6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ಅನ್ನವಿಧೌ ಪ್ರಕೃತೇಽಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯಾತ್ವಾತ್ಪೂರ್ವಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಮಭಿಧಾಯಾನ್ನಂ ವಕ್ತಿ-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸುತ್ರೇ)|೨|

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ-ಸ್ವಭಾವೋ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಗುಣಕರ್ಮಾದಿ, ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಗಮ:, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋಽಧ್ಯಾಯಃ-ಅನ್ನರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಶ್ಚಾಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಪ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಗಮಕ ಇತ್ಯನ್ನದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಮನ್ದಮತಿಪ್ರಬೋಧನಾಯ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ|ಆಚಾರ್ಯಾ ಹಿ ವೈಚಿತ್ರ್ಯೇಣ ಗ್ರನ್ಥರಚನಾಂ ವಿದಧತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ವರೂಪಶಬ್ದೋ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ಇಹ ಚ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ| ಅಥವೋಭಯಮಪ್ರಯುಕ್ತಮಪಿ ಗಮ್ಯತೇ ಮಧ್ಯಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಽನ್ತಲೋಪಾಯ ಚ| ಅದ್ಯತೇ ಯತ್ತತ್-ಅನ್ನಮ್ ಧಾನ್ಯಮಾಂಸಾದಿ| ಧಾನ್ಯಂ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯಭೇದೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಛೂಕಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಭೂಯಸ್ತ್ವೋಪಯೋಗಿತ್ತ್ವಾತ್|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸ್ಯ ತು ತದ್ವ್ಯಞ್ಜನತ್ತ್ವೇನ ಸ್ವಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣಾಪಥ್ಯಾತ್ತ್ವಾಚ್ಚಾಪ್ರಾಧನ್ಯಂ, ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ರಕ್ತೋ ಮಹಾನ್ ಸಕಲಮಸ್ತೂರ್ಣಕಃ ಶಕುನಾಹೃತಃ| ಸಾರಾಮುಖೋ ದೀರ್ಘಶೂಕೋ ರೋಧ್ರಶೂಕಃ ಸುಗನ್ಧಿಕಃ||೧|| ಪುಣ್ಡ್ರಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಃ ಪ್ರಮೋದೋ ಗೌರಸಾರಿವೌ| ಕಾಞ್ಹ್ಚನೋ ಮಹಿಷಃ ಶೂಕೋ ದೂಷಕಃ ಕುಸುಮಾಣ್ಡಕಃ||೨|| ಲಾಙ್ಗಲಾ ಲೋಹವಾಲಾಖ್ಯಃ ಕರ್ದಮಾಃ ಶೀತಭೀರುಕಾಃ| ಪತಙ್ಗಾಸ್ತಪನೀಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ಶಾಲಯಃ ಶುಭಾಃ||೩|| ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವೃಷ್ಯಾ ಬದ್ಧಾಲ್ಪವರ್ಚಸಃ| ಕಷಾಯಾನುರಸಾಃ ಪಥ್ಯ ಲಘವೋ ಮೂತ್ರಲ ಹಿಮಾಃ||೪||

ಸ೦- ತತ್ರ ರಕ್ತಶಾಲಿಮಹಾಶಾಲೀ-ಸುಪ್ರಥಿತಾವೇವ| ಕಲಮೋಮಗಧಾದಿಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸ ಏವ ಮಹಾತಣ್ಡುಲ ಇತಿ ಕಾಶ್ಮೀರೇಷು| ತೂರ್ಣಕಶ್ಚ-ತತ್ರೈವ ಆಜವ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಶಕುನಹೃತೋ-ಯೋ ಮಗಧೇಷು ಬುದ್ಧೋತ್ಪಾದಕಾಲ ಉತ್ತರಕುರುಭ್ಯೋ ಹಂಸೈರಾನೀತೋ ಭೃಙ್ಗಾರಪಾತ್ರೇ ವಿಶಾಖಾಖ್ಯಯಾ ವಾಪಿತೋ ವಿಸ್ತರಂ ಗತಃ| ಅತ ಏವ ಶಕುನಿನಾಽಽಹೃತಃ ಶಕುನಾಹೃತ ಇತ್ಯನ್ವರ್ಥಾ

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

ಶೂಕಜೇಷು ವರಸ್ತತ್ರ ರಕ್ತಸ್ತೃಷ್ಣಾತ್ರಿದೋಷಹಾ| |೫|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಹಾಶಾಲಿಕಲಮಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ರಕ್ತೋ-ರಕ್ತಶಾಲಿಸಂಜ್ಞೋ ವರಃ, ತೃಷ್ಣಾಂ ವಾತಾದೀಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಾನ್ನಿಹನ್ತಿ| ಅಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನೇನೈವ ವರತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ವರಗ್ರಹಣಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| ಮಾಹಾಂಸ್ತಮನು ಕಲಮಸ್ತಂ ಚಾಪ್ಯನು ತತಃ ಪರೇ||೫||

ಸ೦-ತಸ್ಯಾನು-ರಕ್ತಶಾಲೇಃ ಪಶ್ಚಾತ್, ಮಹಾನ್ ಶಾಲಿರ್ವರಃ| ತಂ ಚ-ಮಹಾನ್ತಮನು ಕಲಮಃ, ಮಹತ್ಸಂಜ್ಞಾತ್ ಕಲಮಃ ಕಿಞ್ಚಿದೂನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಪರೇ-ಅನ್ಯೇ ಶಾಲಯೋ

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

ಯವಕಾ ಹಾಯನಾಃ ಪಾಂಸುಬಾಷ್ಪನೈಷಧಕಾದಯಃ| ಸ್ವಾದೂಷ್ಣಾ ಗುರವಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಲಾಃ||೬|| ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಚ ನಿನ್ದಿತಾಃ| |೭|

ಸ೦-ಯವಕಾದಯಃ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಾಃ ಸ್ವಾದವಃ| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಸೃಷ್ಟೇ ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಯೈಸ್ತೇ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಃ| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಚ ನಿನ್ದಿತಾಃ-ತೇನ ಯವಕಾಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರ್ಹಿತಾಃ, ತದನ್ವನ್ಯೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ರಮೇಣ ಗರ್ಹಿತಾ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ನೈಷಧಕಾದಯ ಇತ್ಯ- ತ್ರಾಽಽದಿಶಬ್ದೇನ ಚಮ್ಪಕಪತ್ರಿಕಾದಯಃ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಗ್ರಾಹೀ ಲಘುಃ ಸ್ವಾದುದುಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಃ ಸ್ಥಿರೋ ಹಿಮಃ||೭|| ಷಷ್ಟಿಕೋ ವ್ರೀಹಿಷು ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಗೌರಶ್ಚಾಸಿತಗೌರತಃ| |೮|

ಸ೦-ವ್ರೀಹಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಷಷ್ಟಿಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ, ರಕ್ತಶಾಲಿರಿವ ಶಾಲಿಷು| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಸ್ಥಿರೋ ಹಿಮ ಇತಿ ಶರೀರಸ್ತೈರ್ಯಕರೋ ಜ್ವರಶ್ರಮಕ್ಲಮಗ್ಲಾನಿಹರಃ| ಅತ ಏವ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೇ ಜ್ವರಾದೋಉ ಛ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕ್ಷಾಮವಪುಷಾಮುಪದಿಷ್ಟಃ| ಯವಸ್ತು ಸ್ತೈರ್ಯಕರೋಽಪಿ ನಾಮ್ನಾತೋ ಗುರುವಾತಲತ್ವಾದಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಷಷ್ಟಿಕಶ್ಛ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ಗೌರಃ ಕೃಷ್ಣಗೋಉರಶ್ಚ| ಅತ್ರಾಸಿತಗೋಉರತೋ ಗೌರಃ ಷಷ್ಟಿಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಟಃ| (ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೯)-"ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಮಧುಱ್ರಾಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಾಸ್ತಥಾ| ಶಾಲೀನಾಂ ಚ ಗುಣೈಸ್ತುಲ್ಯಾ ವಿಜ್ಞ್ಹೇಯಾಃ ಕಫಶುಕ್ರಲಾಃ|| ಷಷ್ಟಿಕಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಂ ಕಷಾಯಾನುರಸೋ ಲಘುಃ|" ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಃ:-ಷಷ್ಟಿಕಃ ಸುರಕವ್ರೀಹಿಪಾಟಲೋಟಕನಾಲಕಾಃ| ಕೃಷ್ಣವ್ರೀಹಿಃ ಶೀತಭೀರುಃ ಪ್ರಮೋದೋಹಾಯನಸ್ತಥಾ|| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಹಿಮಾಃ| ಲಘವಃ ಕಟುಪಾಕಾಶ್ಛ ಷಷ್ಟಿಕೋಽತ್ರಾಪಿ ಪೂಜಿತಃ||" ಖಾರಣಾದಿಃ- "ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಗ್ರಾಹೀ ದೋಷಘ್ನಃ ಷಷ್ಟಿಕೋ ಲಘುಃ|" ಪರಾಶರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್- "ರಕ್ತೋ ಮಹಾಚ್ಛಕುನಾಹೃತಃ ಷಷ್ಟಿಕಕಲಮಪ್ರಮೋದಪತಡ್ಗಾಃ ಶೀತಗೌರದೀರ್ಘಶೂಕಸುಗನ್ಧಿಕಪಾಣ್ಡುತಪನೀಯಾಃ ಶಾಲಯ ಏವಂಭೂತಾಃ| ಮಧುರಬಹಲಾಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಪ್ರಶಮನಾ ಲಘವಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಃ ಶೀತಾಃ|" ಇತಿ| ಚರಕೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಸೂ.ಅ.೫|೩)-"ತತ್ರ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಶರಭವರಾಹಾದೀನ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣಿ ಭವನ್ತಿ|" ತಥಾ ಚ ಚರಕೋ ಜ್ವರೇ ಪಠತಿ (ಚಿ.ಅ.೩|೧೭೬)-"ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ ಪುರಾಣಾಃ ಷಷ್ಟಿಕೈಃ ಸಹ| ಯವಾಗ್ವೋದನಲಾಜಾರ್ಥೇ ಜ್ವರಿತಾನಾಂ ಜ್ವರಾಪಹಾಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| ತತಃ ಕ್ರಮಾನ್ಮಹಾವ್ರೀಹಿಕೃಷ್ಣವ್ರೀಹಿಜತೂಮುಖಾಃ||೮|| ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಕಲಾವಾಖ್ಯಪಾರಾವತಕಶೂಕರಾಃ| ವರಕೋದ್ದಾಲಕೋಜ್ಜ್ವಾಲಚೀನಶಾರದದರ್ದುರಾಃ||೯|| ಗನ್ಧನಾಃ ಕುರುವಿನ್ದಾಶ್ಚ ಗುಣೈರಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| |೧೦|

ಸ೦-ತತಃ-ಷಷ್ಟಿಕಾತ್, ಮಹಾಬ್ರೀಹ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಮಾದ್ಗುಣೈರಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ-ಗುಣೈರ್ಹೀನಾಃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| ಸ್ವಾದುರಮ್ಲವಿಪಾಕೋಽನ್ಯೋ ವ್ರೀಹಿಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುಃ|೧೦| ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ, ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವ ಪಾಟಲಃ| |೧೧|

ಸ೦-ಏಭ್ಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯಃ-ಅನುಕ್ತೋ, ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ವಾದುಃ- ಮಧುರರಸಃ, ಅಮ್ಲವಿಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುರ್ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ ಛ| ಪಾಟಲಃ- ಪಟಲಾಕುಸುಮಾಕಾರಃ| ತ್ರಿದೋಷಃ-ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಃ| ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವೇತ್ಯತ್ರೈವಶಬ್ದೋಽತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ| ಅತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿತ್ರಿದೋಷಲತ್ವೇನಾಸ್ಯಾಽಭ್ಯವಹಾರನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ರಸಾದಿಮತ್ತ್ವಂ ನ ವ್ಯಧಾದಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| ಸ್ವಾದುರಮ್ಲವಿಪಾಕೋಽನ್ಯೋ ವ್ರೀಹಿಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುಃ||೧೦|| ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ, ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವ ಪಾಟಲಃ| ||೧೧||

ಸ೦-ಏಭ್ಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯಃ-ಅನುಕ್ತೋ, ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ವಾದುಃ- ಮಧುರರಸಃ, ಅಮ್ಲವಿಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುರ್ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ ಛ| ಪಾಟಲಃ- ಪಟಲಾಕುಸುಮಾಕಾರಃ| ತ್ರಿದೋಷಃ-ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಃ| ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವೇತ್ಯತ್ರೈವಶಬ್ದೋಽತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ| ಅತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿತ್ರಿದೋಷಲತ್ವೇನಾಸ್ಯಾಽಭ್ಯವಹಾರನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ರಸಾದಿಮತ್ತ್ವಂ ನ ವ್ಯಧಾದಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನಕೃತ್ತತ್ರ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರ್ಬೃಂಹಣೀ ಗುರುಃ||೧೨||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತೃಣಧಾನ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪ್ರಿಯಾಙ್ಗುಃ-ಕಙ್ಗುಃ, ಭಗ್ನಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಗುರುಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ತೂಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪)-"ರಕ್ತಾಃ ಪೀತಾಶ್ಚ ಕೃಷ್ಣಾಶ್ಚ ಶ್ವೇತಾಶ್ಚೈವ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಪ್ರಧಾನಾಃ ಸ್ಯೂ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕಫಹರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

ಕೋರದೂಷಃ ಪರಂ ಗ್ರಾಹೀ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶೀತೋ ವಿಷಾಪಹಃ| |೧೩|

ಸ೦-ಕೋರದೂಷಃ-ಕೋದ್ರವಃ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀ| ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋ ವಿಷಾಪಹಶ್ಚ|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಗುರುಃ ಸ್ವಾದುಃ ಸರೋ ವಿಡ್ವಾತಕೃದ್ಯವಃ||೧೩|| ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕರೋ ಮೂತ್ರಮೇದಃಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಜಯೇತ್| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸೋರುಸ್ತಮ್ಭಕಣ್ಠತ್ವಗಾಮಯಾನ್||೧೪||

ಸ೦-ಯವೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಡ್ವಾತಕರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃಚ್ಚ| ತಥಾ, ಮೂತ್ರಾದೀನ್ ಜಯೇತ್|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

ನ್ಯೂನೋ ಯವಾದನುಯವಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಅನುಯವೋ ನಾಮ ಶೂಕಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೋ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸ ಯವಾನ್ನ್ಯೂನಃ-ಸ್ವಲ್ಪೈರ್ಯವಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

ರುಕ್ಷೋಷ್ಣೋ ವಂಶಜೋ ಯವಃ| |೧೫|

ಸ೦-ವಂಶೋದ್ಭವೋ-ವೇಣುಜೋ ಯವೋ ರುಕ್ಷೋಷ್ಣೋ ಭವತಿ|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಜೀವನೋ ವಾತಪಿತ್ತಹಾ||೧೫|| ಸನ್ಧಾನಕಾರೀ ಮಧುರೋ ಗೋಧೂಮಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ಸರಃ| |೧೬|

ಸ೦-ಗೋಧೂಮೋ ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಜೀವನಃ-ಓಜೋಭಿವರ್ಧನಃ| ತಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಃ| ಸನ್ಧಾನಕಾರೀ-ಊರುಪ್ರಭೃತೇರ್ಭಗ್ನಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ಸರಶ್ಚ| ಚರಕೇ (ಸೂ,ಅ. ೨೭|೨೦) ತ್ವನ್ಯಥೈವ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ಸಕಷಾಯಶ್ಚ ಬಲ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಹಾ| ಸನ್ಧಾನಕೃದ್ವಾತಹರೋ ಗೋಧೂಮಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ||"ಇತಿ|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| ಪಥ್ಯಾ ನನ್ದೀಮುಖೀ ಶೀತಾ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಲಘುಃ||೧೬|| ಇತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ||೧||

ಸ೦-ನನ್ದೀಮುಖೀ-(ಕೃಶದೀರ್ಘಾ ಗೋಧೂಮಜಾತಿಃ|) ಪಥ್ಯಾ-ಶರೀರಾಯ ಹಿತಾ, ಶೀತಾ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಲಘುಶ್ಚ| ಇತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

ಅಥ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ಮುದ್ಗಾಢಕೀಮಸೂರಾದಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಂ ವಿಬನ್ಧಕೃತ್| ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಕಟುಪಾಕಂ ಹಿಮಂ ಲಘು||೧೭|| ಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಾಸ್ತ್ರಪಿತ್ತೇಷು ಹಿತಂ ಲೇಪೋಪಸೇಕಯೋಃ| |೧೮|

ಸ೦- ಶಿಮ್ಬ್ಯಾಃ-ಕೋಶ್ಯಾಃ, ಧಾನ್ಯಂ-ಮುದ್ಗಾದಿಕಂ, ಯತ್ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಂ ತದ್ವಿಬನ್ಧಕೃತ್| ಕೇಷಾಂ ವಿಬನ್ಧಂ ಕರೋತಿ ? ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತಸಾಮ್, ನ ತು ಪುರೀಷಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀತ್ಯತ್ರೈವ ಪಠತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಲಕ್ಷಣಂ ಚ ತತ್ರಾನ್ತರೇ| ಯಥಾ-"ಭೇದಿ ತತ್ಪಿಣ್ಡತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಶಕೃದಾದೀನ್ಭಿನತ್ತಿ ಯತ್| ವಿಪರೀತಮತೋ ಗ್ರಾಹಿ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಬನ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಮೇವೇತ್ಯವೇಹಿ| ತಥಾ, ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಕಟುಪಾಕಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಲಘು ಚ| ಮಸೂರಾದೀತ್ಯತ್ರಾಽಽದಿಶಬ್ದೇನ ಮಕುಷ್ಠಚಣಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಮೇದಆದಿಷು ಹಿತಮ್, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಭ್ಯವಹಾರೇ ತಥಾ ಲೇಪ ಉಪಸೇಕೇ ಚೇತಿ| ಚಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಲೇಪಃ-ಪ್ರದೇಹಃ| ಉಪಸೇಕಃ-ಪರಿಷೇಕಃ| ಕಷಾಯಶೀತರೂಕ್ಷತ್ವೇನ ಕಟುಪಾಕಿತ್ವೇನ ಚ ವಾತಕೃತ್ತ್ವಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತೋಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವೇದಮುಪಪನ್ನಮ್-"ಮುದ್ಗೋಽಲ್ಪಚಲಃ" ಇತಿ| ಯದಿ ಹಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಮಾರುತಕೃತ್ತ್ವಂ ಸಮೇಯಾತ್, ತದೈತದ್ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ವಾತಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸತ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿತ್ವಮಪ್ಯುಪಪನ್ನಮೇವ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಸ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ಚ ವಿಶೇಷಾಸ್ತತ್ರೈವೋಕ್ತಾಃ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೭)| ಯಥಾ-"ಹರಿತಾಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ವರಾ ಮಕುಷ್ಠಾಃ ಕೃಮಿಕಾರಿಣಃ| ವರ್ಣ್ಯಾಃ ಪರಂ ಪ್ರಲೇಪಾದ್ಯೈರ್ಮಸೂರಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಭೃಶಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| ವರೋಽತ್ರ ಮುದ್ಗೋಽಲ್ಪಚಲಃ, ಕಲಾಯಸ್ತ್ವತಿವಾತಲಃ||೧೮|| ರಾಜಮಾಷೋಽನಿಲಕರೋ ರೂಕ್ಷೋ ಬಹುಶಕೃದ್ಗುರುಃ| |೧೯|

ಸ೦- ಅತ್ರ-ಏಷು ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮುದ್ಗ ಉತ್ತಮಃ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಂ ಚಲಂ-ಪವನಂ ಕರೋತೀತ್ಯಲ್ಪಚಲಃ _ ತುರ್ವ್ಯತಿರೇಕೇ| ಕಲಾಯಃ ಪುನರತಿಶಯೇನ ವಾತಲೋ ಭವತಿ| ರಾಜಮಾಷೋ ರೂಕ್ಷೋ ಬಹು ಶಕೃತ್ಕರೋತೀತಿ ಬಹುಶಕೃತ್| ತಥಾ, ಗುರುಃ| ತಥಾ, ಅನಿಲಕರಃ- "ಕೃಞೋ ಹೇತುಃ" ಇತಿ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇ ಟಃ, ಕಲಾಯವನ್ನಾತಿವಾತಲಃ, ಅನ್ಯಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಾಚ್ಚಾತಿವಾತಲೋಽಯಮಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ಅನಿಲಕರಗ್ರಹಣಾತ್| ಅನ್ಯಥಾಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನ ವಾತಮಾತ್ರಕರಣಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದನಿಲಕರಗ್ರಹಣಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| ಉಷ್ಣಾಃ ಕುಲತ್ಥಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮಶ್ವಾಸಪೀನಸಾನ್||೧೯|| ಕಾಸಾರ್ಶಃಕಫವಾತಾಂಶ್ಚ ಘ್ನನ್ತಿ ಪಿತ್ತಾಸ್ರದಾಃ ಪರಮ್| |೨೦|

ಸ೦- ಕುಲತ್ಥಾ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಾದೀನ್ ಘ್ನನ್ತಿ- ಅಶ್ಮ-ಅಶ್ಮರೀ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷ್ಣಾ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾಸ್ರದಾಃ ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಾಃ| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುಸಙ್ಗ್ರಾಹಿತ್ವಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೈಷಾಂ ವೇದ್ಯಮ್, ದೃಷ್ಟಿನಾಶನತ್ವಂ ಚೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರತ್ವೇನ ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಕಷಾಯಸ್ವಾದುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾಃ ಕುಲತ್ಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಾಃ| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾರ್ಶೋಹಿಕ್ಕಾಽಽನಾಹಕಫಾನಿಲಾನ್| ಘ್ನನ್ತಿ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಂ ಶುಕ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ಶೋಫಂ ತಥೋದರಮ್| ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಲಘವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ವಿಪಾಕೇಽಮ್ಲಾ ವಿದಾಹಿನಃ" ಇತಿ|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| ನಿಷ್ಪಾವೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಸ್ರಸ್ತನ್ಯಮೂತ್ರಕರೋ ಗುರುಃ||೨೦|| ಸರೋ ವಿದಾಹೀ ದೃಕ್ಶುಕ್ರಕಫಶೋಫವಿಷಾಪಹಃ| |೨೧|

ಸ೦-ನಿಷ್ಪಾವೋ-ರಾಜಶಿಮ್ಬೀಸಂಜ್ಞೋ, ವಾತಾದಿಕರಃ| ತಥಾ, ಗುರುಃ ಸರೋ ವಿದಾಹೀ ಚ| ತಥಾ, ದೃಗಾದೀನಪಹನ್ತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕತ್ವಂ ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಂ ಚೇಹ ನೋಕ್ತಮ್| ಯತೋಽಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ತಾವದ್ವಿದಾಹಿತ್ವಾದೇವಾಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತ್ವಂ ಚ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಕಥನೇನೈವ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸ್ತ್ವಾಹ-"ನಿಷ್ಪಾವಾ ಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿದಾಹಿನಃ| ಉದಾವರ್ತೇ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ಗುರವೋ ವಾತಪಿತ್ತಲಾಃ" ಇತಿ|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| ಮಾಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮಮಲಪಿತ್ತಕರಃ ಸರಃ||೨೧|| ಗುರೂಷ್ಣೋಽನಿಲಹಾ ಸ್ವಾದುಃ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿವಿರೇಕಕೃತ್| |೨೨|

ಸ೦-ಮಾಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವಲಾದಿಕರಃ| ತಥಾ, ಸರೋ ಗುರೂರೂಷ್ಣಶ್ಚ| ತಥಾ, ವಾತಹಾ ಸ್ವಾದುಶ್ಚ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ವಿರೇಕಂ-ಬಹಿಃಪ್ರೇರಣಂ, ಕರೋತಿ|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| ಫಲಾನಿ ಮಾಷವದ್ವಿದ್ಯಾತ್ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಯೋಃ||೨೨||

ಸ೦-ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾ ಚಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ ಚ, ತಯೋಃ ಫಲಾನಿ ಮಾಷವದ್ವಿದ್ಯಾತ್-ಮಾಷಸಮಗುಣಾನಿ ವಿಜಾನೀಯಾತ್| ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾ-ಕಟಭೀ| ಆತ್ಮಗುಪ್ತಾ-ಕಪಿಕಚ್ಛೂಃ|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

ಉಷ್ಣಸ್ತ್ವಚ್ಯೋ ಹಿಮಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಕೇಶ್ಯೋ ಬಲ್ಯಸ್ತಿಲೋ ಗುರುಃ| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಮೇಧಾಽಗ್ನಿಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್||೨೩||

ಸ೦-ತಿಲ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಃ| ತಥಾ, ತ್ವಚ್ಯಃ| ತಥಾ, ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶೀತಃ| ಕೇಶ್ಯೋ ಬಲ್ಯೋ ಗುರುಶ್ಚ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ-ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಕರಃ| ಪಾಕೇ ಕಟುಃ| ತಥಾ, ಮೇಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ತ್ವಚ್ಯಕೇಶ್ಯಬಲ್ಯಾ ಹಿತಾರ್ಥಾ ಯತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮನಿಲಘ್ನತ್ವಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತರಸತ್ವಂ ನಾನಾಜಾತಿತ್ವಂ ಚೇಹಾಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ಲಾಘವಾನ್ನೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತೂಕ್ತಮೇವ (ಸೂ. ಅ. ೭)| ಯಥಾ-"ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣತಿಕ್ತಕಟುಕಕಷಾಯಮಧುರಸ್ತಿಲಃ| ತ್ವಚ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯೋ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋಽನಿಲಾಪಃ|| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಮೇಧಾಽಗ್ನಿಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕೃಷ್ಣಃ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ತಮನು ಶುಕ್ಲಸ್ತಮನು ಚಾರುಣಃ||" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣತೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ತಾವತ್ತಿಲಸ್ಯ ತೈಲೇಷು ಮುಖ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಯೋನಿಭೂತತ್ವಾತ್ಸಿದ್ಧಮ್, ಕಫಪಿತ್ತಕೃದಿತಿ ವಚನಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಚ್ಚ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಲ್ಲಬ್ಧಂ ವಾತಘ್ನತ್ವಮ್, ಕಷಾಯಸ್ವಾದ್ವಿತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಕಥನೇನ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತ್ವಂ ಲಬ್ಧಮಿತಿ| ಏತದೇವೋರರೀಕೃತ್ಯ ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಉ.ಅ.೨೫|೫೪)-ಕಲ್ಕಂ ಸಂರೋಹಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಿಲಾನಾಂ ಮಧುಕಾನ್ವಿತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣತಿಕ್ತಮಧುರಕಷಾಯತ್ವೈಃ ಸ ಸರ್ವಜಿತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಮಾ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಾ ಕಫಪಿತ್ತಕರೀ ಗುರುಃ| ದೃಕ್ಶುಕ್ರಹೃತ್ಕಟುಃ ಪಾಕೇ, ತದ್ವದ್ಬೀಜಂ ಕುಸುಮ್ಭಜಮ್||೨೪||

