6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-അന്നവിധൌ പ്രകൃതേऽല്പവക്തവ്യാത്വാത്പൂര്വം ദ്രവദ്രവ്യമഭിധായാന്നം വക്തി-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

അഥാതോऽന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസുത്രേ)|൨|

സ൦-അന്നസ്യ സ്വരൂപം-സ്വഭാവോ രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവഗുണകര്മാദി, തസ്യ വിജ്ഞാനം-അവഗമ:, തസ്മൈ ഹിതോऽധ്യായഃ-അന്നരൂപവിജ്ഞാനീയഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ദ്രവ്യശബ്ദശ്ചാപ്രയുക്തോऽപ്യര്ഥസ്യ ഗമക ഇത്യന്നദ്രവ്യസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാ ഹി പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ മന്ദമതിപ്രബോധനായ പ്രയുക്തോ ദ്രവ്യശബ്ദഃ|ആചാര്യാ ഹി വൈചിത്ര്യേണ ഗ്രന്ഥരചനാം വിദധതി| തത്ര പ്രാക് സ്വരൂപശബ്ദോ ന നിര്ദിഷ്ടഃ, ഇഹ ച ദ്രവ്യശബ്ദഃ| അഥവോഭയമപ്രയുക്തമപി ഗമ്യതേ മധ്യലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാऽന്തലോപായ ച| അദ്യതേ യത്തത്-അന്നമ് ധാന്യമാംസാദി| ധാന്യം ച ദ്വിധാ ശൂകശിമ്ബിധാന്യഭേദേന തത്ര പ്രാധാന്യാച്ഛൂകധാന്യസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ഭൂയസ്ത്വോപയോഗിത്ത്വാത്|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

ശിമ്ബീധാന്യസ്യ തു തദ്വ്യഞ്ജനത്ത്വേന സ്വല്പോപയോഗിത്ത്വാത് പ്രായേണാപഥ്യാത്ത്വാച്ചാപ്രാധന്യം, ഇത്യാഹ- അഥ ശൂകധാന്യവര്ഗഃ| രക്തോ മഹാന് സകലമസ്തൂര്ണകഃ ശകുനാഹൃതഃ| സാരാമുഖോ ദീര്ഘശൂകോ രോധ്രശൂകഃ സുഗന്ധികഃ||൧|| പുണ്ഡ്രഃ പാണ്ഡുഃ പുണ്ഡരീകഃ പ്രമോദോ ഗൌരസാരിവൌ| കാഞ്ഹ്ചനോ മഹിഷഃ ശൂകോ ദൂഷകഃ കുസുമാണ്ഡകഃ||൨|| ലാങ്ഗലാ ലോഹവാലാഖ്യഃ കര്ദമാഃ ശീതഭീരുകാഃ| പതങ്ഗാസ്തപനീയാശ്ച യേ ചാന്യേ ശാലയഃ ശുഭാഃ||൩|| സ്വാദുപാകരസഃ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ ബദ്ധാല്പവര്ചസഃ| കഷായാനുരസാഃ പഥ്യ ലഘവോ മൂത്രല ഹിമാഃ||൪||

സ൦- തത്ര രക്തശാലിമഹാശാലീ-സുപ്രഥിതാവേവ| കലമോമഗധാദിഷു പ്രസിദ്ധഃ| സ ഏവ മഹാതണ്ഡുല ഇതി കാശ്മീരേഷു| തൂര്ണകശ്ച-തത്രൈവ ആജവ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| ശകുനഹൃതോ-യോ മഗധേഷു ബുദ്ധോത്പാദകാല ഉത്തരകുരുഭ്യോ ഹംസൈരാനീതോ ഭൃങ്ഗാരപാത്രേ വിശാഖാഖ്യയാ വാപിതോ വിസ്തരം ഗതഃ| അത ഏവ ശകുനിനാऽऽഹൃതഃ ശകുനാഹൃത ഇത്യന്വര്ഥാ

