḥ śrēṣṭhaḥ, raktaśāliriva śāliṣu| tathā, snigdhādiguṇayuktaḥ| sthirō hima iti śarīrastairyakarō jvaraśramaklamaglāniharaḥ| ata ēva rasāyanaprayōgē jvarādōu cha tatra tatra kṣāmavapuṣāmupadiṣṭaḥ| yavastu stairyakarō'pi nāmnātō guruvātalatvāditi vēdyam| ṣaṣṭikaścha dvividhaḥ,-gauraḥ kr̥ṣṇagōuraśca| atrāsitagōuratō gauraḥ ṣaṣṭikaḥ śrēṣṭaḥ| (tathā ca suśrutē (sū.a.46|9)-"rasē pākē ca madhuRrāḥ pittaanilaharāstathaa| śālīnāṁ ca guṇaistulyā vijñhēyāḥ kaphaśukralāḥ|| ṣaṣṭikaḥ pravarastēṣaaṁ kaṣāyaanurasō laghuḥ|" kr̥ṣṇātrēyaḥ:-ṣaṣṭikaḥ surakavrīhipāṭalōṭakanālakaaḥ| kr̥ṣṇavrīhiḥ śītabhīruḥ pramōdōhāyanastathaa|| anabhiṣyandinaḥ snigdhāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| laghavaḥ kaṭupākāścha ṣaṣṭikō'trāpi pūjitaḥ||" khāraṇādiḥ- "kaṣāyamadhurō grāhī dōṣaghnaḥ ṣaṣṭikō laghuḥ|" parāśarē'pyuktam- "raktō mahācchakunāhr̥taḥ ṣaṣṭikakalamapramōdapataḍgāḥ śītagauradīrghaśūkasugandhikapāṇḍutapanīyāḥ śālaya ēvaṁbhūtāḥ| madhurabahalāḥ sthirāḥ snigdhāḥ pittānilapraśamanā laghavaḥ saṅgrāhikāḥ śītāḥ|" iti| carakē tvēvaṁ paṭhyatē (sū.a.5|3)-"tatra śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhavarāhādīnyāhāradravyāṇi prakr̥tilaghūnyapi mātrāpēkṣīṇi bhavanti|" tathā ca carakō jvarē paṭhati (ci.a.3|176)-"raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha| yavāgvōdanalājārthē jvaritānāṁ jvarāpahāḥ||" iti|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| tataḥ kramānmahāvrīhikr̥ṣṇavrīhijatūmukhāḥ||8|| kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakaśūkarāḥ| varakōddālakōjjvālacīnaśāradadardurāḥ||9|| gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smr̥tāḥ| |10|

sa0-tataḥ-ṣaṣṭikāt, mahābrīhyādayaḥ kramādguṇairalpāntarāḥ-guṇairhīnāḥ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| svāduramlavipākō'nyō vrīhiḥ pittakarō guruḥ|10| bahumūtrapurīṣōṣmā, tridōṣastvēva pāṭalaḥ| |11|

sa0-ēbhyaḥ ṣaṣṭikādibhyō'nyaḥ-anuktō, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakarō gururbahumūtrapurīṣōṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridōṣaḥ-tridōṣakōpanaḥ| tridōṣastvēvētyatraivaśabdō'tiśayakhyāpanāya| atiśayēna tridōṣala ityarthaḥ| atitridōṣalatvēnaasyā'bhyavahāraniṣēdhaṁ karōti| ata ēva ca rasādimattvaṁ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| svāduramlavipākō'nyō vrīhiḥ pittakarō guruḥ||10|| bahumūtrapurīṣōṣmā, tridōṣastvēva pāṭalaḥ| ||11||

sa0-ēbhyaḥ ṣaṣṭikādibhyō'nyaḥ-anuktō, vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakarō gururbahumūtrapurīṣōṣmā cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridōṣaḥ-tridōṣakōpanaḥ| tridōṣastvēvētyatraivaśabdō'tiśayakhyāpanāya| atiśayēna tridōṣala ityarthaḥ| atitridōṣalatvēnaasyā'bhyavahāraniṣēdhaṁ karōti| ata ēva ca rasādimattvaṁ na vyadhādasya śāstrakāraḥ|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| bhagnasandhānakr̥ttatra priyaṅgurbr̥ṁhaṇī guruḥ||12||

sa0-tatra-tēṣu tr̥ṇadhānyēṣu madhyē, priyāṅguḥ-kaṅguḥ, bhagnasyāṅgasya sandhānaṁ karōti| tathā, guruḥ| suśrutē tūktam (sū.a.46|24)-"raktaaḥ pītāśca kr̥ṣṇaaśca śvētāścaiva priyaṅgavaḥ| yathōttaraṁ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smr̥tāḥ||" iti|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

kōradūṣaḥ paraṁ grāhī sparśē śītō viṣāpahaḥ| |13|

sa0-kōradūṣaḥ-kōdravaḥ, atyarthaṁ saṅgrāhī| tathā sparśaśītō viṣāpahaśca|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| rūkṣaḥ śītō guruḥ svāduḥ sarō viḍvātakr̥dyavaḥ||13|| vr̥ṣyaḥ sthairyakarō mūtramēdaḥpittakaphān jayēt| pīnasaśvāsakāsōrustambhakaṇṭhatvagāmayān||14||

sa0-yavō rūkṣādiguṇairyuktō viḍvātakarō vr̥ṣyaḥ sthairyakr̥cca| tathā, mūtrādīn jayēt|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

nyūnō yavādanuyavaḥ| |15|

sa0-anuyavō nāma śūkadhānyaviśēṣō lōkaprasiddhaḥ| sa yavānnyūnaḥ-svalpairyavaguṇairyuktaḥ|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

rukṣōṣṇō vaṁśajō yavaḥ| |15|

sa0-vaṁśōdbhavō-vēṇujō yavō rukṣōṣṇō bhavati|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| vr̥ṣyaḥ śītō guruḥ snigdhō jīvanō vātapittahā||15|| sandhānakārī madhurō gōdhūmaḥ sthairyakr̥tsaraḥ| |16|

sa0-gōdhūmō vr̥ṣyādiguṇayuktaḥ| jīvanaḥ-ōjōbhivardhanaḥ| tathā, vātapittaharaḥ| sandhānakārī-ūruprabhr̥tērbhagnasya sandhānaṁ karōti| tathā, sthairyakr̥tsaraśca| carakē (sū,a. 27|20) tvanyathaiva guṇā uktāḥ| yathā-"sthairyakr̥tsakaṣāyaśca balyaḥ ślēṣmavikārahā| sandhānakr̥dvātaharō gōdhūmaḥ svāduśītalaḥ||"iti|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| pathyā nandīmukhī śītā kaṣāyamadhurā laghuḥ||16|| iti śūkadhānyavargaḥ||1||

sa0-nandīmukhī-(kr̥śadīrghā gōdhūmajātiḥ|) pathyā-śarīrāya hitā, śītā kaṣāyamadhurā laghuśca| iti śūkadhānyavargaḥ| asmādanantaraṁ śimbīdhānyavargasya sambandhaprayōjanaṁ prāguktamēva|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

atha śimbīdhānyavargaḥ| mudgāḍhakīmasūrādi śimbīdhānyaṁ vibandhakr̥t| kaṣāyaṁ svādu saṅgrāhi kaṭupākaṁ himaṁ laghu||17|| mēdaḥślēṣmāstrapittēṣu hitaṁ lēpōpasēkayōḥ| |18|

sa0- śimbyāḥ-kōśyāḥ, dhānyaṁ-mudgādikaṁ, yat śimbīdhānyaṁ tadvibandhakr̥t| kēṣāṁ vibandhaṁ karōti ? sāmarthyāt srōtasām, na tu purīṣādīnām| tathā ca saṅgrāhītyatraiva paṭhati śāstrakr̥t| saṅgrāhilakṣaṇaṁ ca tatrāntarē| yathā-"bhēdi tatpiṇḍatān bhāvān śakr̥dādīnbhinatti yat| viparītamatō grāhi" iti| tasmādvibandhaṁ srōtasāmēvētyavēhi| tathā, kaṣāyaṁ svādu kaṭupākaṁ śītavīryaṁ laghu ca| masūrādītyatrā''diśabdēna makuṣṭhacaṇakādīnāṁ grahaṇam| tathā, mēdaādiṣu hitam, prakr̥tatvādabhyavahārē tathā lēpa upasēkē cēti| caśabdō'tra luptanirdiṣṭō bōdhyaḥ| lēpaḥ-pradēhaḥ| upasēkaḥ-pariṣēkaḥ| kaṣāyaśītarūkṣatvēna kaṭupākitvēna ca vātakr̥ttvaṁ śimbīdhānyasya śāstrakr̥tōktam| ata ēvēdamupapannam-"mudgō'lpacalaḥ" iti| yadi hi śimbīdhānyasya mārutakr̥ttvaṁ samēyāt, tadaitadvaktuṁ yujyatē| tasmāt vātakr̥ttvamasyāstīti sthitam| tasmiṁśca satyādhmānakāritvamapyupapannamēva| ata ēva saṅgrahē'syādhmānakāritvamuktam| mudgādīnāṁ ca viśēṣāstatraivōktāḥ (saṁ. sū. a. 7)| yathā-"haritāstēṣvapi varā makuṣṭhāḥ kr̥mikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṁ pralēpādyairmasūrā grāhiṇō bhr̥śam||" iti|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| varō'tra mudgō'lpacalaḥ, kalāyastvativātalaḥ||18|| rājamāṣō'nilakarō rūkṣō bahuśakr̥dguruḥ| |19|

sa0- atra-ēṣu śimbīdhānyēṣu madhyē, mudga uttamaḥ| tathā, alpaṁ calaṁ-pavanaṁ karōtītyalpacalaḥ _ turvyatirēkē| kalāyaḥ punaratiśayēna vātalō bhavati| rājamāṣō rūkṣō bahu śakr̥tkarōtīti bahuśakr̥t| tathā, guruḥ| tathā, anilakaraḥ- "kr̥ñō hētuḥ" iti tācchīlyē ṭaḥ, kalāyavannātivātalaḥ, anyaśimbīdhānyāccātivātalō'yamiti vēdyam, anilakaragrahaṇāt| anyathāśimbīdhānyasāmānyalakṣaṇēna vātamātrakaraṇasya labdhatvādanilakaragrahaṇaṁ na kuryāt|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| uṣṇāḥ kulatthāḥ pākē'mlāḥ śukrāśmaśvāsapīnasān||19|| kāsārśaḥkaphavātāṁśca ghnanti pittāsradāḥ param| |20|

sa0- kulatthā uṣṇavīryāḥ pākē'mlāḥ| tathā, śukrādīn ghnanti- aśma-aśmarī vakṣyamāṇalakṣṇā| tathā, pittāsradāḥ paraṁ-atiśayēna raktapittakarāḥ| kaṣāyasvādusaṅgrāhitvaṁ śimbīdhānyasāmānyalakṣaṇēnaiṣāṁ vēdyam, dr̥ṣṭināśanatvaṁ cōṣṇavīryatvēna raktapittakaratvēna ca| saṅgrahē tu spaṣṭaṁ kr̥tvōktam (sū. a. 7)-"kaṣāyasvādurūkṣōṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ| pīnasaśvāsakāsārśōhikkā''nāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṁ śukraṁ dr̥ṣṭiṁ śōphaṁ tathōdaram| grāhiṇō laghavastīkṣṇā vipākē'mlā vidāhinaḥ" iti|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| niṣpāvō vātapittāsrastanyamūtrakarō guruḥ||20|| sarō vidāhī dr̥kśukrakaphaśōphaviṣāpahaḥ| |21|

sa0-niṣpāvō-rājaśimbīsaṁjñō, vātādikaraḥ| tathā, guruḥ sarō vidāhī ca| tathā, dr̥gādīnapahanti| saṅgrahōktaṁ cāmlapākatvaṁ kaṣāyamadhuratvaṁ cēha nōktam| yatō'mlavipākitvaṁ tāvadvidāhitvādēvāsyōktam| kaṣāyasvādutvaṁ ca śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanēnaiva| kr̥ṣṇātrēyastvāha-"niṣpāvā madhurā rūkṣāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ| udāvartē praśasyantē guravō vātapittalāḥ" iti|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| māṣaḥ snigdhō balaślēṣmamalapittakaraḥ saraḥ||21|| gurūṣṇō'nilahā svāduḥ śukravr̥ddhivirēkakr̥t| |22|

sa0-māṣaḥ snigdhō valādikaraḥ| tathā, sarō gurūrūṣṇaśca| tathā, vātahā svāduśca| tathā, śukrasya vr̥ddhiṁ śukrasyaiva virēkaṁ-bahiḥprēraṇaṁ, karōti|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| phalāni māṣavadvidyātkākāṇḍōlātmaguptayōḥ||22||

sa0-kākāṇḍōlā cātmaguptā ca, tayōḥ phalāni māṣavadvidyāt-māṣasamaguṇāni vijānīyāt| kākāṇḍōlā-kaṭabhī| ātmaguptā-kapikacchūḥ|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

uṣṇastvacyō himaḥ sparśē kēśyō balyastilō guruḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pākē mēdhā'gnikaphapittakr̥t||23||

sa0-tila uṣṇavīryaḥ| tathā, tvacyaḥ| tathā, sparśē śītaḥ| kēśyō balyō guruśca| tathā, alpamūtraḥ-alpamūtrakaraḥ| pākē kaṭuḥ| tathā, mēdhādīn karōti| tvacyakēśyabalyā hitārthā yatpratyayāntāḥ| snigdhatvamanilaghnatvaṁ kaṣāyakaṭutiktarasatvaṁ nānājātitvaṁ cēhāsya granthakr̥tā lāghavānnōktam| saṅgrahē tūktamēva (sū. a. 7)| yathā-"snigdhōṣṇatiktakaṭukakaṣāyamadhurastilaḥ| tvacyaḥ kēśyō gururvr̥ṣyaḥ sparśaśītō'nilāpaḥ|| alpamūtraḥ kaṭuḥ pākē mēdhā'gnikaphapittakr̥t| kr̥ṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ||" iti| anyē tvanayā yuktyā saṅgrahōktamarthaṁ saṅgr̥hṇatē| snigdhatvaṁ tāvattilasya tailēṣu mukhyasya snēhasya yōnibhūtatvātsiddham, kaphapittakr̥diti vacanātsnigdhatvācca sāmarthyāllabdhaṁ vātaghnatvam, kaṣāyasvādviti śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanēna kaṣāyasvādutvaṁ labdhamiti| ētadēvōrarīkr̥tya vraṇapratiṣēdhē vakṣyati (hr̥.u.a.25|54)-kalkaṁ saṁrōhaṇaṁ kuryāttilānāṁ madhukānvitam| snigdhōṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||" iti|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

snigdhōmā svādutiktōṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dr̥kśukrahr̥tkaṭuḥ pākē, tadvadbījaṁ kusumbhajam||24||

sa0-umā-atasī, snigdhā svādvādiguṇayuktōṣṇavīryā ca| sā ślēṣmapittayōḥ kartrī ca| tathā, dr̥ṣṭiṁ śukraṁ ca harati| kaṭupākā ca| tayā-umayā tulyaṁ vartatē-tadvat, umāsamānaguṇaṁ kusumbhījamityarthaḥ|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

māṣō'tra sarvēṣvavarō, yavakaḥ śūkajēṣu ca| |25|

sa0-atra-śimbīdhānyēṣu, māṣō'śrēṣṭhaḥ| śūkajēṣu-śūkadhānyēṣu, yavakō'śrēṣṭhaḥ|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

navaṁ dhānyamabhiṣyandi, laghu saṁvatsarōṣitam||25|| śīghrajanma tathā sūpyaṁ nistuṣaṁ yuktibharjitam| |26| iti śimbīdhānyavargaḥ||1||

sa0- navaṁ pratyagraṁ, dhānyamabhiṣyandi-ābhimukhyēna syandayati| tācchīlyē ṇiniḥ| mālinyātsrōtasāṁ srutirūpaṁ ślēṣmāṇaṁ karōtītyarthaḥ| arthātpurāṇamanabhiṣyandi| saṁvatsarōṣitaṁ-varṣātītaṁ, laghu bhavati| navaṁ cārthādgurvityanuktamapyuktaṁ bhavati| tantrāntarē'pyuktam- "varṣasthitaṁ sarvamannaṁ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṁ vīryaṁ muñcatyataḥ kramāt||" iti| śīghrētyādi| laghvityanuvartatē| sūpyaṁ-mudgādi yacchhīghrajanma, tallaghu bhavati| tathā, vigatatuṣaṁ yuktyā bharjitaṁ-bhr̥ṣṭaṁ laghu bhavati| saṅgrahē tvēvamuktam (sū.a.7)-"navaṁ dhānyamabhiṣyandi sēkyaṁ kēdārajaṁ ca yat| laghu varṣōṣitaṁ dagdhabhūmijaṁ sthalasambhavam|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ| nirdiṣṭē śūkaśimbīdhānyē| tayōśca saṁskr̥tayōrupayōga iti kr̥tānnavargaḥ prārabhyatē-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

atha kr̥tānna(pakvānna)vargaḥ| | maṇḍapēyāvilēpīnāmōdanasya ca lāghavam||26|| yathāpūrvaṁ śivastatra maṇḍō vātānulōmanaḥ| tr̥ḍglānidōṣaśēṣaghnaḥ pācanō dhātusāmyakr̥t||27|| srōtōmārdavakr̥tsvēdī sandhukṣayati cānalam| |28|