ಸ೦-ಉಮಾ-ಅತಸೀ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಚ| ಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಯೋಃ ಕರ್ತ್ರೀ ಚ| ತಥಾ, ದೃಷ್ಟಿಂ ಶುಕ್ರಂ ಚ ಹರತಿ| ಕಟುಪಾಕಾ ಚ| ತಯಾ-ಉಮಯಾ ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತೇ-ತದ್ವತ್, ಉಮಾಸಮಾನಗುಣಂ ಕುಸುಮ್ಭೀಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

ಮಾಷೋಽತ್ರ ಸರ್ವೇಷ್ವವರೋ, ಯವಕಃ ಶೂಕಜೇಷು ಚ| |೨೫|

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇಷು, ಮಾಷೋಽಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಶೂಕಜೇಷು-ಶೂಕಧಾನ್ಯೇಷು, ಯವಕೋಽಶ್ರೇಷ್ಠಃ|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

ನವಂ ಧಾನ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ, ಲಘು ಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಮ್||೨೫|| ಶೀಘ್ರಜನ್ಮ ತಥಾ ಸೂಪ್ಯಂ ನಿಸ್ತುಷಂ ಯುಕ್ತಿಭರ್ಜಿತಮ್| |೨೬| ಇತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ||೧||

ಸ೦- ನವಂ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಂ, ಧಾನ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ಸ್ಯನ್ದಯತಿ| ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇ ಣಿನಿಃ| ಮಾಲಿನ್ಯಾತ್ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರುತಿರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಥಾತ್ಪುರಾಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಂ-ವರ್ಷಾತೀತಂ, ಲಘು ಭವತಿ| ನವಂ ಚಾರ್ಥಾದ್ಗುರ್ವಿತ್ಯನುಕ್ತಮಪ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್- "ವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ ಸರ್ವಮನ್ನಂ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಗೌರವಮ್| ನ ತು ತ್ಯಜತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಂ ವೀರ್ಯಂ ಮುಞ್ಚತ್ಯತಃ ಕ್ರಮಾತ್||" ಇತಿ| ಶೀಘ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಲಘ್ವಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸೂಪ್ಯಂ-ಮುದ್ಗಾದಿ ಯಚ್ಛೀಘ್ರಜನ್ಮ, ತಲ್ಲಘು ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಿಗತತುಷಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಭರ್ಜಿತಂ-ಭೃಷ್ಟಂ ಲಘು ಭವತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ನವಂ ಧಾನ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸೇಕ್ಯಂ ಕೇದಾರಜಂ ಚ ಯತ್| ಲಘು ವರ್ಷೋಷಿತಂ ದಗ್ಧಭೂಮಿಜಂ ಸ್ಥಲಸಮ್ಭವಮ್|" ಇತಿ| ಇತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇ| ತಯೋಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಯೋರುಪಯೋಗ ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ ಪ್ರಾರಭ್ಯತೇ-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

ಅಥ ಕೃತಾನ್ನ(ಪಕ್ವಾನ್ನ)ವರ್ಗಃ| | ಮಣ್ಡಪೇಯಾವಿಲೇಪೀನಾಮೋದನಸ್ಯ ಚ ಲಾಘವಮ್||೨೬|| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಶಿವಸ್ತತ್ರ ಮಣ್ಡೋ ವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿದೋಷಶೇಷಘ್ನಃ ಪಾಚನೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕೃತ್||೨೭|| ಸ್ರೋತೋಮಾರ್ದವಕೃತ್ಸ್ವೇದೀ ಸನ್ಧುಕ್ಷಯತಿ ಚಾನಲಮ್| |೨೮|

ಸ೦-ಮಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಲಾಘವಮ್| ತೇನೌದನಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಲಘ್ವೀ ವಿಲೇಪೀ, ತತೋಽಪಿ ಪೇಯಾ, ಪೇಯಾತೋ ಮಣ್ಡೋ ಲಘುತರ ಇತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಮಣ್ಡಪೇಯಾವಿಲೇಪ್ಯೋದನಾನಾಂ ಯಥಾಪುರ್ವಂ ಲಾಘವಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದತ್ರೌದನಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಃ, ಸ ಇದಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ,-ಮಣ್ಡಾದಯೋ ಲಾಜೋಪಾದಾನಾ ವೇದ್ಯಾಃ, ನ ತು ತಣ್ಡುಲೋಪಾದಾನಾಃ, ಯಥಾ-ಓದನಃ, ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ, ಸೂ,ಅ.೨೭|೨೫೨)-"ಶೃತಃ ಪಿಪ್ಪಲಿಶುಣ್ಠೀಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತೋ ಲಾಜಾಮ್ಬುದಾಡಿಮೈಃ| ಮಣ್ಡಃ ಸನ್ದೀಪಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ವಾತಂ ಚಾಪ್ಯನುಲೋಮಯೇತ್||" ಇತಿ| ತದುಕ್ತಮ್_"ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರ್ಧಪಲಂ ದತ್ತ್ವಾ ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಮಾವಪೇತ್| ಅರ್ಧಶೇಷಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತತ್ಕರ್ಷೌ ದ್ವೌ ದಾಡಿಮಸ್ಯ ಚ|| ಯುಕ್ತಂ ಸೈನ್ಧವವಿಶ್ವಾಹ್ವಧಾನ್ಯಕೈಃ ಶಾಣಮಾತ್ರಕೈಃ| ದ್ವಿಕರ್ಷಮಾತ್ರೈರ್ಲಾಜೈಶ್ಚ ಭೂಯಃ ಸಂಕ್ವಥಿತಂ ಚ ತತ್|| ಪಿಪ್ಪಲೀಜೀರಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಶಾಣೈಕೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಪೇಯಾಸ್ವೇಷ ವಿಧಿಃ ಕಲ್ಪ್ಯೋ ದಾಡಿಮಾದಿಕೃತಾಸ್ವಪಿ||" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ. ಅ. ೪೬|೩೪೫)-"ಸಿಕ್ಥೈರ್ವಿರಹಿತೋ ಮಣ್ಡಃ ಪೇಯಾ ಸಿಕ್ಥಸಮನ್ವಿತಾ| ಧನಸಿಕ್ಥಾ ವಿಲೇಪೀ ಸ್ಯಾದ್ಯವಾಗೂರ್ವಿರಲದ್ರವಾ||" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಣ್ಡಲಕ್ಷಣಂ ಪೇಯಾಲಕ್ಷಣಂ ಚಾನ್ಯಥೈವೇಚ್ಛನ್ತಿ| ತಥಾ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್-"ಲಾಜಾಮ್ಬುಸೈನ್ಧವಕಣಾಧಾನ್ಯನಾಗರದಾಡಿಮೈಃ| ಯುಕ್ತೋ ವಿಮೃದಿತಃ ಪೂತೋ ಮಣ್ಡಃ ಸಂಸ್ಕೃತ ಉಚ್ಯತೇ|| ನಿರ್ದ್ರವ್ಯಾ ಪ್ರಾಕೃತಾ ಪೇಯಾ ತಕ್ರದಾಡಿಮತಣ್ದುಲೈಃ|" ಇತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಪೇಯಾಯಾಶ್ಚ ತಕ್ರದಾಡಿಮಲಾಜಾದಿಸಾಧಿತಾಯಾ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋಽಯಮ್, ನ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದಿವಿಹಿತಾಯಾ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಸ್ಯಾಸ್ತು ತತ್ರೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾತ್ಕರ್ಮಾನ್ತರನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಣ್ಡಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮಣ್ಡಃ ಶಿವಃ| ತಥಾ, ವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ತಥಾ, ತೃಷಂ ಗ್ಲಾನಿಂ ದೋಷಶೇಷಂ ಚ ಹನ್ತೀತಿ ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿದೋಷಶೇಷಘ್ನಃ| "ಅಮನುಷ್ಯಕರ್ತೃಕೇ ಚ" ಇತ್ಯತ್ರ ಠಕ್| ದೋಷಸ್ಯ ಶೇಷೋ ದೋಷಶೇಷಃ| ಏಷ ಏವ ಹಿ ವಿಹಿತವಮನಸ್ಯ ವಿಹಿತವಿರೇಚನಸ್ಯ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷೋ ಯೋ ದೋಷಃ, ತಸ್ಯ| ದೋಷಶೇಷೇತಿ ವಚನಜ್ಞಾಪಕಾತ್ ಕೃತವಮನವಿರೇಚನಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಕರಣಮ್| ತೇನ ಚ ವಮನಕರ್ಮಣಿ ವಿರೇಚನಕರ್ಮಣಿ ವಾ ಕರ್ತವ್ಯೇಽತಿಯೋಗಭಯಾತ್ ದೋಷಶೇಷಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ| ತಥಾ, ಮಣ್ಡಃ ಪಾಚನೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಶ್ಚ| ತಥಾ, ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಾರ್ದವಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವೇದಯತೀತಿ ಸ್ವೇದೀ, ವಹ್ನಿಂ ಚ ದೀಪಯತಿ|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| ಕ್ಷತ್ತೃಷ್ಣಾಗ್ಲಾನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಕುಕ್ಷಿರೋಗಜ್ವರಾಪಹಾ||೨೮|| ಮಲಾನುಲೋಮನೀ ಪಥ್ಯಾ ಪೇಯಾ ದೀಪನಪಾಚನೀ| |೨೯|

ಸ೦-ಕ್ಷುಚ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಚ, ತಾಭ್ಯಂ ಗ್ಲಾನಿಃ, ಸಾ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಚ ಕುಕ್ಷಿರೋಗಶ್ಚ ಜ್ವರಶ್ಚ, ತಾನಪಹನ್ತಿ ಯಾ ಸೈವಂಭೂತಾ ಪೇಯಾ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ- ಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಮಲಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಅನುಲೋಮಯತಿ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಸ್ಥಾನ್ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಾ-ಶರೀರಸ್ಯ ಹಿತಾ| ತಥಾ, ದೀಪನೀ ಚಾಸೌ ಪಾಚನೀ ಚೇತಿ "ಪುಂವತ್ಕರ್ಮಧಾರಯ" ಇತಿ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| ವಿಲೇಪೀ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನೀ ದೀಪನೀ ಹಿತಾ||೨೯|| ವ್ರಣಾಕ್ಷಿರೋಗಸಂಶುದ್ಧದುರ್ಬಲಸ್ನೇಹಪಾಯಿನಾಮ್| |೩೦|

ಸ೦-ವಿಲೇಪೀ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನೀ ದೀಪನೀ ಹಿತಾ ಚ| ವ್ರಣಶ್ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಶ್ಚ ಸಂಶುದ್ಧಶ್ಚ ದುರ್ಬಲಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪಾಯೀ ಚ, ತೇಷಾಂ ಹಿತಾ| ವ್ರಣಾಕ್ಷಿರೋಗಶಬ್ದೌ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಾಕಾರಾನ್ತೌ|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| ಸುಧೌತಃ ಪ್ರಸ್ರುತಃ ಸ್ವಿನ್ನೋಽತ್ಯಕ್ತೋಷ್ಮಾ ಚೌದನೋ ಲಘುಃ||೩೦|| ಯಶ್ಚಾಗ್ನೇಯೌಷಧಕ್ವಾಥಸಾಧಿತೋ ಭೃಷ್ಟತಣ್ಡುಲಃ| ವಿಪರೀತೋ ಗುರುಃ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸಾದ್ಯೈರ್ಯಶ್ಚ ಸಾಧಿತಃ||೩೧||

ಸ೦-ಓದನಃ ಸುಷ್ಠು ಧೌತಸ್ತಥಾ ಪ್ರಸ್ರುತೋ-ನಿಶ್ಚೋತಿತಃ ಸ್ವಿನ್ನೋಽತ್ಯಕ್ತಬಾಷ್ಪಶ್ಚ ಲಘುರ್ಭವತಿ| ಯಶ್ಚೌದನ ಆಗ್ನೇಯೌಷಧಾನಾಂ-ಮರೀಚಚಿತ್ರಕಾದೀನಾಂ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಾಧಿತಃ, ಸೋಽತಿಲಘುಃ| ತಥಾ, ಭೃಷ್ಟಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾ ಯಸ್ಮಿನ್ನೋದನೇ ಸೋಽತಿಲಘುತಮಃ| ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾದೋದನಾದ್ವಿಪರೀತೋ-ಯೋಽಧೌತಾದಿಃ, ಸ ಗುರುಃ| ಕ್ಷೀರಮಾಂಸಾದಿಭಿಃ-ಮಧುರೈರ್ಯಶ್ಚ ಸಾಧಿತಃ, ಸೋಽತಿಗುರುಃ|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಕ್ರಿಯಾಯೋಗಮಾನಾದ್ಯೈಃ ಸರ್ವಮಾದಿಶೇತ್| |೩೨|

ಸ೦-ಇತಿ-ಅನಯಾ ದಿಶಾ, ಸರ್ವಂ-ಪೇಯಾದಿಕಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ, ದ್ರವ್ಯೇಣ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಂಯೋಗೇನ ಮಾನೇನ ಚಾದಿಶೇತ್| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯತೋ ಯಥಾ-ಓದನಸ್ಯ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಜಸ್ಯ ಲಾಘವಮ್, ಯವಕಾದಿಜಸ್ಯ ತು ಗೌರವಮ್| ಕ್ರಿಯಾತೋ ಯಥಾ-ಸಾಕ್ಷಾದಗ್ನಿಪಾಕಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಛೂಲ್ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಲಘ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ, ಅಪರಸ್ಯ ತ್ವನ್ಯಥಾತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ವೃಷ್ಯಂ ವಾತಹರಂ ಬಲ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಶೂಲ್ಯಾಮಿಷಂ ಲಘು| ಅಪಥ್ಯಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಮಾಂಸಂ ಯಚ್ಚ ರಸೋದ್ಧತಮ್||" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸ್ವಿನ್ನಂ ಮಾಂಸಂ ಗುರು ಸ್ತಮ್ಭಿ ಶೂಲಪಕ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್|" ಇತಿ| ಕ್ರಿಯಾ-ಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೋಗಃ-ಸಂಯೋಗಃ, ತೇನ ಯಥಾ-ಆಗ್ನೇಯಚಿತ್ರಕಾದ್ಯೌಷಧಕ್ವಾಥೈಃ ಸಾಧಿತಸ್ಯ ಲಾಘವಮ್| ಮಾನತೋ ಯಥಾ-ಬಹುಭಿರ್ಲಘುಭಿರಲ್ಪೈಶ್ಚ ಗುರುಭಿರ್ಯುಕ್ತೈರ್ಲಘುರೇವ, ವಿಪರೀತೈಸ್ತು ವಿಪರೀತ ಏವ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣೇನ ದೇಶಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಪ್ರಭವತಣ್ಡುಲಕೃತೋ ಲಘುಃ, ಆನೂಪದೇಶತಣ್ಡುಲಕೃತೋ ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ವ್ರಣಹಾಂ ರಸಃ||೩೨||

ಸ೦-ರಸ ಇತಿ ಮಾಂಸರಸಃ, ಆದಿಶಬ್ದಲೋಪಾತ್| ಸ ಬೃಂಹಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಕೃತಾಕೃತಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ರಸೋ ಹಿ ಸ್ನೇಹಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುತಃ-ಕೃತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿಪರೀತಸ್ತು-ಅಕೃತಃ| ತತ್ರ ಕೃತಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಧಾನಮುಕ್ತಂ ಗುಣಾಶ್ಚ| ಯಥಾ-"ಛಾಗಲಂ ಸಕ್ಥಿಜಂ ಮಾಂಸಂ ನಿರಸ್ಥಿ ತೈತ್ತಿರಂ ತಥಾ| ಚತುಷ್ಪಲೋನ್ಮಿತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಲ್ಪಿತಂ ಕ್ಷಾಲಿತಂ ಜಲೇ|| ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಶುಣ್ಠೀಚಿತ್ರಕಧಾನ್ಯಕೈಃ| ದ್ವಿಶಾಣೈಃ ಸಂಯುತೇ ತೋಯೇ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಸಾರ್ಧಾಢಕೋನ್ಮಿತೇ|| ಮಾಂಸೇಽರಿಮನ್ ದ್ವಿಪಲಂ ತತ್ರ ದಾಡಿಮಾತ್ಕುಟ್ಟಿತಾತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಂ ರಸಂ ಮರ್ದಿತಂ ಪೂತಂ ಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವಜೀರಕೈಃ|| ಯುಕ್ತಂ ಸುಧೂಪಿತಂ ಪಥ್ಯಂ ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಶುದ್ಧಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಮ್| ಶುಷ್ಯತಾಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಿನಾಂ ವಾತರೋಗಿಣಾಮ್|| ಭಗ್ನವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ಧೀನಾಂ ಕ್ಷೀಣಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್|" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ರಸಸ್ತತ್ರ ವರೋಽನಮ್ಲಃ ಶಾಕುನೋ ಬೃಂಹಣಃ ಸರಃ| ತಕ್ರಸಿದ್ಧಸ್ತು ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ಲಘುರ್ವಾತಕಫಾಪಹಃ|| ಫಲಾಮ್ಲಗೋರಸೋದಾರಂ ಸವಿಶ್ವಾಜಾಜಿಧಾನ್ಯಕಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಾಂಸಂ ಹಿತಂ ಬಲ್ಯಂ ಬೃಹಣಂ ರೋಚನಂ ಗುರು|| ಕಾಸಮರ್ದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲದಾಡಿಮಾದಿರಜಃಕೃತಾಃ| ಲೇಹಾಸ್ತಕ್ರಾದಿಜಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಯೋನಿವದ್ಗುರುರೋಚನಾಃ|| ಮಾಲುಧಾನೀಯವಾಸಾದಿಪುಷ್ಪೈರ್ಯೋಽತಿಗುಣಃ ಖಲಃ| ಫಲಮೂಲೈರ್ಘನಾದಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಪಾಕತೋ ಘನಮ್|| ಲೇಹವತ್ಖಲ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ದೋಷಲಃ ಸ್ವಸ್ವಯೋನಿವತ್| ತದ್ವಚ್ಚ ತಿಲಕಲ್ಕಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕೋ ಮತಃ|| ಕಟ್ವರಃ ಕಫಜಿದ್ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಲೋ ರೋಚಕೋ ಲಘುಃ| ಮಾಂಸಾದಜಾಜಿಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಗಲಿತಃ ಸಟ್ಟಕೋ ಲಘುಃ|| ಇತಿ|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| ಮೌದ್ಗಸ್ತು ಪಥ್ಯಃ ಸಂಶುದ್ಧವ್ರಣಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿರೋಗಿಣಾಮ್|೩೩|

ಸ೦-ಮೌದ್ಗೋ ರಸೋ-ಯೂಷೋ, ವ್ರಣಿನಾಂ ಕಣ್ಠರೋಗಿಣಾಂ ಅಕ್ಷಿರೋಗಿಣಾಂ ಚ ಪಥ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ವಿಧಾನಮುಕ್ತಮ್-"ಮುದ್ಗಾನಾಂ ದ್ವಿಪಲಂ ತೋಯೇ ಶೃತಮರ್ಧಾಢಕೋನ್ಮಿತೇ| ಪಾದಸ್ಥಂ ಮರ್ದಿತಂ ಪೂತಂ ದಾಡಿಮಸ್ಯ ಪಲೇನ ತು| ಯುಕ್ತಂ ಸೈನ್ಧವವಿಶ್ವಾಹ್ವಧಾನ್ಯಕೈಃ ಪಾದಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ಕಣಾಜೀರಕಯೋಶ್ಚೂರ್ಣಾಚ್ಛಾಣೈಕೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಮುದ್ಗಯೂಷೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೋ ಮತಃ|" ತಥಾ-"ಪಟೋಲಪತ್ರಾಚ್ಛಾಣೋ ದ್ವೇ ಮುದ್ಗಾನಾಂ ದ್ವಿಪಲಂ ಜಲೇ| ದ್ರವ್ಯಾದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಗುಣಿತೇ ಅರ್ಧಸ್ಥೇ ದಾಡಿಮಾತ್ಪಲಮ್|| ಕರ್ಷಮಾಮಲಕಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಪುನರಧಿಶ್ರಯೇತ್| ಪೂರ್ವಂ ತತ್ಸೈನ್ಧವಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತಮಾಜ್ಯೇನ ಯೋಜಿತಮ್|| ಪಟೋಲಪತ್ರಕಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಯೂಷಃ ಪಿತ್ತೋತ್ಥರೋಗಜಿತ್| ನಿಮ್ಬಪತ್ರೈರ್ನಿಮ್ಬಯೂಷಮೇವಮೇವ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಮುಲಕಾಚ್ಛುಣ್ಠಿಕಾ ಸ್ವಿನ್ನಾ ಘೃತಭೃಷ್ಟಾ ಸಧಾನ್ಯಕಾ| ಹಿಙ್ಗುಜೀರಕಸಂಯುಕ್ತಾ ತತೋ ಮಥಿತದಾಡಿಮೇ|| ಸಸೈನ್ಧವೇ ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪುನರಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್| ತಾವದ್ಯಾವನ್ಮೃದೂಭೂತಂ ತತಸ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಸಂಯುತಮ್|| ಸುಧೂಪಿತಂ ಹಿಙ್ಗುಘೃತೈಶ್ಚಾತುರ್ಜಾತಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಶುಣ್ಠೀರಸಂ ದೀಪನೀಯಂ ಬಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾಪಹಮ್|| ಅಕೃತಾಕೃತಯೂಷಾಚ್ಚ ರಸಾಚ್ಚ ಜಲಸಾಧಿತಾತ್| ಸ್ನೇಹಾಮ್ಲಪಟುಯುಕ್ತಾಚ್ಚ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋ ಲಘುರ್ಮತಃ|| (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)-ವಿದ್ಯಾದ್ಯುಷೇ ರಸೇ ಸೂಪೇ ಶಾಕೇ ಚೈವೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್| ಗೌರವಂ ತನುಸಾನ್ದ್ರಾಮ್ಲಸ್ವಾದುಷ್ವೇಷು ಪೃಥಕ್ ತಥಾ||" ತಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ಖಲಕಾಮ್ಬಲಿಕೌ ಹೃದ್ಯೌ ಛೇದಿನೌ ಸ್ವೌಷಧಾನುಗೌ| ಪಿಶಿತೇನ ರಸಸ್ತತ್ರ, ಯೂಷೋ ಧಾನ್ಯೈಃ ಖಲಃ ಫಲೈಃ|| ಮೂಲೈಶ್ಚ ತಿಲಕಲ್ಕಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕೃತಾಕೃತಾಸ್ತೇ ತು ಸ್ನೇಹಾದಿಯುತವರ್ಜಿತಾಃ|| ಅಲ್ಪಮಾಂಸಾದಯಃ ಸ್ವಚ್ಛಾ ದಕಲಾವಣಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ| ಸ್ವಲ್ಪೇನ ಮಾಂಸೇನ ಶುಣ್ಠ್ಯದಿಭಿಃ ಸ್ವಲ್ಪೈಃ ಸ್ವಚ್ಛಾ ಯೇ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ತೇ ದಕಲಾವಣಿಕಾ ಬೋಧ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಯೂಷೇ ಯತ್ರ ಧಾನ್ಯಮಲ್ಪಂ, ಖಲಾದೌ ವಾ ಮೂಲಾದೀನ್ಯಲ್ಪಾನಿ, ತತ್ರಾಪಿ ದಕಲಾವಣಿಕತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೬|೩೮೦)-"ಅಥ ಗೋರಸಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಫಲಾಮ್ಲೈರನ್ವಿತಂ ಚಯತ್| ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘು ಹಿತಂ ಸಂಸ್ಕೃತಾಸಂಸ್ಕೃತಂ ತಥಾ|| ಪ್ರಭೂತಾಸ್ತಮಲೋಯೂಷಃ ಸೂಪಾಲ್ಲಘುತರಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸೂಪಸ್ತು ರಸಯೂಷಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಾದ್ಗುರುತರೋ ಮತಃ|| ತಂ ಸರೋಗೋ ನ ಚಾಶ್ರೀಯಾನ್ನ ಚಾಲ್ಪಾಶೀ ಕಥಞ್ಚನ|" ಇತಿ|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| ವಾತಾನುಲೋಮೀ ಕೌಲತ್ಥೋ ಗುಲ್ಮತೂನೀಪ್ರತೂನಿಜಿತ್||೩೩||

ಸ೦-ಕೌಲತ್ಥೋ ಯೂಷೋ ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ| ಗುಲ್ಮಾದೀಂಶ್ಚ ಜಯತಿ| ತೂನೀಪ್ರತೂನೀರೋಗೌ-ಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೌ|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

ತಿಲಪಿಣ್ಯಾಕವಿಕೃತಿಃ ಶುಷ್ಕಶಾಕಂ ವಿರೂಢಕಮ್| ಶಣ್ಡಾಕೀವಟಕಂ ದೃಗ್ಘ್ನಂ ದೋಷಲಂ ಗ್ಲಪನಂ ಗುರು||೩೪||

ಸ೦-ತಿಲಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ ಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ಯ ಚ| ತಥಾ ಶುಷ್ಕಶಾಕಾದಿ ದೃಷ್ಟಿಘ್ನಂ ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಗುರು ಚ| ಅಙ್ಕುರಿತಂ ಸಸ್ಯಂ-ವಿರೂಢಕಮ್| ಶಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾ ಸಹ ಸಂಯುತಂ ಮಾಷಾದಿವಟಕಂ-ಶಾಣ್ಡಾಕೀವಟಕಮ್|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

ರಸಾಲಾ ಬೃಂಹಣೀ ವೃಷ್ಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಲ್ಯಾ ರುಚಿಪ್ರದಾ| |೩೫|

ಸ೦-ರಸಾಲಾ-ಕರಮಥಿತೇನ ಮರೀಚಶರ್ಕರಾದಿಯುಕ್ತೇನ ದಧ್ನಾ ಕೃತಾ ಉಲ್ಲೇಖಿಕಾಸಂಜ್ಞಾ, ಬೃಂಹಣೀ-ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಹತ್ತ್ವಕರೀ, ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಚ|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| ಶ್ರಮಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಕ್ಲಮಹರಂ ಪಾನಕಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಗುರು||೩೫|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಮೂತ್ರಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಂ ಚ ತತ್| |೩೬|

ಸ೦-ಪಾನಕಂ ಶ್ರಮಾದಿಹರಂ ಪ್ರೀಣನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರೀಣನಂ-ಮನಃ ಪ್ರೀತಿಕರಮ್| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಂ ಚ-ಸ್ವಸ್ವದ್ರವ್ಯಗುಣೇನ ಚ ಯುಕ್ತಮ್| ಪರ್ಪಟಾದೀನಾಂ ಲಾಘವಾದಿಹ ಗುಣಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಪರ್ಪಟಾ ಲಘವೋ ರುಚ್ಯಾ ಲಘೀಯಾನ್ ಕ್ಷಾರಪರ್ಪಟಃ| ಹೃದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾ ಗುರವೋ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ|| ಪ್ರೀಣನಾ ಭ್ರಮತೃಟ್ಛರ್ದಿಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ರಮಚ್ಛಿದಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| ಲಾಜಾಸ್ತೃಟ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಮೇಹಮೇದಃಕಫಚ್ಛಿದಃ||೩೬|| ಕಾಸಪಿತ್ತೋಪಶಮನಾ ದೀಪನಾ ಲಘವೋ ಹಿಮಾಃ| |೩೭|

ಸ೦-ಲಾಜಾಸ್ತೃಡಾದೀಂಶ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ| ಕಾಸಪಿತ್ತೇ ಚೋಪಶಮಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ದೀಪನಾ ಲಘವಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಶ್ಚ|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| ಪೃಥುಕಾ ಗುರವೋ ಬಲ್ಯಾಃ ಕಫವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾರಿಣಃ||೩೭||

ಸ೦-ಹರಿತಧಾನ್ಯಾನಿ ನಿಸ್ತುಷಭೃಷ್ಟಮುಶಲಹತಾನಿ-ಪೃಥುಕಾಶ್ಚಿಪಿಟಸಂಜ್ಞಾ ಗುರುತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾಃ|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

ಧಾನಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ರೂಕ್ಷಾ ತರ್ಪಣೀ ಲೇಖನೀ ಗುರುಃ| |೩೮|

ಸ೦-ಧಾನಾ-ಭೃಷ್ಟಯವಾದಿ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಚ|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| ಸಕ್ತವೋ ಲಘವಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಶ್ರಮನೇತ್ರಾಮಯವ್ರಣಾನ್||೩೮|| ಘ್ನನ್ತಿ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಃ ಪಾನಾತ್ಸದ್ಯ ಏವ ಬಲಪ್ರದಾಃ| ನೋದಕಾನ್ತರಿತಾನ್ನ ದ್ವಿರ್ನ ನಿಶಾಯಾಂ ನ ಕೇವಲಾನ್||೩೯|| ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ ನ ದ್ವಿಜೈಶ್ಛಿತ್ತ್ವಾ ಸಕ್ತೂನದ್ಯಾನ್ನ ವಾ ಬಹೂನ್| |೪೦|

ಸ೦-ಸಕ್ತವೋ ಲಘವಃ, ಕ್ಷುಧಾದೀಂಶ್ಚ ಘ್ನನ್ತಿ| ತಥಾ, ಉದಕಪೀತಾಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಃ, ಸದ್ಯ ಏವ ಬಲಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಾಂಶ್ಚ ಜಲೇನಾನ್ತರಿತಾನ್-ವ್ಯವಹಿತಾನ್, ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಅನ್ಯಭೋಜನೇಷು ಹ್ಯನ್ತರಾಪಾನಂ ವಿಹಿತಮ್, ನ ತಥಾ ಸಕ್ತುಷು ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| (ಅಪರೇ ತ್ವೇವಮಾಹುಃ-ಆದೌ ಪಿಣ್ಡೀ ಮಧ್ಯೇ ಜಲಮನ್ತೇ ಚ ಪಿಣ್ಡೀತ್ಯುದಕಾನ್ತರಿತಾ ಇತಿ|) ತಥಾ, ನ ದ್ವಿಃ-ದ್ವೌ ವಾರೌ ನಾದ್ಯಾತ್| ನ ನಿಶಾಯಾಂ- ರಾತ್ರ್ಯಾಮ್| ನ ಕೇವಲಾನ್-ಉದಕಾದಿರಹಿತಾನ್| ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ-ಅನ್ಯದ್ಭೋಜನಾದಿ| ನ ದ್ವಿಜೈಶ್ಛಿತ್ತ್ವಾ-ದನ್ತೈಃ ಕರಸ್ಥಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಂ ಛಿತ್ತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹೂಂಶ್ಚ ಸಕ್ತೂಂನ್ನಾದ್ಯಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಂ ರೂಕ್ಷವಾತಲತ್ವಂ ಸಕ್ತೂನಾಮಿಹ ನೋಕ್ತಮ್, ಲಘುತ್ವಾದಿನೈವಾವಗತತ್ವಾತ್| ನನು, ರೂಕ್ಷವಾತಲತ್ವಂ ಚೇದಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ ಸಕ್ತೂನಾಮ್, ತತಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾ ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಮ್| ಸದ್ಯ ಏವ ಬಲಪ್ರದಾ ಇತ್ಯೇತದಪ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಹಾರಃ ಪರಿಣಮನ್ ರಸಧಾತುಗತೋ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪ್ರಭಾವಾದುಭಯಮಪ್ಯೇತದುಕ್ತಮ್| ಸಕ್ತೂನಾಂ ಹ್ಯಯಮಚಿನ್ತ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇದ್ಯಃ ಪ್ರಭಾವಃ,ಯತ್ಪೀತಾಃ ಸನ್ತಃ ಸದ್ಯಃ ಸನ್ತರ್ಪಯನ್ತಿ| ಸದ್ಯ ಏವ ಚ ಬಲಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ| ವಾಜೀಕರಣಂ ಹಿ-ಅಪರಿಣತಮೇವ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಜನಯತಿ| ತಥಾ ಚ ಮದ್ಯಂ,-ಅಪರಿಣತಮೇವ ಮದಂ ಜನಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸನ್ತರ್ಪಣತ್ವಂ ಬಲಪ್ರದತ್ವಂ ಚೈಷಾಮುಪಪನ್ನಮೇವ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ತುಲ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸಕ್ತುಪ್ರಾಶಸ್ತು ವೃಷ್ಯೋ ಭೇದೀ ರಸಾಯನಮ್| (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೭)-'ತೃಟ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮನುನ್ಮನ್ಥಃ ಶೀತಸ್ತೃಷ್ಣಾನಿವರ್ತಕಃ|| ಪ್ರಮೇಹಕ್ಷಯಕುಷ್ಠಾನಿ ನ ಚ ಸ್ಯುರ್ಮನ್ಥಪಾಯಿನಾಮ್| ನಿಚಯಾತ್ಕಠಿನಾ ಗುರ್ವೀ ಪಿಣ್ಡೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮೃದುರ್ಲಘುಃ|| ಸಕ್ತೂನಾಂ ದ್ರವತಾಯೋಗಾಲ್ಲಘೀಯಸ್ಯವಲೇಹಿಕಾ|' ಲಾಜಸಕ್ತುಕೃತಾಽಪಿ ಸ್ಯಾದ್ವಿಲೇಪೀ ತು ಗರೀಯಸೀ||" ಇತಿ|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| ಪಿಣ್ಯಾಕೋ ಗ್ಲಪನೋ ರೂಕ್ಷೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೃಷ್ಟಿದೂಷಣಃ||೪೦||

ಸ೦-ಪಿಣ್ಯಾಕಾಖ್ಯೋ-ಯಸ್ತಿಲಾದೀನಾಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತತೈಲಃ ಕಲ್ಕೋ, ಗ್ಲಪನೋ-ಗ್ಲಾನಿಕರಃ| ಗ್ಲಪನ ಇತಿ ಗ್ಲಾಯತೇರ್ಣಿಜನ್ತಾತ್ "ಗ್ಲಾಸ್ರಾವನುವಮಾಂ ಚ" ಇತಿ ಮಿತ್ತ್ವಾದ್ಧ್ರಸ್ವಃ, ಬಾಹುಲಕಾತ್ಕರ್ತರಿ ಲ್ಯುಟ್| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೃಷ್ಟಿವಿಕಾರಕೃಚ್ಚ|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

ವೇಸವಾರೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬಲೋಪಚಯವರ್ಧನಃ| |೪೧|

ಸ೦-ವೇಸವಾರೋ-ನಾಗರಧಾನ್ಯಕಾಜಾಜಿಹಿಙ್ಗುಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕುಟ್ಟಿತಂ ಮಾಂಸಮ್| ಸ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬಲವರ್ಧನಃ ಶರೀರೋಪಚಯವರ್ಧನಶ್ಚ|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| ಮುದ್ಗಾದಿಜಾಸ್ತು ಗುರವೋ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಾನುಗಾಃ||೪೧||

ಸ೦-ಮುದ್ಗಾದಿಜಾತಸ್ತು ವೇಸವಾರಾ ಯೇ ಇಣ್ಡರಿಕಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿನ್ನೈಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ಲೋಕೇ ಪೂರಣಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ತೇ ಗುರವಃ ಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಾಷಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| (ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ವಾರ್ತಾಕಸೂರಣಾಲೂಕಾದೀನ್ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|) ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಗುಡಕ್ಷೀರೈರ್ಯವಗೋಧೂಮಪೈಷ್ಟಿಕಾಃ| ಪೂಪಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನಃ ಶೀತಾಃ ಪೈಷ್ಟಿಕಾ ವಾತಲಾಃ ಖರಾಃ|| ವೃಷ್ಯಾ ಬಲ್ಯಾಃ ಸರಾ ಮಾಷೈರ್ವಾತಘ್ನಾ ಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಯಥಾನ್ನಂ ಗುರವೋ ಬಲ್ಯಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಕಠಿನಾಶ್ಚ ಯೇ|| ತೈಲಪಕ್ವಾಸ್ತು ತ್ವಗ್ದೃಗ್ಘ್ನಾ ಗರೀಯಾಂಸೋ ವಿದಾಹಿನಃ| ಕಾಸಾರಸಾರಾ ಲಘವೋ ಲಾಜೈರ್ಲಘುತರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ವಾತಪಿತ್ತಹರೋ ವೃಷ್ಯೋ ಘೃತಪೂರಃ ಕಫಪ್ರದಃ| ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಕರೋ ರುಚ್ಯೋ ಮಾಂಸಲೋ ರಕ್ತಲೋ ಗುರುಃ|| ಲಘೀಯಾನ್ ಮಣ್ಡಕಕೃತೋ ಗರೀಯಾನ್ ಫಲಪೂರಿತಃ ಮಧುರೋತ್ಕಾರಿಕಾ ವೃಷ್ಯಾ, ಕಾಸಾರಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಗುರುಃ|| ಗುಡಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಮಾಕ್ಷಿಕೈಃ| ಪೂಪಾಃ ಶುಕ್ರಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮರುಚಿದಾಸ್ತರ್ಪಣಾಃ ಕ್ಷಣಾತ್|| ನಾನಾದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮಾಯುಕ್ತಾಃ ಪಕ್ವಾಮಕ್ಲಿನ್ನಭರ್ಜಿತೈಃ| ನಿಮರ್ದಕೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲವತಾಂ ಹಿತಃ|| ಘಾರಿಕೇಣ್ಡರಿಕಾಪೂರವಟಿಕಾವಟಕಾದಯಃ| ವಿಶದಾ ರೋಚನಾ ಬಲ್ಯಾ ಗುರವಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ವಯೋನಿವತ್|| ಯಾವಕಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪ್ಲೀಹೋದಾವರ್ತಹಾ ಗುರುಃ| ಭೃಷ್ಟಸ್ವಿನ್ನತಯಾ ವಾಽಽದ್ಯೋ ಕಣ್ಠ್ಯೋಽತಿಕಾಸಿನಾಮ್|| ಜ್ವರೋದಾವರ್ತಮೇಹಾನಾಂ ಪಥ್ಯೋ ವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ಓಲಕಂ ಹರಿತಾವಸ್ಥಂ ಶಿಮ್ಬಿಜತ್ವಾತ್ಖರಂ ಗುರು|| ಮನ್ದಜರ್ಯೋ ಯವಾದಿತ್ವಾದಭ್ಯೋಷೋ ಬೃಂಹಣಃ ಸರಃ||" ಇತಿ|ಸಿದ್ಧಸಾರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಅತ್ಯುಷ್ಣಾ ಮಣ್ಡಕಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ ಶೀತಲಾ ಗುರುವೋ ಮತಾಃ|' ಇತಿ|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

ಕುಕೂಲಕರ್ಪರಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಕನ್ದ್ವಙ್ಗಾರವಿಪಾಚಿತಾನ್| ಏಕಯೋನೀಂಲ್ಲಘೂನ್ವಿದ್ಯಾದಪೂಪಾನುತ್ತರೋತ್ತರಮ್||೪೨|| ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನ (ಪಕ್ವಾನ್ನ) ವರ್ಗಃ||೨||

ಸ೦-ಅಪೂಪಾನ್ ಕುಕೂಲಾದಿಸಿದ್ಧಾನ್ ಏಕಯೋನೀನ್-ಏಕಕಾರಣಾನ್ ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘೂನ್ವಿದ್ಯಾತ್| ತೇನ ಕುಕೂಲಪಕ್ವಾತ್ ಸಜಾತೀಯಾದಪೂಪಾತ್ಕರ್ಪರಪಕ್ವೋ ಲಘುಃ| ಕರ್ಪರಪಕ್ವಾಚ್ಚ ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ವಃ| ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ವಾತ್ಕನ್ದುಪಕ್ವಃ| ಕನ್ದುಪಕ್ವಾಚ್ಚಾಙ್ಗಾರಪಕ್ವಃ| ಕುಕೂಲಃ-ಅಪಾಂ ಬಾಷ್ಪಸ್ವೇದಃ, ಗೋಶಕೃದಾದಿಚೂರ್ಣಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಕರ್ಪರೋ-ಜ್ವಾಲಾಸನ್ತಪ್ತಂ ಕಪಾಲಮ್| ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಕನ್ದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾವೇವ| ಅಙ್ಗಾರಾಃ-ಬೃಹನ್ತಃ ಕಾಷ್ಠಸಮ್ಭೂತಾ ಇತಿ| ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ| ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಮಾಂಸಶಕವರ್ಗಯೋಸ್ತದ್ವ್ಯಞ್ಜನಭೂತಯೋರ್ನಿರ್ದೇಶಃ| ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾನ್ಮಾಂಸವರ್ಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ಪ್ರಚುರೋಪಯೋಗೇಽಪ್ಯದೋಷಾತ್| ಶಾಕಸ್ಯ ತು ಬಹೂಪಯೋಗೇ ದೋಷಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೩೯)- "ಶಾಕಾವರಾನ್ನಭೂಯಿಷ್ಠಮತ್ಯುಷ್ಣಲವಣಂ ತ್ಯಜೇತ್|" ಇತ್ಯನೇನ-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

ಅಥ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ| ಹರಿಣೈಣಕುರಙ್ಗರ್ಕ್ಷಗೋಕರ್ಣಮೃಗಮಾತೃಕಾಃ| ಶಶಶಮ್ಬರಚಾರುಷ್ಕಶರಭಾದ್ಯಾ ಮೃಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||೪೩||

ಸ೦-ಹರಿಣಾದಯೋ ದಶ-ಮೃಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಪೃಷತಾದಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-("ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಚಾರುಷ್ಕವರಪೋತಶಶೋರಣಾಃ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾರಾಮಶರಭಕೋಹಕಾರ ಕಶಮ್ಬರಾಃ| ಕರಾಲಕೃತಮಾಲೌ ಚ ಪೃಷತಶ್ಚ ಮೃಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||" ಇತಿ)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

ಲಾವವಾರ್ತೀಕವರ್ತೀರರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕಕುಕ್ಕುಭಾಃ| ಕಪಿಞ್ಜಲೋಪಚಕ್ರಾಖ್ಯಚಕೋರಕುರುಬಾಹವಃ||೪೪|| ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕಾ ಚೈವ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಕ್ರಕರಃ ಶಿಖೀ| ತಾಮ್ರಾಚೂಡಾಖ್ಯಬಕರಗೋನರ್ದಗಿರಿವರ್ತಿಕಾಃ||೪೫|| ತಥಾ ಶಾರಪದೇನ್ದ್ರಾಭವರಟಾದ್ಯಾಶ್ಚ ವಿಷ್ಕಿರಾಃ| |೪೬|

ಸ೦-ತತ್ರ ಲಾವಾದಯೋ ವರಟಾನ್ತಾ ಏಕವಿಂಶತಿಃ, ವಿಕೀರ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾದ್ವಿಷ್ಕಿರಾಃ| ರಕ್ತೇ ವರ್ತ್ಮನೀ ಯಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕಃ| ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕೇತಿ ಜಾತ್ಯನ್ತರಮ್, ನ ತು ವರ್ತಕಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀ ವರ್ತಿಕಾ| ಯಥಾ ಚ ಬಲಾಕಾ ಸಾರಿಕೇತಿ| ಪುಂಸ್ಯಪಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗತ್ವಾವೇಶಾತ್| ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ವ್ರೀಹ್ಯಾದಿತ್ವಾದಿನಿಃ|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| ಜೀವಞ್ಜೀವಕದಾತ್ಯೂಹಭೃಙ್ಗಾಹ್ವಶುಕಸಾರಿಕಾಃ||೪೬|| ಲಟ್ವಾಕೋಕಿಲಹಾರೀತಕಪೋತಚಟಕಾದಯಃ| ಪ್ರತುದಾಃ|೪೭|

ಸ೦-ಜೀವಞ್ಜೀವಕಾದಯಃ ಪ್ರತುದಾ ದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಪ್ರತುದ್ಯ-ತುಣ್ಡೇನಾಹತ್ಯ ಶಾಲ್ಯಾದೇರ್ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರತುದಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಃ ಖಞ್ಜರೀಟಕಪಾರಾವತಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| ಭೇಕಗೋಧಾಹಿಶ್ವಾವಿದಾದ್ಯಾ ಬಿಲೇಶಯಾಃ||೪೭||

ಸ೦-ಭೇಕಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಬಿಲೇಶಯಾಃ| ಬಿಲೇ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಶೇರತ ಇತಿ ಬಿಲೇಶಯಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶ್ವೇತಶ್ಯಾಮಶಲ್ಯಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

ಗೋಖರಾಶ್ವತರೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವದ್ವೀಪಿಸಿಂಹರ್ಕ್ಷವಾನರಾಃ| ಮಾರ್ಜಾರಮೂಷಕವ್ಯಾಘ್ರವೃಕಬಭ್ರುತರಕ್ಷವಃ||೪೮|| ಲೋಪಾಕಜಮ್ಬುಕಶ್ಯೇನಚಾಷವಾನ್ತಾದವಾಯಸಾಃ ಶಶಘ್ನೀಭಾಸಕುರರಗೃಧ್ರೋಲೂಕಕುಲಿಙ್ಗಕಾಃ||೪೯|| ಧೂಮಿಕಾ ಮಧುಹಾ ಚೇತಿ ಪ್ರಸಹಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| |೫೦|

ಸ೦-ಗವಾದಯಃ ಪ್ರಸಹ್ಯಾ| ಪ್ರಸಹ್ಯಾ-ಆಹೃತ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರಸಹಾಃ| ಮೃಗಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಶ್ಚ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ, ಕೇಚಿನ್ಮೃಗಾಃ ಕೇಚಿತ್ಪಕ್ಷಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶ್ವತರೋ-ವೇಗಸರಃ| ಅಶ್ವಃ-ತುರಗಃ| ಬಭ್ರುಃ-ಜಾಹಕೋ, ನಕುಲ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಲೋಪಾಕೋ-ಲೋಮಶಃ| ಜಮ್ಬುಕಃ-ಶೃಗಾಲಃ| ಶ್ಯೇನೋ-ಗರುಡಾಕೃತಿಃ| ಚಾಷಃ-ಕಿಕೀದಿವಿಃ| ವಾನ್ತಾದಃ-ಶ್ವಾ| ವಾಯಸಃ-ಕಾಕಃ| ಉಲೂಕಃ-ಕಾಕಾರಿಃ| ಕುಲಿಙ್ಗಕಃ-ಕೃಷ್ಣಚಟಕಃ|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| ವರಾಹಮಹಿಷನ್ಯಙ್ಕುರುರುರೋಹಿತವಾರಣಾಃ||೫೦|| ಸೃಮರಶ್ಚಮರಃ ಖಡ್ಗೋ ಗವಯಶ್ಚ ಮಹಾಮೃಗಾಃ| |೫೧|

ಸ೦-ವರಾಹಾದಯೋ ದಶ ಮಹಾಮೃಗ ಸಜ್ಞಾ| ವಾರಣೋ-ಹಸ್ತೀ|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| ಹಂಸಸಾರಸಕಾದಮ್ಬವಕಕಾರಣ್ಡವಪ್ಲವಾಃ||೫೧|| ಬಲಾಕೋತ್ಕ್ರೋಶಚಕ್ರಾಹ್ವಮದ್ಗುಕ್ರೌಞ್ಚಾದಯೋಽಪ್ಚರಾಃ| |೫೨|

ಸ೦-ಹಂಸಾದಯಃ ಕ್ರೌಞ್ಚಾನ್ತಾ ಅಪ್ಸು ಚರಣಾದಪ್ಚರಸಂಜ್ಞಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಶೀರ್ಷಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| ಮತ್ಸ್ಯಾ ರೋಹಿತಪಾಠೀನಕೂರ್ಮಕುಮ್ಭೀರಕರ್ಕಟಾಃ||೫೨|| ಶುಕ್ತಿಶಙ್ಖೋದ್ರಶಮ್ಬೂಕಶಫರೀವರ್ಮಿಚನ್ದ್ರಿಕಾಃ| ಚುಲೂಕೀನಕ್ರಮಕರಶಿಶುಮಾರತಿಮಿಙ್ಗಿಲಾಃ||೫೩|| ರಾಜೀಚಿಲಿಚಿಮಾದ್ಯಾಶ್ಚ| |೫೪|

ಸ೦-ರೋಹಿತಕಾದಯ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರ್ಜಲೋದ್ಭವಾ ಮತ್ಸ್ಯಸಂಜ್ಞಾಃ| ಚಶಬ್ದೋಽನುಕ್ತಕದಲಕಪರ್ದಕಾದಿಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

ಮಾಂಸಮಿತ್ಯಾಹುರಷ್ಟಧಾ| |೫೪| (ಮೃಗ್ಯಂ ವೈಷ್ಕಿರಿಕಂ ಕಿಞ್ಚ ಪ್ರಾತುದಂ ಚ ಬಿಲೇಶಯಮ್| ಪ್ರಾಸಹಂ ಚ ಮಹಾಮೃಗ್ಯಮಪ್ಚರಂ ಮಾತ್ಸ್ಯಮಷ್ಟಧಾ||೧||

ಸ೦-ಇತ್ಯಷ್ಟಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರಾ ಮಾಂಸಮಾಹುಃ|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| ಯೋನಿಷ್ವಜಾವೀ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾದನಿಶ್ಚಿತೇ||೫೪||

ಸ೦-ಯೋನಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ವಷ್ಟಾಸು ಮಧ್ಯೇ, ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾತ್-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರವಿಷ್ಯತ್ವಾತ್, ಅಜಾವೀ-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇ| ಅಜಾವೀ-ಛಾಗೋರಭ್ರೌ, ತೇ ಅನಿಶ್ಚಿತೇ, ತೇ ಹಿ ಜಾಙ್ಗಲೇಽಪಿ ದೇಶೇ ವರ್ತತೇ ಅನೂಪೇಽಪಿ| ಅಜಾವೀ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶೋಽತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತ ಏವ| ಕೇಚಿತ್ತು 'ಅನಿಶ್ಚಿತೌ' ನಿಜಗದುಃ| ನನು, ತಿತ್ತಿರಿರಪಿ ಧನ್ವಾನೂಪಚಾರೀ ಪ್ರಥಿತಃ| ತತ್ಕಥಮಸಾವಿಹ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಕೀರ್ತಿತಃ? ಬ್ರೂಮಃ| ತತ್ಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯುಭಯಚರೋಽಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಜಾಙ್ಗಲಸ್ವಭಾವತ್ವಾಜ್ಜಾಙ್ಗಲೋಽಯಮ್| ವಿಕೀರ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ವಿಷ್ಕಿರತ್ವಂ ತಿತ್ತಿರೇರ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಮಸ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದಯಂ ಜಾಙ್ಗಲ ಏವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾಃ| ಹರಿಣಾದೀನಾಂ ಚ ಕಿರಾತಕೈವರ್ತಾದಿಭ್ಯೋ ನಾನಾದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ ಸಂಜ್ಞಾ ವೇದ್ಯಾಃ|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

ಆದ್ಯಾನ್ತ್ಯಾ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಾ ಮಧ್ಯೌ ಸಾಧಾರಣೌ ಸ್ಮೃತೌ| |೫೫|

ಸ೦-ಆದೌ ಭವಾಃ-ಆದ್ಯಾಃ,- ಮೃಗವಿಷಿಕರಪ್ರತುದಾಖ್ಯಾಃ, ಜಾಙ್ಗಲಚಾರಿತ್ವಾಜ್ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ಏವಮನ್ತ್ಯಾಃ-ಮಹಾಮೃಗಾಪ್ಚರಮತ್ಸ್ಯಾಖ್ಯಾಃ,-ಆನೂಪಾಃ| ಮಧ್ಯೌ-ದ್ವೌ ಬಿಲೇಶಯಪ್ರಸಹಾಖ್ಯೌ,-ಸಾಧಾರಣೌ, ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಚಾರಿಣಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧ್ಯಾವಿತಿ ದ್ವಿವಚನನಿರ್ದೇಶಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಾದ್ಯನ್ತಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿತ್ವಮನುಮೀಯತೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಮನ್ತರೇಣಾಪಿ|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| ತತ್ರ ಬದ್ಧಮಲಾಃ ಶೀತಾ ಲಘವೋ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಹಿತಾಃ||೫೫|| ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕಫಾನುಗೇ| |೫೬|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಸಾಧಾರಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಜಾಙ್ಗಲಾ ಬದ್ಧಮಲಾಃ- ಗ್ರಥಿತಂ ಪುರೀಷಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಲಘವಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ? ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ,-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ| ತಥಾ ವಾತೋ ಮಧ್ಯೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮಧ್ಯಮಮರುತಿ| ತಥಾ ಕಫಾನುಗೇ,-ಕಫೋಽನುಗೋ-ಅಬಲೋ ಹೀನೋ, ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವಲ್ಪಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| ದೀಪನಃ ಕಟುಕಃ ಪಾಕೇ ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷೋ ಹಿಮಃ ಶಶಃ||೫೬||

ಸ೦-ಶಶೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ ಪಾಕೇ ಕಟುಕೋ, ಗ್ರಾಹೀ, ರೂಕ್ಷಃ, ಶೀತಶ್ಚ| ಗ್ರಾಹಿಶೀತತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲತ್ವಾದೇವ ಲಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಂ ಪುನರಿಹೋಪಾತ್ತಮ್| ಸ್ವಾದುಕಷಾಯತ್ವಾದಿಕಮೇಷಾಮಿಹ ಯುಕ್ತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭) ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ತತ್ರ ಬದ್ಧಮಲಾ ರುಚ್ಯಾ ಮಾಂಸಾನಾಮುತ್ತಮಾ ಹಿಮಾಃ| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುವಿಶದಾ ಲಘವೋ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಹಿತಾಃ|| ತಾಮ್ರೋಽತ್ರ ಹರಿಣಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ತ್ವೇಣೋ ಹೃದ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್| ಲಘೀಯಾನ್ ಷಡ್ರಸಶ್ಚಾಸೌ, ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷೋ ಹಿಮಃ ಶಶಃ|| ಕಟುಪಾಕೋಽಗ್ನಿಕೃತ್ಪಥ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾಂತೇಽನಿಲಾವರೇ|" ಇತಿ|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ಈಷದುಷ್ಣಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬೃಂಹಣಾ ವರ್ತಕಾದಯಃ| ತಿತ್ತಿರಿಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ವರೋ ಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಶುಕ್ರಕೃತ್||೫೭|| ಗ್ರಾಹೀ ವರ್ಣ್ಯೋಽನಿಲೋದ್ರಿಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಹರಃ ಪರಮ್| |೫೮|