sa0-maṇḍādīnāṁ yathāpūrvaṁ lāghavam| tēnaudanamapēkṣya laghvī vilēpī, tatō'pi pēyā, pēyātō maṇḍō laghutara ityarthō'vatiṣṭhatē| maṇḍapēyāvilēpyōdanānāṁ yathāpurvaṁ lāghavamityēva vaktavyē yadatraudanasya pr̥thakpāṭhaḥ, sa idaṁ jñāpayati,-maṇḍādayō lājōpādānā vēdyāḥ, na tu taṇḍulōpādānāḥ, yathā-ōdanaḥ, iti| tathā ca muniḥ (ca, sū,a.27|252)-"śr̥taḥ pippaliśuṇṭhībhyāṁ yuktō lājāmbudāḍimaiḥ| maṇḍaḥ sandīpayatyagniṁ vātaṁ cāpyanulōmayēt||" iti| taduktam_"dravyasyārdhapalaṁ dattvā tōyasya prasthamāvapēt| ardhaśēṣaṁ gr̥hītvā tatkarṣau dvau dāḍimasya ca|| yuktaṁ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ śāṇamātrakaiḥ| dvikarṣamātrairlājaiśca bhūyaḥ saṁkvathitaṁ ca tat|| pippalījīrakābhyāṁ ca śāṇaikēnāvacūrṇitam| pēyāsvēṣa vidhiḥ kalpyō dāḍimādikr̥tāsvapi||" iti| tathā (suśrutē sū. a. 46|345)-"sikthairvirahitō maṇḍaḥ pēyā sikthasamanvitā| dhanasikthā vilēpī syādyavāgūrviraladravā||" iti| anyē tu maṇḍalakṣaṇaṁ pēyālakṣaṇaṁ cānyathaivēcchanti| tathā tallakṣaṇam-"lājāmbusaindhavakaṇādhānyanāgaradāḍimaiḥ| yuktō vimr̥ditaḥ pūtō maṇḍaḥ saṁskr̥ta ucyatē|| nirdravyā prākr̥tā pēyā takradāḍimataṇdulaiḥ|" iti| sāmānyapēyāyāśca takradāḍimalājādisādhitāyā guṇanirdēśō'yam, na tu viśiṣṭāyā jvaracikitsādivihitāyā iti draṣṭavyam| tasyāstu tatraivētyarthaḥ, viśēṣagrahaṇātkarmāntaranirdēśācca| tatra-tēṣu maṇḍādiṣu madhyē, maṇḍaḥ śivaḥ| tathā, vātānulōmanaḥ| tathā, tr̥ṣaṁ glāniṁ dōṣaśēṣaṁ ca hantīti tr̥ḍglānidōṣaśēṣaghnaḥ| "amanuṣyakartr̥kē ca" ityatra ṭhak| dōṣasya śēṣō dōṣaśēṣaḥ| ēṣa ēva hi vihitavamanasya vihitavirēcanasya vā kiñcicchēṣō yō dōṣaḥ, tasya| dōṣaśēṣēti vacanajñāpakāt kr̥tavamanavirēcanasya dōṣaśēṣakaraṇam| tēna ca vamanakarmaṇi virēcanakarmaṇi vā kartavyē'tiyōgabhayāt dōṣaśēṣaḥ kāryaḥ, ityayamarthō yuktyā pratipāditaḥ| tathā, maṇḍaḥ pācanō dhātusāmyakaraśca| tathā, srōtasāṁ mārdavaṁ karōti| tathā, svēdayatīti svēdī, vahniṁ ca dīpayati|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| kṣattr̥ṣṇāglānidaurbalyakukṣirōgajvarāpahā||28|| malānulōmanī pathyā pēyā dīpanapācanī| |29|

sa0-kṣucca tr̥ṣṇā ca, tābhyaṁ glāniḥ, sā ca daurbalyaṁ ca kukṣirōgaśca jvaraśca, tānapahanti yā saivaṁbhūtā pēyā| daurbalyaṁ- kārśyam| tathā, malān-vātādīn, anulōmayati-svamārgasthān karōti| tathā, pathyā-śarīrasya hitā| tathā, dīpanī cāsau pācanī cēti "puṁvatkarmadhāraya" iti puṁvadbhāvaḥ|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| vilēpī grāhiṇī hr̥dyā tr̥ṣṇāghnī dīpanī hitā||29|| vraṇākṣirōgasaṁśuddhadurbalasnēhapāyinām| |30|

sa0-vilēpī grāhiṇī hr̥dyā tr̥ṣṇāghnī dīpanī hitā ca| vraṇaścākṣirōgaśca saṁśuddhaśca durbalaśca snēhapāyī ca, tēṣāṁ hitā| vraṇākṣirōgaśabdau matvarthīyākārāntau|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| sudhautaḥ prasrutaḥ svinnō'tyaktōṣmā caudanō laghuḥ||30|| yaścāgnēyauṣadhakvāthasādhitō bhr̥ṣṭataṇḍulaḥ| viparītō guruḥ kṣīramāṁsādyairyaśca sādhitaḥ||31||

sa0-ōdanaḥ suṣṭhu dhautastathā prasrutō-niścōtitaḥ svinnō'tyaktabāṣpaśca laghurbhavati| yaścaudana āgnēyauṣadhānāṁ-marīcacitrakādīnāṁ kvāthēna sādhitaḥ, sō'tilaghuḥ| tathā, bhr̥ṣṭāstaṇḍulā yasminnōdanē sō'tilaghutamaḥ| yathōktalakṣaṇādōdanādviparītō-yō'dhautādiḥ, sa guruḥ| kṣīramāṁsādibhiḥ-madhurairyaśca sādhitaḥ, sō'tiguruḥ|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

iti dravyakriyāyōgamānādyaiḥ sarvamādiśēt| |32|

sa0-iti-anayā diśā, sarvaṁ-pēyādikaṁ pūrvōktaṁ vakṣyamāṇaṁ ca bhakṣyādikaṁ, dravyēṇa kriyayā saṁyōgēna mānēna cādiśēt| tatra dravyatō yathā-ōdanasya raktaśālyādijasya lāghavam, yavakādijasya tu gauravam| kriyātō yathā-sākṣādagnipākādisaṁskārācchūlyasya māṁsasya laghvādiguṇayōgaḥ, aparasya tvanyathātvaṁ dr̥śyatē| tathā cōktaṁ tantrāntarē-"vr̥ṣyaṁ vātaharaṁ balyaṁ pathyaṁ śūlyāmiṣaṁ laghu| apathyaṁ guru viṣṭambhi māṁsaṁ yacca rasōddhatam||" iti| tantrāntarē cōktam-"svinnaṁ māṁsaṁ guru stambhi śūlapakvaṁ tridōṣajit|" iti| kriyā-saṁskāra ityarthaḥ| yōgaḥ-saṁyōgaḥ, tēna yathā-āgnēyacitrakādyauṣadhakvāthaiḥ sādhitasya lāghavam| mānatō yathā-bahubhirlaghubhiralpaiśca gurubhiryuktairlaghurēva, viparītaistu viparīta ēva| ādyagrahaṇēna dēśādiparigrahaḥ| jāṅgaladēśaprabhavataṇḍulakr̥tō laghuḥ, ānūpadēśataṇḍulakr̥tō gururityādi bōdhyam|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| br̥ṁhaṇaḥ prīṇanō vr̥ṣyaścakṣuṣyō vraṇahāṁ rasaḥ||32||

sa0-rasa iti māṁsarasaḥ, ādiśabdalōpāt| sa br̥ṁhaṇādiguṇayuktaḥ| kr̥tākr̥tasya ca rasasyāyaṁ guṇanirdēśō bōdhyaḥ| rasō hi snēhaśuṇṭhyādiyutaḥ-kr̥ta ityucyatē, viparītastu-akr̥taḥ| tatra kr̥tasya tantrāntarē vidhānamuktaṁ guṇāśca| yathā-"chāgalaṁ sakthijaṁ māṁsaṁ nirasthi taittiraṁ tathā| catuṣpalōnmitaṁ sūkṣmaṁ kalpitaṁ kṣālitaṁ jalē|| pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīcitrakadhānyakaiḥ| dviśāṇaiḥ saṁyutē tōyē kvāthyaṁ sārdhāḍhakōnmitē|| māṁsē'riman dvipalaṁ tatra dāḍimātkuṭṭitātkṣipēt| taṁ rasaṁ marditaṁ pūtaṁ hiṅgusaindhavajīrakaiḥ|| yuktaṁ sudhūpitaṁ pathyaṁ śuddhānāṁ śuddhikāṅkṣiṇām| śuṣyatāṁ vyādhimuktānāṁ vraṇināṁ vātarōgiṇām|| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṁ kṣīṇadhātvindriyaujasām|" iti| tantrāntarē cōktam-"rasastatra varō'namlaḥ śākunō br̥ṁhaṇaḥ saraḥ| takrasiddhastu viṣṭambhī laghurvātakaphāpahaḥ|| phalāmlagōrasōdāraṁ saviśvājājidhānyakam| snigdhaṁ māṁsaṁ hitaṁ balyaṁ br̥haṇaṁ rōcanaṁ guru|| kāsamardakadhānyāmladāḍimādirajaḥkr̥tāḥ| lēhāstakrādijāścānyē yōnivadgururōcanāḥ|| māludhānīyavāsādipuṣpairyō'tiguṇaḥ khalaḥ| phalamūlairghanādānaṁ vyañjanaṁ pākatō ghanam|| lēhavatkhala ityanyē dōṣalaḥ svasvayōnivat| tadvacca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikō mataḥ|| kaṭvaraḥ kaphajidgrāhī pittalō rōcakō laghuḥ| māṁsādajājiśuṇṭhyādigalitaḥ saṭṭakō laghuḥ|| iti|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| maudgastu pathyaḥ saṁśuddhavraṇakaṇṭhākṣirōgiṇām|33|

sa0-maudgō rasō-yūṣō, vraṇināṁ kaṇṭharōgiṇāṁ akṣirōgiṇāṁ ca pathyaḥ| asya ca saṁskr̥tasya vidhānamuktam-"mudgānāṁ dvipalaṁ tōyē śr̥tamardhāḍhakōnmitē| pādasthaṁ marditaṁ pūtaṁ dāḍimasya palēna tu| yuktaṁ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādakārṣikaiḥ| kaṇājīrakayōścūrṇācchāṇaikēnāvacūrṇitam| saṁskr̥tō mudgayūṣō'yaṁ pittaślēṣmaharō mataḥ|" tathā-"paṭōlapatrācchhāṇō dvē mudgānāṁ dvipalaṁ jalē| dravyādvātriṁśadguṇitē ardhasthē dāḍimātpalam|| karṣamāmalakānāṁ ca kṣiptvā punaradhiśrayēt| pūrvaṁ tatsaindhavādyaiśca yuktamājyēna yōjitam|| paṭōlapatrakākhyō'yaṁ yūṣaḥ pittōttharōgajit| nimbapatrairnimbayūṣamēvamēva prakalpayēt|| mulakācchuṇṭhikā svinnā ghr̥tabhr̥ṣṭā sadhānyakā| hiṅgujīrakasaṁyuktā tatō mathitadāḍimē|| sasaindhavē vinikṣipya punaragnāvadhiśrayēt| tāvadyāvanmr̥dūbhūtaṁ tatastryūṣaṇasaṁyutam|| sudhūpitaṁ hiṅgughr̥taiścāturjātāvacūrṇitam| śuṇṭhīrasaṁ dīpanīyaṁ bātaślēṣmāmayāpaham|| akr̥tākr̥tayūṣācca rasācca jalasādhitāt| snēhāmlapaṭuyuktācca pūrvaḥ pūrvō laghurmataḥ|| (saṅgrahē sū. a. 7)-vidyādyuṣē rasē sūpē śākē caivōttarōttaram| gauravaṁ tanusāndrāmlasvāduṣvēṣu pr̥thak tathā||" tathōktam (saṅgrahē sū.a.7)-"khalakāmbalikau hr̥dyau chēdinau svauṣadhānugau| piśitēna rasastatra, yūṣō dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ|| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smr̥taḥ| jñēyāḥ kr̥tākr̥tāstē tu snēhādiyutavarjitāḥ|| alpamāṁsādayaḥ svacchā dakalāvaṇikāḥ smr̥tāḥ|" iti| svalpēna māṁsēna śuṇṭhyadibhiḥ svalpaiḥ svacchā yē kriyantē, tē dakalāvaṇikā bōdhyāḥ| ēvaṁ yūṣē yatra dhānyamalpaṁ, khalādau vā mūlādīnyalpāni, tatrāpi dakalāvaṇikatvaṁ bōdhyam| tantrāntarē cōktam (suśrutē sū.a.46|380)-"atha gōrasadhānyāmlaphalāmlairanvitaṁ cayat| yathōttaraṁ laghu hitaṁ saṁskr̥tāsaṁskr̥taṁ tathā|| prabhūtāstamalōyūṣaḥ sūpāllaghutaraḥ smr̥taḥ| sūpastu rasayūṣābhyāṁ sthairyādgurutarō mataḥ|| taṁ sarōgō na cāśrīyānna cālpāśī kathañcana|" iti|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| vātānulōmī kaulatthō gulmatūnīpratūnijit||33||

sa0-kaulatthō yūṣō vātamanulōmayati| gulmādīṁśca jayati| tūnīpratūnīrōgau-gulmanidānē vakṣyamāṇalakṣaṇau|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

tilapiṇyākavikr̥tiḥ śuṣkaśākaṁ virūḍhakam| śaṇḍākīvaṭakaṁ dr̥gghnaṁ dōṣalaṁ glapanaṁ guru||34||

sa0-tilasya vikr̥tiḥ piṇyākasya ca| tathā śuṣkaśākādi dr̥ṣṭighnaṁ tridōṣakaraṁ glānikaraṁ guru ca| aṅkuritaṁ sasyaṁ-virūḍhakam| śāṇḍākyā saha saṁyutaṁ māṣādivaṭakaṁ-śāṇḍākīvaṭakam|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

rasālā br̥ṁhaṇī vr̥ṣyā snigdhā balyā rucipradā| |35|

sa0-rasālā-karamathitēna marīcaśarkarādiyuktēna dadhnā kr̥tā ullēkhikāsaṁjñā, br̥ṁhaṇī-dēhasya br̥hattvakarī, vr̥ṣyādiguṇayuktā ca|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| śramakṣuttr̥ṭklamaharaṁ pānakaṁ prīṇanaṁ guru||35|| viṣṭambhi mūtralaṁ hr̥dyaṁ yathādravyaguṇaṁ ca tat| |36|

sa0-pānakaṁ śramādiharaṁ prīṇanādiguṇayuktam| prīṇanaṁ-manaḥ prītikaram| yathādravyaguṇaṁ ca-svasvadravyaguṇēna ca yuktam| parpaṭādīnāṁ lāghavādiha guṇā nōktāḥ| yathā (saṅgrahē sū. a. 7)-"parpaṭā laghavō rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hr̥dyā vr̥ṣyā rucikarā guravō rāgakhāṇḍavāḥ|| prīṇanā bhramatr̥ṭchardimadamūrcchāśramacchhidaḥ|" iti|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| lājāstr̥ṭchhardyatīsāramēhamēdaḥkaphacchidaḥ||36|| kāsapittōpaśamanā dīpanā laghavō himāḥ| |37|

sa0-lājāstr̥ḍādīṁśchindanti| kāsapittē cōpaśamayanti| tathā, dīpanā laghavaḥ śītavīryāśca|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| pr̥thukā guravō balyāḥ kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||37||

sa0-haritadhānyāni nistuṣabhr̥ṣṭamuśalahatāni-pr̥thukāścipiṭasaṁjñā gurutvādiyuktāḥ|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lēkhanī guruḥ| |38|

sa0-dhānā-bhr̥ṣṭayavādi, viṣṭambhinī rūkṣādiguṇayuktā ca|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| saktavō laghavaḥ kṣuttr̥ṭśramanētrāmayavraṇān||38|| ghnanti santarpaṇāḥ pānātsadya ēva balapradāḥ| nōdakāntaritānna dvirna niśāyāṁ na kēvalān||39|| na bhuktvā na dvijaiśchittvā saktūnadyānna vā bahūn| |40|

sa0-saktavō laghavaḥ, kṣudhādīṁśca ghnanti| tathā, udakapītāḥ santarpaṇāḥ, sadya ēva balaṁ kurvanti| tāṁśca jalēnāntaritān-vyavahitān, nāśnīyāt| anyabhōjanēṣu hyantarāpānaṁ vihitam, na tathā saktuṣu kāryamiti bōdhayati| (aparē tvēvamāhuḥ-ādau piṇḍī madhyē jalamantē ca piṇḍītyudakāntaritā iti|) tathā, na dviḥ-dvau vārau nādyāt| na niśāyāṁ- rātryām| na kēvalān-udakādirahitān| na bhuktvā-anyadbhōjanādi| na dvijaiśchittvā-dantaiḥ karasthāṁ piṇḍīṁ chittvētyarthaḥ| bahūṁśca saktūṁnnādyāt| tantrāntarē cōktaṁ rūkṣavātalatvaṁ saktūnāmiha nōktam, laghutvādinaivāvagatatvāt| nanu, rūkṣavātalatvaṁ cēdabhyupagamyatē saktūnām, tataḥ santarpaṇā ityanupapannam| sadya ēva balapradā ityētadapyayuktam| bhuktō hyāhāraḥ pariṇaman rasadhātugatō dhātupuṣṭayē, nānyathā| atrācakṣmahē| prabhāvādubhayamapyētaduktam| saktūnāṁ hyayamacintyaḥ pratyakṣavēdyaḥ prabhāvaḥ,yatpītāḥ santaḥ sadyaḥ santarpayanti| sadya ēva ca balaṁ prayacchhanti| vājīkaraṇaṁ hi-apariṇatamēva svakāryaṁ janayati| tathā ca madyaṁ,-apariṇatamēva madaṁ janayati| tasmātsantarpaṇatvaṁ balapradatvaṁ caiṣāmupapannamēva| tantrāntarē cōktam-"tulyājyaḥ saktuprāśastu vr̥ṣyō bhēdī rasāyanam| (saṁ.sū.a.7)-'tr̥ṭchardiśramanunmanthaḥ śītastr̥ṣṇānivartakaḥ|| pramēhakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinām| nicayātkaṭhinā gurvī piṇḍī prōktā mr̥durlaghuḥ|| saktūnāṁ dravatāyōgāllaghīyasyavalēhikā|' lājasaktukr̥tā'pi syādvilēpī tu garīyasī||" iti|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| piṇyākō glapanō rūkṣō viṣṭambhī dr̥ṣṭidūṣaṇaḥ||40||

sa0-piṇyākākhyō-yastilādīnāṁ niṣpīḍitatailaḥ kalkō, glapanō-glānikaraḥ| glapana iti glāyatērṇijantāt "glāsrāvanuvamāṁ ca" iti mittvāddhrasvaḥ, bāhulakātkartari lyuṭ| tathā, viṣṭambhī dr̥ṣṭivikārakr̥cca|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

vēsavārō guruḥ snigdhō balōpacayavardhanaḥ| |41|

sa0-vēsavārō-nāgaradhānyakājājihiṅgughr̥tādisaṁskr̥taṁ kuṭṭitaṁ māṁsam| sa guruḥ snigdhō balavardhanaḥ śarīrōpacayavardhanaśca|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| mudgādijāstu guravō yathādravyaguṇānugāḥ||41||

sa0-mudgādijātastu vēsavārā yē iṇḍarikādibhirdravyaiḥ sūkṣmacchinnaiḥ kriyantē lōkē pūraṇaśabdēna prasiddhāḥ, tē guravaḥ prakr̥tidravyaguṇāśca| ādiśabdēna māṣādayō gr̥hyantē| (anyē tvādiśabdāt vārtākasūraṇālūkādīn gr̥hyantē|) tantrāntarē cōktam-"sarpistailaguḍakṣīrairyavagōdhūmapaiṣṭikāḥ| pūpā viṣṭambhinaḥ śītāḥ paiṣṭikā vātalāḥ kharāḥ|| vr̥ṣyā balyāḥ sarā māṣairvātaghnā mr̥dupicchilāḥ| yathānnaṁ guravō balyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca yē|| tailapakvāstu tvagdr̥gghnā garīyāṁsō vidāhinaḥ| kāsārasārā laghavō lājairlaghutarāḥ smr̥tāḥ|| vātapittaharō vr̥ṣyō ghr̥tapūraḥ kaphapradaḥ| sadyaḥ prāṇakarō rucyō māṁsalō raktalō guruḥ|| laghīyān maṇḍakakr̥tō garīyān phalapūritaḥ madhurōtkārikā vr̥ṣyā, kāsāraḥ picchilō guruḥ|| guḍamatsyaṇḍikākhaṇḍakṣīrēkṣurasamākṣikaiḥ| pūpāḥ śukrabalaślēṣmarucidāstarpaṇāḥ kṣaṇāt|| nānādravyaiḥ samāyuktāḥ pakvāmaklinnabharjitaiḥ| nimardakō guruḥ snigdhō vr̥ṣyō balavatāṁ hitaḥ|| ghārikēṇḍarikāpūravaṭikāvaṭakādayaḥ| viśadā rōcanā balyā guravaḥ syuḥ svayōnivat|| yāvakaḥ picchilaḥ snigdhaḥ plīhōdāvartahā guruḥ| bhr̥ṣṭasvinnatayā vā''dyō kaṇṭhyō'tikāsinām|| jvarōdāvartamēhānāṁ pathyō vātānulōmanaḥ| ōlakaṁ haritāvasthaṁ śimbijatvātkharaṁ guru|| mandajaryō yavāditvādabhyōṣō br̥ṁhaṇaḥ saraḥ||" iti|siddhasārē cōktam-"atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā guruvō matāḥ|' iti|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

kukūlakarparabhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān| ēkayōnīṁllaghūnvidyādapūpānuttarōttaram||42|| iti kr̥tānna (pakvānna) vargaḥ||2||

sa0-apūpān kukūlādisiddhān ēkayōnīn-ēkakāraṇān yathōttaraṁ laghūnvidyāt| tēna kukūlapakvāt sajātīyādapūpātkarparapakvō laghuḥ| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ| bhrāṣṭrapakvātkandupakvaḥ| kandupakvāccāṅgārapakvaḥ| kukūlaḥ-apāṁ bāṣpasvēdaḥ, gōśakr̥dādicūrṇasantāpa ityanyē| karparō-jvālāsantaptaṁ kapālam| bhrāṣṭrakandū prasiddhāvēva| aṅgārāḥ-br̥hantaḥ kāṣṭhasambhūtā iti| iti kr̥tānnavargaḥ| kr̥tānnavargādanantaraṁ māṁsaśakavargayōstadvyañjanabhūtayōrnirdēśaḥ| tatrāpi prādhānyānmāṁsavargasya pūrvaṁ nirdēśaḥ| prādhānyaṁ cāsya bhaktēna saha pracurōpayōgē'pyadōṣāt| śākasya tu bahūpayōgē dōṣaṁ vakṣyati (hr̥. sū. a. 8|39)- "śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṁ tyajēt|" ityanēna-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

atha māṁsavargaḥ| hariṇaiṇakuraṅgarkṣagōkarṇamr̥gamātr̥kāḥ| śaśaśambaracāruṣkaśarabhādyā mr̥gāḥ smr̥tāḥ||43||

sa0-hariṇādayō daśa-mr̥gāḥ smr̥tāḥ| ādiśabdēna kālapucchakapr̥ṣatādayaḥ saṅgrahōktā gr̥hyantē (sū.a.7)-("kālapucchakacāruṣkavarapōtaśaśōraṇāḥ| śvadaṁṣṭrārāmaśarabhakōhakāra kaśambarāḥ| karālakr̥tamālau ca pr̥ṣataśca mr̥gāḥ smr̥tāḥ||" iti)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

lāvavārtīkavartīraraktavartmakakukkubhāḥ| kapiñjalōpacakrākhyacakōrakurubāhavaḥ||44|| vartakō vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī| tāmrācūḍākhyabakaragōnardagirivartikāḥ||45|| tathā śārapadēndrābhavaraṭādyāśca viṣkirāḥ| |46|

sa0-tatra lāvādayō varaṭāntā ēkaviṁśatiḥ, vikīrya bhakṣaṇādviṣkirāḥ| raktē vartmanī yasyātyarthaṁ sa raktavartmakaḥ| vartakō vartikēti jātyantaram, na tu vartakasya strī vartikā| yathā ca balākā sārikēti| puṁsyapi strīliṅgatvāvēśāt| śikhī-mayūraḥ, vrīhyāditvādiniḥ|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| jīvañjīvakadātyūhabhr̥ṅgāhvaśukasārikāḥ||46|| laṭvākōkilahārītakapōtacaṭakādayaḥ| pratudāḥ|47|

sa0-jīvañjīvakādayaḥ pratudā daśa smr̥tāḥ| pratudya-tuṇḍēnāhatya śālyādērbhakṣaṇāt pratudāḥ| ādiśabdēna saṅgrahōktāḥ khañjarīṭakapārāvatādayō gr̥hyantē|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| bhēkagōdhāhiśvāvidādyā bilēśayāḥ||47||

sa0-bhēkādayaścatvārō bilēśayāḥ| bilē bāhulyēna śērata iti bilēśayāḥ| ādiśabdēna śvētaśyāmaśalyakādayō gr̥hyantē|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

gōkharāśvatarōṣṭrāśvadvīpisiṁharkṣavānarāḥ| mārjāramūṣakavyāghravr̥kababhrutarakṣavaḥ||48|| lōpākajambukaśyēnacāṣavāntādavāyasāḥ śaśaghnībhāsakuraragr̥dhrōlūkakuliṅgakāḥ||49|| dhūmikā madhuhā cēti prasahā mr̥gapakṣiṇaḥ| |50|

sa0-gavādayaḥ prasahyā| prasahyā-āhr̥tya bhakṣaṇāt prasahāḥ| mr̥gāśca pakṣiṇaśca mr̥gapakṣiṇaḥ, kēcinmr̥gāḥ kēcitpakṣiṇa ityarthaḥ| aśvatarō-vēgasaraḥ| aśvaḥ-turagaḥ| babhruḥ-jāhakō, nakula ityanyē| lōpākō-lōmaśaḥ| jambukaḥ-śr̥gālaḥ| śyēnō-garuḍākr̥tiḥ| cāṣaḥ-kikīdiviḥ| vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥ-kākaḥ| ulūkaḥ-kākāriḥ| kuliṅgakaḥ-kr̥ṣṇacaṭakaḥ|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| varāhamahiṣanyaṅkurururōhitavāraṇāḥ||50|| sr̥maraścamaraḥ khaḍgō gavayaśca mahāmr̥gāḥ| |51|

sa0-varāhādayō daśa mahāmr̥ga sajñā| vāraṇō-hastī|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| haṁsasārasakādambavakakāraṇḍavaplavāḥ||51|| balākōtkrōśacakrāhvamadgukrauñcādayō'pcarāḥ| |52|

sa0-haṁsādayaḥ krauñcāntā apsu caraṇādapcarasaṁjñāḥ| ādiśabdēna raktaśīrṣakādayō gr̥hyantē|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| matsyā rōhitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ||52|| śuktiśaṅkhōdraśambūkaśapharīvarmicandrikāḥ| culūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgilāḥ||53|| rājīcilicimādyāśca| |54|

sa0-rōhitakādaya ēkōnaviṁśatirjalōdbhavā matsyasaṁjñāḥ| caśabdō'nuktakadalakapardakādisamuccayārthaḥ|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

māṁsamityāhuraṣṭadhā| |54| (mr̥gyaṁ vaiṣkirikaṁ kiñca prātudaṁ ca bilēśayam| prāsahaṁ ca mahāmr̥gyamapcaraṁ mātsyamaṣṭadhā||1||

sa0-ityaṣṭabhiḥ prakāraistantrakārā māṁsamāhuḥ|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| yōniṣvajāvī vyāmiśragōcaratvādaniścitē||54||

sa0-yōniṣu pūrvōktāsvaṣṭāsu madhyē, vyāmiśragōcaratvāt-vyāmiśraviṣyatvāt, ajāvī-vyāmiśrē| ajāvī-chhāgōrabhrau, tē aniścitē, tē hi jāṅgalē'pi dēśē vartatē anūpē'pi| ajāvī iti strīliṅganirdēśō'tra vivakṣita ēva| kēcittu 'aniścitau' nijagaduḥ| nanu, tittirirapi dhanvānūpacārī prathitaḥ| tatkathamasāviha jāṅgalaḥ kīrtitaḥ? brūmaḥ| tatsvabhāvatvāt| yadyapyubhayacarō'yaṁ, tathā'pi jāṅgalasvabhāvatvājjāṅgalō'yam| vikīrya bhakṣaṇācca viṣkiratvaṁ tittirērniścitaṁ nimittamasti| tasmādayaṁ jāṅgala ēva vaktuṁ yuktāḥ| hariṇādīnāṁ ca kirātakaivartādibhyō nānādēśaprasiddhāḥ saṁjñā vēdyāḥ|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smr̥tau| |55|

sa0-ādau bhavāḥ-ādyāḥ,- mr̥gaviṣikarapratudākhyāḥ, jāṅgalacāritvājjāṅgalaśabdavācyāḥ| ēvamantyāḥ-mahāmr̥gāpcaramatsyākhyāḥ,-ānūpāḥ| madhyau-dvau bilēśayaprasahākhyau,-sādhāraṇau, jāṅgalānūpacāriṇāvityarthaḥ| madhyāviti dvivacananirdēśasāmarthyādādyantānāṁ vargāṇāṁ pratyēkaṁ tritvamanumīyatē trigrahaṇamantarēṇāpi|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| tatra baddhamalāḥ śītā laghavō jāṅgalā hitāḥ||55|| pittōttarē vātamadhyē sannipātē kaphānugē| |56|

sa0-tatra-tēṣu jāṅgalānūpasādhāraṇēṣu madhyē, jāṅgalā baddhamalāḥ- grathitaṁ purīṣaṁ kurvanti| śītavīryā laghavaḥ| sannipātē hitāḥ| kimbhūtē? pittōttarē,-pittādhikē| tathā vātō madhyō yasmiṁstasmin madhyamamaruti| tathā kaphānugē,-kaphō'nugō-abalō hīnō, yasmiṁstasmin svalpaślēṣmaṇi|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| dīpanaḥ kaṭukaḥ pākē grāhī rūkṣō himaḥ śaśaḥ||56||

sa0-śaśō'gnidīpanaḥ pākē kaṭukō, grāhī, rūkṣaḥ, śītaśca| grāhiśītatvaṁ cāsya jāṅgalatvādēva labdhamapyatiśayārthaṁ punarihōpāttam| svādukaṣāyatvādikamēṣāmiha yuktyōktam| saṅgrahē tu (sū.a.7) spaṣṭaṁ kr̥tvōktam| yathā-"tatra baddhamalā rucyā māṁsānāmuttamā himāḥ| kaṣāyasvāduviśadā laghavō jāṅgalā hitāḥ|| tāmrō'tra hariṇaḥ kr̥ṣṇastvēṇō hr̥dyastridōṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau, grāhī rūkṣō himaḥ śaśaḥ|| kaṭupākō'gnikr̥tpathyaḥ sannipāṁtē'nilāvarē|" iti|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

īṣaduṣṇagurusnigdhā br̥ṁhaṇā vartakādayaḥ| tittiristēṣvapi varō mēdhāgnibalaśukrakr̥t||57|| grāhī varṇyō'nilōdriktasannipātaharaḥ param| |58|

sa0-vartakādārabhya yāvajjāṅgalasamāptistāvatsarvē auṣṇyagauravasnigdhatvairalpairyuktāḥ| tēṣvapi madhyē tittiriḥ śrēṣṭhō mēdhādikaraśca| tathā, saṅgrahī| tathā, varṇyō vātādhikasannipātaharaśca| sa ca tittirirdhanvanyānūpē ca dēśē vicarati, ataḥ snigdha uṣṇō gururbr̥ṁhaṇaśca| tathā ca saṅgrahē (sū.a.7)-"dhanvānūpavicāritvāt snigdhōṣṇagurubr̥ṁhaṇaḥ|"iti|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ śrōtrasvaravayōddaśām||58||

sa0-śikhī-barhī, nātipathyaḥ| śrōtrādīnāṁ pathyaḥ| vayasaḥ ratambhanakāritvēna pathyaḥ|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

tadvacca kukkuṭō vr̥ṣyaḥ| |59|

sa0-tadvacca kukkuṭō-mayūratulyaguṇō vr̥ṣyaśca|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

grāmyastu ślēṣmalō guruḥ| |59|

sa0-grāmyaḥ punaḥ kukkuṭaḥ ślēṣmalō guruśca|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| mēdhā'nalakarā hr̥dyāḥ krakarāḥ sōpacakrakāḥ||59||

sa0-krakarā upacakrakāśca mēdhāmagniṁ ca kurvanti hr̥dyāśca|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapōtaḥ sarvadōṣakr̥t| |60|

sa0-kāṇaḥ kapōtō gururīṣallavaṇastridōṣakr̥cca|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| caṭakāḥ ślēṣmalāḥ snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||60||

sa0-caṭakāḥ ślēṣmalatvādiguṇayuktā atiśayēna śukrakr̥taśca|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścātō yathōttaram| mūtraśukrakr̥tō balyā vātaghnāḥ kaphapittalāḥ||61||

sa0-ataḥ-anantaram, bilēśayādyā vargā yathōttaraṁ gurutvēna uṣṇatvēna snigdhatvēna madhuratvēna cādhikāḥ| yō yasmāduttarō vargaḥ , sa tasmādgurutvādibhiradhika ityarthaḥ| tathā, yathōttaramēva mūtraśukrakr̥tō balyā vātaghnāḥ ślēṣmapittalāśca|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