ಸ೦-ವರ್ತಕಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವಜ್ಜಾಙ್ಗಲಸಮಾಪ್ತಿಸ್ತಾವತ್ಸರ್ವೇ ಔಷ್ಣ್ಯಗೌರವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೈರಲ್ಪೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ| ತೇಷ್ವಪಿ ಮಧ್ಯೇ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಮೇಧಾದಿಕರಶ್ಚ| ತಥಾ, ಸಙ್ಗ್ರಹೀ| ತಥಾ, ವರ್ಣ್ಯೋ ವಾತಾಧಿಕಸನ್ನಿಪಾತಹರಶ್ಚ| ಸ ಚ ತಿತ್ತಿರಿರ್ಧನ್ವನ್ಯಾನೂಪೇ ಚ ದೇಶೇ ವಿಚರತಿ, ಅತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಉಷ್ಣೋ ಗುರುರ್ಬೃಂಹಣಶ್ಚ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಧನ್ವಾನೂಪವಿಚಾರಿತ್ವಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಗುರುಬೃಂಹಣಃ|"ಇತಿ|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| ನಾತಿಪಥ್ಯಃ ಶಿಖೀ ಪಥ್ಯಃ ಶ್ರೋತ್ರಸ್ವರವಯೋದ್ದಶಾಮ್||೫೮||

ಸ೦-ಶಿಖೀ-ಬರ್ಹೀ, ನಾತಿಪಥ್ಯಃ| ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಂ ಪಥ್ಯಃ| ವಯಸಃ ರತಮ್ಭನಕಾರಿತ್ವೇನ ಪಥ್ಯಃ|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ತದ್ವಚ್ಚ ಕುಕ್ಕುಟೋ ವೃಷ್ಯಃ| |೫೯|

ಸ೦-ತದ್ವಚ್ಚ ಕುಕ್ಕುಟೋ-ಮಯೂರತುಲ್ಯಗುಣೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚ|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ಗ್ರಾಮ್ಯಸ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ಗುರುಃ| |೫೯|

ಸ೦-ಗ್ರಾಮ್ಯಃ ಪುನಃ ಕುಕ್ಕುಟಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ಗುರುಶ್ಚ|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| ಮೇಧಾಽನಲಕರಾ ಹೃದ್ಯಾಃ ಕ್ರಕರಾಃ ಸೋಪಚಕ್ರಕಾಃ||೫೯||

ಸ೦-ಕ್ರಕರಾ ಉಪಚಕ್ರಕಾಶ್ಚ ಮೇಧಾಮಗ್ನಿಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಹೃದ್ಯಾಶ್ಚ|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

ಗುರುಃ ಸಲವಣಃ ಕಾಣಕಪೋತಃ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್| |೬೦|

ಸ೦-ಕಾಣಃ ಕಪೋತೋ ಗುರುರೀಷಲ್ಲವಣಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃಚ್ಚ|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| ಚಟಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವಾತಘ್ನಾಃ ಶುಕ್ರಲಾಃ ಪರಮ್||೬೦||

ಸ೦-ಚಟಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಅತಿಶಯೇನ ಶುಕ್ರಕೃತಶ್ಚ|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ ವರ್ಗಾಶ್ಚಾತೋ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಕೃತೋ ಬಲ್ಯಾ ವಾತಘ್ನಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಲಾಃ||೬೧||

ಸ೦-ಅತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಬಿಲೇಶಯಾದ್ಯಾ ವರ್ಗಾ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗುರುತ್ವೇನ ಉಷ್ಣತ್ವೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಮಧುರತ್ವೇನ ಚಾಧಿಕಾಃ| ಯೋ ಯಸ್ಮಾದುತ್ತರೋ ವರ್ಗಃ , ಸ ತಸ್ಮಾದ್ಗುರುತ್ವಾದಿಭಿರಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಯಥೋತ್ತರಮೇವ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಕೃತೋ ಬಲ್ಯಾ ವಾತಘ್ನಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಲಾಶ್ಚ|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

ಏವಂ ವರ್ಗಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನುಕ್ತ್ವಾ, ಅಪವಾದಮಾಹ- ಶೀತಾ ಮಹಾಮೃಗಾಸ್ತೇಷು, ಕ್ರವ್ಯಾದಪ್ರಸಹಾಃ ಪುನಃ| ಲವಣಾನುರಸಾಃ ಪಾಕೇ ಕಟುಕಾ ಮಾಂಸವರ್ಧನಾಃ||೬೨|| ಜೀರ್ಣಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಷಾರ್ತಾನಾಂ ಪರಂ ಹಿತಾಃ| |೬೩|

ಸ೦-ತೇಷು ವರ್ಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಮಹಾಮೃಗಾಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಃ| ಕ್ರವ್ಯಂ-ಆಮಮಾಂಸಂ ಭುಞ್ಜತೇ ಯೇ, ತೇ ಕ್ರವ್ಯಾದಾಃ| ಕ್ರವ್ಯಾದಾಸ್ತು ಯೇ ಪ್ರಸಹಾಃ-ಮಾರ್ಜಾರಗೃಧ್ರೋಲೂಕಾದಯಃ, ತೇ ಲವಣಾನುರಸಾಃ ಪಾಕೇ ಕಟುಕಾ ಮಾಂಸವರ್ಧನಾಶ್ಚಾತಿತರಾಮ್| ಜೀರ್ಣಾರ್ಶಃಪ್ರಭ್ರುತ್ಯಾಮಯಾನಾಮತಿಶಯೇನ ಹಿತಾಃ|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| ನಾತಿಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಾಂಸಮಾಜಮದೋಷಲಮ್||೬೩|| ಶರೀರಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾದನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣ್ಮ್| |೬೪|

ಸ೦-ನಾತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೇಷದರ್ಥೇ| ಯದಿ ತು ಪ್ರತಿಷೇಧನಮಾತ್ರಮಭೀಷ್ಟಮಭವಿಷ್ಯದಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ, ತತೋ ನಞ ಏವ ಕೇವಲಸ್ಯೋಪಾದಾನಮಕರಿಷ್ಯತ್| ತಸ್ಮಾದೀಷದರ್ಥ ಏವ ವಿವಕ್ಷಿತಃ| ಅತ ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಯಥಾ-ಅನತಿದಗ್ಧೋ ಗ್ರಾಮ ಇತಿ| ಅದೋಷಲಮಿತಿ ಅಲ್ಪದೋಷಲಮ್, (ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಹಾರೀತಃ-"ತ್ರಿದೋಷನುದ್ದೇಹಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛಾಗಲಂ ಲಘು|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚರಕಮತಮನುಸರನ್ತ ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ,-ಅದೋಷಲಮಿತಿ ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತಗುರುತ್ವಾದಲ್ಪದೋಷಲಮ್| ಯಥಾ-ಅವೃಕ್ಷೋ ಗ್ರಾಮ ಇತಿ|) ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾತುಃ ಶರೀರಧಾತುಃ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಪುರುಷಶರೀರಸ್ಯ ಮಾಂಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತುಃ, ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್-ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್, ಆಜಂ ಮಾಂಸಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚ| ಗುಣಕೃತಂ ಚಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನ ದ್ರವ್ಯಕೃತಮ್| ದ್ರವ್ಯಕೃತೇ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೇ ತುರಗೋರಗಾದಿಮಾಂಸಮಪಿ ಪುರುಷಶರೀರಧಾತೋರ್ಮಾಸಾಖ್ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸತ್ವೇನ ಭವತೀತಿ ತದ್ಪ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕೇವಲಮಾಜಂ ಮಾಂಸಮ್| ಗುಣಕೃತೇ ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗೃಹೀತೇ ಶರೀರಧಾತು ಸಾಮನ್ಯಾದಾಜಮೇವ ಮಾಂಸಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಮಾಂಸಗ್ರಹಣಂ ಚಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ನ ಕೇವಲಮಾಜಂ ಮಾಂಸಂ ಪುರುಷಶರೀರಧಾತುನಾ ಮಾಂಸಾಖ್ಯೇನ ತುಲ್ಯಮ್, ಯಾವದನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಛಾಗಶರೀರಗತಾ ಧಾತವಸ್ತೇಽಪಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರಧಾತುನಾ ತುಲ್ಯಗುಣಾಃ, ತೇಽಪ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದಿನೋ ಬೃಂಹಣಾಶ್ಚ| ಅನಯಾ ಭಙ್ಗ್ಯಾ ಪುರುಷಮಾಂಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಚಾರ್ಯೇಣಾತ್ರ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ನನು, ಬೃಂಹಣಂ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತದ್ಭೌಮಾಪ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ| ಅಪಾಮೇವಾಽಸಾಧಾರಣೋ ಧರ್ಮಃ ಸ್ರವಣರೂಪಃ| ತತ್ಕಥಮನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾತ್| ಈದೃಶೋಽಯಂ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವೋ ಯದ್ಬೃಂಹಣಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| ವಿಪರೀತಮತೋ ಜ್ಞೇಯಮಾವಿಕಂ ಬೃಂಹಣಂ ತು ತತ್||೬೪||

ಸ೦-ಅತಃ-ಆಜಮಾಂಸಾತ್, ವಿಪರೀತಮಾವಿಕಂ ಮಾಂಸಂ-ಅತ್ಯುಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರು ಸದೋಷಲಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚೇತಿ| ಬೃಂಹಣತ್ವಸ್ಯಾಪಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತದಪವಾದಮಾಹ-ಬೃಂಹಣಂ ತು ತದಿತಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಬೃಂಹಣಮೇವ ತದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

ಶುಷ್ಕಕಾಸಶ್ರಮಾತ್ಯಗ್ನಿವಿಷಮಜ್ವರಪೀನಸಾನ್| ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಕೇವಲವಾತಾಂಶ್ಚ ಗೋಮಾಂಸಂ ಸನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ||೬೫||

ಸ೦-ಗೋಮಾಸಂ ಶುಷ್ಕಕಾಸಾದೀನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

ಉಷ್ಣೋ ಗರೀಯಾನ್ಮಹಿಷಃ ಸ್ವಪ್ನದಾರ್ಢ್ಯಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| |೬೬|

ಸ೦-ಮಹಿಷ ಉಷ್ಣೋ ಗುರುತರಃ ಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ಗುರು ಶಬ್ದಾದೀಯಸುನಿ "ಪ್ರಿಯಸ್ಥಿರ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗರಾದೇಶಃ| ದಾರ್ಢ್ಯಮಿತಿ "ವರ್ಣದೃಢ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| ತದ್ವದ್ವರಾಹಃ ಶ್ರಮಹಾ ರುಚಿಶುಕ್ರಬಲಪ್ರದಃ||೬೬||

ಸ೦-ವರಾಹಃ-ಸೂಕರಃ, ತದ್ವತ್-ಮಹಿಷಗುಣೋ, ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶ್ರಮಹಾ ರುಚ್ಯಾದಿಪ್ರದಶ್ಚ|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪರಂ ಕಫಕರಾಃ| |೬೭|

ಸ೦-"ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ ವರ್ಗಾಶ್ಚಾತೋ ಯಥೋತ್ತರಮ್|" ಇತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನಾತಿಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರತ್ವಮತಿಮೂತ್ರಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮತಿಬಲ್ಯತ್ವಮತಿವಾತಘ್ನತ್ವಮತಿಕಫಪಿತ್ತಲತ್ವಂ ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮುಕ್ತಮ್| "ಪರಂ ಕಫಕರಾಃ" ಇತ್ಯನೇನಾಽತಃ ಕಫಕೃತ್ತಮಾ ಮತ್ಸ್ಯಾ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಕಫಪಿತ್ತಕರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪರಂ ಪವನನಾಶನಾಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

ಚಿಲಿಚೀಮಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್| |೬೭|

ಸ೦-ಚಿಲಿಚೀಮಸಂಜ್ಞೋ ಮತ್ಸ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಕರಃ|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| ಲಾವರೋಹಿತಗೋಧೈಣಾಃ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ವರ್ಗೇ ವರಾಃ ಪರಮ್||೬೭||

ಸ೦-ಲಾವಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ವವರ್ಗೇಷು ವರತರಾಃ| ತತ್ರ ಲಾವೋ-ವಿಷ್ಕಿರೇಷ್ವತಿಶ್ರೇಷ್ಠಃ, ರೋಹಿತೋ-ಮತ್ಸ್ಯೇಷು| ಸ ಹಿ ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಚಾರೀ ಆಕಾಶಪ್ಲವನಶ್ಚ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಚಾರಿತ್ವಾದಾಕಾಶಪ್ಲವನೇನ ಚ| ರೋಹಿತಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಮ್" ಇತಿ| ಗೋಧಾ ಚ-ಬಿಲೇಶಯೇಷು ವರಾ| ಏಣೋ-ಮೃಗೇಷ್ವಿತಿ|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

ಮಾಂಸಂ ಸದ್ಯೋಹತಂ ಶುದ್ಧಂ ವಯಃಸ್ಥಂ ಚ ಭಜೇತ್| |೬೮|

ಸ೦-ಮಾಂಸಂ ಸದ್ಯೋಹತಂ ಭಜೇತ್, ಸದ್ಯೋಹತಸ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶುದ್ಧಂ-ಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥ್ಯಾದಿರಹಿತಮ್| ತಥಾ, ವಯಸಿ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ವಯಃಸ್ಥಮ್,- ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಂ ಮಾಂಸಂ ವಯಃಸ್ಥಮೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ವಯಃಸ್ಥಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೋಭನಂ ತರುಣಂ ವಯ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ಯೂನಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಮಾಂಸಂ ಭಜೇತ್, ನ ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಿತಿ|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

ತ್ಯಜೇತ್| ಮೃತಂ ಕೃಶಂ ಭೃಶಂ ಮೇದ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿವಾರಿವಿಷೈರ್ಹತಮ್||೬೮||

ಸ೦-ಮೃತಂ-ಸ್ವಯಂ ಮೃತಂ ನ ಭಜೇತ್, ಅವಿಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಿನಾಮೃತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯನ್ಮಾಂಸಂ ತತ್ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಶಂ-ದುರ್ಬಲಂ ನ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಭೃಶಂ ಮೇದ್ಯಂ-ಅತಿಮೇದುರಂ ಮಾಸಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧಿನಾ-ವಿಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪೇಣ ಹತಸ್ಯ, ವಾರಿಣಾ ವಿಷೇಣ ಚ ಹತಸ್ಯ, ನಿರ್ಜೀವೀಕೃತಸ್ಯ, ಯನ್ಮಾಂಸಂ ತತ್ತ್ಯಜೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ,ಅ.೭) ಹಂಸಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಹಂಸಃ ಸ್ವರಕರಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಿನ್ಮಧುರೋ ಹಿಮಃ| ಕುಲೀರಃ ಪರಮಂ ವೃಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ಗುರುಃ|| ಗೋಧಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ ವಿಷಂ ಮೂಷಕಃ ಶುಕ್ರವರ್ಧನಃ| ಗುರುಣ್ಯಣ್ಡಾನಿ ಬಾಲಾನಾಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಲಮ್|| ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಸ್ನಾಯುಭೂಯಿಷ್ಠಮಬಲ್ಯಂ ಗುರು ದೋಷಲಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

ಪುಂಸ್ತ್ರಿಯೋಃ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಾರ್ಧೇ ಗುರುಣೀ, ಗರ್ಭಿಣೀ ಗುರುಃ| ಲಘುರ್ಯೋಷಿಚ್ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸು, ವಿಹಙ್ಗೇಷು ಪುನಃ ಪುಮಾನ್||೬೯|| ಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧೋರುಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ಕಟ್ಯಾಃ ಸಕ್ಥ್ನೋಶ್ಚ ಗೌರವಮ್| ತಥಾಽಽಮಪಕ್ವಾಶಯಯೋರ್ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||೭೦|| ಶೋಣಿತಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚ ಧಾತೂನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಮ್| ಮಾಂಸಾದ್ಗರೀಯೋ ವೃಷಣಮೇಢ್ರವೃಕ್ಕಯಕೃದ್ಗುದಮ್||೭೧|| ಇತಿ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ||೩||

ಸ೦-ಪುಂಸ್ತ್ರಿಯೋಃ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಾರ್ಧೇ ಯಥಾಸಂಖ್ಯಂ ಗುರುಣೀ| ಪೂರ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಚಂ ಚ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚೇ, ತಯೋರರ್ಧೇ| ಪುಂಸಃ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಂ ಗುರು, ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪಶ್ಚಾರ್ಧಂ ಗುರ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗರ್ಭಿಣೀ ಗುರುಃ-ಗರ್ಭಿಣೀಮಾಂಸಂ ಗುರು| ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಚತುಷ್ಪಾದಃ, ತೇಷು ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸು-ಗವಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸ್ತ್ರೀ ಲಘುಃ| ಚತುಷ್ಪಾದಿತಿ "ಸಂಖ್ಯಾಸು ಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತ್ಯನ್ತಲೋಪಃ| ವಿಹಙ್ಗೇಷು-ದ್ವಿಜೇಷು ತು, ಪುಮಾನ್ ಲಘುಃ| ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರುತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಏವಂ ಸಕ್ಥ್ಯಾದಿಮಾಂಸೇಭ್ಯಃ ಶಿರೋಮಾಂಸಂ ಗುರುತಮಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಯೋಶ್ಚ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರುತ್ವನಿರ್ದೇಶಃ| ತೇನ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಾಮಾಶಯೋ ಗುರುಃ| ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗುರುತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ತೇನ ಲೋಹಿತಾನ್ಮಾಂಸಂ ಗುರು, ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| "ಮಾಂಸಾದ್ಗರೀಯೋ ವೃಷಣಮೇಢ್ರವೃಕ್ಕಯಕೃದ್ಗುದಮ್|" ಇತ್ಯತ್ರಾಽಪ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತೇನ ಮಾಂಸಾದ್ಗುರುತರೋ ವೃಷಣಃ ತಸ್ಮಾನ್ಮೇಢ್ರಃ, ಯಾವತ್ಸರ್ವಗರಿಷ್ಠಂ ಗುದಂ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ| ಇತಿ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ| ಮಾಂಸವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಶಕವರ್ಗೋ ನಿಗದ್ಯತೇ--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

ಅಥ ಶಾಕವರ್ಗಃ| ಶಾಕಂ ಪಾಠಾಶಠೀಸೂಷಾಸುನಿಷಣ್ಣಸತೀನಜಮ್| ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಲಘು ಗ್ರಾಹಿ ಸರಾಜಕ್ಷವವಾಸ್ತುಕಮ್||೭೨||

ಸ೦-ಪಾಠಾದಿಜಂ ಶಾಕಂ ತ್ರಿದೋಷಹರಂ ಲಘು ಗ್ರಾಹಿ ಚ| ತದ್ವತ್ ರಾಜಕ್ಷವಕವಾಸ್ತುಕೇ|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

ಸುನಿಷಣ್ಣೋಽಗ್ನಿಕೃದ್ವೃಷ್ಯಸ್ತೇಷು| |೭೩|

ಸ೦-ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸುನಿಷಣ್ಣಃ-ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯೋ, ಜಲಮಧ್ಯೇ ಭವತಿ| ಪತ್ರೈಶ್ಚಾಙ್ಗೇರೀತುಲ್ಯೋಽಗ್ನಿಕರೋ ವೃಷ್ಯಃ|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

ರಾಜಕ್ಷವಃ ಪರಮ್| ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಘ್ನಃ|೭೩|

ಸ೦-ರಾಜಕ್ಷವಃ-ಕ್ಷುದ್ವಿಬೋಧನೋ ರಾಜಶಾಕಾಖ್ಯಃ, ಪರಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ, ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಘ್ನಃ|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| ವರ್ಚೋಭೇದಿ ತು ವಾಸ್ತುಕಮ್||೭೩||

ಸ೦-ವಾಸ್ತುಕಂ ತು-ಪುನಃ ರಕ್ತವಾಸ್ತುಕಾಖ್ಯಂ, ವರ್ಚೋಭೇದಿ-ಪುರೀಷಸ್ಯ ಭೇದನಮ್|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

ಹನ್ತಿ ದೋಷತ್ರಯಂ ಕುಷ್ಠಂ ವೃಷ್ಯಾ ಸೋಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ| ಕಾಕಮಾಚೀ ಸರಾ ಸ್ವರ್ಯಾ|೭೪|

ಸ೦-ಕಾಕಮಾಚೀಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ, ಕುಷ್ಠನಾಶಿನೀ, ಬೃಷ್ಯಾ, ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಾ, ಸರಾ-ಭೇದಿನೀ, ಸ್ವರಹಿತಾ ಚ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸಂವಾಹಕತ್ವೇನ ಚ ರಸಾಯನಸದೃಶೀ|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| ಚಾಙ್ಗೇರ್ಯಮ್ಲಾಽಗ್ನಿದೀಪನೀ||೭೪|| ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋಽನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಹಿತೋಷ್ಣಾ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಲಘುಃ| |೭೫|

ಸ೦-ಚಾಙ್ಗೇರೀ-ಕ್ಷುದ್ರಾಮ್ಲಿಕಾ, ಅಮ್ಲಾ, ಅಗ್ನಿದೀಪನೀ, ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಿಷು ಹಿತಾ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಣೀ, ಲಘ್ವೀ ಚ|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| ಪಟೋಲಸಪ್ತಲಾರಿಷ್ಟಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾವಲ್ಗುಜಾಽಮೃತಾಃ||೭೫|| ವೇತ್ರಾಗ್ರಬೃಹತೀವಾಸಾಕುತಿಲೀತಿಲಪರ್ಣಿಕಾಃ| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀಕರ್ಕೋಟಕಾರವೇಲ್ಲಕಪರ್ಪಟಾಃ||೭೬|| ನಾಡೀಕಲಾಯಗೋಜಿಹ್ವಾವಾರ್ತಾಕಂ ವನತಿಕ್ತಕಮ್| ಕರೀರಂ ಕುಲಕಂ ನನ್ದೀ ಕುಚೈಲಾ ಶಕುಲಾದನೀ||೭೭|| ಕಟಿಲ್ಲಂ ಕೇಮ್ಬುಕಂ ಶೀತಂ ಸಕೋಶಾತಕಕರ್ಕಶಮ್| ತಿಕ್ತಂ ಪಾಕೇ ಕಟು ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್||೭೮||

ಸ೦-ಪಟೋಲಾದೀನಿ ಕರ್ಕಶಾನ್ತಾನ್ಯಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಶೀತವಿರ್ಯಾಣಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ಪಾಕೇ ಕಟೂನಿ ಗ್ರಾಹೀಣಿ ವಾತಲಾನಿ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಾನಿ ಚ| ಸಪ್ತಲಾ-ಸಾತಲಾ| ಅರಿಷ್ಟೋ-ನಿಮ್ಬಃ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ-ಅಙ್ಗಾರವಲ್ಲಿಕಾ| ಅವಲ್ಗುಜೋ-ಬಾಕುಚೀ| ಅಮೃತಾ-ಗುಡೂಚೀ| ವೇತ್ರೋ-ವಂಶಸದೃಶಃ, ತಸ್ಯಾಗ್ರಮ್| ವಾಸಾ-ವೃಷಃ| ಕುತಿಲೀ-ಸೂಕ್ಷ್ಮತಿಲಜಾತಿಃ| ತಿಲಪರ್ಣೀ-ಬದರಕಃ| ಮಣ್ಡುಕಪರ್ಣೀಂ-ಮಣ್ಡೂಕೀ, ಆದಿತ್ಯವಲ್ಲೀ| ಕರ್ಕೋಟಕಾರವೇಲ್ಲಕೇಪುನಃ ಪ್ರಥಿತೇ ಏವ| ಪರ್ಪಟಃ-ಶೀತಪ್ರಿಯಾಖ್ಯಃ| ನಾಡೀಕಲಾಯಂ-ಸಕುಲಾಕ್ಷಕಃ ಸುವರ್ಚಲಾಭೇದಃ| ಗೋಜಿಹ್ವಾ-ಗೋಧೂಮಿಕಾ, "ಗೋಧೂಮಿಕಾ ತು ಗೋಜಿಹ್ವಾ ಗೋಜೀ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಮೂಲಿಕಾ|" ವನತಿಕ್ತಕಂ-ವತ್ಸಕಃ| ಕುಲಕಂ-ಕಾಕತಿನ್ದುಕಃ| ನನ್ದೀ-ಜಯವೃಕ್ಷಶ್ಚಶಬ್ದಿತಃ| ಕುಚೈಲಾ-ಪಾಠಾ| ಶಕುಲಾದನೀ-ಕಟುಕಾ| ಕಟಿಲ್ಲಂ-ದೀರ್ಘಪತ್ರಾ ವರ್ಷಾಭೂಃ| ಕೋಶಾತಕೋಘಣ್ಟೋಲಿಃ| ಕರ್ಕಶಃ-ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

ಹೃದ್ಯಂ ಪಟೋಲಂ ಕೃಮಿನುತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್| |೭೯|

ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನುಕ್ತ್ವಾ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ಗುಣಕರ್ಮವಿಶೇಷಮಾಹ- ಸ೦-ಪಟೋಲಂ ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಮುನಿನಾ (?) ತು ತ್ರಿದೋಷಶಮನತ್ವಮುಕ್ತಮ್-"ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಲ್ಲೀ ಚಾಸ್ಯ ಕಫಾಪಹಾ| ಫಲಂ ತ್ರಿದೋಷಶಮನಂ ಮೂಲಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| ಪಿತ್ತಲಂ ದೀಪನಂ ಭೇದಿ ವಾತಘ್ನಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್||೭೯||

ಸ೦-ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ,-ಸ್ಥೂಲಬೃಹತೀ-ಮಹೋಟಿಕಾಖ್ಯಾ, ಕ್ಷುದ್ರಬೃಹತೀ-ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಖ್ಯಾ| ತದೇತದುಭಯಂ ಪಿತ್ತಕರಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಶಕೃದಾದೀನಾಂ ಭೇದನಂ ವಾತಘ್ನಂ ಚ|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

ವೃಷಂ ತು ವಮಿಕಾಸಘ್ನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಂ ಪರಮ್| |೮೦|

ಸ೦-ವೃಷಂ ಛರ್ದಿಕಾಸೌ ಹನ್ತಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಜಯತಿ|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| ಕಾರವೇಲ್ಲಂ ಸಕಟುಕಂ ದೀಪನಂ ಕಫಜಿತ್ಪರಮ್||೮೦||

ಸ೦-ಕಾರವೇಲ್ಲಮೀಷದ್ರಸೇ ಕಟುಕಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಮತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮ್|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

ವಾರ್ತಾಕಂ ಕಟು ತಿಕ್ತೋಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಸಕ್ಷಾರಮಗ್ನಿಜನನಂ ಹೃದ್ಯಂ ರುಚ್ಯಮಪಿತ್ತಲಮ್||೮೧||

ಸ೦-ವಾರ್ತಾಕಂ ರಸೇ ಕಟು ತಿಕ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಮಧುರಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮ್| ಸಹ ಕ್ಷಾರೇಣ ವರ್ತತೇ ಸಕ್ಷಾರಂ,-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರತ್ವಯುಕ್ತಮ್| ಅಗ್ನಿಜನನಮ್| ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್| ರುಚ್ಯಂ-ರುಚಿಕೃತ್| ಅಪಿತ್ತಲಂ-ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಸಹ ಕ್ಷಾರೇಣ ವರ್ತತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯೇವಂ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯಾವತಾ ಕ್ಷಾರೋ ದ್ರವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಕ್ಷರಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಹ ವರ್ತತೇ| ತಥಾ ಚ ಗುಣಾನಾಮೇವಾಯಂ ಧರ್ಮೋ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ನಾಮ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯಯುಕ್ತಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಅತ್ರಾಽಽಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಕ್ಷಾರಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕ್ಷಾರಧರ್ಮ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ ವಿಸ್ರಾವಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಃ| ಯದ್ವಶಾತ್ ಸಕ್ಷಾರಮಿತಿ ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

ಕರೀರಮಾಧ್ಮಾನಕರಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ತಿಕ್ತಕಮ್| |೮೨|

ಸ೦-ಕರೀರಂ-ಗೂಢಪತ್ರಾಖ್ಯಮ್, ಆಧ್ಮಾನಕರಂ ರಸೇ ಕಷಾಯಮಧುರತಿಕ್ತಕಮ್|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| ಕೋಶಾತಕಾವಲ್ಗುಜಕೌ ಭೇದಿನಾವಗ್ನಿದೀಪನೌ||೮೨||

ಸ೦-ಕೋಶಾತಕಾವಲ್ಗುಜಕೌ ಭೇದಿನಾವಗ್ನಿದೀಪನೌ ಚ| ಅನಯೋಶ್ಚ ಪಿತ್ತಕಾರಿತ್ವಂ ವಾತಕಫಘ್ನತ್ವಂ ಚ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ಪ್ರಾಯೇಣ ಯದುಷ್ಣಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಂ, ತತ್ಪಿತ್ತಲಂ ವಾತಕಫಹರಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚಾಹ ಮುನಿಃ(?)-"ಕಫವಾತನುದವಲ್ಗುಜಃ" ಇತಿ| ತದೇವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೌಚಿತ್ಯೇನ ದೋಷಕರತ್ವಾದಿ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ಚಾನ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸತರೂಢಂ ಕದಮ್ಬಂ ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹಿಮಂ ಗುರು| ಕುಮಾರಜೀವಲೋಣಿಕಾ ನಲಿನೀ ಚುಚುಪರ್ಣಿಕಾ|| ಸ್ವಾದು ರೂಕ್ಷಂ ಸಲವಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು| ಶ್ಯಾಮಾಶಾಲ್ಮಲಿಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಞ್ಜೀಕರ್ಣಿಕಯೂಥಿಕಾಃ| ವೃಕ್ಷಾದನೀಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಬಿಮ್ಬೀತನಿಕವೃಕ್ಷಕಾಃ| ರೋಧ್ರಃ ಶಣಃ ಕರ್ಬುದಾರಃ ಸಶೇಲುರ್ವೃಷಮೂಷಿಕಾ|| ಭಲ್ಲಾತಕಃ ಕೋವಿದಾರಃ ಕಮಲೋತ್ಪಲಕಿಂಶುಕಮ್| ಪಟೋಲಾದಿಗುಣಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಂ ಪಿತ್ತಜಿತ್ಪರಮ್|| ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಭಣ್ಡೀ ಪರ್ವಿಣೀ ಪರ್ವಪುಷ್ಪಿಕಾ| ಲಘುರುಷ್ಣಾ ಸರಾ ತಿಕ್ತಾಸೋರುಬೂಕಾ ಚ ಲಾಙ್ಗಲೀ| ವಾತಲೌ ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲಭೇದಿನೌ ತಿಲವೇತಸೌ| ವಿಶ್ವರಾಸ್ನಾಬಲಾಶಾಕಂ ವಾತಘ್ನಮತಿಸಾರನುತ್|| ವಾತಂ ವತ್ಸಾದನೀ ಹನ್ಯಾತ್ಕಫಂ ಕಣ್ಡೀರಚಿತ್ರಕೌ|" ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ಚಾನ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೦೨)-"ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಪದ್ಮಾದಿಪಲ್ಲವಾಃ| ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ತಮ್ಭನಾಃ ಶೀತಾ ಹಿತಾಃ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸುಶ್ರುತೇ ಗದಿತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೮೨)-"ಕರೀರಕುಸುಮಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಲಘು| ಆಗಸ್ತ್ಯಂ ನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಂ ನಕ್ತಾನ್ಧಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|| ಚಾತುರ್ಥಕಜ್ವರಹರಂ ನಸ್ಯಯೋಗೇನ ಶೀಲಿತಮ್| ರಾಜವೃಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಮ್ಬಸ್ಯ ಶಿಗ್ರೋಃ ಸಿಂಹಮುಖಸ್ಯ ಚ|| ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಕುಷ್ಠಘ್ನಂ ಕುಟಜಸ್ಯ ಚ| ಶ್ರೇಯಸೀ ತಿಲಪರ್ಣೀ ಚ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ಚ ವಾತನುತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

ತಣ್ಡುಲೀಯೋ ಹಿಮೋ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ಲಘುಃ| ಮದಪಿತ್ತವಿಷಾಸ್ರಘ್ನಃ|೮೩|

ಸ೦-ತಣ್ಡುಲೀಯೋ-ಮಣ್ಡೀರಕಾಖ್ಯಃ, ಶೀತವೀರ್ಯೋ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ಲಘುರ್ಮದಾದಿನಾಶನಶ್ಚ|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

ಮುಞ್ಜಾತಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್||೮೩|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಗುರು ಸ್ವಾದು ಬೃಂಹಣಂ ಶುಕ್ರಕೃತ್ಪರಮ್| |೮೪|

ಸ೦-ಮುಞ್ಜಾತಂ ವಾತಪಿತ್ತಹೃತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುತಮತಿಶುಕ್ರಕೃಚ್ಚ|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| ಗುರ್ವೀ ಸರಾ ತು ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ|೮೪|

ಸ೦-ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಗುರ್ವೀ| ತಥಾ, ಸರಾ-ಶಕೃದಾದಿಭೇದಿನೀ| ತುಶಬ್ದಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಲಹಿಮಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಭೇದಿನೀ ಹಿಮಾ|" ಇತಿ|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| ಮದಘ್ನೀ ಚಾಪ್ಯುಪೋದಕಾ||೮೪||

ಸ೦-ಉಪೋದಕಾ ಮದನಾಶಿನೀ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಗುರ್ವೀ ಸರಾ ಚ| ಉಪೋದಕಾ-ಮಯಾಲೀ, ಖಣ್ಡಪಾಲಙ್ಕ್ಯೇತಿ ಪ್ರಥಿತಾ|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾವತ್ಸ್ಮೃತಶ್ಚಞ್ಚುಃ ಸ ತು ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್ಮಕಃ| |೮೫|

ಸ೦-ಚಞ್ಚುಃ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಸದೃಶೋ ಗುಣೈಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸ ಪುನಶ್ಚಞ್ಚುಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್ಮಕೋ-ನ ಭೇದೀ|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| ವಿದಾರೀ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನೀ ಮೂತ್ರಲಾ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಾ||೮೫|| ಜೀವನೀ ಬೃಂಹಣೀ ಕಣ್ಠ್ಯಾ ಗುರ್ವೀ ವೃಷ್ಯಾ ರಸಾಯನಮ್| |೮೬|

ಸ೦-ವಿದಾರೀ-ಶೃಗಾಲಿಕಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಮೂತ್ರಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ರಸಾಯನಂ ಚ| ಕನ್ದಸ್ಯೈವಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೧೭)-"ಜೀವನೋ ಬೃಂಹಣೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯಃ ಶಸ್ತೋ ರಸಾಯನಮ್| ವಿದಾರಿಕನ್ದಃ ಕಣ್ಠ್ಯಶ್ಚ ಮೂತ್ರಲಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ಸರ್ವದೋಷಘ್ನೀ ಜೀವನ್ತೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ||೮೬||

ಸ೦-ಜೀವನ್ತೀ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ| ಯಾ ಮಧುಱ್ರಾ ಸಾ ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಚ| ಯಾ ತ್ವಮಧುರಾ ಸಾ ಏಭಿರ್ಗುಣೈಃ ಕಿಞ್ಚಿದೂನಾ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ಸರ್ವದೋಷಘ್ನೀ ಜೀವನ್ತೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ| ಶಾಕಾನಾಂ ಪ್ರವರಾ, ನ್ಯೂನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ತು||" ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ತು ಜೀವನ್ತ್ಯಾಃ ಶತಾವರ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರತ್ವಮಗಾದಿ| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ (ಚ,ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೦೪)-"ಭಣ್ಡೀಶತಾವರೀಶಾಕಂ ಬಲಾಜೀವನ್ತಿಜಂ ಚ ಯತ್| ಪರ್ವಣ್ಯಾಃ ಪರ್ವಪುಷ್ಪ್ಯಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡತುಮ್ಬಕಾಲಿಙ್ಗಕರ್ಕಾರ್ವೇರ್ವಾರುತಿಣ್ಡಿಶಮ್| ತಥಾ ತ್ರಪುಸಚೀನಾಕಚಿರ್ಭಟಂ ಕಫವಾತಕೃತ್||೮೭|| ಭೇದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಗುರು| |೮೮|

ಸ೦-ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿಕಂ ಕಫವಾತಕೃತ್ ಭೇದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಗುರು ಚ|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

ಅತ್ರ ವಿಷೇಶಮಾಹ | ವಲ್ಲೀಫಲಾನಾಂ ಪ್ರವರಂ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್||೮೮|| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರಂ ವೃಷ್ಯಮ್| |೮೯|

ಸ೦-ವಲ್ಲೀಫಲಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ-ಪುಷ್ಪಫಲಸಂಜ್ಞ ವರಮ್| ತಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚ|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

ತ್ರಪುಸಂ ತ್ವತಿಮೂತ್ರಲಮ್| |೮೯|

ಸ೦-ತ್ರಪುಸಂ ಪುನರತಿಶಯೇನ ಮೂತ್ರಲಮ್|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| ತುಮ್ಬಂ ರೂಕ್ಷತರಂ ಗ್ರಾಹಿ ಕಾಲಿಙ್ಗೈರ್ವಾರುಚಿರ್ಭಟಮ್||೮೯|| ಬಾಲಂ ಪಿತ್ತಹರಂ ಶೀತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪಕ್ವಮತೋಽನ್ಯಥಾ| |೯೦|

ಸ೦- ತುಮ್ಬಂ-ಅಲಾಬುಸಂಜ್ಞಂ ರೂಕ್ಷತರಮ್| ಏರ್ವಾರುಕಾದ್ಯಪಿ ರೂಕ್ಷಮ್, ತುಮ್ಬಂ ತ್ವತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಗ್ರಾಹಿ| ಪೂರ್ವಾಣಿ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣೋಕ್ತ್ಯಾ ಭೇದೀನ್ಯೇವ| ಚರಕಮುನಿಮತಾನುಸಾರಿಣಸ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ,-ತುಮ್ಬಂ ರೂಕ್ಷತರಮ್, ಕಾಲಿಙ್ಗೈರ್ವಾರುಚಿರ್ಭಟಂ ಗ್ರಾಹೀತಿ| ಕಾಲಿಙ್ಗಂ- ಕರ್ಚರಮ್| ಏರ್ವಾರುಃ-ಕರ್ಕಟಿಕಾ| ಚಿರ್ಭಟಂ-ಡಙ್ಗರಮ್, ಮಾಲವೇಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್, ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಜಾಲನ್ಧರಾದಿಷು| ಏತಚ್ಚ ಬಾಲಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣರಸಾದಿ, ಪಿತ್ತಹರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ| ಅತೋ-ಬಾಲಾದ್ವಿಪರೀತಮ್, ಪಕ್ವಂ ಪಿತ್ತಕರಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೧೮)-" ನೀಲಂ ಯತ್ತ್ರಪುಸಂ ಬಾಲಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಹರಂ ಮತಮ್| ತತ್ಪಾಣ್ಡು ಕಫಕೃಜ್ಜೀರ್ಣಮಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಂ ತು ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೯೦|| ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ಹೃದ್ಯಮಷ್ಠೀಲಾಽನಾಹನುಲ್ಲಘು| |೯೧|

ಸ೦-ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಂ-ಕರ್ಚರಮ್, ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಚ| ರುಚಿಕರಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃತ್ ಹೃದ್ಯಮ್, ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾನಾಹಂ ಚ ಹನ್ತಿ, ಲಘು ಚ|| "ಘನೋಽಷ್ಠೀಲೋಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಷ್ಟೀಲೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ|" ಇತಿ (ಹೃ. ನಿ. ಹ. ೧೧|೬೦) ಅಷ್ಠೀಲಾಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ " ಇತಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೧೧|೫೯) ಆನಾಹಲಕ್ಷಮ್|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| ಮೃಣಾಲಬಿಸಶಾಲೂಕಕುಮುದೋತ್ಪಲಕನ್ದಕಮ್||೯೧|| ನನ್ದೀಮಾಷಕಕೇಲೂಟಶೃಙ್ಗಾಟಕಕಸೇರುಕಮ್| ಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಂ ಕಲೋಡ್ಯಂ ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹಿಮಂ ಗುರು||೯೨||

ಸ೦-ಮೃಣಾಲಾದಿ ರೂಕ್ಷಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಗುರು ಚ| ಮೃಣಾಲಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,-ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ| ತತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಮೃಣಾಲಮ್, ಇತರತ್-ಬಿಸಮ್| ಶಾಲೂಕಂ-ಪದ್ಮಮೂಲಮ್| ಕುಮುದಕನ್ದಮ್| ಕುಮುದಂ-ಶಶಿಪ್ರಿಯಮ್| ಉತ್ಪಲಕನ್ದಕಂ-ರಕ್ತೋತ್ಪಲಕನ್ದಮ್| ನನ್ದೀ-ತುಣ್ಡೇರಿಕಾ| ಮಾಷಕೋ-ವಾಸ್ತುಲಃ| ಕೇಲೂಟಂ-ಕಿಸ್ಮಕಸಂಜ್ಞಮುದುಮ್ಬರಭೇದಃ| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಂ-ತ್ರಿಕೋಣಾಕೃತಿ ಜಲೋದ್ಭವಂ ಕನ್ದಮ್| ಕಸೇರುಕಂ-ಮಾಗಧಮ್| ಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಂ-ತಮೇದಮ್| ಕಲೋಡ್ಯಂ-ಪದ್ಮಬೀಜಮ್|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

ಕಲಮ್ಬನಾಲಿಕಾಮಾರ್ಷಕುಟಿಞ್ಜರಕುತುಮ್ಬಕಮ್| ಚಿಲ್ಲೀಲಟ್ವಾಕಲೋಣೀಕಾಕುರೂಟಕಗವೇಧುಕಮ್||೯೩|| ಜೀವನ್ತಝುಞ್ಝ್ವೇಡಗಜಯವಶಾಕಸುವರ್ಚಲಾಃ| ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ತಥಾ ಸೂಪ್ಯಾನಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್||೯೪|| ಸ್ವಾದು ರೂಕ್ಷಂ ಸಲವಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು| ಶೀತಲಂ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ||೯೫|| ಸ್ವಿನ್ನಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಂ ಸ್ನೇಹಾಢ್ಯಂ ನಾತಿದೋಷಲಮ್| |೯೬|

ಸ೦-ಕಲಮ್ಬಾದಿಕಂ ಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲವಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು ಚ| ಶೀತವಿರ್ಯಂ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಂ ಚ| ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಸೃಜತಿ-ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪತಿ| ಬಿಷ್ಟಭ್ಯ-ಉದರಪ್ರದೇಶೇ ಪಿಣ್ಡೀಭೂಯ, ಜೀರ್ಯತಿ-ಪರಿಣಮತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ನೈವಂಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕಲಮ್ಬಂ-ಕದಮ್ಬಃ| ನಾಲಿಕಾ-ದೀರ್ಘನಾಲರೂಪಾ ಕಲಮ್ಬುಸಂಜ್ಞಾ| ಮಾರ್ಷೋ-ಗನ್ಧಾರಿಕಾ| ಕುಟಿಞ್ಜರಂ-ತಾಮ್ರಮೂಲಕಮ್| ಕುತುಮ್ಬಕೋ-ದ್ರೋಣಪುಷ್ಪೀ| ಚಿಲ್ಲೀ-ಪೃಥುಪತ್ರಂ ಯವಶಾಕಂ ಕುನಾಮಸಂಜ್ಞಮ್| ಲಟ್ವಾಕೋ-ಗುಗ್ಗುಲುಶಾಕಮ್| ಲೋಣೀಕಾ-ಲೋಣಾರಃ| ಕುರುಟಕಃ-ಸ್ಥಿತಿವಾರಕಃ| ಗವೇಧುಕಂ-ತೃಣಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ| ಜೀವನ್ತೋ-ಬೃಹದ್ಗಾನ್ಧಾರಮ್| ಝುಞ್ಝುಃ-ಝುಞ್ಝುರುಕಃ| ಏಡಗಜಃ-ಪ್ರಪುನ್ನಾಟಃ| ಯವಶಾಕಂ-ಹ್ನಸ್ವಪತ್ರಾ ಚಿಲ್ಲೀ| ಸುವರ್ಚಲಾ-ರವಿಭಕ್ತಾ| ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ-ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರಕ್ತಾಲುಕಮಧುಕಾಲುಕಾದಿಭೇದೇನ| ಸೂಪ್ಯಾನಿ-ಮುದ್ಗರಾಜಮಾಷಾದಿಪತ್ರಾಣೀ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾ| ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಮತಿಬಹುಸ್ನೇಹಂ ಚ ನಾತ್ಯಪಥ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ(?)ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸಂಸ್ಕೃತಂ ವೇಸವಾರೇಣ ಸಸ್ನೇಹಂ ಶಾಕಮಿಷ್ಯತೇ| ರಾಜಿಕಾಸಕ್ತುಭಕ್ತಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಂ ಚಾನುವರ್ತತೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| ಲಘುಪತ್ರಾ ತು ಯಾ ಚಿಲ್ಲೀ ಸಾ ವಾಸ್ತುಕಸಮಾ ಮತಾ||೯೬||

ಸ೦-ಲಘುಪತ್ರಾ ಯಾ ಚಿಲ್ಲೀ-ಯವಶಾಕವಿಶೇಷಃ, ಸಾ ತು ವಾಸ್ತುಕಸಮಾ ಗುಣೈರ್ಮತಾ|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

ತರ್ಕಾರೀವರುಣಂ ಸ್ವಾದು ಸತಿಕ್ತಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| |೯೭|

ಸ೦-ತರ್ಕಾರೀ-ಅರಣಿಕಾ, ವರುಣಃ-ತಮಾಲಃ, ಸಮಾಹಾರೇಣ ತಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತತ್ಸ್ವಾದು ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಚ|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| ವರ್ಷಾಭ್ವೌ ಕಾಲಶಾಕಂ ಚ ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಟುತಿಕ್ತಕಮ್||೯೭|| ದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ಹನ್ತಿ ಗರಶೋಫಕಫಾನಿಲಾನ್| |೯೮|

ಸ೦-ವರ್ಷಾಭ್ವೌ-ಪುನರ್ನವೇ, ತಥಾ ಕಾಲಶಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರಂ ರಸೇ ಚ ಕಟುತಿಕ್ತಂ ವಹ್ನಿದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ಗರಾದೀಂಶ್ಚ ಹರತಿ| ಕಠಿಲ್ಲೋಽಪಿ ವರ್ಷಾಭೂಃ ಸ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಗುಣಃ| ತಥಾ ಚ ನಿಘಣ್ಟುಃ (ಧನ್ವನ್ತರೀಯಃ ವರ್ಗಃ ೧|೨೭೪)-"ಪುನರ್ನವಾ ವಿಶಾಖಶ್ಚ ಕಠಿಲ್ಲಃ ಶಶಿವಾಟಿಕಾ| ವೃಶ್ಚೀರಃ ಕ್ಷುದ್ರವರ್ಷಾಭೂರ್ದೀರ್ಘಪತ್ರಃ ಕಠಿಲ್ಲಕಃ|| ಪುನರ್ನವೋಽಪರಃ ಕ್ರೂರಃ ಸದ್ಯೋ ಮಣ್ಡಲಪತ್ರಕಃ| ಶ್ವೇತಮೂಲೋ ವರ್ಷಕೇತುರ್ಮಹಾವರ್ಷಾಭುರುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| ದೀಪನಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಶ್ಚಿರಿಬಿಲ್ವಾಙ್ಕುರಾಃ ಸರಾಃ||೯೮||

ಸ೦-ಚಿರಿಬಿಲ್ವಃ-ಪೂತಿಕರಞ್ಜಃ, ತಸ್ಯಾಙ್ಕುರಾ ವಹ್ನಿದೀಪನಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಃ ಸರಾಶ್ಚ|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

ಶತಾವರ್ಯಙ್ಕುರಾಸ್ತಿಕ್ತಾ ವೃಷ್ಯಾ ದೋಷತ್ರಯಾಪಹಾಃ| |೯೯|

ಸ೦-ಶತಾವರ್ಯಾ ಅಙ್ಕುರಾಃ-ಪ್ರರೋಹಾಃ, ತಿಕ್ತರಸಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಶುಕ್ರಕೃತಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಾಶ್ಚ|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| ರೂಕ್ಷೋ ವಂಶಕರೀರಸ್ತು ವಿದಾಹೀ ವಾತಪಿತ್ತಲಃ||೯೯||

ಸ೦-ವಂಶಕರೀರೋ-ವಂಶಾಙ್ಕುರೋ, ರೂಕ್ಷೋ ವಿದಾಹೀ ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ್|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

ಪತ್ತೂರೋ ದೀಪನಸ್ತಿಕ್ತಃ ಪ್ಲೀಹಾರ್ಶಃಕಫವಾತಜಿತ್| |೧೦೦|

ಸ೦-ಪತ್ತುರೋ ದೀಪನಸ್ತಿಕ್ತರಸಃ ಪ್ಲೀಹಾದಿಜಿತ್| ಪತ್ತೂರೋ-ಮತ್ಸ್ಯಾಕ್ಷಕಃ|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| ಕೃಮಿಕಾಸಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಾನ್ ಕಾಸಮರ್ದೋ ಜಯೇತ್ಸರಃ||೧೦೦||

ಸ೦-ಕಾಸಮರ್ದಃ ಸರಃ ಕೃಮ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ ನಾಶಯತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಾಲಿನ್ಯೇನಾರ್ದ್ರತ್ವಮ್|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮಮ್ಲಂ ಕೌಸುಮ್ಭಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಮ್| |೧೦೧|

ಸ೦-ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕಂ ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮಮ್ಲಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕೃತ್ಸರಂ ಚ|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| ಗುರೂಷ್ಣಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್||೧೦೧||

ಸ೦-ಸಾರ್ಷಪಂ ಶಾಕಂ ಗುರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ವಿಶಂ-ಶಕೃತ್, ಮೂತ್ರಂ ಚ ಬಧ್ನಾತಿ| ತ್ರಿದೋಷಕೃಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭) ಸಕ್ಷಾರತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ-"ಸಕ್ಷಾರಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಚ ಗುರು ಸಾರ್ಷಪಮ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೩೮ ಟೀಕಾ)-"ಕಫಘ್ನಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ಶಾಕಮಾಸುರಂ ಶಾಕಮೇವ ಚ|" ಇತಿ|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

ಯದ್ಬಾಲಮವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರಂ ಸತಿಕ್ತಕಮ್| ತನ್ಮೂಲಕಂ ದೋಷಹರಂ ಲಘು ಸೋಷ್ಣಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ||೧೦೨|| ಗುಲ್ಮಕಾಸಕ್ಷಯಶ್ವಾಸವ್ರಣನೇತ್ರಗಲಾಮಯಾನ್| ಸ್ವರಾಗ್ನಿಸಾದೋದಾವರ್ತಪೀನಸಾಂಶ್ಚ|೧೦೩|

ಸ೦-ಯನ್ಮೂಲಕಂ ಬಾಲಂ, ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ-ಅಸ್ಫುಟಾಸ್ವಾದಮ್, ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರಂ-ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಗುಣಯುಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯತೋಽನುಮೀಯಮಾನಮ್, ತಥಾ ಸತಿಕ್ತಂ-ಈಷತ್ತಿಕ್ತಕಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದುದ್ವೇಜಕಮ್, ತನ್ಮೂಲಕಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಹರಂ-ದೋಷಹರಮ್, ನಾನ್ಯಾವಸ್ಥಮ್| ಬಾಲಂ ಮೂಲಕಂ ದೋಷಹರಮಿತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಬಾಲಾವಸ್ಥಾ ದೋಷಹರತ್ವೇನ ನಿಯಮ್ಯತೇ| ನ ಸರ್ವಂ ಬಾಲಾವಸ್ಥಂ ದೋಷಹರಮ್, ಅಪಿ ತ್ವೀದೃಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ದೋಷಯೋರ್ಹರಂ-ದೋಷಹರಮ್, ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮಾಸಂ ಕೃತ್ವಾ |ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಪ್ರತಿಜಾನತೇ| ಯತಃ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಕರತ್ವಮಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತರಸೋಪೇತತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಹರ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೯|೨೫)-"ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ|" ಇತಿ| ಏವಂ ಚೈತನ್ಮೂಲಕಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮೇವ ಯುಕ್ತಮ್, ನ ತು ಪಿತ್ತಹೃಚ್ಚ, ಇತಿ ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಮೂಲಕಂ ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಪೀನಸಾಂಶ್ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಅನ್ಯಾನಪ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಿಯಚ್ಛತೀತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪೦)-ಸರ್ವದೋಷಹರಾ ಲಘ್ವೀ ಕಣ್ಠ್ಯಾ ಮೂಲಕಪೋತಿಕಾ|" ಇತಿ ಯದ್ಭೇದಾನ್ತರಮೂಚೇ, ತದಪ್ಯತ್ರೈವ ಬಾಲಮೂಲಕಲಕ್ಷಣೇಽನ್ತರ್ಭೂತಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಕೃತೇಹ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಮ್|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

ಮಹತ್ಪುನಃ||೧೦೩|| ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಕಟುಕಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್| ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ|೧೦೪|