ēvaṁ vargapañcakasya sāmānyaguṇānuktvā, apavādamāha- śītā mahāmr̥gāstēṣu, kravyādaprasahāḥ punaḥ| lavaṇānurasāḥ pākē kaṭukā māṁsavardhanāḥ||62|| jīrṇārśōgrahaṇīdōṣaśōṣārtānāṁ paraṁ hitāḥ| |63|

sa0-tēṣu vargēṣu madhyē mahāmr̥gāḥ śītavīryāḥ| kravyaṁ-āmamāṁsaṁ bhuñjatē yē, tē kravyādāḥ| kravyādāstu yē prasahāḥ-mārjāragr̥dhrōlūkādayaḥ, tē lavaṇānurasāḥ pākē kaṭukā māṁsavardhanāścātitarām| jīrṇārśaḥprabhrutyāmayānāmatiśayēna hitāḥ|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| nātiśītagurusnigdhaṁ māṁsamājamadōṣalam||63|| śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi br̥ṁhaṇm| |64|

sa0-nātiśabdō'trēṣadarthē| yadi tu pratiṣēdhanamātramabhīṣṭamabhaviṣyadācāryasya, tatō naña ēva kēvalasyōpādānamakariṣyat| tasmādīṣadartha ēva vivakṣitaḥ| ata ēvaṁ vyākhyānayanti, yathā-anatidagdhō grāma iti| adōṣalamiti alpadōṣalam, (pathyamityarthaḥ| tathā ca hārītaḥ-"tridōṣanuddēhadhātusāmānyācchāgalaṁ laghu|" iti| anyē tu carakamatamanusaranta ēvaṁ vyākhyānayanti,-adōṣalamiti nañ īṣadarthē, kiñcicchītagurutvādalpadōṣalam| yathā-avr̥kṣō grāma iti|) śarīrasya dhātuḥ śarīradhātuḥ, prakr̥tatvātpuruṣaśarīrasya māṁsākhyō dhātuḥ, tasya sāmānyāt-tulyatvāt, ājaṁ māṁsamanabhiṣyandi br̥ṁhaṇaṁ ca| guṇakr̥taṁ cātra sāmānyaṁ gr̥hyatē, na dravyakr̥tam| dravyakr̥tē hi sāmānyē gr̥hyamāṇē turagōragādimāṁsamapi puruṣaśarīradhātōrmāsākhyasya māṁsatvēna bhavatīti tadpyamabhiṣyandi br̥ṁhaṇaṁ ca syāt, na kēvalamājaṁ māṁsam| guṇakr̥tē tu sāmānyē gr̥hītē śarīradhātu sāmanyādājamēva māṁsamanabhiṣyandi br̥ṁhaṇaṁ cēti vaktuṁ yujyatē| māṁsagrahaṇaṁ cātrōpalakṣaṇārtham| na kēvalamājaṁ māṁsaṁ puruṣaśarīradhātunā māṁsākhyēna tulyam, yāvadanyē'pi yē chāgaśarīragatā dhātavastē'pi manuṣyaśarīradhātunā tulyaguṇāḥ, tē'pyanabhiṣyandinō br̥ṁhaṇāśca| anayā bhaṅgyā puruṣamāṁsasyāpyācāryēṇātra guṇā uktāḥ| nanu, br̥ṁhaṇaṁ yaddravyaṁ tadbhaumāpyamabhiṣyandi ca| apāmēvā'sādhāraṇō dharmaḥ sravaṇarūpaḥ| tatkathamanabhiṣyandītyuktam ? brūmaḥ| dravyaprabhāvāt| īdr̥śō'yaṁ dravyaprabhāvō yadbr̥ṁhaṇamapi dravyamanabhiṣyandīti|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| viparītamatō jñēyamāvikaṁ br̥ṁhaṇaṁ tu tat||64||

sa0-ataḥ-ājamāṁsāt, viparītamāvikaṁ māṁsaṁ-atyuṣṇasnigdhaguru sadōṣalamabhiṣyandi cēti| br̥ṁhaṇatvasyāpi viparyayē prāptē tadapavādamāha-br̥ṁhaṇaṁ tu taditi| tuśabdō'vadhāraṇē| br̥ṁhaṇamēva tadityarthaḥ|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān| kārśyaṁ kēvalavātāṁśca gōmāṁsaṁ sanniyacchati||65||

sa0-gōmāsaṁ śuṣkakāsādīnniyacchati|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

uṣṇō garīyānmahiṣaḥ svapnadārḍhyabr̥hattvakr̥t| |66|

sa0-mahiṣa uṣṇō gurutaraḥ svapnādīṁśca karōti| guru śabdādīyasuni "priyasthira" ityādinā garādēśaḥ| dārḍhyamiti "varṇadr̥ḍha" ityādinā ṣyañ|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| tadvadvarāhaḥ śramahā ruciśukrabalapradaḥ||66||

sa0-varāhaḥ-sūkaraḥ, tadvat-mahiṣaguṇō, jñēya ityarthaḥ| tathā, śramahā rucyādipradaśca|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

matsyāḥ paraṁ kaphakarāḥ| |67|

sa0-"gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścātō yathōttaram|" ityanēna granthēnātigurūṣṇasnigdhamadhuratvamatimūtraśukrakr̥ttvamatibalyatvamativātaghnatvamatikaphapittalatvaṁ ca matsyānāmuktam| "paraṁ kaphakarāḥ" ityanēnā'taḥ kaphakr̥ttamā matsyā iti bōdhayati| saṅgrahē spaṣṭārthamēvamuktam (sū.a.7)-"kaphapittakarā matsyāḥ paraṁ pavananāśanāḥ|" iti|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

cilicīmastridōṣakr̥t| |67|

sa0-cilicīmasaṁjñō matsyastridōṣakaraḥ|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| lāvarōhitagōdhaiṇāḥ svē svē vargē varāḥ param||67||

sa0-lāvādayaḥ svasvavargēṣu varatarāḥ| tatra lāvō-viṣkirēṣvatiśrēṣṭhaḥ, rōhitō-matsyēṣu| sa hi pratisrōtōvicārī ākāśaplavanaśca| tathā cōktam (saṅgrahē sū.a.7)-"pratisrōtōvicāritvādākāśaplavanēna ca| rōhitaḥ pravarastēṣām" iti| gōdhā ca-bilēśayēṣu varā| ēṇō-mr̥gēṣviti|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

māṁsaṁ sadyōhataṁ śuddhaṁ vayaḥsthaṁ ca bhajēt| |68|

sa0-māṁsaṁ sadyōhataṁ bhajēt, sadyōhatasya māṁsaṁ bhajēdityarthaḥ| tathā, śuddhaṁ-snāyvasthyādirahitam| tathā, vayasi tiṣṭhatīti vayaḥstham,- yadyapi sarvaṁ māṁsaṁ vayaḥsthamēva, tathā'pīha vayaḥsthamityuktyā śōbhanaṁ taruṇaṁ vaya iti gamyatē| tasmādyūnaḥ prāṇinō māṁsaṁ bhajēt, na bālavr̥ddhayōriti|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

tyajēt| mr̥taṁ kr̥śaṁ bhr̥śaṁ mēdyaṁ vyādhivāriviṣairhatam||68||

sa0-mr̥taṁ-svayaṁ mr̥taṁ na bhajēt, avijñātasvarūpēṇa vyādhināmr̥tasya prāṇinō yanmāṁsaṁ tattyajēdityarthaḥ| kr̥śaṁ-durbalaṁ na bhajēt| tathā, bhr̥śaṁ mēdyaṁ-atimēduraṁ māsaṁ tyajēt| tathā, vyādhinā-vijñātasvarūpēṇa hatasya, vāriṇā viṣēṇa ca hatasya, nirjīvīkr̥tasya, yanmāṁsaṁ tattyajēt| saṅgrahē tu (sū,a.7) haṁsādīnāṁ viśēṣā uktāḥ| yathā-"haṁsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmadhurō himaḥ| kulīraḥ paramaṁ vr̥ṣyō br̥ṁhaṇaḥ prīṇanō guruḥ|| gōdhā niyacchati viṣaṁ mūṣakaḥ śukravardhanaḥ| guruṇyaṇḍāni bālānāṁ kaṣāyamadhuraṁ palam|| vr̥ddhānāṁ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṁ guru dōṣalam|" iti|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

puṁstriyōḥ pūrvapaścārdhē guruṇī, garbhiṇī guruḥ| laghuryōṣiccatuṣpātsu, vihaṅgēṣu punaḥ pumān||69|| śiraḥskandhōrupr̥ṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnōśca gauravam| tathā''mapakvāśayayōryathāpūrvaṁ vinirdiśēt||70|| śōṇitaprabhr̥tīnāṁ ca dhātūnāmuttarōttaram| māṁsādgarīyō vr̥ṣaṇamēḍhravr̥kkayakr̥dgudam||71|| iti māṁsavargaḥ||3||

sa0-puṁstriyōḥ pūrvapaścārdhē yathāsaṁkhyaṁ guruṇī| pūrvaṁ ca paścaṁ ca pūrvapaścē, tayōrardhē| puṁsaḥ pūrvārdhaṁ guru, striyaḥ paścārdhaṁ gurvityarthaḥ| garbhiṇī guruḥ-garbhiṇīmāṁsaṁ guru| catvāraḥ pādā yēṣāṁ tē catuṣpādaḥ, tēṣu catuṣpātsu-gavādiṣu madhyē, strī laghuḥ| catuṣpāditi "saṁkhyāsu pūrvasya" ityantalōpaḥ| vihaṅgēṣu-dvijēṣu tu, pumān laghuḥ| śiraḥprabhr̥tīnāṁ māṁsānāṁ yathāpūrvaṁ gurutvaṁ nirdiśēt| ēvaṁ sakthyādimāṁsēbhyaḥ śirōmāṁsaṁ gurutamamityavatiṣṭhatē| āmapakvāśayayōśca yathāpūrvaṁ gurutvanirdēśaḥ| tēna pakvāśayādāmāśayō guruḥ| raktādīnāṁ dhātūnāṁ yathōttaraṁ gurutvaṁ nirdiśēt| tēna lōhitānmāṁsaṁ guru, māṁsānmēda ityādi| "māṁsādgarīyō vr̥ṣaṇamēḍhravr̥kkayakr̥dgudam|" ityatrā'pyuttarōttaramityanuvartatē| tēna māṁsādgurutarō vr̥ṣaṇaḥ tasmānmēḍhraḥ, yāvatsarvagariṣṭhaṁ gudaṁ nirdiśēditi| iti māṁsavargaḥ| māṁsavargādanantaraṁ śakavargō nigadyatē--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

atha śākavargaḥ| śākaṁ pāṭhāśaṭhīsūṣāsuniṣaṇṇasatīnajam| tridōṣaghnaṁ laghu grāhi sarājakṣavavāstukam||72||

sa0-pāṭhādijaṁ śākaṁ tridōṣaharaṁ laghu grāhi ca| tadvat rājakṣavakavāstukē|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

suniṣaṇṇō'gnikr̥dvr̥ṣyastēṣu| |73|

sa0-tēṣu madhyē, suniṣaṇṇaḥ-svastikākhyō, jalamadhyē bhavati| patraiścāṅgērītulyō'gnikarō vr̥ṣyaḥ|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

rājakṣavaḥ param| grahaṇyarśōvikāraghnaḥ|73|

sa0-rājakṣavaḥ-kṣudvibōdhanō rājaśākākhyaḥ, paraṁ-atyarthaṁ, grahaṇyarśōvikāraghnaḥ|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| varcōbhēdi tu vāstukam||73||

sa0-vāstukaṁ tu-punaḥ raktavāstukākhyaṁ, varcōbhēdi-purīṣasya bhēdanam|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

hanti dōṣatrayaṁ kuṣṭhaṁ vr̥ṣyā sōṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā svaryā|74|

sa0-kākamācīṁ tridōṣaghnī, kuṣṭhanāśinī, br̥ṣyā, kiñciduṣṇā, sarā-bhēdinī, svarahitā ca| svāsthyasaṁvāhakatvēna ca rasāyanasadr̥śī|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| cāṅgēryamlā'gnidīpanī||74|| grahaṇyarśō'nilaślēṣmahitōṣṇā grāhiṇī laghuḥ| |75|

sa0-cāṅgērī-kṣudrāmlikā, amlā, agnidīpanī, grahaṇyādiṣu hitā, uṣṇavīryā, saṅgrāhiṇī, laghvī ca|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| paṭōlasaptalāriṣṭaśārṅgēṣṭāvalgujā'mr̥tāḥ||75|| vētrāgrabr̥hatīvāsākutilītilaparṇikāḥ| maṇḍūkaparṇīkarkōṭakāravēllakaparpaṭāḥ||76|| nāḍīkalāyagōjihvāvārtākaṁ vanatiktakam| karīraṁ kulakaṁ nandī kucailā śakulādanī||77|| kaṭillaṁ kēmbukaṁ śītaṁ sakōśātakakarkaśam| tiktaṁ pākē kaṭu grāhi vātalaṁ kaphapittajit||78||

sa0-paṭōlādīni karkaśāntānyaṣṭāviṁśatiḥ śītaviryāṇi tiktāni pākē kaṭūni grāhīṇi vātalāni kaphapittaghnāni ca| saptalā-sātalā| ariṣṭō-nimbaḥ| śārṅgēṣṭā-aṅgāravallikā| avalgujō-bākucī| amr̥tā-guḍūcī| vētrō-vaṁśasadr̥śaḥ, tasyāgram| vāsā-vr̥ṣaḥ| kutilī-sūkṣmatilajātiḥ| tilaparṇī-badarakaḥ| maṇḍukaparṇīṁ-maṇḍūkī, ādityavallī| karkōṭakāravēllakēpunaḥ prathitē ēva| parpaṭaḥ-śītapriyākhyaḥ| nāḍīkalāyaṁ-sakulākṣakaḥ suvarcalābhēdaḥ| gōjihvā-gōdhūmikā, "gōdhūmikā tu gōjihvā gōjī krōṣṭukamūlikā|" vanatiktakaṁ-vatsakaḥ| kulakaṁ-kākatindukaḥ| nandī-jayavr̥kṣaścaśabditaḥ| kucailā-pāṭhā| śakulādanī-kaṭukā| kaṭillaṁ-dīrghapatrā varṣābhūḥ| kōśātakōghaṇṭōliḥ| karkaśaḥ-kampillakaḥ|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

hr̥dyaṁ paṭōlaṁ kr̥minutsvādupākaṁ rucipradam| |79|

sāmānyaguṇānuktvā kēṣāṁcidguṇakarmaviśēṣamāha- sa0-paṭōlaṁ hr̥dyādiguṇayuktam| muninā (?) tu tridōṣaśamanatvamuktam-"paṭōlapatraṁ pittaghnaṁ vallī cāsya kaphāpahā| phalaṁ tridōṣaśamanaṁ mūlaṁ cāsya virēcanam||" iti|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| pittalaṁ dīpanaṁ bhēdi vātaghnaṁ br̥hatīdvayam||79||

sa0-br̥hatīdvayaṁ,-sthūlabr̥hatī-mahōṭikākhyā, kṣudrabr̥hatī-kaṇṭakārikākhyā| tadētadubhayaṁ pittakaramagnidīpanaṁ śakr̥dādīnāṁ bhēdanaṁ vātaghnaṁ ca|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

vr̥ṣaṁ tu vamikāsaghnaṁ raktapittaharaṁ param| |80|

sa0-vr̥ṣaṁ chardikāsau hanti| raktapittaṁ cātyarthaṁ jayati|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| kāravēllaṁ sakaṭukaṁ dīpanaṁ kaphajitparam||80||

sa0-kāravēllamīṣadrasē kaṭukamagnidīptikaramatiślēṣmaghnam|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

vārtākaṁ kaṭu tiktōṣṇaṁ madhuraṁ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṁ hr̥dyaṁ rucyamapittalam||81||

sa0-vārtākaṁ rasē kaṭu tiktamuṣṇavīryaṁ madhuraṁ vātaślēṣmaghnam| saha kṣārēṇa vartatē sakṣāraṁ,-kiñcitkṣāratvayuktam| agnijananam| hr̥dyaṁ-hr̥dayāya hitam| rucyaṁ-rucikr̥t| apittalaṁ-nañīṣadarthē, kiñcitpittakaramityarthaḥ| nanu, saha kṣārēṇa vartatē ityatra sakṣāramityēvaṁ kathamuktam ? yāvatā kṣārō dravyam| tathā ca prāguktaṁ kṣaraṇādityādi| na dravyaṁ dravyēṇa saha vartatē| tathā ca guṇānāmēvāyaṁ dharmō yaddravyāśritatvaṁ nāma| tasmāt sakṣāramityayuktamiva manyāmahē| atrā''cakṣmahē| kṣāraśabdēnātra kṣāradharma upalakṣyatē visrāvaṇādyātmakaḥ| yadvaśāt sakṣāramiti dravyaṁ vyapadiśyatē| tasmātsakṣāramityupapannam|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

karīramādhmānakaraṁ kaṣāyaṁ svādu tiktakam| |82|

sa0-karīraṁ-gūḍhapatrākhyam, ādhmānakaraṁ rasē kaṣāyamadhuratiktakam|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| kōśātakāvalgujakau bhēdināvagnidīpanau||82||

sa0-kōśātakāvalgujakau bhēdināvagnidīpanau ca| anayōśca pittakāritvaṁ vātakaphaghnatvaṁ ca vēdyam| tathā hi-prāyēṇa yaduṣṇaṁ guḍūcyādidravyaṁ, tatpittalaṁ vātakaphaharaṁ ca dr̥ṣṭam| tathā cāha muniḥ(?)-"kaphavātanudavalgujaḥ" iti| tadēvamanyatrāpyaucityēna dōṣakaratvādi kalpyam| saṅgrahē (sū.a.7) cānyē'pyuktāḥ| yathā-"satarūḍhaṁ kadambaṁ ca rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru| kumārajīvalōṇikā nalinī cucuparṇikā|| svādu rūkṣaṁ salavaṇaṁ vātaślēṣmakaraṁ guru| śyāmāśālmalikāśmaryaphañjīkarṇikayūthikāḥ| vr̥kṣādanīkṣīravr̥kṣabimbītanikavr̥kṣakāḥ| rōdhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ saśēlurvr̥ṣamūṣikā|| bhallātakaḥ kōvidāraḥ kamalōtpalakiṁśukam| paṭōlādiguṇaṁ svādu kaṣāyaṁ pittajitparam|| vātapittaharā bhaṇḍī parviṇī parvapuṣpikā| laghuruṣṇā sarā tiktāsōrubūkā ca lāṅgalī| vātalau kaṭutiktāmlabhēdinau tilavētasau| viśvarāsnābalāśākaṁ vātaghnamatisāranut|| vātaṁ vatsādanī hanyātkaphaṁ kaṇḍīracitrakau|" iti| muninā cānyē'pyuktāḥ (ca.sū.a.27|102)-"nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ| kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām||" iti| tathā, suśrutē gaditam (sū.a.46|282)-"karīrakusumaṁ jñēyaṁ kaphapittaharaṁ laghu| āgastyaṁ nātiśītōṣṇaṁ naktāndhānāṁ praśasyatē|| cāturthakajvaraharaṁ nasyayōgēna śīlitam| rājavr̥kṣasya nimbasya śigrōḥ siṁhamukhasya ca|| kaphapittaharaṁ puṣpaṁ kuṣṭhaghnaṁ kuṭajasya ca| śrēyasī tilaparṇī ca bilvapatraṁ ca vātanut||" iti|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

taṇḍulīyō himō rūkṣaḥ svādupākarasō laghuḥ| madapittaviṣāsraghnaḥ|83|

sa0-taṇḍulīyō-maṇḍīrakākhyaḥ, śītavīryō rūkṣaḥ svādupākarasō laghurmadādināśanaśca|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

muñjātaṁ vātapittajit||83|| snigdhaṁ śītaṁ guru svādu br̥ṁhaṇaṁ śukrakr̥tparam| |84|

sa0-muñjātaṁ vātapittahr̥t snigdhādiguṇayutamatiśukrakr̥cca|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| gurvī sarā tu pālaṅkyā|84|