ಸ೦-ಅವ್ಯಕ್ತರಸಾದಿಲಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾಂ ವಿಹಾಯ ಯಾವದ್ವ್ಯಕ್ತರಸಾದ್ಯವಸ್ಥಂ ತತ್ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ರಮೇಣ ರಸವಿಪಾಕಯೋಃ ಕಟುಕಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ತನ್ಮೂಲಕಂ ಮಹತ್-ವೃದ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃದ್ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ ಭವತಿ| ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಚ ಮೂಲಕಸ್ಯಾನೇಕಾ ಅವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಚಾಸ್ಯಾದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಮ್, ಅನ್ತ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ತ್ವತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಾದುವಿಪಾಕಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ಪಾಠೇ-"ಮಹತ್ಪುನಃ| ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಸ್ವಾದು ವಿಪಾಕೇ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್||" ಇತಿ| ತಚ್ಚಾಮವಿಷಯಮ್|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಂ ತದಪಿ ವಾತಜಿತ್||೧೦೪||

ಸ೦-ಅಪಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ| ತದೇವ-ಮಹನ್ಮೂಲಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ವಾತಜಿತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ತತ್ಸ್ವಿನ್ನಂ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಮ್| ನ ತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನ್ಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಶುಷ್ಕಂ ಸರ್ವಮ್| |೧೦೫|

ಸ೦-ಸರ್ವಂ-ಬಾಲಂ ವೃದ್ಧಂ ಚ ಮೂಲಕಂ, ಶುಷ್ಕಂ ಸತ್ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮ್|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

ಆಮಂ ತು ದೋಷಲಮ್| |೧೦೫|

ಸ೦-ಆಮಂ ಪುನರ್ಮೂಲಕಂ ಹರಿತಕತ್ವೇನ ಯದ್ಭಕ್ಷ್ಯತೇ ತದ್ದೋಷಲಮ್| ಸರ್ವಮಿತ್ಯತ್ರಾಯತ್ನಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನಾದೋಷಲಸ್ಯ ಬಾಲಸ್ಯಾಪ್ಯಾಮಸ್ಯ ದೋಷಲತ್ವಮ್, ನ ತು ವೃದ್ಧಸ್ಯೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಲಕಂ ನೀಲಕಣ್ಠಾಪರಸಂಜ್ಞಮ್|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| ಕಟೂಷ್ಣೋ ವಾತಕಫಹಾ ಪಿಣ್ಡಾಲುಃ ಪಿತ್ತವರ್ಧನಃ||೧೦೫||

ಸ೦-ಪಿಣ್ಡಾಲುಃ ಕಟುಕೋ ರಸೇ, ವೀರ್ಯೇ ಚೋಷ್ಣೋ, ವಾತಕಫಘ್ನಃ ಪಿತ್ತಕರಶ್ಚ|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

ಕುಠೇರಶಿಗ್ರುಸುರಸಸುಮುಖಾಸುರಿಭೂಸ್ತೃಣಮ್| ಫಣಿಜ್ಜಾರ್ಜಕಜಮ್ಬೀರಪ್ರಭೃತಿ ಗ್ರಾಹಿ ಶಾಲನಮ್||೧೦೬|| ವಿದಾಹಿ ಕಟು ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ದೀಪನರೋಚನಮ್| ದೃಕ್ಶುಕ್ರಕೃಮಿಹೃತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರಂ ಲಘು||೧೦೭||

ಸ೦-ಕುಠೇರಾದಿ ಶಾಲನಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಿದಾಹಿ ಕಟುಕಂ ರಸಪಾಕಯೋ ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್ ಹೃದ್ಯಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಚ| ತಥಾ, ದೃಗಾದಿಹೃತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಉತ್ಕ್ಲೇಶಯತಿ-ಕೋಪಯನ್ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಾಲಯತಿ, ಇತೀ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರಮ್, ಲಘು ಚ| ಶಾಲನಂ-ಅವದಂಶಃ, ಯೇನ ಸಹಾನ್ನಂ ಭೋಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕುಠೇರೋ-ವೈಕುಣ್ಠಕಃ| ಶಿಗ್ರುಃ-ಫಲಪತ್ರಕಃ| ಸುರಸಃ-ಕೃಷ್ಣತುಲಸೀ| ಸುಮುಖಃ-ಕಟುಪತ್ರಕಃ| ಆಸುರೀ-ರಾಜಿಕಾ| ಭೂಸ್ತೃಣಂ-ಗುಹ್ಯಬೀಜಕಮ್| 'ಫಣಿಜ್ಜಕೋ-ಮರಿಚಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಗನ್ಧಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ|' ಆರ್ಜಕಃ-ಖರಪತ್ರಕಃ| ಜಮ್ಬೀರಃ-ಕರಪತ್ರಕಃ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರುಸಾಲೇಯಯವಾನೀಶೃಙ್ಗಬೇರಕಾಃ| ಪರ್ಣಾಶೋ ಗೃಞ್ಜನೋಽಜಾಜೀ ಕಣ್ಡೀರಂ ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ|| ಫಣಿಜ್ಜಾರ್ಜಕಜಮ್ಬೀರಖರಾಶ್ವಾಕಾಲಮಾಲಿಕಾಃ| ದೀಪ್ಯಕಃ ಕ್ಷವಕೋ ದ್ವೀಪೀ ಬಸ್ತಗನ್ಧಾದಿ ಬದ್ಧವಿಟ್||" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಕಟುತಿಕ್ತರಸಾ ಶೀತಾ ಕಫಪಿತ್ತವಿನಾಶಿನೀ| ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಾ ಲಘ್ವೀ ತಸ್ಕರಾಙ್ಗುಲಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ||" ಇತಿ|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

ಹಿಧ್ಮಾಕಾಸವಿಷಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಪೂತಿಗನ್ಧಹಾ| ಸುರಸಃ|೧೦೮|

ಸ೦-ಸುರಸೋ ಹಿಧ್ಮಾದಿಘ್ನಃ| ಪೂತಿಗನ್ಧಂ-ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ, ಸೌರಭ್ಯೋತ್ಪಾದನಾದ್ಧನ್ತಿ|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| ಸುಮುಖೋ ನಾತಿವಿದಾಹೀ ಗರಶೋಫಹಾ||೧೦೮||

ಸ೦-ಸುಮುಖಃ-ಕಟುಪತ್ರಾಖ್ಯಃ, ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹೀ ಗರಶೋಫೌ ಚ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

ಆರ್ದ್ರಿಕಾ ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಮೂತ್ರಲಾ ನ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತ್| |೧೦೯|

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಿಕಾ-ಆರ್ದ್ರಧಾನಿಕಾ, ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಮೂತ್ರಕರೀ ಪಿತ್ತಂ ಚ ನ ಕರೋತಿ|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| ಲಶುನೋ ಭೃಶತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಃ ಕಟುಪಾಕರಸಃ ಸರಃ||೧೦೯|| ಹೃದ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯೋ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ರೋಚನದೀಪನಃ| ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನಕೃದ್ಬಲ್ಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರದೂಷಣಃ||೧೧೦|| ಕಿಲಾಸಕುಷ್ಠಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋಮೇಹಕ್ರಿಮಿಕಫಾನಿಲಾನ್| ಸಹಿಧ್ಮಾಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾನ್ ಹನ್ತಿ ರಸಾಯನಮ್||೧೧೧||

ಸ೦-ಲಶುನೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಃ, ಕಟುಪಾಕರಸಃ ಸರಃ- ಭೇದೀ, ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಶ್ಚ| ಕಿಲಾಸಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಕಿಲಾಸಂ-ಶ್ವಿತ್ರಮ್| ಕನ್ದಸ್ಯೈವಾಯಂ ಗುಣವೀರ್ಯನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಪತ್ರಮಧ್ಯಯೋರ್ಮಧುರತ್ವಾತ್ ಭೃಶೋಷ್ಣತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪತ್ರೇ ಸಕ್ಷಾರಮಧುರೋ ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರಪಿಚ್ಛಿಲಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೋ ಲಶುನಃ ಕನ್ದೇ" ಇತಿ|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

ಪಲಾಣ್ಡುಸ್ತದ್ಗುಣನ್ಯೂನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ನಾತಿಪಿತ್ತಲಃ| |೧೧೨|

ಸ೦-ಪಲಾಣ್ಡುಃ-ಧವಲಾಕ್ಷಕಾಖ್ಯಃ, ತದ್ಗುಣನ್ಯೂನಃ,-ತಸ್ಯ-ರಸೋನಸ್ಯ ಗುಣಾಸ್ತದ್ಗುಣಾಃ, ತೈರ್ಹೀನಃ| ಲಶುನಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧೀನಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ನಾತಿಪಿತ್ತಂ ಚ ಕರೋತಿ| ನ ತು ಲಶುನವತ್ಕಫಘ್ನೋಽತಿಪಿತ್ತಕೃಚ್ಚ| ಕಫವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಸ್ವೇದೇ ಭಕ್ಷಣೇ ಚ ಪ್ರಭಾವಾತ್ಪಥ್ಯಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽನ್ಯೋಽಪ್ಯುಕ್ತಃ, ಯಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪೭)-"ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ರುಚಿಷ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಧಾತುಕಾರೀ ಬಲ್ಯೋಽಥ ಮೇಧಾಕಫಪುಷ್ಟಿದಶ್ಚ| ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುಃ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಶಸ್ತಃ ಸಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕ್ಷೀರಪಲಾಣ್ಡುರುಕ್ತಃ"|| ಇತಿ|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| ಕಫವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಪಥ್ಯಃ ಸ್ವೇದೇಽಭ್ಯವಹೃತೌ ತಥಾ||೧೧೨|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಗ್ಱಞ್ಜನಕೋ ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಿನಾಂ ಹಿತಕೃನ್ನ ಸಃ| |೧೧೩|

ಸ೦-ಗೃಞ್ಜನಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಿನಾಮಹಿತಶ್ಚ|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| ದೀಪನಃ ಸೂರಣೋ ರುಚ್ಯಃ ಕಫಘ್ನೋ ವಿಶದೋ ಲಘುಃ||೧೧೩|| ವಿಶೇಷಾದರ್ಶಸಾಂ ಪಥ್ಯಃ| |೧೧೪|

ಸ೦-ಸೂರಣೋ ನಾಮ ಕನ್ದವಿಶೇಷೋ ದೀಪನೋ ರುಚ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನೋ ವಿಶದೋ ಲಘುರರ್ಶಸಾಮತಿಪಥ್ಯಶ್ಚ|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

ಭೂಕನ್ದಸ್ತ್ವತಿದೋಷಲಃ| |೧೧೪|

ಸ೦-ಭೂಕನ್ದಃ ಭೂಸ್ಫೋಟಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾವೃಡುದ್ಭವಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ| ಸ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಲಃ|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| ಪತ್ರೇ ಪುಷ್ಪೇ ಫಲೇ ನಾಲೇ ಕನ್ದೇ ಚ ಗುರುತಾ ಕ್ರಮಾತ್||೧೧೪||

ಸ೦-ಪತ್ರಾದೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಕ್ರಮಾದ್ಗುರುತ್ವಮ್| ತೇನ ಪತ್ರಶಾಕಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪುಷ್ಪಶಾಕಂ ಗುರು, ತತಃ ಫಲಶಾಕಮ್, ತತೋ ನಾಲಶಾಕಮ್, ತತೋಽಪಿ ಕನ್ದಶಾಕಮಿತಿ| ಏವಂ ಹರಿತಕೇಷ್ವಪಿ ಗುರುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಚೈತದುಕ್ತಮ್| ಮೂಲಕೇ ಹಿ ವೈಪರೀತ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹಿ- ಮೂಲಕಸ್ಯ ಹಿ ಕನ್ದೇ ಲಘುತ್ವಮ್| ಅತ ಏವ ಮುನಿರಪ್ಯಾಹ (?)-"ಮೂಲಕೇ ತು ವಿಪರ್ಯಯಃ|"ಇತಿ| ಶಾಕಾನಾಂ ಹರಿತಕಾನಾಂ ಚ ಯೇಷಾಮಿಹ ಪರ್ಯಾಯಾ ನೋಕ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸದ್ವೈದ್ಯೇಭ್ಯೋಽವಗನ್ತವ್ಯಾಃ| ಅಥ ವರಾವರತ್ವಂ ನಿರ್ಧಾರಯತಿ-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

ವರಾ ಶಾಕೇಷು ಜೀವನ್ತೀ ಸಾರ್ಷಪಂ ತ್ವವರಂ ಪರಮ್| ಇತಿ ಶಾಕವರ್ಗಃ||೨|| |೧೧೫|

ಸ೦-ಶಾಕೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಜೀವನ್ತೀ ವರಾ| ಸಾರ್ಷಪಂ ಪುನರವರಮ್| ಇತಿ ಶಾಕವರ್ಗಃ|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

ಅಥ ಫಲವರ್ಗಃ| | ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಫಲೋತ್ತಮಾ ವೃಷ್ಯಾ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರವಿಟ್||೧೧೫|| ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸಕಷಾಯಾ ಹಿಮಾ ಗುರುಃ| ನಿಹನ್ತ್ಯನಿಲಪಿತ್ತಾಸ್ರತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಮದಾತ್ಯಯಾನ್||೧೧೬|| ತೃಷ್ಣಾಕಾಸಶ್ರಮಶ್ವಾಸಸ್ವರಭೇದಕ್ಷತಕ್ಷಯಾನ್| |೧೧೭|

ಫಲಾನಾಮಾಹಾರಕಾಲೇ ಶಾಕೇಭ್ಯೋಽಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಛಾಕವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಫಲವರ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಭುಕ್ತಾವಸಾನೇ ಫಲಂ ಭುಜ್ಯತೇ, ಇತಿ ಫಲವರ್ಗೋಽಭಿಧೀಯತೇ" ಇತ್ಯಾಹ ಸ೦-ಫಲೇಷುತ್ತಮಾ-ಫಲೋತ್ತಮಾ ಗೋಸ್ತನೀಪರ್ಯಾಯಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾ| ಸಾ ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ| ಸಕಷಾಯಾ-ಈಷತ್ಕಷಯಾ| ಅನಿಲಾದೀನ್ ಕ್ಷಯಾನ್ತಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಉದಾವರ್ತಹರತ್ವಂ ಚರಕಮುನಿನಾಽಸ್ಯಾ ಉಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವವೃಷ್ಯತ್ವಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವೇನೇಹೋಕ್ತಪ್ರಾಯಮ್| ಅನ್ಯಾಸಾಂ ಚ ದ್ರಾಕ್ಷಾಣಾಂ ಗುಣಹೀನತ್ವಂ ದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧಾತ್ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| ಉದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತಾಞ್ಜಯತಿ ತ್ರೀನ್ದೋಷಾನ್ಸ್ವಾದು ದಾಡಿಮಮ್||೧೧೭|| ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಮಮ್ಲಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಸರ್ವಂ ಹೃದ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗ್ರಾಹಿ ರೋಚನದೀಪನಮ್||೧೧೮||

ಸ೦-ಉದ್ರಿಕ್ತಂ-ಅತಿರಿಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಂ ಯೇಷಾಂ ತಾಂಸ್ತಥಾವಿಧಾನ್ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಮಧುರಂ ದಾಡಿಮಂ ಜಯತಿ| ಮಧುರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಕಥನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲದಾಡಿಮಂ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ-ನ ಪಿತ್ತಂ ಕುರುತೇ ನ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ| ಅತ ಏವೈತದ್ವಾತಕಫಾಪಹಮುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವಂ-ಮಧುರಮಮ್ಲಂ, ಚ, ಯದ್ದಾಡಿಮಂ ತತ್ ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಸಂಯುಕ್ತಮ್| ಮುನಿನಾ ತೂಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೪೬)-"ರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಂ ಯತ್ತು ತತ್ಪಿತ್ತಾನಿಲಕೋಪನಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

ಮೋಚಖರ್ಜೂರಪನಸನಾರಿಕೇಲಪರೂಷಕಮ್| ಆಮ್ರಾತತಾಲಕಾಶ್ಮರ್ಯರಾಜಾದನಮಧೂಕಜಮ್||೧೧೯|| ಸೈವೀರಬದರಾಙ್ಕೋಲ್ಲಫಲ್ಗುಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕೋದ್ಭವಮ್| ವಾತಾಮಾಭಿಷುಕಾಕ್ಷೋಡಮುಕೂಲಕನಿಕೋಚಕಮ್||೧೨೦|| ಉರುಮಾಣಂ ಪ್ರಿಯಾಲಂ ಚ ಬೃಂಹಣಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್| ದಾಹಕ್ಷತಕ್ಷಯಹರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್||೧೨೧|| ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಕಫಶುಕ್ರಕೃತ್| |೧೨೨|

ಸ೦-ಮೋಚಾದಿಪ್ರಿಯಾಲಾನ್ತಂ ಬೃಂಹಣತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಮೋಚಂ-ಕದಲೀಫಲಮ್| ನಾರಿಕೇಲಂ-ರೋಮಫಲಾಖ್ಯಮ್| ಪರುಷಕೋ-ಮೃದುಫಲಃ| ಆಮ್ರಾತಃ-ಕಪಿಚೂಡಃ| ತಾಲಃ-ತಲಃ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ-ಕಾಶ್ಮರೀಫಲಮ್| ರಾಜಾದನಂ-ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ| ಸೌವೀರಂ-ಬದರಮ್| ಬದರಂ-ಕರ್ಣಿಕಾಬದರಮ್| ಅಙ್ಕೋಲ್ಲ ಇತಿ ಬಿಲ್ವಃ| ಫಲ್ಗುಃ-ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಂ-ಶೇಲುಃ| ಅಭಿಷುಕಂ-ಸ್ಯಾರಾಟಮ್| ಆಕ್ಷೋಡಂ-ಸ್ನೇಹಫಲಾಖ್ಯಮ್| ಮುಕೂಲಕಂ- ದನ್ತೀಫಲಮ್| ನಿಕೋಚಕಂ-ಸರಲಫಲಮ್| ಉರುಮಾಣಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಫಲಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಂ-ಸನ್ನತರುಃ|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| ಫಲಂ ತು ಪಿತ್ತಲಂ ತಾಲಂ ಸರಂ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಜಂ ಹಿಮಮ್||೧೨೨|| ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಘ್ನಂ ಕೇಶ್ಯಂ ಮೇಧ್ಯಂ ರಸಾಯನಮ್| ವಾತಾಮಾದ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ತು ಕಫಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಮ್||೧೨೩|| ಪರಂ ವಾತಹರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮನುಷ್ಣಂ ತು ಪ್ರಿಯಾಲಜಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಮಜ್ಜಾ ಮಧುರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಃ||೧೨೪|| ಕೋಲಮಜ್ಜಾ ಗುಣೈಸ್ತದ್ವತ್ತೃಟ್ಛರ್ದಿಃಕಾಸಜಿಚ್ಚ ಸಃ| |೧೨೫|

ಸ೦-ತಾಲಸ್ಯೇದಂ ತಾಲಂ ಫಲಂ ಪಿತ್ತಕಾರಿ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಜಂ ಫಲಂ ಸರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಮಧೂಕಬದರಯೋರಪಿ ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಮಧೂಕಜಮಹೃದ್ಯಂ ತು ಬದರಂ ಸರಣಾತ್ಮಕಮ್|" ಇತಿ| ವಾತಾಮಾದೀನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ನಿರ್ಧಾರಿತಮ್| ತುಃ-ವಿಶೇಷೇ| ವಾತಾಮಾದಿಕಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಮತಿಶಯೇನ ವಾತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಽಭಿಷುಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಜಾತಂ- ಪ್ರಿಯಾಲಜಂ ಫಲಮನುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತುರ್ವಿಶೇಷೇ, ವಿಶೇಷಸ್ತು ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಮೇವ| ಶೇಷಂ ಬೃಂಹಣಾದಿ ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಸ್ಯ ಮಜ್ಜಾ-ಅಸ್ಥ್ಯಭ್ಯನ್ತರಂ, ಮಧುರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಬದರಮಜ್ಜಾ ಗುಣೈಸ್ತದ್ವತ್-ಪ್ರಿಯಾಲಮಜ್ಜಾವತ್, ತೃಡಾದಿಜಿಚ್ಚ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೩|೨೦೫)-"ಬೈಭೀತಕೋ ಮದಕರಃ ಕೋಲಾನಾಂ ಪಿತ್ತನಾಶನಃ|" ತಥಾ, "ತಾಲಖರ್ಜೂರಾದೀನಾಂ ಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾನಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಶ್ಚ|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೋಽಪಠತ್(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| ಪಕ್ವಂ ಸುದುರ್ಜರಂ ಬಿಲ್ವಂ ದೋಷಲಂ ಪೂತಿಮಾರುತಮ್||೧೨೫|| ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಬಾಲಂ, ಗ್ರಾಹ್ಯುಭಯಂ ಚ ತತ್| |೧೨೬|

ಸ೦-ಬಿಲ್ವಂ ಪಕ್ವಂ ಸುದುರ್ಜರಂ ಪೂತಿಮಾರುತಂ ಚ-ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯಪಾನವಾತಕೃತ್ ಭವತಿ| ಬಾಲಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಮನುಪಚಿತಂ ಬಿಲ್ವಂ, ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಮ್| ಉಭಯಂ-ಆಮಂ ಪಕ್ವಂ ಚ, ಗ್ರಾಹಿ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| ಕಪಿತ್ಥಮಾಮಂ ಕಣ್ಠಘ್ನಂ ದೋಷಲಂ, ದೋಷಘಾತಿ ತು||೧೨೬|| ಪಕ್ವಂ ಹಿಧ್ಮಾವಮಥುಜಿತ್, ಸರ್ವಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷಾಪಹಮ್| |೧೨೭|

ಸ೦-ಆಮಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಕಣ್ಠಂ ಹನ್ತಿ, ದೋಷಲಂ-ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್| ಪಕ್ವಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ದೋಷಘ್ನಂ ಹಿಕ್ಕಾಚ್ಛರ್ದಿಹೃಚ್ಚ| ಸರ್ವಂ-ಆಮಂ ಪಕ್ವಂ ಚ ಕಪಿತ್ಥಂ, ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷಾಪಹಂ ಚ| ಆಮಕಪಿತ್ಥಸ್ಯ ಕಷಾಯತ್ವಂ ಕಣ್ಠಘ್ನತ್ವೇನೈವೋದಿತಮ್, ಅಮ್ಲತ್ವಂ ಚಾಮ್ಲವರ್ಗಮಧ್ಯೇ ಪಾಠಾದವಗತಮ್| ಪಕ್ವಸ್ಯ ಚ ಮಧುರತ್ವಂ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತೀಹೈತನ್ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಆಮಕಪಿತ್ಥಗುಣಕಥನೇನ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಸ್ವಭಾವಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಕಪಿತ್ಥಾನಿ ಸದೈವಾಮಕಪಿತ್ಥಗುಣಾನಿ ವೇದ್ಯಾನಿ| ಪಕ್ವಕಪಿತ್ಥಗುಣಕಥನೇನ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಮಾಧುರ್ಯಾನುವಿದ್ಧಾನಿ ಸದಾ ಪಕ್ವಗುಣಾನಿ ವೇದ್ಯಾನಿ|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| ಜಾಮ್ಬವಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಂ ಭೃಶವಾತಲಮ್||೧೨೭|| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಮೂತ್ರಶಕೃತೋರಕಣ್ಠ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್| |೧೨೮|

ಸ೦-ಜಾಮ್ಬವಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್, ಮೂತ್ರಶಕೃತೋಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಣ್ಠಾಯ ನ ಹಿತಮ್, ಕಫಪಿತ್ತಜಿಚ್ಚ| ಜಾಮ್ಬವಮಿತಿ ಫಲಾರ್ಥೇ "ಜಮ್ಬ್ವಾ ವಾ " ಇತ್ಯಣ್|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

ಆಮ್ರಸ್ಯ ತ್ರ್ಯವಸ್ಥಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಯೋಗದರ್ಶನಾತ್ತಥೈವ ಗುಣಾನಾಹ | ವಾತಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃದ್ಬಾಲಂ, ಬದ್ಧಾಸ್ಥಿ ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್||೧೨೮|| ಗುರ್ವಾಮ್ರಂ ವಾತಜಿತ್ಪಕ್ವಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಂ ಕಫಶುಕ್ರಕೃತ್| |೧೨೯|

ಸ೦-ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮ್ರಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆಮ್ರಂ-ಚೂತಾಖ್ಯಂ, ಬಾಲಂ ಸದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್| ಬದ್ಧಾಸ್ಥಿ-ಸಞ್ಜಾತಾಸ್ಥಿ, ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| ಪಕ್ವಮಾಮ್ರಂ ಗುರು ವಾತಜಿತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ ಕಫಶುಕ್ರಕೃಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ಸಹಕಾರರಸಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸಹಕಾರರಸೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರೋಚನಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಲಘು||೧೨೯||

ಸ೦-ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಾದಿಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹೃಲ್ಲಘು ಚ| ಕೋಶಾಮ್ರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇತಸ್ಮಾನ್ನ್ಯೂನಗುಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಲಘು ರೋಚನದೀಪನಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಕಿಞ್ಚಿದೂನಂ ಕೋಶಾಮ್ರಜಂ ತತಃ|| ಇತಿ|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

ಶಮ್ಯಾ ಗುರೂಷ್ಣಂ ಕೇಶಘ್ನಂ ರೂಕ್ಷಮ್| |೧೩೦|

ಸ೦-ಫಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಷಷ್ಠೀ| ಶಮ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಗುರು ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕೇಶಘ್ನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

ಪೀಲು ತು ಪಿತ್ತಲಮ್| ಕಫವಾತಹರಂ ಭೇದಿ ಪ್ಲೀಹಾರ್ಶಃಕೃಮಿಗುಲ್ಮನುತ್||೧೩೦|| ಸತಿಕ್ತಂ ಸ್ವಾದು ಯತ್ಪೀಲು ವಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್| |೧೩೧|

ಸ೦-ಪೀಲುಫಲಂ ಚ ಪಿತ್ತಲಂ ಯಾವದ್ಗುಲ್ಮನುತ್| ಸತಿಕ್ತಂ-ಈಷತ್ತಿಕ್ತಂ ಮಧುರಂ ಚ ಯತ್ಪೀಲು ತನ್ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಿಚ್ಚ|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಕೇಸರಾಣಾಂ ಪೃಥಗುಪಯೋಗದರ್ಶನಾತ್ ಪೃಥಗೇವ ಗುಣಾನಾಹ | ತ್ವಕ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ವಾತಜಿತ್||೧೩೧|| ಬೃಂಹಣಂ ಮಧುರಂ ಮಾಂಸಂ ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಗುರು| ಲಘು ತತ್ಕೇಸರಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾಮದಾತ್ಯಯಾನ್||೧೩೨|| ಆಸ್ಯಶೋಷಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಬನ್ಧಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾನ್ ಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶಃಶೂಲಾನಿ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್||೧೩೩||