sa0-pālaṅkyā gurvī| tathā, sarā-śakr̥dādibhēdinī| tuśabdaḥ picchilaślēṣmalahimādīnāṁ saṅgrahōktānāṁ samuccayārthaḥ| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.7)-"pālaṅkyā picchilā gurvī ślēṣmalā bhēdinī himā|" iti|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| madaghnī cāpyupōdakā||84||

sa0-upōdakā madanāśinī| apiśabdāt gurvī sarā ca| upōdakā-mayālī, khaṇḍapālaṅkyēti prathitā|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

pālaṅkyāvatsmr̥taścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ| |85|

sa0-cañcuḥ pālaṅkyāsadr̥śō guṇaiḥ smr̥taḥ| sa punaścañcuḥ saṅgrahaṇātmakō-na bhēdī|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| vidārī vātapittaghnī mūtralā svāduśītalā||85|| jīvanī br̥ṁhaṇī kaṇṭhyā gurvī vr̥ṣyā rasāyanam| |86|

sa0-vidārī-śr̥gālikā, vātapittaharā mūtralādiguṇayuktā rasāyanaṁ ca| kandasyaivāyaṁ guṇanirdēśō bōdhyaḥ| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|117)-"jīvanō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyō balyaḥ śastō rasāyanam| vidārikandaḥ kaṇṭhyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ||" iti|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| cakṣuṣyā sarvadōṣaghnī jīvantī madhurā himā||86||

sa0-jīvantī cakṣuṣyādiguṇayuktā| yā madhuRrā sā śītavīryā ca| yā tvamadhurā sā ēbhirguṇaiḥ kiñcidūnā| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.7)-"cakṣuṣyā sarvadōṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṁ pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcidēva tu||" iti| muninā tu jīvantyāḥ śatāvaryādyāśca vātapittaharatvamagādi| tatpāṭhō hi (ca,sū.a.27|104)-"bhaṇḍīśatāvarīśākaṁ balājīvantijaṁ ca yat| parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṁ matam||" iti|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārvērvārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhaṭaṁ kaphavātakr̥t||87|| bhēdi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṁ guru| |88|

sa0-kūṣmāṇḍādikaṁ kaphavātakr̥t bhēdi viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṁ guru ca|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

atra viṣēśamāha | vallīphalānāṁ pravaraṁ kūṣmāṇḍaṁ vātapittajit||88|| bastiśuddhikaraṁ vr̥ṣyam| |89|

sa0-vallīphalānāṁ madhyē kūṣmāṇḍaṁ-puṣpaphalasaṁjña varam| tathā, vātapittaharaṁ bastiśuddhikaraṁ vr̥ṣyaṁ ca|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

trapusaṁ tvatimūtralam| |89|

sa0-trapusaṁ punaratiśayēna mūtralam|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| tumbaṁ rūkṣataraṁ grāhi kāliṅgairvārucirbhaṭam||89|| bālaṁ pittaharaṁ śītaṁ vidyātpakvamatō'nyathā| |90|

sa0- tumbaṁ-alābusaṁjñaṁ rūkṣataram| ērvārukādyapi rūkṣam, tumbaṁ tvatiśayēnētyarthaḥ| tathā, grāhi| pūrvāṇi tu sāmānyaguṇōktyā bhēdīnyēva| carakamunimatānusāriṇastvēvaṁ vyācakṣatē,-tumbaṁ rūkṣataram, kāliṅgairvārucirbhaṭaṁ grāhīti| kāliṅgaṁ- karcaram| ērvāruḥ-karkaṭikā| cirbhaṭaṁ-ḍaṅgaram, mālavēṣu prasiddham, atiprasiddhaṁ jālandharādiṣu| ētacca bālaṁ-asampūrṇarasādi, pittaharaṁ śītavīryaṁ ca| atō-bālādviparītam, pakvaṁ pittakaramuṣṇavīryaṁ cētyarthaḥ| suśrutēnōktam (sū.a.46|218)-" nīlaṁ yattrapusaṁ bālaṁ vr̥ṣyaṁ pittaharaṁ matam| tatpāṇḍu kaphakr̥jjīrṇamamlaṁ pittakaraṁ smr̥tam||" iti|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| śīrṇavr̥ntaṁ tu sakṣāraṁ pittalaṁ kaphavātajit||90|| rōcanaṁ dīpanaṁ hr̥dyamaṣṭhīlā'nāhanullaghu| |91|

sa0-śīrṇavr̥ntaṁ-karcaram, īṣatkṣāraṁ pittalaṁ kaphavātaghnaṁ ca| rucikaramagnidīptikr̥t hr̥dyam, aṣṭhīlāmānāhaṁ ca hanti, laghu ca|| "ghanō'ṣṭhīlōpamō granthiraṣṭīlōrdhvaṁ samunnataḥ|" iti (hr̥. ni. ha. 11|60) aṣṭhīlālakṣaṇam| sāṭōpamatyugrarujamādhmānamudarē bhr̥śam| ūrdhvādhōvātarōdhēna tamānāhaṁ pracakṣatē " iti (hr̥. ni. a. 11|59) ānāhalakṣam|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| mr̥ṇālabisaśālūkakumudōtpalakandakam||91|| nandīmāṣakakēlūṭaśr̥ṅgāṭakakasērukam| krauñcādanaṁ kalōḍyaṁ ca rūkṣaṁ grāhi himaṁ guru||92||

sa0-mr̥ṇālādi rūkṣaṁ saṅgrahaṇaṁ śītavīryaṁ guru ca| mr̥ṇālaṁ dvividhaṁ,-sūkṣmaṁ sthūlaṁ ca| tatra sūkṣmaṁ-mr̥ṇālam, itarat-bisam| śālūkaṁ-padmamūlam| kumudakandam| kumudaṁ-śaśipriyam| utpalakandakaṁ-raktōtpalakandam| nandī-tuṇḍērikā| māṣakō-vāstulaḥ| kēlūṭaṁ-kismakasaṁjñamudumbarabhēdaḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ-trikōṇākr̥ti jalōdbhavaṁ kandam| kasērukaṁ-māgadham| krauñcādanaṁ-tamēdam| kalōḍyaṁ-padmabījam|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

kalambanālikāmārṣakuṭiñjarakutumbakam| cillīlaṭvākalōṇīkākurūṭakagavēdhukam||93|| jīvantajhuñjhvēḍagajayavaśākasuvarcalāḥ| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni lakṣmaṇam||94|| svādu rūkṣaṁ salavaṇaṁ vātaślēṣmakaraṁ guru| śītalaṁ sr̥ṣṭaviṇmūtraṁ prāyō viṣṭabhya jīryati||95|| svinnaṁ niṣpīḍitarasaṁ snēhāḍhyaṁ nātidōṣalam| |96|

sa0-kalambādikaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kiñcillavaṇaṁ vātaślēṣmakaraṁ guru ca| śītaviryaṁ sr̥ṣṭamūtrapurīṣaṁ ca| mūtrapurīṣē sr̥jati-bahiḥ kṣipati| biṣṭabhya-udarapradēśē piṇḍībhūya, jīryati-pariṇamati| prāyōgrahaṇaṁ kiñcidēṣāṁ madhyē naivaṁsvarūpamiti jñāpanārtham| kalambaṁ-kadambaḥ| nālikā-dīrghanālarūpā kalambusaṁjñā| mārṣō-gandhārikā| kuṭiñjaraṁ-tāmramūlakam| kutumbakō-drōṇapuṣpī| cillī-pr̥thupatraṁ yavaśākaṁ kunāmasaṁjñam| laṭvākō-gugguluśākam| lōṇīkā-lōṇāraḥ| kuruṭakaḥ-sthitivārakaḥ| gavēdhukaṁ-tr̥ṇadhānyaviśēṣaḥ| jīvantō-br̥hadgāndhāram| jhuñjhuḥ-jhuñjhurukaḥ| ēḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṁ-hnasvapatrā cillī| suvarcalā-ravibhaktā| ālukāni ca sarvāṇi-nānāvidhāni raktālukamadhukālukādibhēdēna| sūpyāni-mudgarājamāṣādipatrāṇī| lakṣmaṇaṁ-madhuyaṣṭikā| ētacca sarvaṁ svinnaṁ niṣpīḍitarasamatibahusnēhaṁ ca nātyapathyam| suśrutē(?)cōktam-"saṁskr̥taṁ vēsavārēṇa sasnēhaṁ śākamiṣyatē| rājikāsaktubhaktādisaṁskāraṁ cānuvartatē||" iti|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| laghupatrā tu yā cillī sā vāstukasamā matā||96||

sa0-laghupatrā yā cillī-yavaśākaviśēṣaḥ, sā tu vāstukasamā guṇairmatā|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

tarkārīvaruṇaṁ svādu satiktaṁ kaphavātajit| |97|

sa0-tarkārī-araṇikā, varuṇaḥ-tamālaḥ, samāhārēṇa tayōrdvandvaḥ| ētatsvādu kiñcittiktaṁ kaphavātaghnaṁ ca|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| varṣābhvau kālaśākaṁ ca sakṣāraṁ kaṭutiktakam||97|| dīpanaṁ bhēdanaṁ hanti garaśōphakaphānilān| |98|

sa0-varṣābhvau-punarnavē, tathā kālaśākaṁ, kiñcitkṣāraṁ rasē ca kaṭutiktaṁ vahnidīpanaṁ bhēdanaṁ garādīṁśca harati| kaṭhillō'pi varṣābhūḥ sa ca prāguktaguṇaḥ| tathā ca nighaṇṭuḥ (dhanvantarīyaḥ vargaḥ 1|274)-"punarnavā viśākhaśca kaṭhillaḥ śaśivāṭikā| vr̥ścīraḥ kṣudravarṣābhūrdīrghapatraḥ kaṭhillakaḥ|| punarnavō'paraḥ krūraḥ sadyō maṇḍalapatrakaḥ| śvētamūlō varṣakēturmahāvarṣābhurucyatē||" iti|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| dīpanāḥ kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||98||

sa0-ciribilvaḥ-pūtikarañjaḥ, tasyāṅkurā vahnidīpanāḥ kaphavātaghnāḥ sarāśca|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

śatāvaryaṅkurāstiktā vr̥ṣyā dōṣatrayāpahāḥ| |99|

sa0-śatāvaryā aṅkurāḥ-prarōhāḥ, tiktarasā vr̥ṣyāḥ śukrakr̥tastridōṣaghnāśca|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| rūkṣō vaṁśakarīrastu vidāhī vātapittalaḥ||99||

sa0-vaṁśakarīrō-vaṁśāṅkurō, rūkṣō vidāhī vātapittakr̥t|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

pattūrō dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit| |100|

sa0-patturō dīpanastiktarasaḥ plīhādijit| pattūrō-matsyākṣakaḥ|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| kr̥mikāsakaphōtklēdān kāsamardō jayētsaraḥ||100||

sa0-kāsamardaḥ saraḥ kr̥myādīṁśca nāśayati| utklēdaḥsrōtasāṁ mālinyēnārdratvam|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

rūkṣōṣṇamamlaṁ kausumbhaṁ guru pittakaraṁ saram| |101|

sa0-kusumbhaśākaṁ rūkṣamuṣṇavīryamamlaṁ guru pittakr̥tsaraṁ ca|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| gurūṣṇaṁ sārṣapaṁ baddhaviṇmūtraṁ sarvadōṣakr̥t||101||

sa0-sārṣapaṁ śākaṁ gurūṣṇavīryam| tathā, viśaṁ-śakr̥t, mūtraṁ ca badhnāti| tridōṣakr̥cca| saṅgrahē tu (sū.a.7) sakṣāratvamasyōktam| tatpāṭhō hi-"sakṣāramadhuraṁ snigdhamuṣṇaṁ ca guru sārṣapam|" iti| suśrutēna cōktam (sū.a.46|238 ṭīkā)-"kaphaghnaṁ sārṣapaṁ śākamāsuraṁ śākamēva ca|" iti|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

yadbālamavyaktarasaṁ kiñcitkṣāraṁ satiktakam| tanmūlakaṁ dōṣaharaṁ laghu sōṣṇaṁ niyacchhati||102|| gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanētragalāmayān| svarāgnisādōdāvartapīnasāṁśca|103|

sa0-yanmūlakaṁ bālaṁ, avyaktarasaṁ-asphuṭāsvādam, tathā kiñcitkṣāraṁ-īṣatkṣāraguṇayuktaṁ kāryatō'numīyamānam, tathā satiktaṁ-īṣattiktakaṁ rasanēndriyasya kiñcidudvējakam, tanmūlakaṁ dōṣāṇāṁ haraṁ-dōṣaharam, nānyāvastham| bālaṁ mūlakaṁ dōṣaharamityanēnāsya viśiṣṭā bālāvasthā dōṣaharatvēna niyamyatē| na sarvaṁ bālāvasthaṁ dōṣaharam, api tvīdr̥grūpamityarthaḥ| anyē tu dōṣayōrharaṁ-dōṣaharam, ityatra samāsaṁ kr̥tvā |vātaślēṣmaghnatvamēvāsya pratijānatē| yataḥ kiñciduṣṇavīryatvāt pittakaratvamasyāstyēva| kiñcittiktarasōpētatvēna pittakartr̥tvamasya vyāhartuṁ na yuktam| vakṣyati hi (hr̥.sū.a.9|25)-"rasaṁ vipākastau vīryaṁ prabhāvastānyapōhati|" iti| ēvaṁ caitanmūlakaṁ vātaślēṣmaghnamēva yuktam, na tu pittahr̥cca, iti tēṣāmabhiprāyaḥ| ētacca mūlakaṁ gulmādīnniyacchati| pīnasāṁścēti caśabdaḥ samuccayē| anyānapyēvaṁprāyān rōgānniyacchatīti| suśrutastu (sū.a.46|240)-sarvadōṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapōtikā|" iti yadbhēdāntaramūcē, tadapyatraiva bālamūlakalakṣaṇē'ntarbhūtamiti tantrakr̥tēha pr̥thaṅnōktam|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

mahatpunaḥ||103|| rasē pākē ca kaṭukamuṣṇavīryaṁ tridōṣakr̥t| gurvabhiṣyandi ca|104|

sa0-avyaktarasādilakṣaṇāvasthāṁ vihāya yāvadvyaktarasādyavasthaṁ tatsampadyatē| tatō'nantaraṁ kramēṇa rasavipākayōḥ kaṭukamuṣṇavīryaṁ tanmūlakaṁ mahat-vr̥ddhaṁ tridōṣakr̥d gurvabhiṣyandi ca bhavati| vr̥ddhasya ca mūlakasyānēkā avasthāḥ sambhavanti| tatra cāsyādyāvasthāyāṁ kiñcittridōṣakr̥ttvam, antyāvasthāyāṁ tvatiśayēna tridōṣakr̥ttvaṁ vēdyam| saṅgrahē (sū.a.7) tvasya svāduvipākitvamuktam| tatpāṭhē-"mahatpunaḥ| rūkṣōṣṇaṁ kaṭukaṁ svādu vipākē sarvadōṣakr̥t||" iti| taccāmaviṣayam|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| snigdhasiddhaṁ tadapi vātajit||104||

sa0-apiśabda ēvārthē| tadēva-mahanmūlakaṁ snigdhasvinnaṁ vātajit| snigdhaṁ ca tatsvinnaṁ ca snigdhasvinnam| na tvasnigdhasvinnmātramityarthaḥ|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

vātaślēṣmaharaṁ śuṣkaṁ sarvam| |105|

sa0-sarvaṁ-bālaṁ vr̥ddhaṁ ca mūlakaṁ, śuṣkaṁ sat vātaślēṣmaharam|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

āmaṁ tu dōṣalam| |105|

sa0-āmaṁ punarmūlakaṁ haritakatvēna yadbhakṣyatē taddōṣalam| sarvamityatrāyatnakr̥tēna sambandhēna sambadhyatē| tēnādōṣalasya bālasyāpyāmasya dōṣalatvam, na tu vr̥ddhasyaivētyarthaḥ| mūlakaṁ nīlakaṇṭhāparasaṁjñam|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| kaṭūṣṇō vātakaphahā piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||105||

sa0-piṇḍāluḥ kaṭukō rasē, vīryē cōṣṇō, vātakaphaghnaḥ pittakaraśca|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

kuṭhēraśigrusurasasumukhāsuribhūstr̥ṇam| phaṇijjārjakajambīraprabhr̥ti grāhi śālanam||106|| vidāhi kaṭu rūkṣōṣṇaṁ hr̥dyaṁ dīpanarōcanam| dr̥kśukrakr̥mihr̥ttīkṣṇaṁ dōṣōtklēśakaraṁ laghu||107||

sa0-kuṭhērādi śālanaṁ grāhi vidāhi kaṭukaṁ rasapākayō rūkṣamuṣṇavīryam hr̥dyamagnidīpanaṁ ca| tathā, dr̥gādihr̥ttīkṣṇam| tathā, dōṣān-vātādīn, utklēśayati-kōpayan sthānāccālayati, itī dōṣōtklēśakaram, laghu ca| śālanaṁ-avadaṁśaḥ, yēna sahānnaṁ bhōktuṁ yujyatē| kuṭhērō-vaikuṇṭhakaḥ| śigruḥ-phalapatrakaḥ| surasaḥ-kr̥ṣṇatulasī| sumukhaḥ-kaṭupatrakaḥ| āsurī-rājikā| bhūstr̥ṇaṁ-guhyabījakam| 'phaṇijjakō-maricakastīkṣṇagandhaḥ prakīrtitaḥ|' ārjakaḥ-kharapatrakaḥ| jambīraḥ-karapatrakaḥ| prabhr̥tiśabdēna saṅgrahōktā gr̥hyantē (sū.a.7)-"dhānyatumbarusālēyayavānīśr̥ṅgabērakāḥ| parṇāśō gr̥ñjanō'jājī kaṇḍīraṁ gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavakō dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||" iti| tantrāntarē cōktam-"kaṭutiktarasā śītā kaphapittavināśinī| vipākē madhurā laghvī taskarāṅgulikā smr̥tā||" iti|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā| surasaḥ|108|

sa0-surasō hidhmādighnaḥ| pūtigandhaṁ-daurgandhyaṁ, saurabhyōtpādanāddhanti|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| sumukhō nātividāhī garaśōphahā||108||

sa0-sumukhaḥ-kaṭupatrākhyaḥ, kiñcidvidāhī garaśōphau ca hanti|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

ārdrikā tiktamadhurā mūtralā na ca pittakr̥t| |109|

sa0-ārdrikā-ārdradhānikā, tiktamadhurā mūtrakarī pittaṁ ca na karōti|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| laśunō bhr̥śatīkṣṇōṣṇaḥ kaṭupākarasaḥ saraḥ||109|| hr̥dyaḥ kēśyō gururvr̥ṣyaḥ snigdhō rōcanadīpanaḥ| bhagnasandhānakr̥dbalyō raktapittapradūṣaṇaḥ||110|| kilāsakuṣṭhagulmārśōmēhakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti rasāyanam||111||

sa0-laśunō'titīkṣṇō'tyuṣṇavīryaḥ, kaṭupākarasaḥ saraḥ- bhēdī, hr̥dyādiguṇayuktaśca| kilāsādīn hanti, raktapittaṁ ca karōti| kilāsaṁ-śvitram| kandasyaivāyaṁ guṇavīryanirdēśō bōdhyaḥ| patramadhyayōrmadhuratvāt bhr̥śōṣṇatvānupapattiḥ| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.7)-"patrē sakṣāramadhurō madhyē madhurapicchilaḥ| tīkṣṇōṣṇō laśunaḥ kandē" iti|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

palāṇḍustadguṇanyūnaḥ ślēṣmalō nātipittalaḥ| |112|

sa0-palāṇḍuḥ-dhavalākṣakākhyaḥ, tadguṇanyūnaḥ,-tasya-rasōnasya guṇāstadguṇāḥ, tairhīnaḥ| laśunātkiñciddhīnaguṇa ityarthaḥ| tathā ślēṣmalō nātipittaṁ ca karōti| na tu laśunavatkaphaghnō'tipittakr̥cca| kaphavātārśasāṁ svēdē bhakṣaṇē ca prabhāvātpathyaḥ| tantrāntarē'nyō'pyuktaḥ, yathā (suśrutē sū.a.46|247)-"snigdhō ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyō'tha mēdhākaphapuṣṭidaśca| svādurguruḥ śōṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ"|| iti|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| kaphavātārśasāṁ pathyaḥ svēdē'bhyavahr̥tau tathā||112|| tīkṣṇō gRañjanakō grāhī pittināṁ hitakr̥nna saḥ| |113|

sa0-gr̥ñjanakastīkṣṇō grāhī pittināmahitaśca|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| dīpanaḥ sūraṇō rucyaḥ kaphaghnō viśadō laghuḥ||113|| viśēṣādarśasāṁ pathyaḥ| |114|

sa0-sūraṇō nāma kandaviśēṣō dīpanō rucyaḥ ślēṣmaghnō viśadō laghurarśasāmatipathyaśca|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

bhūkandastvatidōṣalaḥ| |114|

sa0-bhūkandaḥ bhūsphōṭākhyaḥ prāvr̥ḍudbhavaḥ prasiddha ēva| sa cātyarthaṁ dōṣalaḥ|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| patrē puṣpē phalē nālē kandē ca gurutā kramāt||114||

sa0-patrādīnāṁ yathōttaraṁ kramādgurutvam| tēna patraśākamapēkṣya puṣpaśākaṁ guru, tataḥ phalaśākam, tatō nālaśākam, tatō'pi kandaśākamiti| ēvaṁ haritakēṣvapi gurutvaṁ vēdyam| bāhulyēna caitaduktam| mūlakē hi vaiparītyaṁ dr̥śyatē| tathā hi- mūlakasya hi kandē laghutvam| ata ēva munirapyāha (?)-"mūlakē tu viparyayaḥ|"iti| śākānāṁ haritakānāṁ ca yēṣāmiha paryāyā nōktāstēṣāṁ sadvaidyēbhyō'vagantavyāḥ| atha varāvaratvaṁ nirdhārayati-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

varā śākēṣu jīvantī sārṣapaṁ tvavaraṁ param| iti śākavargaḥ||2|| |115|

sa0-śākēṣu madhyē jīvantī varā| sārṣapaṁ punaravaram| iti śākavargaḥ|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

atha phalavargaḥ| | drākṣā phalōttamā vr̥ṣyā cakṣuṣyā sr̥ṣṭamūtraviṭ||115|| svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ| nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān||116|| tr̥ṣṇākāsaśramaśvāsasvarabhēdakṣatakṣayān| |117|

phalānāmāhārakālē śākēbhyō'lpōpayōgitvācchākavargādanantaraṁ phalavarga ucyatē| kharanādē'pyuktam-"bhuktāvasānē phalaṁ bhujyatē, iti phalavargō'bhidhīyatē" ityāha sa0-phalēṣuttamā-phalōttamā gōstanīparyāyā drākṣā| sā vr̥ṣyādiguṇayuktā| sakaṣāyā-īṣatkaṣayā| anilādīn kṣayāntān hanti| udāvartaharatvaṁ carakamuninā'syā uktam| tacca snigdhatvavr̥ṣyatvasr̥ṣṭaviṇmūtratvēnēhōktaprāyam| anyāsāṁ ca drākṣāṇāṁ guṇahīnatvaṁ dēśādyanurōdhāt kalpyam|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| udriktapittāñjayati trīndōṣānsvādu dāḍimam||117|| pittāvirōdhi nātyuṣṇamamlaṁ vātakaphāpaham| sarvaṁ hr̥dyaṁ laghu snigdhaṁ grāhi rōcanadīpanam||118||

sa0-udriktaṁ-atiriktaṁ, pittaṁ yēṣāṁ tāṁstathāvidhān trīn dōṣān madhuraṁ dāḍimaṁ jayati| madhurasya pūrvakathanaṁ prādhānyakhyāpanārtham| pittētyādi| amladāḍimaṁ pittāvirōdhi-na pittaṁ kurutē na ca pittaṁ śamayati| ata ēvaitadvātakaphāpahamuktam| sarvaṁ-madhuramamlaṁ, ca, yaddāḍimaṁ tat hr̥dyādiguṇasaṁyuktam| muninā tūktam (ca.sū.a.27|146)-"rūkṣāmlaṁ dāḍimaṁ yattu tatpittānilakōpanam|" iti|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

mōcakharjūrapanasanārikēlaparūṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam||119|| saivīrabadarāṅkōllaphalguślēṣmātakōdbhavam| vātāmābhiṣukākṣōḍamukūlakanikōcakam||120|| urumāṇaṁ priyālaṁ ca br̥ṁhaṇaṁ guru śītalam| dāhakṣatakṣayaharaṁ raktapittaprasādanam||121|| svādupākarasaṁ snigdhaṁ viṣṭambhi kaphaśukrakr̥t| |122|

sa0-mōcādipriyālāntaṁ br̥ṁhaṇatvādiyuktam| mōcaṁ-kadalīphalam| nārikēlaṁ-rōmaphalākhyam| paruṣakō-mr̥duphalaḥ| āmrātaḥ-kapicūḍaḥ| tālaḥ-talaḥ| kāśmaryaṁ-kāśmarīphalam| rājādanaṁ-kṣīraśuklā| sauvīraṁ-badaram| badaraṁ-karṇikābadaram| aṅkōlla iti bilvaḥ| phalguḥ-kākōdumbarikā| ślēṣmātakaṁ-śēluḥ| abhiṣukaṁ-syārāṭam| ākṣōḍaṁ-snēhaphalākhyam| mukūlakaṁ- dantīphalam| nikōcakaṁ-saralaphalam| urumāṇaṁ-snigdhaphalam| priyālaṁ-sannataruḥ|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| phalaṁ tu pittalaṁ tālaṁ saraṁ kāśmaryajaṁ himam||122|| śakr̥nmūtravibandhaghnaṁ kēśyaṁ mēdhyaṁ rasāyanam| vātāmādyuṣṇavīryaṁ tu kaphapittakaraṁ saram||123|| paraṁ vātaharaṁ snigdhamanuṣṇaṁ tu priyālajam| priyālamajjā madhurō vr̥ṣyaḥ pittānilāpahaḥ||124|| kōlamajjā guṇaistadvattr̥ṭchardiḥkāsajicca saḥ| |125|

sa0-tālasyēdaṁ tālaṁ phalaṁ pittakāri| kāśmaryajaṁ phalaṁ saraṁ śītavīryādiguṇayuktam| madhūkabadarayōrapi viśēṣāntaramuktaṁ saṅgrahē (sū.a.7)-"madhūkajamahr̥dyaṁ tu badaraṁ saraṇātmakam|" iti| vātāmādīnāṁ guṇaviśēṣapradarśanārthaṁ nirdhāritam| tuḥ-viśēṣē| vātāmādikamuṣṇavīryaṁ kaphapittakaraṁ saramatiśayēna vātaghnaṁ snigdhaṁ ca| ādiśabdēnā'bhiṣukādīnāṁ grahaṇam| priyālajātaṁ- priyālajaṁ phalamanuṣṇavīryam| turviśēṣē, viśēṣastu śītavīryatvamēva| śēṣaṁ br̥ṁhaṇādi sarvaṁ samānam| priyālasya majjā-asthyabhyantaraṁ, madhurādiguṇayuktam| badaramajjā guṇaistadvat-priyālamajjāvat, tr̥ḍādijicca| tantrāntarē cōktam (suśrutē sū.a.43|205)-"baibhītakō madakaraḥ kōlānāṁ pittanāśanaḥ|" tathā, "tālakharjūrādīnāṁ mastakamajjānaḥ svādupākā vr̥ṣyāḥ śītavīryāśca|" iti suśrutō'paṭhat(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| pakvaṁ sudurjaraṁ bilvaṁ dōṣalaṁ pūtimārutam||125|| dīpanaṁ kaphavātaghnaṁ bālaṁ, grāhyubhayaṁ ca tat| |126|

sa0-bilvaṁ pakvaṁ sudurjaraṁ pūtimārutaṁ ca-durgandhyapānavātakr̥t bhavati| bālaṁ-asampūrṇamanupacitaṁ bilvaṁ, dīpanaṁ kaphavātaghnam| ubhayaṁ-āmaṁ pakvaṁ ca, grāhi-mūtrapurīṣādēḥ saṅgrahaṇam|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| kapitthamāmaṁ kaṇṭhaghnaṁ dōṣalaṁ, dōṣaghāti tu||126|| pakvaṁ hidhmāvamathujit, sarvaṁ grāhi viṣāpaham| |127|

sa0-āmaṁ kapitthaṁ kaṇṭhaṁ hanti, dōṣalaṁ-tridōṣakr̥t| pakvaṁ kapitthaṁ dōṣaghnaṁ hikkācchardihr̥cca| sarvaṁ-āmaṁ pakvaṁ ca kapitthaṁ, grāhi viṣāpahaṁ ca| āmakapitthasya kaṣāyatvaṁ kaṇṭhaghnatvēnaivōditam, amlatvaṁ cāmlavargamadhyē pāṭhādavagatam| pakvasya ca madhuratvaṁ suprasiddhamitīhaitannōktam| tathā, āmakapitthaguṇakathanēna ca tathāvidhāni kaṣāyāmlasvabhāvāni vividhāni kapitthāni sadaivāmakapitthaguṇāni vēdyāni| pakvakapitthaguṇakathanēna ca tathāvidhāni mādhuryānuviddhāni sadā pakvaguṇāni vēdyāni|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| jāmbavaṁ guru viṣṭambhi śītalaṁ bhr̥śavātalam||127|| saṅgrāhi mūtraśakr̥tōrakaṇṭhyaṁ kaphapittajit| |128|

sa0-jāmbavaṁ gurvādiguṇayuktam, mūtraśakr̥tōśca saṅgrahaṇam| kaṇṭhāya na hitam, kaphapittajicca| jāmbavamiti phalārthē "jambvā vā " ityaṇ|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

āmrasya tryavasthasyāpyupayōgadarśanāttathaiva guṇānāha | vātapittāsrakr̥dbālaṁ, baddhāsthi kaphapittakr̥t||128|| gurvāmraṁ vātajitpakvaṁ svādvamlaṁ kaphaśukrakr̥t| |129|

sa0-vātētyādi| āmramiti vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| āmraṁ-cūtākhyaṁ, bālaṁ sadvātapittāsrakr̥t| baddhāsthi-sañjātāsthi, kaphapittakr̥t| pakvamāmraṁ guru vātajit madhurāmlaṁ kaphaśukrakr̥cca| saṅgrahē (sū.a.7) sahakārarasasyāpi guṇā uktāḥ| yathā-"sahakārarasō hr̥dyaḥ surabhiḥ snigdharōcanaḥ|" iti|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ vātaślēṣmaharaṁ laghu||129||

sa0-vr̥kṣāmlaṁ grāhyādiguṇairyuktam| vātaślēṣmahr̥llaghu ca| kōśāmraṁ ca kiñcidētasmānnyūnaguṇaṁ jñēyam| tathā ca saṅgrahē (sū.a.7)-"vr̥kṣāmlaṁ grāhi rūkṣōṣṇaṁ laghu rōcanadīpanam| vātaślēṣmaharaṁ kiñcidūnaṁ kōśāmrajaṁ tataḥ|| iti|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

śamyā gurūṣṇaṁ kēśaghnaṁ rūkṣam| |130|

sa0-phalāpēkṣayā ṣaṣṭhī| śamyāḥ phalaṁ guru uṣṇavīryaṁ kēśaghnaṁ rūkṣaṁ ca|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

pīlu tu pittalam| kaphavātaharaṁ bhēdi plīhārśaḥkr̥migulmanut||130|| satiktaṁ svādu yatpīlu vātyuṣṇaṁ tattridōṣajit| |131|

sa0-pīluphalaṁ ca pittalaṁ yāvadgulmanut| satiktaṁ-īṣattiktaṁ madhuraṁ ca yatpīlu tannātyuṣṇaṁ tridōṣajicca|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

mātuluṅgasya tvaṅmāṁsakēsarāṇāṁ pr̥thagupayōgadarśanāt pr̥thagēva guṇānāha | tvaktiktakaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit||131|| br̥ṁhaṇaṁ madhuraṁ māṁsaṁ vātapittaharaṁ guru| laghu tatkēsaraṁ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān||132|| āsyaśōṣānilaślēṣmavibandhacchardyarōcakān gulmōdarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṁ ca nāśayēt||133||

sa0-bījapūrakasya tvak tiktakaṭukā rasē, snigdhā vātaghnī ca| kharanādastvāha-"tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakōpanī| iti carakē'pyuktam (?)-"gurvī tvagasya kaṭukā mārutasya prakōpanī|" iti| ētanmatānusāriṇastvatraivaṁ pāṭhaṁ paṭhanti,-"tvaktiktakaṭukā'snigdhā mātuluṅgasya vātakr̥t|" ityakārapraślēṣāt| māṁsaṁ-kēsarādarvāk, br̥ṁhaṇaṁ madhuraṁ vātapittahr̥t guru ca| tasya-mātuluṅgasya kēsaraṁ, tatkēsaraṁ laghu| tathā, kāsādīn mandāgnitvāntānnāśayēt|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

bhallātakasya tvaṅmāṁsaṁ br̥ṁhaṇaṁ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṁ mēdhyaṁ kaphavātaharaṁ param||134||

sa0-tvak ca māṁsaṁ ca tvaṅmāṁsaṁ bhallātakasambandhi, br̥ṁhaṇaṁ madhuraṁ śītalaṁ ca| tasya-bhallātakasyāsthi,-tadasthi, agnisamaṁ-tīkṣṇatvāt agnivatsphōṭakakartr̥tvāt(cca)| athavā, agniḥ-citrakaḥ, tasya guṇadōṣakartr̥tayā tulyaṁ bhallātakāsthīti| tathā, mēdhāyai hitam| atikaphavātaghnam|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

svādvamlaṁ śītamuṣṇaṁ ca dvidhā pālēvataṁ guru| rucyamatyagniśamanam|135|

sa0-pālēvataṁ-raivatakākhyaṁ dvidhā| kathaṁ dviprakāram ? ityāha-svādu amlaṁ ca, tattu yathāsaṁkhyēna śītamuṣṇaṁ ca| tathā, dvayamapi guru rucyamatyagniśamanaṁ ca| athavā yathāsambhavaṁ sambandhaḥ,-madhuraṁ guru atyagniśamanaṁ ca, amlaṁ rucyamiti|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| rucyaṁ madhuramārukam||135|| pakvamāśu jarāṁ yāti nātyuṣṇagurudōṣalam| |136|

sa0-madhuramārukaṁ rucyaṁ bhavati| apakvasyaivaitē guṇā vēdyāḥ| yasmādāha-pakvamityādi| pakvaṁ sattadāśu-drāgēva pariṇāmaṁ yāti| kiñjiduṣṇavīryam kiñcidguru, kiñciddōṣalaṁ-apathyam| nighaṇṭāvuktam (dhanvantarīyē va.5|38)-"ārukaṁ vīrasēnaṁ ca vīrā vīrārukaṁ tathā| vidyājjātiviśēṣēṇa taccaturvidhamārukam|| iti|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| drākṣāparūṣakaṁ cārdramamlaṁ pittakaphapradam||136|| gurūṣṇavīryaṁ vātaghnaṁ saraṁ sakaramardakam| |137|

sa0-drākṣāparūṣakaṁ sakaramardakaṁ cārdraṁ-aśuṣkam, amlaṁ sat pittaślēṣmakaraṁ gurūṣṇavīryaṁ vātaghnaṁ saraṁ cēti| karamardakaṁ-suṣēṇam|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| tathā'mlaṁ kōlakarkandhulakucāmrātakārukam||137|| airāvataṁ dantaśaṭhaṁ satūdaṁ mr̥galiṇḍikam| nātipittakaraṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca karamardakam||138||