ಸ೦-ಬೀಜಪೂರಕಸ್ಯ ತ್ವಕ್ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ರಸೇ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವಾತಘ್ನೀ ಚ| ಖರನಾದಸ್ತ್ವಾಹ-"ತ್ವಙ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಾತ್ಕಟುಕಾ ಗುರ್ವೀ ವಾತಪ್ರಕೋಪನೀ| ಇತಿ ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (?)-"ಗುರ್ವೀ ತ್ವಗಸ್ಯ ಕಟುಕಾ ಮಾರುತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪನೀ|" ಇತಿ| ಏತನ್ಮತಾನುಸಾರಿಣಸ್ತ್ವತ್ರೈವಂ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ,-"ತ್ವಕ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಾಽಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ವಾತಕೃತ್|" ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಾತ್| ಮಾಂಸಂ-ಕೇಸರಾದರ್ವಾಕ್, ಬೃಂಹಣಂ ಮಧುರಂ ವಾತಪಿತ್ತಹೃತ್ ಗುರು ಚ| ತಸ್ಯ-ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಕೇಸರಂ, ತತ್ಕೇಸರಂ ಲಘು| ತಥಾ, ಕಾಸಾದೀನ್ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಾನ್ತಾನ್ನಾಶಯೇತ್|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಬೃಂಹಣಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್| ತದಸ್ಥ್ಯಗ್ನಿಸಮಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಕಫವಾತಹರಂ ಪರಮ್||೧೩೪||

ಸ೦-ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಭಲ್ಲಾತಕಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಬೃಂಹಣಂ ಮಧುರಂ ಶೀತಲಂ ಚ| ತಸ್ಯ-ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯಾಸ್ಥಿ,-ತದಸ್ಥಿ, ಅಗ್ನಿಸಮಂ-ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾತ್ ಅಗ್ನಿವತ್ಸ್ಫೋಟಕಕರ್ತೃತ್ವಾತ್(ಚ್ಚ)| ಅಥವಾ, ಅಗ್ನಿಃ-ಚಿತ್ರಕಃ, ತಸ್ಯ ಗುಣದೋಷಕರ್ತೃತಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥೀತಿ| ತಥಾ, ಮೇಧಾಯೈ ಹಿತಮ್| ಅತಿಕಫವಾತಘ್ನಮ್|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಂ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪಾಲೇವತಂ ಗುರು| ರುಚ್ಯಮತ್ಯಗ್ನಿಶಮನಮ್|೧೩೫|

ಸ೦-ಪಾಲೇವತಂ-ರೈವತಕಾಖ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ| ಕಥಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಾದು ಅಮ್ಲಂ ಚ, ತತ್ತು ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ| ತಥಾ, ದ್ವಯಮಪಿ ಗುರು ರುಚ್ಯಮತ್ಯಗ್ನಿಶಮನಂ ಚ| ಅಥವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ,-ಮಧುರಂ ಗುರು ಅತ್ಯಗ್ನಿಶಮನಂ ಚ, ಅಮ್ಲಂ ರುಚ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| ರುಚ್ಯಂ ಮಧುರಮಾರುಕಮ್||೧೩೫|| ಪಕ್ವಮಾಶು ಜರಾಂ ಯಾತಿ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಗುರುದೋಷಲಮ್| |೧೩೬|

ಸ೦-ಮಧುರಮಾರುಕಂ ರುಚ್ಯಂ ಭವತಿ| ಅಪಕ್ವಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾ ವೇದ್ಯಾಃ| ಯಸ್ಮಾದಾಹ-ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಂ ಸತ್ತದಾಶು-ದ್ರಾಗೇವ ಪರಿಣಾಮಂ ಯಾತಿ| ಕಿಞ್ಜಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುರು, ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಲಂ-ಅಪಥ್ಯಮ್| ನಿಘಣ್ಟಾವುಕ್ತಮ್ (ಧನ್ವನ್ತರೀಯೇ ವ.೫|೩೮)-"ಆರುಕಂ ವೀರಸೇನಂ ಚ ವೀರಾ ವೀರಾರುಕಂ ತಥಾ| ವಿದ್ಯಾಜ್ಜಾತಿವಿಶೇಷೇಣ ತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮಾರುಕಮ್|| ಇತಿ|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಂ ಚಾರ್ದ್ರಮಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದಮ್||೧೩೬|| ಗುರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಂ ಸರಂ ಸಕರಮರ್ದಕಮ್| |೧೩೭|

ಸ೦-ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಂ ಸಕರಮರ್ದಕಂ ಚಾರ್ದ್ರಂ-ಅಶುಷ್ಕಮ್, ಅಮ್ಲಂ ಸತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಂ ಸರಂ ಚೇತಿ| ಕರಮರ್ದಕಂ-ಸುಷೇಣಮ್|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| ತಥಾಽಮ್ಲಂ ಕೋಲಕರ್ಕನ್ಧುಲಕುಚಾಮ್ರಾತಕಾರುಕಮ್||೧೩೭|| ಐರಾವತಂ ದನ್ತಶಠಂ ಸತೂದಂ ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಮ್| ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಂ ಪಕ್ವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ಕರಮರ್ದಕಮ್||೧೩೮||

ಸ೦-ಅಮ್ಲಂ ಕೋಲಾದಿಕಂ ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಾನ್ತಂ ತದ್ವಚ್ಚೇತಿ ಅಮ್ಲದ್ರಾಕ್ಷಾದಿವತ್, ಗುಣೈರ್ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರ್ಕನ್ಧುಃ-ಹ್ರಸ್ವಬದರೀ| ಲಕುಚಂ-ಲಿಕುಚಮ್| ಆರುಕಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಮಧುರಸ್ಯ ಹಿ ವಿಶೇಷೇಣಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ಏವ ಗುಣಾಃ| ತಥಾ, ಐರಾವತಾದಿ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ| ಐರಾವತಂ-ನಾಗರಙ್ಗಮ್| ದನ್ತಶಠಂ-ಜಮ್ಬೀರಮ್| ತಥಾ, ತೂದಂ ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಂ ಚ| ತಥಾ, ಕರಮರ್ದಕಂ ಪಕ್ವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಕರಮ್|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

ದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ಶುಷ್ಕಮಮ್ಲೀಕಾಕೋಲಯೋಃ ಫಲಮ್| ತೃಷ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಲಮಚ್ಛೇದಿ ಲಘ್ವಿಷ್ಟಂ ಕಫವಾತಯೋಃ||೧೩೯||

ಸ೦-ಅಮ್ಲೀಕಾಫಲಂ ಕೋಲಫಲಂ ಚ ಶುಷ್ಕಂ ಸದ್ದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ತೃಷ್ಣಾದಿನಾಶನಂ ಲಘು ಕಫವಾತಯೋಶ್ಚ ಪಥ್ಯಮ್|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

ಫಲಾನಾಮವರಂ ತತ್ರ ಲಕುಚಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್| |೧೪೦|

ಸ೦-ಫಲಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಲಕುಚಮವರಂ-ಅಪ್ರಧಾನಂ, ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಚ| ಚರಕಮುನಿಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೃತ್ತ್ವಮೇವಾನುಜಜ್ಞೇ| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ (ಸೂ.ಅ. ೨೭|೧೨೮)-"ಅಮ್ಲಂ ಪರೂಷಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಬದರಾಣ್ಯಾರುಕಾಣಿ ಚ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೀಣಿ ಕರ್ಕನ್ಧುಲಕುಚಾನಿ ಚ||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವತೋಽಪ್ಯಧಿಕಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ತಿನ್ದುಕಾಶ್ಮನ್ತಕಾಸೀಸಫಲಿನೀಬಿಮ್ಬತೋದನಮ್| ಟಙ್ಕಾಶ್ವಕರ್ಣಬಕುಲಗಾಙ್ಗೇರುಧವಧನ್ವನಮ್| ಶ್ವೇತಪಾಕಂ ಕಪಿತ್ಥಾನಿ ಸಿಞ್ಚತೀಭವ್ಯಜಾಮ್ಬವಮ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಫಲಂ ಬೀಜಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶೀತಲಂ ಗುರು ಲೇಖನಮ್| ವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಜನನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ವಾತಕೋಪನಮ್|| ಬೃಂಹಣಂ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಿಞ್ಚಿತಿಕಾಫಲಮ್| ಭವ್ಯಂ ವಿಶದಮಮ್ಲಂ ಚ, ಜಾಮ್ಬವಂ ತ್ವತಿವಾತಲಮ್|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಕೃದಕಣ್ಠ್ಯಂ ಚ ಸಾಮ್ಲಂ ತು ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಜಮ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮಮ್ಲಂ ಚ ವಾತಲಂ ಚಾಕ್ಷಕೀಫಲಮ್|| ನೀಪಂ ಶತಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಂ ತೃಣಶೂಲ್ಯಜಮ್| ಅಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಸೇಙ್ಗುದಂ ಸವಿಕಙ್ಕತಮ್|| ಫಲಂ ಕರಞ್ಜಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾವಿರೋಧಿ ಚ|"ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ತ್ವತೋಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೫೦)-"ರೋಚನೋ ದೀಪನೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುಗನ್ಧಿಸ್ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಜಿತಃ| ಕರ್ಚೂರಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|| ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಕರ್ಪಟಕೀಫಲಮ್| ಮಧುರಾಣ್ಯತಿಪಾಕಾನಿ ವಾತಪಿತ್ತಹರಾಣಿ ಚ|| ಅಶ್ವತ್ಥೋದುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷನ್ಯಗ್ರೋಧಾನಾಂ ಫಲಾನಿ ತು| ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಂ ಚೈವ ದೋಷಘ್ನಂ ಗರಘಾತಿ ಚ|| ಇಙ್ಗುದಂ ತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೧೮೯,೧೬೦)-|"ಸುಗನ್ಧಿ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಲವಲೀಫಲಮುಚ್ಯತೇ| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಕೋಶಾಮ್ರಫಲಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಾದೃಶಂ ಫಲಂ ಶಾಕಂ ಚ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್, ತದುಪದಿಶನ್ನಾಹ-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| ಹಿಮಾನಲೋಷ್ಣದುರ್ವಾತವ್ಯಾಲಲಾಲಾದಿದೂಷಿತಮ್||೧೪೦|| ಜನ್ತುಜುಷ್ಟಂ ಜಲೇ ಮಗ್ನಮಭೂಮಿಜಮನಾರ್ತವಮ್| ಅನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಂ ಹೀನವೀರ್ಯಂ ಜೀರ್ಣತಯಾಽತಿ ಚ||೧೪೧|| ಧಾನ್ಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ತಥಾ ಶಾಕಂ ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಮಕೋಮಲಮ್| ಅಸಞ್ಜಾತರಸಂ ತದ್ವಚ್ಛೂಷ್ಕಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ಮೂಲಕಾತ್||೧೪೨|| ಪ್ರಾಯೇಣ ಫಲಮಪ್ಯೇವಂ ತಥಾಽಽಮಂ ಬಿಲ್ವವರ್ಜಿತಮ್| |೧೪೩| ಇತಿ ಫಲವರ್ಗಃ||೩||

ಸ೦-ದೂಷಿತಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬದ್ಯತೇ| ಧಾನ್ಯಂ ಕೇದಾರಸ್ಥಂ ಹಿಮೇನ ದೂಷಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಅನಲೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧೇನ ದೂಷಿತಂ, ಉಷ್ಣೇನ ಆತಪಾದಿನಾ, ದುರ್ವಾತೇನ-ಪುರೋವಾತಾದಿನಾ, ತಥಾ, ವ್ಯಾಲಾನಾಂ-ಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ಲಾಲಯಾ ದೂಷಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಶವಕೋಥಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಜನ್ತುಭಿಃ-ಕೃಮ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಜುಷ್ಟಂ-ಸೇವಿತಮ್| ಜಲೇ ಮಗ್ನಂ-ಆಶಿಖಂ ಬುಡಿತಮ್| ಅಭೂಮೌ-ವಿಪರೀತಭುವಿ ಜಾತಂ-ಅಭೂಮಿಜಮ್, ಯಾ ಯಸ್ಯೋಚಿತಾ ಭೂಮಿಸ್ತತೋಽನ್ಯಾ-ವಿಪರೀತಾ| ಅನಾರ್ತವಂ ಅಪ್ರಾಪ್ತಸಮಯಮ್, ಯಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ತತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಜಾತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ರಸಾದೀನಾಮಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇನ-ವಿಜಾತೀಯೇನ ಧಾನ್ಯೇನ ಸಂಯುತಂ ಕೇದಾರಗತಮ್| { ಯಥಾ, ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ಯವಕೇನ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಮುದ್ಗೋ ಮಾಷೇಣ| } (ಏವಂ ಶೂಕಧಾನ್ಯಂ ವಿಜಾತೀಯೇನ ಶೂಕಧಾನ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇನ ವಿಜಾತೀಯೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಂ ತ್ಯಜೇತ್) { ಕೇಚಿಚ್ಛೂಕಧಾನ್ಯೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಜೀರ್ಣಂ ನವೇನಮಿಶ್ರಿತಮನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| } ಜೀರ್ಣತಯಾ-ಅತಿಪುರಾಣತ್ವೇನ, ಹೀನವೀರ್ಯಂ-ನಷ್ಟಶಕ್ತಿ| ಏವಂವಿಧಂ ಧಾನ್ಯಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಶಾಕಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಂ-ನಿಃಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ, ರೂಕ್ಷೇಣ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ-ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಮ್| ಅಕೋಮಲಂ-ಜರಠಮ್| ಅಸಞ್ಜಾತರಸಂ-ಅಪರಿಪೂರ್ಣಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಚ್ಛುಷ್ಕಂ-ತಥೈವ ಶುಷ್ಕಶಾಕಮಪ್ಯಸಞ್ಜಾತರಸವತ್ ತ್ಯಜೇತ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಮೂಲಕಾತ್| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಂ ಭಜೇದೇವ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಫಲಮಪ್ಯೇವಂವಿಧಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಾದೀನಾಂ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಪಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾದತ್ಯಾಜ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಆಮಂ-ಅಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಪಾಕಂ ಫಲಂ, ತ್ಯಜೇದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಕಿಂ ಸರ್ವಮ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಬಿಲ್ವವರ್ಜಿತಮ್| ಬಿಲ್ವಂ ತ್ವಾಮಮಪಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾದ್ಭಜೇದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಫಲವರ್ಗಃ| ಫಲವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ವಿವಿಧೌಷಧವರ್ಗಾರಮ್ಭಃ, ಪ್ರಾಯೇಣಾಸ್ಯಾಽಽಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ತತ್ರಾಪಿ ಲವಣಾನಾಂ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತಃ, ಸುತರಾಮುಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

ಅಥೌಷಧವರ್ಗಃ| | ವಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲವಣಂ ಸರ್ವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸೃಷ್ಟಮಲಂ ಮೃದು||೧೪೩|| ವಾತಘ್ನಂ ಪಾಕಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ರೋಚನಂ ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| |೧೪೪|

ಸ೦-ಸರ್ವಂ ಲವಣಮ್ ವಿಷ್ಯನ್ದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವಿದುಃ-ಜಾನನ್ತಿ, ಸದ್ವೈದ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ತಚ್ಛೀಲಂ-ವಿಷ್ಯನ್ದಿ, ಸ್ತ್ಯಾನಸ್ಯ ಕಫಾದಿಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ವಿಲೀನವಿಗ್ರಹತಾಮುತ್ಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ಸೃಷ್ಟಂ ಮಲಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿ ಯೇನ ತತ್ಸೃಷ್ಟಮಲಮ್| ತಥಾ, ವಾತಾಪಹಮ್| ಪಾಕಿ-ಅನ್ನವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಪಾಕಕಾರಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಅಮೃದು, ಮರೀಚಾದಿವತ್| ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ರೋಚನಂ-ರುಚಿಕೃತ್| ತಥಾ, ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| ಸೈನ್ಧವಂ ತತ್ರ ಸಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷನುತ್||೧೪೪|| ಲಘ್ವನುಷ್ಣಂ ದೃಶಃ ಪಥ್ಯಮವಿದಾಹ್ಯಗ್ನಿದೀಪನಮ್| |೧೪೫|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಲವಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸೈನ್ಧವಂ ಸಸ್ವಾದು-ಈಷನ್ಮಧುರಂ, ವೃಷ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಲಘು ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟೇಃ ಪಥ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿ ಅಗ್ನಿದೀಪನಂ ಚ| ಸಾಮನ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ ವಿಷ್ಯನ್ದಿಸೂಕ್ಷ್ಮಸೃಷ್ಟಮಲತ್ವರೋಚನಾನ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ತ್ಯೇವ|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| ಲಘು ಸೌವರ್ಚಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ಸುಗನ್ಧ್ಯುದ್ಗಾರಶೋಧನಮ್||೧೪೫|| ಕಟುಪಾಕಂ ವಿಬನ್ಧಘ್ನಂ ದೀಪನೀಯಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್| |೧೪೬|

ಸ೦-ಸೌವರ್ಚಲಂ ಲಘು ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಂ ಸುಗನ್ಧಿ ಉದ್ಗಾರಂ ಶೋಧಯತಿ-ದುಷ್ಟಂ ಸಚ್ಛುದ್ಧಂ ಕರೋತಿ| ಕಟುಪಾಕಂ ಚ| ತಥಾ, ವಿಬನ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಹನ್ತಿ-ವಿಬನ್ಧಘ್ನಮ್| ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿರುಚಿಕೃತ್|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಕಫವಾತಾನುಲೋಮನಂ ದೀಪನಂ ಬಿಡಮ್||೧೪೬|| ವಿಬನ್ಧಾನಾಹವಿಷ್ಟಮ್ಭಶೂಲಗೌರವನಾಶನಮ್| |೧೪೭|

ಸ೦-ಬಿಡಂ ಊರ್ಧ್ವಂಮಧಶ್ಚ ಕಫವಾತಾನನುಲೋಮಯತಿ| ತಥಾ, ದೀಪನಂ ವಿಬನ್ಧಾದಿಘ್ನಂ ಚ|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| ವಿಪಾಕೇ ಸ್ವಾದು ಸಾಮುದ್ರಂ ಗುರು ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿವರ್ಧನಮ್||೧೪೭||

ಸ೦-ಸಾಮುದ್ರಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಗುರು ಕಫವರ್ಧನಂ ಚ|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

ಸತಿಕ್ತಕಟುಕಕ್ಷಾರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುತ್ಕ್ಲೇದಿ ಚೌದ್ಭಿದಮ್| |೧೪೮|

ಸ೦-ಭೂಮಿಮುದ್ಭಿದ್ಯ ಯದ್ಭವತಿ ತದೌದ್ಭಿದಮ್, ಈಷತ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಕ್ಷಾರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುತ್ಕ್ಲೇದಿ ಚ- ದೋಷೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರಮ್|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| ಕೃಷ್ಣೇ ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಾ ಲವಣೇ ಗನ್ಧವರ್ಜಿತಾಃ||೧೪೮||

ಸ೦-ಕೃಷ್ಣೇ ಲವಣೇ ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಾಃ-ಲಘುತ್ವಾದಯೋ, ಗನ್ಧೇನ ವರ್ಜಿತಾಃ-ಸೌಗನ್ಧ್ಯರಹಿತಾಃ, ಸನ್ತೀತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

ರೋಮಕಂ ಲಘು, ಪಾಂಸೂತ್ಥಂ ಸಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು| |೧೪೯|

ಸ೦-ರೋಮಕಂ ಲವಣಂ ಲಘು| ಪಾಂಸೂತ್ಥಂ-ಶಿಲಾಲವಣಮ್, ಈಷತ್ ಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಚ|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| ಲವಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ತು ಸೈನ್ಧವಾದಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೪೯||

ಸ೦-ಲವಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಸೈನ್ಧವಮಾದಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್-ಅನ್ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಲವಣಾನಿ ದ್ವಿತ್ರಾಣಿ ತ್ರಿಚತುರಾಣಿ ವಾ ಯತ್ರ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಮಾದಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಯಥಾ-ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಚೂರ್ಣೇ "ದ್ವಿಪಟು" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೇ| { ಯತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಬಿಡಾನಿ| ಏವಮೌದ್ಭಿದಾದೀನಾಂ ಲವಣವರ್ಗೇ ಪಠಿತಾನಾಮನ್ಯತ್ರಾಽಪಿ } ವೇದ್ಯಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸೈನ್ಧವಂ ಸಾರಸಂ ಪಾಕ್ಯಂ ಸೌವರ್ಚಲಮಥೌದ್ಭಿದಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ತೇಷಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್|| ಇತಿ|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

ಗುಲ್ಮಹೃದ್ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುಪ್ಲೀಹಾನಾಹಗಲಾಮಯಾನ್| ಶ್ವಾಸಾರ್ಶಃಕಫಕಾಸಾಂಶ್ಚ ಶಮಯೇದ್ಯವಶೂಕಜಃ||೧೫೦||

ಸ೦-ಯವಶೂಕಜೋ-ಯವಕ್ಷಾರೋ, ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ಶಮಯತಿ|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

ಕ್ಷಾರಃ ಸರ್ವಶ್ಚ ಪರಮಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಃ ಕೃಮಿಜಿಲ್ಲಘುಃ| ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ದೂಷಣಃ ಪಾಕೀ ಛೇದ್ಯಹೃದ್ಯೋ ವಿದಾರಣಃ||೧೫೧|| ಅಪಥ್ಯಃ ಕಟುಲಾವಣ್ಯಾಚ್ಛುಕ್ರೌಜಃಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಮ್| |೧೫೨|

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಃ ಸರ್ವಶ್ಚ ಪರಮಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಃ ಕೃಮಿಜಿತ್ ಲಘುಶ್ಚ| ಪಿತ್ತಾಸೃಜೀ ದೂಷಯತಿ| ಪಾಕೀ-ಪಾಕಕಾರೀ| ಛೇದೀ-ಮೇದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿಗ್ರನ್ಥಿಘ್ನಃ| ಅಹೃದ್ಯೋ-ಹೃದಯಾಯ ನ ಹಿತಃ| ವಿದಾರಣಃ ಪಕ್ವಗಣ್ಡಾದೀನಾಮ್| ಕಟುಲಾವಣ್ಯಾಚ್ಛುಕ್ರಾದೀನಾಮಪಥ್ಯಃ|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| ಹಿಙ್ಗು ವಾತಕಫಾನಾಹಶೂಲಘ್ನಂ ಪಿತ್ತಕೋಪನಮ್||೧೫೨|| ಕಟುಪಾಕರಸಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಪಾಚನಂ ಲಘು| |೧೫೩|

ಸ೦-ಹಿಙ್ಗು ವಾತಾದಿಘ್ನಂ ಪಿತ್ತಕೋಪನಂ ಕಟ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ಪಾಕೇ ರೂಕ್ಷಾ ವಿಲವಣಾ ಲಘು||೧೫೩|| ದೀಪನೀ ಪಾಚನೀ ಮೇಧ್ಯಾ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನೀ ಪರಮ್| ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಸರಾಽಽಯುಷ್ಯಾ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಬಲಪ್ರದಾ||೧೫೪|| ಕುಷ್ಠವೈವರ್ಣ್ಯವೈಸ್ವರ್ಯಪುರಾಣವಿಷಮಜ್ವರಾನ್| ಶಿರೋಽಕ್ಷಿಪಾಣ್ಡುಹೃದ್ರೋಗಕಾಮಲಾಗ್ರಹಣೀಗದಾನ್||೧೫೫|| ಸಶೋಷಶೋಫಾತೀಸಾರಮೇದಮೋಹವಮಿಕ್ರಿಮೀನ್| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರಸೇಕಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಾನಾಹಗರೋದರಮ್||೧೫೬|| ವಿಬನ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಗುಲ್ಮಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮರೋಚಕಮ್| ಹರೀತಕೀ ಜಯೇದ್ವ್ಯಾಧೀಂಸ್ತಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚ ಕಫವಾತಜಾನ್||೧೫೭||

ಸ೦-ಹರೀತಕೀ ಕಷಾಯಾ-ಕಷಾಯರಸಾ| ಕಷಾಯರಸತ್ವಾತ್ಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಮಧುರಾ ಪಾಕ ಇತಿ| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಾ| ವಿಲವಣೇತಿ ವಚನಂ ಲವಣಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷಾಃ ಪಞ್ಚರಸಾ ಅಸ್ಯಾಃ ಸನ್ತೀತಿ ವೇದಯತಿ| ನನು, ಏವಂ ಕಷಾಯೇತ್ಯನರ್ಥಕಮ್, ಯತಃ ಪಞ್ಚಸು ರಸೇಷು ಲವಣಹೀನೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕಷಾಯೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟ ಏವ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಷಾಯೇತ್ಯೇತದತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ, ಕಷಾಯೋ ರಸೋಽಸ್ಯಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೧|೨೯)-"ಹರೀತಕೀಂ ಪಞ್ಚರಸಾಮುಷ್ಣಾಂ ವಿಲವಣಾಂ ಶಿವಾಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಲಘು| ದೀಪನೀ-ಅಗ್ರೇಃ| ಪಾಚನೀ-ಆಮಾದೇಃ| ಮೇಧ್ಯಾ-ಮೇಧಾಯೈ ಹಿತಾ| ವಯಸ ಇತ್ಯಾದಿ,- ಕಾಲಕೃತಾ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾ ಯೌವನಾದಿರ್ವಯಸ್ತಸ್ಯ, ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಸ್ಥಾಪನೀ-ಸ್ಥಿರೀಕರಣೀ| ಉಷ್ಣೇತ್ಯೇತಾವತೈವೋಷ್ಣವೀರ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ವೀರ್ಯಗ್ರಹಣಮತಿಶಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಸರಾ- ಭೇದನೀ| ತಥಾ, ಆಯುಷೇ ಹಿತಾ| ಬುದ್ಧಿಃ-ವರ್ತಮಾನಾರ್ಥಗ್ರಾಹಿಣೀ ಪ್ರಜ್ಞಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಪ್ರದದಾತಿ ಯಾ ಸೈವಮ್| ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ರೋಗಾನ್ ಜಯತಿ| ಖರನಾದೇ ತ್ವೇವಮಭ್ಯಧಾಯಿ-"ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಭಾವಾತ್ಪವನಂ, ಕಟುತಿಕ್ತತಯಾ ಕಫಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ ಹರೀತಕೀ||" ಇತಿ|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

ತದ್ವದಾಮಲಕಂ ಶೀತಮಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್| |೧೫೮|

ಸ೦-ತಯಾ-ಹರೀತಕ್ಯಾ, ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತ ಇತಿ ತೃತೀಯಾನ್ತಾದ್ವತಿಃ| ಹರೀತಕೀಸಮಾನಗುಣಮಾಮಲಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಂ ತ್ವಸ್ಯಾಹ-ಅಭಯೋಷ್ಣಾ ಇದಂ ಶೀತಂ,- ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲಂ-ಅಮ್ಲರಸಂ, ಪಿತ್ತಕಫಘ್ನಂ ಚೇತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸ್ತ್ವಾಮಲಕಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಮಾಖ್ಯತ್| ಯಥಾ-"ಅಮ್ಲಭಾವಾಜ್ಜಯೇದ್ವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯತಃ| ಕಫಂ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾದೇವಮೇತತ್ತ್ರಿದೋಷನುತ್||" ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೧೪೩) ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತದ್ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಿ-"ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸರ್ವದೋಷಘ್ನಂ ವೃಷ್ಯಮಾಮಲಕೀಫಲಮ್| ಹನ್ತಿ ವಾತಂ ತದಮ್ಲತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯತಃ|| ಕಫಂ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾತ್ ಫಲೇಭ್ಯೋಽಭ್ಯಧಿಕಂ ತು ತತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| ಕಟು ಪಾಕೇ ಹಿಮಂ ಕೇಶ್ಯಮಕ್ಷಮೀಷಚ್ಚ ತದ್ಗುಣಮ್||೧೫೮||