sa0-amlaṁ kōlādikaṁ mr̥galiṇḍikāntaṁ tadvaccēti amladrākṣādivat, guṇairjñēyamityarthaḥ| karkandhuḥ-hrasvabadarī| lakucaṁ-likucam| ārukasyāmlasyaivaitē guṇā jñēyāḥ| madhurasya hi viśēṣēṇapūrvamuktā ēva guṇāḥ| tathā, airāvatādi nātyarthaṁ pittaṁ karōti| airāvataṁ-nāgaraṅgam| dantaśaṭhaṁ-jambīram| tathā, tūdaṁ mr̥galiṇḍikaṁ ca| tathā, karamardakaṁ pakvaṁ śuṣkaṁ ca nātyarthaṁ pittakaram|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

dīpanaṁ bhēdanaṁ śuṣkamamlīkākōlayōḥ phalam| tr̥ṣṇāśramaklamacchēdi laghviṣṭaṁ kaphavātayōḥ||139||

sa0-amlīkāphalaṁ kōlaphalaṁ ca śuṣkaṁ saddīpanaṁ bhēdanaṁ tr̥ṣṇādināśanaṁ laghu kaphavātayōśca pathyam|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

phalānāmavaraṁ tatra lakucaṁ sarvadōṣakr̥t| |140|

sa0-phalānāṁ sarvēṣāṁ madhyē lakucamavaraṁ-apradhānaṁ, tridōṣakaraṁ ca| carakamunistvasya pittaślēṣmakr̥ttvamēvānujajñē| tatpāṭhō hi (sū.a. 27|128)-"amlaṁ parūṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaślēṣmaprakōpīṇi karkandhulakucāni ca||" iti| saṅgrahē tvatō'pyadhikamuktam (sū.a.7)-"tindukāśmantakāsīsaphalinībimbatōdanam| ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgērudhavadhanvanam| śvētapākaṁ kapitthāni siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivr̥kṣaphalaṁ bījaṁ pauṣkaraṁ kaphapittajit|| kaṣāyamadhuraṁ rūkṣaṁ śītalaṁ guru lēkhanam| vibandhādhmānajananaṁ stambhanaṁ vātakōpanam|| br̥ṁhaṇaṁ vātapittaghnaṁ snigdhaṁ siñcitikāphalam| bhavyaṁ viśadamamlaṁ ca, jāmbavaṁ tvativātalam|| viṣṭambhakr̥dakaṇṭhyaṁ ca sāmlaṁ tu kṣīrivr̥kṣajam| pittaślēṣmaghnamamlaṁ ca vātalaṁ cākṣakīphalam|| nīpaṁ śatākṣikaṁ prācīnāmalaṁ tr̥ṇaśūlyajam| asmādalpāntaraguṇaṁ sēṅgudaṁ savikaṅkatam|| phalaṁ karañjaṁ viṣṭambhi pittaślēṣmāvirōdhi ca|"iti| muninā tvatō'pi kiñcidadhikamuktam| yathā (ca.sū.a.27|150)-"rōcanō dīpanō hr̥dyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṁ hitaḥ|| vātalaṁ kaphapittaghnaṁ vidyātkarpaṭakīphalam| madhurāṇyatipākāni vātapittaharāṇi ca|| aśvatthōdumbaraplakṣanyagrōdhānāṁ phalāni tu| prācīnāmalakaṁ caiva dōṣaghnaṁ garaghāti ca|| iṅgudaṁ tiktamadhuraṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit|" iti| suśrutē cōktam (sū.a.46|189,160)-|"sugandhi madhuraṁ snigdhaṁ lavalīphalamucyatē| vr̥kṣāmlālpāntaraguṇaṁ kōśāmraphalamucyatē||" iti| samprati yādr̥śaṁ phalaṁ śākaṁ ca tyājyam, tadupadiśannāha-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| himānalōṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam||140|| jantujuṣṭaṁ jalē magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṁ hīnavīryaṁ jīrṇatayā'ti ca||141|| dhānyaṁ tyajēttathā śākaṁ rūkṣasiddhamakōmalam| asañjātarasaṁ tadvacchūṣkaṁ cānyatra mūlakāt||142|| prāyēṇa phalamapyēvaṁ tathā''maṁ bilvavarjitam| |143| iti phalavargaḥ||3||

sa0-dūṣitaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadyatē| dhānyaṁ kēdārasthaṁ himēna dūṣitaṁ tyajēt| tathā, analēna pravr̥ddhēna dūṣitaṁ, uṣṇēna ātapādinā, durvātēna-purōvātādinā, tathā, vyālānāṁ-sarpādīnāṁ lālayā dūṣitaṁ tyajēt| ādigrahaṇēna śavakōthamūtrapurīṣādīnāṁ grahaṇam| tathā, jantubhiḥ-kr̥myādibhiḥ, juṣṭaṁ-sēvitam| jalē magnaṁ-āśikhaṁ buḍitam| abhūmau-viparītabhuvi jātaṁ-abhūmijam, yā yasyōcitā bhūmistatō'nyā-viparītā| anārtavaṁ aprāptasamayam, yasminnr̥tau yasyōtpattiḥ prasiddhā tatō'nyasmin jātamityarthaḥ| tallakṣaṇaṁ ca rasādīnāmaparipūrṇatvēna vijñēyam| anyēna-vijātīyēna dhānyēna saṁyutaṁ kēdāragatam| { yathā, raktaśāliryavakēna saha virudhyatē| tathā, mudgō māṣēṇa| } (ēvaṁ śūkadhānyaṁ vijātīyēna śūkadhānyēna| tathā, śimbīdhānyaṁ śimbīdhānyēna vijātīyēna saha viruddhaṁ tyajēt) { kēcicchūkadhānyēna saha viruddhamiti varṇayanti| anyē tu jīrṇaṁ navēnamiśritamanyadhānyayutamiti bruvatē| } jīrṇatayā-atipurāṇatvēna, hīnavīryaṁ-naṣṭaśakti| ēvaṁvidhaṁ dhānyaṁ tyajēt| tathā, śākamapi tyajēt| kīdr̥śam ? rūkṣasiddhaṁ-niḥsnēhasiddhamityarthaḥ| athavā, rūkṣēṇa-kāñjikādinā siddhaṁ-rūkṣasiddham| akōmalaṁ-jaraṭham| asañjātarasaṁ-aparipūrṇasvarūpamityarthaḥ| tadvacchuṣkaṁ-tathaiva śuṣkaśākamapyasañjātarasavat tyajēt, anyatra mūlakāt| śuṣkamūlakaṁ bhajēdēva| prāyēṇa phalamapyēvaṁvidhaṁ tyajēt| prāyōgrahaṇaṁ drākṣāparūṣakādīnāṁ śuṣkāṇāmapi pathyatvādatyājyatvajñāpanārtham| tathā, āmaṁ-asamprāptapākaṁ phalaṁ, tyajēditi vartatē| kiṁ sarvam ? nētyāha-bilvavarjitam| bilvaṁ tvāmamapi pathyatvādbhajēdēvētyarthaḥ| iti phalavargaḥ| phalavargādanantaraṁ vividhauṣadhavargārambhaḥ, prāyēṇāsyā''hārōpayōgitvāt| tatrāpi lavaṇānāṁ pūrvamupanyāsō yuktaḥ, sutarāmupayōgitvāt| ityāha-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

athauṣadhavargaḥ| | viṣyandi lavaṇaṁ sarvaṁ sūkṣmaṁ sr̥ṣṭamalaṁ mr̥du||143|| vātaghnaṁ pāki tīkṣṇōṣṇaṁ rōcanaṁ kaphapittakr̥t| |144|

sa0-sarvaṁ lavaṇam viṣyandyādiguṇayuktaṁ viduḥ-jānanti, sadvaidyā iti śēṣaḥ| viṣyandayati tacchīlaṁ-viṣyandi, styānasya kaphādisaṅghātasya vilīnavigrahatāmutpādayatītyarthaḥ| sūkṣmaṁ-sūkṣmasrōtōgāmi| sr̥ṣṭaṁ malaṁ-mūtrapurīṣādi yēna tatsr̥ṣṭamalam| tathā, vātāpaham| pāki-annavraṇādīnāṁ pākakāri| tīkṣṇaṁ-amr̥du, marīcādivat| uṣṇaṁ-uṣṇavīryam| rōcanaṁ-rucikr̥t| tathā, kaphapittakr̥t|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| saindhavaṁ tatra sasvādu vr̥ṣyaṁ hr̥dyaṁ tridōṣanut||144|| laghvanuṣṇaṁ dr̥śaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam| |145|

sa0-tatra-tēṣu lavaṇēṣu madhyē, saindhavaṁ sasvādu-īṣanmadhuraṁ, vr̥ṣyaṁ hr̥dyaṁ tridōṣaghnaṁ laghu tathā kiñciduṣṇaṁ dr̥ṣṭēḥ pathyaṁ kiñcidvidāhi agnidīpanaṁ ca| sāmanyaguṇāśca viṣyandisūkṣmasr̥ṣṭamalatvarōcanānyasya santyēva|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| laghu sauvarcalaṁ hr̥dyaṁ sugandhyudgāraśōdhanam||145|| kaṭupākaṁ vibandhaghnaṁ dīpanīyaṁ rucipradam| |146|

sa0-sauvarcalaṁ laghu hr̥dayāya hitaṁ sugandhi udgāraṁ śōdhayati-duṣṭaṁ sacchuddhaṁ karōti| kaṭupākaṁ ca| tathā, vibandhaṁ srōtasāṁ hanti-vibandhaghnam| agnidīptirucikr̥t|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ūrdhvādhaḥkaphavātānulōmanaṁ dīpanaṁ biḍam||146|| vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam| |147|

sa0-biḍaṁ ūrdhvaṁmadhaśca kaphavātānanulōmayati| tathā, dīpanaṁ vibandhādighnaṁ ca|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| vipākē svādu sāmudraṁ guru ślēṣmavivardhanam||147||

sa0-sāmudraṁ vipākē madhuraṁ guru kaphavardhanaṁ ca|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

satiktakaṭukakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi caudbhidam| |148|

sa0-bhūmimudbhidya yadbhavati tadaudbhidam, īṣattiktakaṭukakṣāraṁ tīkṣṇamutklēdi ca- dōṣōtkliṣṭakaram|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| kr̥ṣṇē sauvarcalaguṇā lavaṇē gandhavarjitāḥ||148||

sa0-kr̥ṣṇē lavaṇē sauvarcalaguṇāḥ-laghutvādayō, gandhēna varjitāḥ-saugandhyarahitāḥ, santīti śēṣaḥ|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

rōmakaṁ laghu, pāṁsūtthaṁ sakṣāraṁ ślēṣmalaṁ guru| |149|

sa0-rōmakaṁ lavaṇaṁ laghu| pāṁsūtthaṁ-śilālavaṇam, īṣat kṣāraṁ ślēṣmalaṁ guru ca|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| lavaṇānāṁ prayōgē tu saindhavādi prayōjayēt||149||

sa0-lavaṇānāṁ prayōgē saindhavamādi kr̥tvā prayōjayēt-anyatra pradēśē lavaṇāni dvitrāṇi tricaturāṇi vā yatra prayujyantē tatra saindhavamādi kr̥tvā prayōjyāni| yathā-hiṅgvādicūrṇē "dvipaṭu" ityuktam| tatra saindhavasauvarcalē prayōjyē| { yatra trayāṇāṁ prayōgaḥ, tatra saindhavasauvarcalabiḍāni| ēvamaudbhidādīnāṁ lavaṇavargē paṭhitānāmanyatrā'pi } vēdyam| kharanādē cōktam-"saindhavaṁ sārasaṁ pākyaṁ sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṁ pūrvaṁ guṇōtkr̥ṣṭamauṣṇyaṁ tēṣāṁ yathōttaram|| iti|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

gulmahr̥dgrahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥkaphakāsāṁśca śamayēdyavaśūkajaḥ||150||

sa0-yavaśūkajō-yavakṣārō, gulmādīn śamayati|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

kṣāraḥ sarvaśca paramaṁ tīkṣṇōṣṇaḥ kr̥mijillaghuḥ| pittāsr̥gdūṣaṇaḥ pākī chēdyahr̥dyō vidāraṇaḥ||151|| apathyaḥ kaṭulāvaṇyācchukraujaḥkēśacakṣuṣām| |152|

sa0-kṣāraḥ sarvaśca paramaṁ-atiśayēna, tīkṣṇōṣṇaḥ kr̥mijit laghuśca| pittāsr̥jī dūṣayati| pākī-pākakārī| chēdī-mēdaḥ ślēṣmādigranthighnaḥ| ahr̥dyō-hr̥dayāya na hitaḥ| vidāraṇaḥ pakvagaṇḍādīnām| kaṭulāvaṇyācchhukrādīnāmapathyaḥ|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| hiṅgu vātakaphānāhaśūlaghnaṁ pittakōpanam||152|| kaṭupākarasaṁ rucyaṁ dīpanaṁ pācanaṁ laghu| |153|

sa0-hiṅgu vātādighnaṁ pittakōpanaṁ kaṭvādiguṇayuktaṁ ca|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| kaṣāyā madhurā pākē rūkṣā vilavaṇā laghu||153|| dīpanī pācanī mēdhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarā''yuṣyā buddhīndriyabalapradā||154|| kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān| śirō'kṣipāṇḍuhr̥drōgakāmalāgrahaṇīgadān||155|| saśōṣaśōphātīsāramēdamōhavamikrimīn| śvāsakāsaprasēkārśaḥplīhānāhagarōdaram||156|| vibandhaṁ srōtasāṁ gulmamūrustambhamarōcakam| harītakī jayēdvyādhīṁstāṁstāṁśca kaphavātajān||157||

sa0-harītakī kaṣāyā-kaṣāyarasā| kaṣāyarasatvātkaṭuvipākitvaṁ prāptamityāha-madhurā pāka iti| tathā, rūkṣā| vilavaṇēti vacanaṁ lavaṇaṁ varjayitvā śēṣāḥ pañcarasā asyāḥ santīti vēdayati| nanu, ēvaṁ kaṣāyētyanarthakam, yataḥ pañcasu rasēṣu lavaṇahīnēṣu madhyē kaṣāyō'nupraviṣṭa ēva| astyēvaitat| kaṣāyētyētadatiśayakhyāpanāya, kaṣāyō rasō'syāṁ bāhulyēnāstītyarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.1|29)-"harītakīṁ pañcarasāmuṣṇāṁ vilavaṇāṁ śivām|" iti| tathā, laghu| dīpanī-agrēḥ| pācanī-āmādēḥ| mēdhyā-mēdhāyai hitā| vayasa ityādi,- kālakr̥tā śarīrāvasthā yauvanādirvayastasya, paraṁ-atiśayēna, sthāpanī-sthirīkaraṇī| uṣṇētyētāvataivōṣṇavīryētyasyārthasya labdhatvāt vīryagrahaṇamatiśayōṣṇavīryatvakhyāpanārtham| sarā- bhēdanī| tathā, āyuṣē hitā| buddhiḥ-vartamānārthagrāhiṇī prajñā, indriyāṇi-cakṣurādīni, tēṣāṁ balaṁ pradadāti yā saivam| kuṣṭhādīn rōgān jayati| kharanādē tvēvamabhyadhāyi-"svādvamlabhāvātpavanaṁ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṁ hanti harītakī||" iti|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

tadvadāmalakaṁ śītamamlaṁ pittakaphāpaham| |158|

sa0-tayā-harītakyā, tulyaṁ vartata iti tr̥tīyāntādvatiḥ| harītakīsamānaguṇamāmalakamityarthaḥ| viśēṣaṁ tvasyāha-abhayōṣṇā idaṁ śītaṁ,- śītavīryam| tathā, amlaṁ-amlarasaṁ, pittakaphaghnaṁ cēti| kr̥ṣṇātrēyastvāmalakaṁ tridōṣaghnamākhyat| yathā-"amlabhāvājjayēdvātaṁ pittaṁ mādhuryaśaityataḥ| kaphaṁ rūkṣakaṣāyatvādēvamētattridōṣanut||" suśrutē'pi (sū.a.46|143) tridōṣaghnatvamuktam| tadgranthō hi-"cakṣuṣyaṁ sarvadōṣaghnaṁ vr̥ṣyamāmalakīphalam| hanti vātaṁ tadamlatvāt pittaṁ mādhuryaśaityataḥ|| kaphaṁ rūkṣakaṣāyatvāt phalēbhyō'bhyadhikaṁ tu tat|" iti|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| kaṭu pākē himaṁ kēśyamakṣamīṣacca tadguṇam||158||

sa0-akṣaṁ-bibhītakaṁ, pākē kaṭukaṁ śītavīryaṁ kēśēbhyō hitam| tathā, īṣatadguṇaṁ,-tābhyāṁ-harītakīdhātrībhyāṁ, samānā guṇā yasya tattadguṇaṁ kiñcidakṣam| nanu, harītakyādīnāṁ sthūlasūkṣmādibhēdēnāniyatasvarūpatvātkathamivōpayōgaḥ kriyatām ? iti kēcit| tān brūmahē| akṣaṁ tāvadatra karṣapramāṇaṁ grāhyam| tathā ca dhanvantarirākhyat (dha.nighaṇṭau va.1|292)-"bibhītakaḥ karṣaphalō" ityādi| anvarthā hīyaṁ saṁjñā| karṣaṁ-karṣapramāṇaṁ, phalaṁ yasya sa karṣaphala iti| tadēvaṁ bibhītakasya phalaṁ yatkarṣapramāṇaṁ tadgrāhyamityavatiṣṭhatē| harītakyā api pramāṇaṁ niyatamēva| harītakyā api pramāṇaṁ niyatamēva| tantrāntarē'pyuktam-"navā snigdhā ghanā vr̥ttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi| nimajjēdyā praśastatvāt guṇakr̥tsā prakīrtitā| navādiguṇayuktatvaṁ tathaikatvaṁ dvikarṣatā| harītakyāḥ phalē yēnaṁ tēnaitacchrēṣṭhamucyatē||" iti| tadēvaṁ dvikarṣapramāṇatvaṁ harītakyāḥ sthitam| dhātrīphalasyapi yuktyā niyatapramāṇatvamēva| tathā cōktaṁ tantrāntarē "abhayaika pradātavyā dvāvēva tu bibhītakau| dhātrīphalāni catvāri triphalēyaṁ prakīrtitā|| iti| tadēvamāmalakānāmardhakarṣapramāṇatvamavatiṣṭhatē| tasmānniyatapramāṇatvaṁ triphalāyāḥ sthitam|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

iyaṁ rasāyanavarā triphalā'kṣyāmayāpahā| rōpaṇī tvaggdaklēdamēdōmēhakaphāstrajit||159||

sa0-iyaṁ-īdr̥śī, triphalā rasāyanavarā| cakṣūrōgaghnī| rōpaṇī-vraṇānām| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ, klēdō-vraṇādīnāṁ srāvaḥ mēdaḥ-caturthō dhātuḥ, mēhaḥ-pramēhaḥ, kaphaḥ-ślēṣmā, asraṁ-raktam, tāni jayati yā saivam|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

sakēsaraṁ caturjātaṁ tvakpatrailaṁ trijātakam| pittaprakōpi tīkṣṇōṣṇaṁ rūkṣaṁ rōcanadīpanam||160||

sa0-dīpanarōcanamityētatparyantam| tvak ca patraṁ cailā cēti dvandvaikavadbhāvaḥ| ētasya nāma trijātakaṁ trisugandhamiti| ētattrijātakaṁ kēsarayuktaṁ caturjātakamityucyatē| tacca pittaprakōpitvādiguṇam| pittaprakōpi tīkṣṇādiguṇayuktam|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

rasē pākē ca kaṭukaṁ kaphaghnaṁ maricaṁ laghu| |161|

sa0-rasē pākē ca kaṭukaṁ maricaṁ kaphaghnaṁ laghu ca| kaṭurasatvēna kaṭupākatvē labdhē pākagrahaṇmatiśayārtham|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| ślēṣmalā svāduśītā''rdrā gurvī snigdhā ca pippalī||161|| sā śuṣkā viparītā'taḥ snigdhā vr̥ṣyā rasē kaṭuḥ| svādupākā'nilaślēṣmaśvāsakāsāpahā sarā||162|| na tāmatyupayuñjīta rasāyanavidhiṁ vinā| |163|

sa0-ārdrā-aśuṣkā, pippalī ślēṣmalā svādurasā śītavīryā guruḥ snigdhā ca| sā-pippalī, śuṣkā ataḥ-ārdrāyāḥ pippalyāḥ sakāśāt, viparītā-śītaviparyayēṇōṣṇā, guruviparyayēṇa laghuḥ, snigdhaviparyayastvatra nāsti snigdhētyuktatvāt| tathā, vr̥ṣyā rasē kaṭuśca| kaṭurasatvācca kaṭupākatvaṁ prāptamityāha-svādupākā| tathā, anilādīn hanti, sarā ca| ēvaṁvidhāmapi tāṁ-pippalīṁ, nātyarthaṁ yuñjīta, rasāyanavidhiṁ vinā| pippalīṁ vardhamānādirasāyanavidhāna ēvātiśayēnōpayuñjīta|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| nāgaraṁ dīpanaṁ vr̥ṣyaṁ grāhi hr̥dyaṁ vibandhanut||163|| rucyaṁ laghu swādupākaṁ snigdhōṣṇaṁ kaphavātajit| |164|

sa0-nāgaraṁ-śruṅgabēraṁ, dīpanādiguṇayuktam| grāhi-viḍvibandhakr̥t| tathā, hr̥dyam| vibandhanut-srōtaḥśuddhikr̥t|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| tadvadārdrakamētacca trayaṁ trikaṭukaṁ jayēt||164|| sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān| |165|

sa0-ārdrakaṁ śuṇṭhīsamānaguṇamēva| ētacca trayaṁ-maricapippalīśuṇṭhyākhyaṁ, trikaṭusaṁjñaṁ sthaulyādīn jayēt|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| cavikāpippalīmulaṁ maricālpāntaraṁ guṇaiḥ||165||

sa0-cavikāpippalīmūlaṁ maricāt stōkaviśēṣaṁ guṇairbhavati kaṭurasavipākaṁ kaphaghnaṁ laghūṣṇavīryaṁ cētyarthaḥ| guṇaśabdēna rasavipākādayō'pi pāratantryādgr̥hyantē, na tu pāribhāṣikā ēva gurulaghvādayaḥ, vyāptērnyāyāt|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

citrakō'gnisamaḥ pākē śōphārśaḥkr̥mikuṣṭhahā| |166|

sa0-citrakō-dahanasaṁjñaḥ, agnisamaḥ pākē-atyantōṣṇa ityarthaḥ| tathā, śōphādīn hanti|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| pañcakōlakamētacca maricēna vinā smr̥tam||166|| gulmaplīhōdarānāhaśūlaghnaṁ dīpanaṁ param| |167|

sa0-ētacca-pūrvōktaṁ, maricarahitaṁ-pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśuṇṭhyākhyaṁ, pañcakōlasaṁjñaṁ smr̥taṁ vaidyakē tantrē| tathā, gulmādighnamatidīpanaṁ ca|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭiṇṭukairmahat||167|| jayētkaṣāyatiktōṣṇaṁ pañcamūlaṁ kaphanilau| |168|

sa0-bilvādīnāmupalakṣaṇārthē tr̥tīyā| bilvādibhirupalakṣitaṁ mahatpañcamūlaṁ kaphānilau jayēt| tacca kaṣāyatiktarasamuṣṇavīryaṁ ca| bilvaṁ-śrīphalam| kāśmaryaṁ-gambhārī| tarkārī-araṇikā| pāṭalā-tāmrapuṣpā| ṭiṇṭukaḥ-syōnākaḥ| mahat guru br̥hat analpamiti paryāyāḥ|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| hrasvaṁ br̥hatyaṁśumatīdvayagōkṣurakaiḥ smr̥tam||168|| svādupākarasaṁ nātiśītōṣṇaṁ sarvadōṣajit| |169|

sa0-pañcamūlamiti vartatē| hr̥svaṁ kanīyō laghu alpamiti paryāyāḥ br̥hatīdvayaṁ-kṣudrabr̥hatī mahābr̥hatī ca| aṁśumatīdvayaṁ- śāliparṇī pr̥śniparṇī ca gōkṣurakō-bhakṣaṭakaḥ| idaṁ hr̥svaṁ pañcamūlaṁ svādupākarasaṁ nātiśītaṁ nātyuṣṇaṁ sarvadōṣajicca| [ gōkṣurādibhiḥ pañcabhirlaghu dvitīyaṁ pañcamūlam|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayēna tu||169|| madhyamaṁ kaphavātaghnaṁ vātipittakaraṁ saram| |170|

sa0-balādibhiḥ pañcabhirmadhyamaṁ pañcamūlam| ētacca kaphavātaghnaṁ nātipittakaraṁ saraṁ ca| { balādibhiḥ pañcabhistr̥tīyaṁ pañcamūlam| } adhunā caturthaṁ pañcamūlamāha-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smr̥tam||170|| jīvanākhyaṁ tu cakṣuṣyaṁ vr̥ṣyaṁ pittānilāpaham| |171|

sa0-abhīruvīrādibhiḥ pañcabhirjīvanākhyaṁ pañcamūlaṁ cakṣuṣyādiguṇayuktam|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| tr̥ṇākhyaṁ pittajiddarbhakāsēkṣuśaraśālibhiḥ||171|| ityauṣadhavargaḥ||7||

sa0-tr̥ṇasaṁjñaṁ pañcamūlaṁ darbhakāsēkṣuśaraśālibhiḥ| tacca pittajit| saṅgrahē tvadhikamuktam (sū.a.12)| yathā-"suvarṇaṁ br̥haṇaṁ snigdhaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ| viṣadōṣaharaṁ śītaṁ sakaṣāyaṁ rasāyanam| rūpyaṁ snigdhaṁ kaṣāyāmlaṁ vipākē madhuraṁ saram| vayasaḥ sthāpanaṁ śītaṁ lēkhanaṁ vātapittajit|| tāmraṁ satiktamadhuraṁ kaṣāyaṁ lēkhanaṁ laghu| kaṭupākarasaṁ śītaṁ rōpaṇaṁ kaphapittajit|| kāṁsyaṁ kaṣāyānurasaṁ viśadaṁ lēkhanaṁ saram| dr̥ṣṭiprasādanaṁ rūkṣaṁ tiktaṁ pittakaphāpaham|| satiktalavaṇaṁ bhēdi pāṇḍutvakr̥mivātanut| lēkhanaṁ pittalaṁ kiñcit trapu, sīsaṁ ca tadguṇam|| cakṣuṣyaṁ kr̥ṣṇalōhaṁ tu kaṣāyaṁ svādu tiktakam| lēkhanaṁ vātalaṁ śītaṁ kr̥mipittakaphapraṇut|| (gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṁ śōṣaśōphajit| tadvattīkṣṇaṁ viśēṣēṇa tadvikāśi sudurjaram|| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|) muktāvidgumavajrēndravaiḍūryasphaṭikādikam|| maṇiratnaṁ saraṁ śītaṁ kaṣāyaṁ svādu lēkhanam| cakṣuṣyaṁ dhāraṇāttattu pāpmā'lakṣmīviṣāpaham|| sakṣāra uṣṇaviryaśca kācō dr̥ṣṭikr̥dañjanāt| śaṅkhōdadhimalau śītau kaṣāyāvatilēkhanau|| tutthakaṁ kaṭu sakṣāraṁ kaṣāyaṁ viśadaṁ laghu| lēkhanaṁ bhēdi cakṣuṣyaṁ kaṇḍūkr̥miviṣāpaham|| viśadō gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhurō himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manōhvā lēkhanī sarā|| snigdhaṁ kaṣāyakaṭukaṁ haritālaṁ viṣapraṇut| kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ lēkhanaṁ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṁ dr̥kprasādanam| srōtō'ñjanaṁ varaṁ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| (sarvadōṣapraśamanaṁ kāsamēhakṣayāpaham||) kaphaghnamuṣṇaṁ kaṭukaṁ śilājatu rasāyanam| (tiktaṁ ca chēdanaṁ yōgavāhitvātsarvarōgajit||) kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṁśarōcanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī madhurā himā|| kāravyau kuñjikā'jājī kabarī dhānyatumbaru| annagandhaharaṁ rucyaṁ dīpanaṁ kaphavātajit|| bāṣpikā kaṭutiktōṣṇā kr̥miślēṣmaharā param| tadvacca rājikā (vighnasādanī dīpanī param|| śūlāṭōpaharā) rucyā, dīpyakaḥ kōṣṭhaśūlajit| ahr̥dyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvatprakīrtitāḥ|| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruharēṇavaḥ| ēlailavālusaralatvagvyāghranakhacōrakāḥ|| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pākē kaphavātanibarhaṇāḥ| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhōṣṇaḥ kaphavātajit|| bastimūtravibandhaghnō vr̥ṣyō gōkṣurakō himaḥ| pācanaṁ kaphapittaghnaṁ tiktaṁ śītaṁ viṣādvayam|| kaphaghnaṁ tiktakaṭukaṁ mustaṁ saṅgrāhi pācanam| tiktā'mr̥tā tridōṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī|| dīpanī jvaratr̥ḍdāhakāmalāvātaraktanut| tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau|| nimbastiktō himaḥ kuṣṭhakr̥mipittakaphāpahaḥ| mahānimbaḥ paraṁ grāhī kaṣāyō rūkṣaśītalaḥ|| gugguluḥ picchilaḥ sparśē viśadō'bhyavahārataḥ| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ sakaṣāyō rasāyanam|| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pākē rūkṣaḥ sūkṣmō'gnidīpanaḥ| klēdamēdōnilaślēṣmagaṇḍamēhāpacīkr̥mīn|| piṭikāgranthiśōpāṁśca hantyuṣṇaḥ sraṁsanō laghuḥ| śaṅkhapuṣpī sarātiktā mēdhyā kr̥miviṣāpahā|| kaṭutiktōṣṇamaguru snigdhaṁ vātakaphāpaham| pittāsraviṣatr̥ḍdāhakr̥mighnaṁ guru rūkṣaṇam|| sarvaṁ satiktamadhuraṁ candanaṁ śiśiraṁ param| laghu raktaṁ, tathōśīraṁ vātalaṁ pācanaṁ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakaphāpaham| madhukaṁ raktapittaghnaṁ vraṇaśōdhanarōpaṇam|| guru svādu himaṁ vr̥ṣyaṁ cakṣuṣyaṁ svaravarṇakr̥t| kaṭutiktē niśē kuṣṭhamēhapittakaphāpahē|| pralēpājjayataḥ kaṇḍūṁ śōphaṁ duṣṭavraṇaṁ viṣam| prapauṇḍarīkaṁ cakṣuṣyaṁ śiśiraṁ vraṇarōpaṇam|| kaṣāyamadhuraṁ tiktaṁ raktapittaprasādanam| balātrayaṁ svādu vr̥ṣyaṁ snigdhaṁ śītaṁ balapradam|| tatra nāgā'dhikaṁ balyā kṣatakṣīṇahitā guruḥ| tāmbūlaṁ kaṭu sakṣāraṁ rucyamuṣṇaṁ kaphapraṇut|| bhēdi sammōhakr̥tpūgaṁ kaṣāyaṁ svādu rōcanam| jātipatrī kaṭuphalaṁ kaṅkōlakalavaṅgakam|| laghu tr̥ṣṇāpahaṁ hr̥dyaṁ vaktradaurgandhyanāśanam| sasvādutiktastr̥ṣṇāghnaḥ karpūraśchēdanō himaḥ|| latākastūrikā tadvanmukhaśōṣaharā param| kaṣāyamadhuraṁ śītaṁ padmaṁ pittakaphāstrajit|| tadvadbakulapunnāgakumudōtpalapāṭalam| sacampakaṁ tatō nyūnaṁ guṇaiḥ kōraṇṭakiṁśukam|| mālatīmallikāpuṣpaṁ tiktaṁ jayati mārutam| viṣapittakaphānnāgaṁ sinduvāraṁ ca tadguṇam|| kaphaghnaṁ kaitakaṁ tiktaṁ śairīṣaṁ viṣahāri ca| vātalaṁ puṣpamāgastyaṁ kaṣāyaṁ kaphapittajit|| bandhūkaṁ ślēṣmalaṁ grāhi tadvadēva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṁ ca kuṅkumaṁ vraṇaśōdhanam|| avalgujaiḍagajajaṁ bījaṁ vātakaphapraṇut| āsyā varṇaślēṣmamēdaḥsaukumāryakr̥danyathā|| atō'dhvā'gnibalāyūṁṣi kuryāccaṅkramaṇaṁ sukham| mārutasyānulōmyaṁ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṁjñaṁ pādatraṁ balakr̥cchukralaṁ tathā| varṇyaṁ nētrahitaṁ chatraṁ vātavarṣātapāpaham|| pravātaṁ raukṣyavaivarṇyastambhakr̥ddāhatr̥ḍbhramān| śramāgnimūrcchāśca jayēdapravātamatō'nyathā|| prāgvāyuruṣṇō'bhiṣyandī tvagdōṣārśōviṣēkr̥mīn| sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṁ ca kōpayēt|| yāmyō'sr̥gvātakaphakr̥cchītaḥ svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimō rūkṣō laghurnātividahyatē|| vātakr̥t kaphapittaghnō mūrcchādāhabhramāpāhaḥ| snigdhaḥ śītō laghuḥsātmya uttaraḥ ṣaḍrasō'nilaḥ|| aiśānaḥ kaṭurūkṣōṣṇa āgnēyaścaiva mārutaḥ| amlō vidāhī nair̥tyō vāyavyastikta ucyatē|| ātapō bhramatr̥ṭsvēdadāhamūrcchāvivarṇatāḥ| kuryātpittāsravahnīṁśca, chāyā tvētānvyapōhati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṁ, jyōsnā madhuraśītalā|| iti|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

śūkaśimbījapakvānnamāṁsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannalēśō'yamuktō nityōpayōgikaḥ||172|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci tāyamaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'nnasvarūpavijñāniyō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

sa0-samprati sukhagrahaṇadhāraṇārthaṁ saṅgrahaślōkamāha-sa0-śūkadhānyādibhirvargitaiḥ-vargīkr̥taiḥ, ayamannasya lēśaḥ-ēkadaśaḥ stōkamātrō, nirdiṣṭaḥ| kimbhūtaḥ? nityōpayōgō vidyatē yasya sa nityōpayōgikaḥ, sadōpayōgavānityarthaḥ| mātrāyōgakriyādēśakālāvasthādiviśēṣāccōktānāmapi dravyāṇāmanyathātvaṁ dr̥ṣṭam| yathā-"tilaśō niṣēvyamāṇaṁ viṣamapi sañjāyatē'mr̥tasamānam| bhallātakaḥ saha tilaistatkāryapi kuṣṭhamupahanti|| saṁskārēṇa laghubhyaḥ saktubhyaḥ siddhapiṇḍikā guravaḥ| maruvāsiṣu tu sātmyaṁ dadhipīluśamīkarīrāṇām|| ghr̥tadugdhairhēmantē mandāgniḥ kaphōttarō bhavētprāyaḥ| dadhidugdhaṁ vātaghnaṁ tadajātaṁ vātakr̥dbhavati|| rēcanamapi ca kṣīraṁ gavyaṁ saṅgrāhi kasyacidbhavati|" iti| tasmādēvamādi svabuddhyaivōhyam| śāstrakr̥tā tu granthagauravabhayātspaṣṭaṁ kr̥tvā nōktam, pradēśāntarēṣu yuktyaiva pratipāditamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgāsundarākhyāyāṁ sūtrasthānē'nnasvarūpādivijñānīyō'dhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ|| 96||