ಸ೦-ಅಕ್ಷಂ-ಬಿಭೀತಕಂ, ಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಕೇಶೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಈಷತದ್ಗುಣಂ,-ತಾಭ್ಯಾಂ-ಹರೀತಕೀಧಾತ್ರೀಭ್ಯಾಂ, ಸಮಾನಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತದ್ಗುಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದಕ್ಷಮ್| ನನು, ಹರೀತಕ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಭೇದೇನಾನಿಯತಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್ಕಥಮಿವೋಪಯೋಗಃ ಕ್ರಿಯತಾಮ್ ? ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ ಬ್ರೂಮಹೇ| ಅಕ್ಷಂ ತಾವದತ್ರ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿರಾಖ್ಯತ್ (ಧಂಇಘಣ್ಟೌ ವ.೧|೨೯೨)-"ಬಿಭೀತಕಃ ಕರ್ಷಫಲೋ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ವರ್ಥಾ ಹೀಯಂ ಸಂಜ್ಞಾ| ಕರ್ಷಂ-ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ, ಫಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಕರ್ಷಫಲ ಇತಿ| ತದೇವಂ ಬಿಭೀತಕಸ್ಯ ಫಲಂ ಯತ್ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ತದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಹರೀತಕ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿಯತಮೇವ| ಹರೀತಕ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿಯತಮೇವ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ನವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಘನಾ ವೃತ್ತಾ ಗುರ್ವೀ ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ತಥಾಽಮ್ಭಸಿ| ನಿಮಜ್ಜೇದ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾತ್ ಗುಣಕೃತ್ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ| ನವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಂ ತಥೈಕತ್ವಂ ದ್ವಿಕರ್ಷತಾ| ಹರೀತಕ್ಯಾಃ ಫಲೇ ಯೇನಂ ತೇನೈತಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತದೇವಂ ದ್ವಿಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಹರೀತಕ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿತಮ್| ಧಾತ್ರೀಫಲಸ್ಯಪಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ನಿಯತಪ್ರಮಾಣತ್ವಮೇವ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ "ಅಭಯೈಕ ಪ್ರದಾತವ್ಯಾ ದ್ವಾವೇವ ತು ಬಿಭೀತಕೌ| ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ತ್ರಿಫಲೇಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ|| ಇತಿ| ತದೇವಮಾಮಲಕಾನಾಮರ್ಧಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣತ್ವಮವತಿಷ್ಠತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿಯತಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

ಇಯಂ ರಸಾಯನವರಾ ತ್ರಿಫಲಾಽಕ್ಷ್ಯಾಮಯಾಪಹಾ| ರೋಪಣೀ ತ್ವಗ್ಗ್ದಕ್ಲೇದಮೇದೋಮೇಹಕಫಾಸ್ತ್ರಜಿತ್||೧೫೯||

ಸ೦-ಇಯಂ-ಈದೃಶೀ, ತ್ರಿಫಲಾ ರಸಾಯನವರಾ| ಚಕ್ಷೂರೋಗಘ್ನೀ| ರೋಪಣೀ-ವ್ರಣಾನಾಮ್| ತ್ವಗ್ಗದಾಃ-ಕುಷ್ಠಾದಯಃ, ಕ್ಲೇದೋ-ವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಃ ಮೇದಃ-ಚತುರ್ಥೋ ಧಾತುಃ, ಮೇಹಃ-ಪ್ರಮೇಹಃ, ಕಫಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಅಸ್ರಂ-ರಕ್ತಮ್, ತಾನಿ ಜಯತಿ ಯಾ ಸೈವಮ್|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

ಸಕೇಸರಂ ಚತುರ್ಜಾತಂ ತ್ವಕ್ಪತ್ರೈಲಂ ತ್ರಿಜಾತಕಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ರೋಚನದೀಪನಮ್||೧೬೦||

ಸ೦-ದೀಪನರೋಚನಮಿತ್ಯೇತತ್ಪರ್ಯನ್ತಮ್| ತ್ವಕ್ ಚ ಪತ್ರಂ ಚೈಲಾ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಕವದ್ಭಾವಃ| ಏತಸ್ಯ ನಾಮ ತ್ರಿಜಾತಕಂ ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಮಿತಿ| ಏತತ್ತ್ರಿಜಾತಕಂ ಕೇಸರಯುಕ್ತಂ ಚತುರ್ಜಾತಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಾದಿಗುಣಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಕಟುಕಂ ಕಫಘ್ನಂ ಮರಿಚಂ ಲಘು| |೧೬೧|

ಸ೦-ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಕಟುಕಂ ಮರಿಚಂ ಕಫಘ್ನಂ ಲಘು ಚ| ಕಟುರಸತ್ವೇನ ಕಟುಪಾಕತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪಾಕಗ್ರಹಣ್ಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಸ್ವಾದುಶೀತಾಽಽರ್ದ್ರಾ ಗುರ್ವೀ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಪಿಪ್ಪಲೀ||೧೬೧|| ಸಾ ಶುಷ್ಕಾ ವಿಪರೀತಾಽತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವೃಷ್ಯಾ ರಸೇ ಕಟುಃ| ಸ್ವಾದುಪಾಕಾಽನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಶ್ವಾಸಕಾಸಾಪಹಾ ಸರಾ||೧೬೨|| ನ ತಾಮತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ ರಸಾಯನವಿಧಿಂ ವಿನಾ| |೧೬೩|

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಾ-ಅಶುಷ್ಕಾ, ಪಿಪ್ಪಲೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಸ್ವಾದುರಸಾ ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ| ಸಾ-ಪಿಪ್ಪಲೀ, ಶುಷ್ಕಾ ಅತಃ-ಆರ್ದ್ರಾಯಾಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಸಕಾಶಾತ್, ವಿಪರೀತಾ-ಶೀತವಿಪರ್ಯಯೇಣೋಷ್ಣಾ, ಗುರುವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಲಘುಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಿಪರ್ಯಯಸ್ತ್ವತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ವೃಷ್ಯಾ ರಸೇ ಕಟುಶ್ಚ| ಕಟುರಸತ್ವಾಚ್ಚ ಕಟುಪಾಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ| ತಥಾ, ಅನಿಲಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ, ಸರಾ ಚ| ಏವಂವಿಧಾಮಪಿ ತಾಂ-ಪಿಪ್ಪಲೀಂ, ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಯುಞ್ಜೀತ, ರಸಾಯನವಿಧಿಂ ವಿನಾ| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ವರ್ಧಮಾನಾದಿರಸಾಯನವಿಧಾನ ಏವಾತಿಶಯೇನೋಪಯುಞ್ಜೀತ|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| ನಾಗರಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹೃದ್ಯಂ ವಿಬನ್ಧನುತ್||೧೬೩|| ರುಚ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| |೧೬೪|

ಸ೦-ನಾಗರಂ-ಶ್ರುಙ್ಗಬೇರಂ, ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಗ್ರಾಹಿ-ವಿಡ್ವಿಬನ್ಧಕೃತ್| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಮ್| ವಿಬನ್ಧನುತ್-ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧಿಕೃತ್|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| ತದ್ವದಾರ್ದ್ರಕಮೇತಚ್ಚ ತ್ರಯಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ಜಯೇತ್||೧೬೪|| ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸದನಶ್ವಾಸಕಾಸಶ್ಲೀಪದಪೀನಸಾನ್| |೧೬೫|

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಕಂ ಶುಣ್ಠೀಸಮಾನಗುಣಮೇವ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರಯಂ-ಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠ್ಯಾಖ್ಯಂ, ತ್ರಿಕಟುಸಂಜ್ಞಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಜಯೇತ್|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| ಚವಿಕಾಪಿಪ್ಪಲೀಮುಲಂ ಮರಿಚಾಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಗುಣೈಃ||೧೬೫||

ಸ೦-ಚವಿಕಾಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಮರಿಚಾತ್ ಸ್ತೋಕವಿಶೇಷಂ ಗುಣೈರ್ಭವತಿ ಕಟುರಸವಿಪಾಕಂ ಕಫಘ್ನಂ ಲಘೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣಶಬ್ದೇನ ರಸವಿಪಾಕಾದಯೋಽಪಿ ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ಪಾರಿಭಾಷಿಕಾ ಏವ ಗುರುಲಘ್ವಾದಯಃ, ವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ನ್ಯಾಯಾತ್|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

ಚಿತ್ರಕೋಽಗ್ನಿಸಮಃ ಪಾಕೇ ಶೋಫಾರ್ಶಃಕೃಮಿಕುಷ್ಠಹಾ| |೧೬೬|

ಸ೦-ಚಿತ್ರಕೋ-ದಹನಸಂಜ್ಞಃ, ಅಗ್ನಿಸಮಃ ಪಾಕೇ-ಅತ್ಯನ್ತೋಷ್ಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶೋಫಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| ಪಞ್ಚಕೋಲಕಮೇತಚ್ಚ ಮರಿಚೇನ ವಿನಾ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೬೬|| ಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹೋದರಾನಾಹಶೂಲಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಪರಮ್| |೧೬೭|

ಸ೦-ಏತಚ್ಚ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ, ಮರಿಚರಹಿತಂ-ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶುಣ್ಠ್ಯಾಖ್ಯಂ, ಪಞ್ಚಕೋಲಸಂಜ್ಞಂ ಸ್ಮೃತಂ ವೈದ್ಯಕೇ ತನ್ತ್ರೇ| ತಥಾ, ಗುಲ್ಮಾದಿಘ್ನಮತಿದೀಪನಂ ಚ|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| ಬಿಲ್ವಕಾಶ್ಮರ್ಯತರ್ಕಾರೀಪಾಟಲಾಟಿಣ್ಟುಕೈರ್ಮಹತ್||೧೬೭|| ಜಯೇತ್ಕಷಾಯತಿಕ್ತೋಷ್ಣಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕಫನಿಲೌ| |೧೬೮|

ಸ೦-ಬಿಲ್ವಾದೀನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥೇ ತೃತೀಯಾ| ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಂ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕಫಾನಿಲೌ ಜಯೇತ್| ತಚ್ಚ ಕಷಾಯತಿಕ್ತರಸಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ| ಬಿಲ್ವಂ-ಶ್ರೀಫಲಮ್| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ-ಗಮ್ಭಾರೀ| ತರ್ಕಾರೀ-ಅರಣಿಕಾ| ಪಾಟಲಾ-ತಾಮ್ರಪುಷ್ಪಾ| ಟಿಣ್ಟುಕಃ-ಸ್ಯೋನಾಕಃ| ಮಹತ್ ಗುರು ಬೃಹತ್ ಅನಲ್ಪಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| ಹ್ರಸ್ವಂ ಬೃಹತ್ಯಂಶುಮತೀದ್ವಯಗೋಕ್ಷುರಕೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೬೮|| ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಂ ಸರ್ವದೋಷಜಿತ್| |೧೬೯|

ಸ೦-ಪಞ್ಚಮೂಲಮಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಹೃಸ್ವಂ ಕನೀಯೋ ಲಘು ಅಲ್ಪಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ-ಕ್ಷುದ್ರಬೃಹತೀ ಮಹಾಬೃಹತೀ ಚ| ಅಂಶುಮತೀದ್ವಯಂ- ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಚ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ-ಭಕ್ಷಟಕಃ| ಇದಂ ಹೃಸ್ವಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ನಾತಿಶೀತಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಸರ್ವದೋಷಜಿಚ್ಚ| [ ಗೋಕ್ಷುರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಲಘು ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| ಬಲಾಪುನರ್ನವೈರಣ್ಡಶೂರ್ಪಪರ್ಣೀದ್ವಯೇನ ತು||೧೬೯|| ಮಧ್ಯಮಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ವಾತಿಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಮ್| |೧೭೦|

ಸ೦-ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮಧ್ಯಮಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಂ ಚ| { ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| } ಅಧುನಾ ಚತುರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮಾಹ-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| ಅಭೀರುವೀರಾಜೀವನ್ತೀಜೀವಕರ್ಷಭಕೈಃ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೭೦|| ಜೀವನಾಖ್ಯಂ ತು ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಮ್| |೧೭೧|

ಸ೦-ಅಭೀರುವೀರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಜೀವನಾಖ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| ತೃಣಾಖ್ಯಂ ಪಿತ್ತಜಿದ್ದರ್ಭಕಾಸೇಕ್ಷುಶರಶಾಲಿಭಿಃ||೧೭೧|| ಇತ್ಯೌಷಧವರ್ಗಃ||೭||

ಸ೦-ತೃಣಸಂಜ್ಞಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ದರ್ಭಕಾಸೇಕ್ಷುಶರಶಾಲಿಭಿಃ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜಿತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವಧಿಕಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೧೨)| ಯಥಾ-"ಸುವರ್ಣಂ ಬೃಹಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ವಿಷದೋಷಹರಂ ಶೀತಂ ಸಕಷಾಯಂ ರಸಾಯನಮ್| ರೂಪ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಸರಮ್| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್|| ತಾಮ್ರಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಕಷಾಯಂ ಲೇಖನಂ ಲಘು| ಕಟುಪಾಕರಸಂ ಶೀತಂ ರೋಪಣಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಕಾಂಸ್ಯಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ವಿಶದಂ ಲೇಖನಂ ಸರಮ್| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದನಂ ರೂಕ್ಷಂ ತಿಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್|| ಸತಿಕ್ತಲವಣಂ ಭೇದಿ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಕೃಮಿವಾತನುತ್| ಲೇಖನಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತ್ರಪು, ಸೀಸಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್|| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಂ ತು ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ತಿಕ್ತಕಮ್| ಲೇಖನಂ ವಾತಲಂ ಶೀತಂ ಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಪ್ರಣುತ್|| (ಗಾತ್ರಶೈಥಿಲ್ಯಪಾಲಿತ್ಯಪಾಣ್ಡುಘ್ನಂ ಶೋಷಶೋಫಜಿತ್| ತದ್ವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತದ್ವಿಕಾಶಿ ಸುದುರ್ಜರಮ್|| ಪದ್ಮರಾಗಮಹಾನೀಲಪುಷ್ಪರಾಗವಿದೂರಕಾಃ|) ಮುಕ್ತಾವಿದ್ಗುಮವಜ್ರೇನ್ದ್ರವೈಡೂರ್ಯಸ್ಫಟಿಕಾದಿಕಮ್|| ಮಣಿರತ್ನಂ ಸರಂ ಶೀತಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಲೇಖನಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಧಾರಣಾತ್ತತ್ತು ಪಾಪ್ಮಾಽಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಷಾಪಹಮ್|| ಸಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣವಿರ್ಯಶ್ಚ ಕಾಚೋ ದೃಷ್ಟಿಕೃದಞ್ಜನಾತ್| ಶಙ್ಖೋದಧಿಮಲೌ ಶೀತೌ ಕಷಾಯಾವತಿಲೇಖನೌ|| ತುತ್ಥಕಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಷಾಯಂ ವಿಶದಂ ಲಘು| ಲೇಖನಂ ಭೇದಿ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಮ್|| ವಿಶದೋ ಗೈರಿಕಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಹಿಮಃ| ಕಫಘ್ನೀ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ಮನೋಹ್ವಾ ಲೇಖನೀ ಸರಾ|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ ಹರಿತಾಲಂ ವಿಷಪ್ರಣುತ್| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಞ್ಜನಮ್|| ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಷಚ್ಛರ್ದಿಹಿಧ್ಮಾಘ್ನಂ ದೃಕ್ಪ್ರಸಾದನಮ್| ಸ್ರೋತೋಽಞ್ಜನಂ ವರಂ ತತ್ರ ತತಃ ಸೌವೀರಕಾಞ್ಜನಮ್|| (ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಾಸಮೇಹಕ್ಷಯಾಪಹಮ್||) ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಶಿಲಾಜತು ರಸಾಯನಮ್| (ತಿಕ್ತಂ ಚ ಛೇದನಂ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||) ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಕಾಸಘ್ನೀ ವಂಶರೋಚನಾ| ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಕ್ಷಯಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ|| ಕಾರವ್ಯೌ ಕುಞ್ಜಿಕಾಽಜಾಜೀ ಕಬರೀ ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರು| ಅನ್ನಗನ್ಧಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಬಾಷ್ಪಿಕಾ ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಾ ಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾ ಪರಮ್| ತದ್ವಚ್ಚ ರಾಜಿಕಾ (ವಿಘ್ನಸಾದನೀ ದೀಪನೀ ಪರಮ್|| ಶೂಲಾಟೋಪಹರಾ) ರುಚ್ಯಾ, ದೀಪ್ಯಕಃ ಕೋಷ್ಠಶೂಲಜಿತ್| ಅಹೃದ್ಯಾಃ ಸರ್ಷಪಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಾಷ್ಪಿಕಾವತ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠತಗರಸುರದಾರುಹರೇಣವಃ| ಏಲೈಲವಾಲುಸರಲತ್ವಗ್ವ್ಯಾಘ್ರನಖಚೋರಕಾಃ|| ಲಘೂಷ್ಣಾಃ ಕಟುಕಾಃ ಪಾಕೇ ಕಫವಾತನಿಬರ್ಹಣಾಃ| ಸೈರ್ಯಕಸ್ತಿಕ್ತಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಃ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಘ್ನೋ ವೃಷ್ಯೋ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ಹಿಮಃ| ಪಾಚನಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೀತಂ ವಿಷಾದ್ವಯಮ್|| ಕಫಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪಾಚನಮ್| ತಿಕ್ತಾಽಮೃತಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ಗ್ರಾಹಿಣ್ಯುಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ|| ದೀಪನೀ ಜ್ವರತೃಡ್ದಾಹಕಾಮಲಾವಾತರಕ್ತನುತ್| ತಿಕ್ತಶೀತೌ ಜ್ವರಹರೌ ಲಘೂ ಭೂನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟೌ|| ನಿಮ್ಬಸ್ತಿಕ್ತೋ ಹಿಮಃ ಕುಷ್ಠಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ| ಮಹಾನಿಮ್ಬಃ ಪರಂ ಗ್ರಾಹೀ ಕಷಾಯೋ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಃ|| ಗುಗ್ಗುಲುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ವಿಶದೋಽಭ್ಯವಹಾರತಃ| ಸಸ್ವಾದುಃ ಸಕಟುಸ್ತಿಕ್ತಃ ಸಕಷಾಯೋ ರಸಾಯನಮ್|| ವ್ರಣ್ಯಃ ಸ್ವರ್ಯಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ರೂಕ್ಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ| ಕ್ಲೇದಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಗಣ್ಡಮೇಹಾಪಚೀಕೃಮೀನ್|| ಪಿಟಿಕಾಗ್ರನ್ಥಿಶೋಪಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತ್ಯುಷ್ಣಃ ಸ್ರಂಸನೋ ಲಘುಃ| ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀ ಸರಾತಿಕ್ತಾ ಮೇಧ್ಯಾ ಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಾ|| ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಮಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷತೃಡ್ದಾಹಕೃಮಿಘ್ನಂ ಗುರು ರೂಕ್ಷಣಮ್|| ಸರ್ವಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಚನ್ದನಂ ಶಿಶಿರಂ ಪರಮ್| ಲಘು ರಕ್ತಂ, ತಥೋಶೀರಂ ವಾತಲಂ ಪಾಚನಂ ಚ ತತ್| ಜ್ವರಾತಿಸಾರವಮಥುರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್| ಮಧುಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್|| ಗುರು ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ವರವರ್ಣಕೃತ್| ಕಟುತಿಕ್ತೇ ನಿಶೇ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಿತ್ತಕಫಾಪಹೇ|| ಪ್ರಲೇಪಾಜ್ಜಯತಃ ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಫಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಂ ವಿಷಮ್| ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶಿಶಿರಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ತಿಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್| ಬಲಾತ್ರಯಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಬಲಪ್ರದಮ್|| ತತ್ರ ನಾಗಾಽಧಿಕಂ ಬಲ್ಯಾ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಾ ಗುರುಃ| ತಾಮ್ಬೂಲಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ರುಚ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಕಫಪ್ರಣುತ್|| ಭೇದಿ ಸಮ್ಮೋಹಕೃತ್ಪೂಗಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ರೋಚನಮ್| ಜಾತಿಪತ್ರೀ ಕಟುಫಲಂ ಕಙ್ಕೋಲಕಲವಙ್ಗಕಮ್|| ಲಘು ತೃಷ್ಣಾಪಹಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶನಮ್| ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಸ್ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಃ ಕರ್ಪೂರಶ್ಛೇದನೋ ಹಿಮಃ|| ಲತಾಕಸ್ತೂರಿಕಾ ತದ್ವನ್ಮುಖಶೋಷಹರಾ ಪರಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಪದ್ಮಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಸ್ತ್ರಜಿತ್|| ತದ್ವದ್ಬಕುಲಪುನ್ನಾಗಕುಮುದೋತ್ಪಲಪಾಟಲಮ್| ಸಚಮ್ಪಕಂ ತತೋ ನ್ಯೂನಂ ಗುಣೈಃ ಕೋರಣ್ಟಕಿಂಶುಕಮ್|| ಮಾಲತೀಮಲ್ಲಿಕಾಪುಷ್ಪಂ ತಿಕ್ತಂ ಜಯತಿ ಮಾರುತಮ್| ವಿಷಪಿತ್ತಕಫಾನ್ನಾಗಂ ಸಿನ್ದುವಾರಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್|| ಕಫಘ್ನಂ ಕೈತಕಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೈರೀಷಂ ವಿಷಹಾರಿ ಚ| ವಾತಲಂ ಪುಷ್ಪಮಾಗಸ್ತ್ಯಂ ಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಬನ್ಧೂಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ತದ್ವದೇವ ಚ ಯೂಥಿಕಾ| ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ಕುಙ್ಕುಮಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್|| ಅವಲ್ಗುಜೈಡಗಜಜಂ ಬೀಜಂ ವಾತಕಫಪ್ರಣುತ್| ಆಸ್ಯಾ ವರ್ಣಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಸೌಕುಮಾರ್ಯಕೃದನ್ಯಥಾ|| ಅತೋಽಧ್ವಾಽಗ್ನಿಬಲಾಯೂಂಷಿ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಸುಖಮ್| ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಂ ಚ ಖುಡಸ್ತಮ್ಭಶ್ರಮಾಪಹಮ್|| ಅನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಪಾದತ್ರಂ ಬಲಕೃಚ್ಛುಕ್ರಲಂ ತಥಾ| ವರ್ಣ್ಯಂ ನೇತ್ರಹಿತಂ ಛತ್ರಂ ವಾತವರ್ಷಾತಪಾಪಹಮ್|| ಪ್ರವಾತಂ ರೌಕ್ಷ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಸ್ತಮ್ಭಕೃದ್ದಾಹತೃಡ್ಭ್ರಮಾನ್| ಶ್ರಮಾಗ್ನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ಚ ಜಯೇದಪ್ರವಾತಮತೋಽನ್ಯಥಾ|| ಪ್ರಾಗ್ವಾಯುರುಷ್ಣೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ತ್ವಗ್ದೋಷಾರ್ಶೋವಿಷೇಕೃಮೀನ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಶ್ವಾಸಮಾಮವಾಯುಂ ಚ ಕೋಪಯೇತ್|| ಯಾಮ್ಯೋಽಸೃಗ್ವಾತಕಫಕೃಚ್ಛೀತಃ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಕಃ| ಕಷಾಯಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುರ್ನಾತಿವಿದಹ್ಯತೇ|| ವಾತಕೃತ್ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಭ್ರಮಾಪಾಹಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃಸಾತ್ಮ್ಯ ಉತ್ತರಃ ಷಡ್ರಸೋಽನಿಲಃ|| ಐಶಾನಃ ಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣ ಆಗ್ನೇಯಶ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಿದಾಹೀ ನೈಋತ್ಯೋ ವಾಯವ್ಯಸ್ತಿಕ್ತ ಉಚ್ಯತೇ|| ಆತಪೋ ಭ್ರಮತೃಟ್ಸ್ವೇದದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿವರ್ಣತಾಃ| ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಹ್ನೀಂಶ್ಚ, ಛಾಯಾ ತ್ವೇತಾನ್ವ್ಯಪೋಹತಿ|| ತಮಃ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ, ಜ್ಯೋಸ್ನಾ ಮಧುರಶೀತಲಾ|| ಇತಿ|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀಜಪಕ್ವಾನ್ನಮಾಂಸಶಾಕಫಲೌಷಧೈಃ| ವರ್ಗಿತೈರನ್ನಲೇಶೋಽಯಮುಕ್ತೋ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿಕಃ||೧೭೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿ ತಾಯಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಿಯೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಸ೦-ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸುಖಗ್ರಹಣಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಮಾಹ-ಸ೦-ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದಿಭಿರ್ವರ್ಗಿತೈಃ-ವರ್ಗೀಕೃತೈಃ, ಅಯಮನ್ನಸ್ಯ ಲೇಶಃ-ಏಕದಶಃ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರೋ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ? ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿಕಃ, ಸದೋಪಯೋಗವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತ್ರಾಯೋಗಕ್ರಿಯಾದೇಶಕಾಲಾವಸ್ಥಾದಿವಿಶೇಷಾಚ್ಚೋಕ್ತಾನಾಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮನ್ಯಥಾತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ-"ತಿಲಶೋ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ವಿಷಮಪಿ ಸಞ್ಜಾಯತೇಽಮೃತಸಮಾನಮ್| ಭಲ್ಲಾತಕಃ ಸಹ ತಿಲೈಸ್ತತ್ಕಾರ್ಯಪಿ ಕುಷ್ಠಮುಪಹನ್ತಿ|| ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಲಘುಭ್ಯಃ ಸಕ್ತುಭ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಗುರವಃ| ಮರುವಾಸಿಷು ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದಧಿಪೀಲುಶಮೀಕರೀರಾಣಾಮ್|| ಘೃತದುಗ್ಧೈರ್ಹೇಮನ್ತೇ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಕಫೋತ್ತರೋ ಭವೇತ್ಪ್ರಾಯಃ| ದಧಿದುಗ್ಧಂ ವಾತಘ್ನಂ ತದಜಾತಂ ವಾತಕೃದ್ಭವತಿ|| ರೇಚನಮಪಿ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭವತಿ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದೇವಮಾದಿ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯೈವೋಹ್ಯಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ತು ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ನೋಕ್ತಮ್, ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಷು ಯುಕ್ತ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಸ್ವರೂಪಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಷಷ್ಠಃ|| ೯೬||