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

ശൂകജേഷു വരസ്തത്ര രക്തസ്തൃഷ്ണാത്രിദോഷഹാ| |൫|

സ൦-തത്ര-തേഷു മഹാശാലികലമാദിഷു മധ്യേ, രക്തോ-രക്തശാലിസംജ്ഞോ വരഃ, തൃഷ്ണാം വാതാദീശ്ച ത്രിദോഷാന്നിഹന്തി| അസ്യ ച പ്രാഗുപാദാനേനൈവ വരത്വേ ലബ്ധേ വരഗ്രഹണം യുക്ത്യാ

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| മാഹാംസ്തമനു കലമസ്തം ചാപ്യനു തതഃ പരേ||൫||

സ൦-തസ്യാനു-രക്തശാലേഃ പശ്ചാത്, മഹാന് ശാലിര്വരഃ| തം ച-മഹാന്തമനു കലമഃ, മഹത്സംജ്ഞാത് കലമഃ കിഞ്ചിദൂന ഇത്യര്ഥഃ| തതഃ-അനന്തരമ്, പരേ-അന്യേ ശാലയോ

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

യവകാ ഹായനാഃ പാംസുബാഷ്പനൈഷധകാദയഃ| സ്വാദൂഷ്ണാ ഗുരവഃ സ്നിഗ്ധാഃ പാകേऽമ്ലാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തലാഃ||൬|| സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാശ്ച പൂര്വം പൂര്വം ച നിന്ദിതാഃ| |൭|

സ൦-യവകാദയഃ ശാലിവിശേഷാഃ സ്വാദവഃ| തഥാ, ഉഷ്ണാദിഗുണയുക്താഃ| തഥാ, സൃഷ്ടേ മൂത്രപുരീഷേ യൈസ്തേ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷാഃ| പൂര്വം പൂര്വം ച നിന്ദിതാഃ-തേന യവകാഃ സര്വേഭ്യോऽപി ഗര്ഹിതാഃ, തദന്വന്യേ കിഞ്ചിത്കിഞ്ചിത്ക്രമേണ ഗര്ഹിതാ ഇതി വിജ്ഞേയമ്| നൈഷധകാദയ ഇത്യ- ത്രാऽऽദിശബ്ദേന ചമ്പകപത്രികാദയഃ ശാലിവിശേഷാ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| സ്നിഗ്ധോ ഗ്രാഹീ ലഘുഃ സ്വാദുദുസ്ത്രിദോഷഘ്നഃ സ്ഥിരോ ഹിമഃ||൭|| ഷഷ്ടികോ വ്രീഹിഷു ശ്രേഷ്ഠോ ഗൌരശ്ചാസിതഗൌരതഃ| |൮|

സ൦-വ്രീഹിഷു മധ്യേ ഷഷ്ടികഃ ശ്രേഷ്ഠഃ, രക്തശാലിരിവ ശാലിഷു| തഥാ, സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തഃ| സ്ഥിരോ ഹിമ ഇതി ശരീരസ്തൈര്യകരോ ജ്വരശ്രമക്ലമഗ്ലാനിഹരഃ| അത ഏവ രസായനപ്രയോഗേ ജ്വരാദോഉ ഛ തത്ര തത്ര ക്ഷാമവപുഷാമുപദിഷ്ടഃ| യവസ്തു സ്തൈര്യകരോऽപി നാമ്നാതോ ഗുരുവാതലത്വാദിതി വേദ്യമ്| ഷഷ്ടികശ്ഛ ദ്വിവിധഃ,-ഗൌരഃ കൃഷ്ണഗോഉരശ്ച| അത്രാസിതഗോഉരതോ ഗൌരഃ ഷഷ്ടികഃ ശ്രേഷ്ടഃ| (തഥാ ച സുശ്രുതേ (സൂ.അ.൪൬|൯)-"രസേ പാകേ ച മധുറ്രാഃ പിത്താനിലഹരാസ്തഥാ| ശാലീനാം ച ഗുണൈസ്തുല്യാ വിജ്ഞ്ഹേയാഃ കഫശുക്രലാഃ|| ഷഷ്ടികഃ പ്രവരസ്തേഷാം കഷായാനുരസോ ലഘുഃ|" കൃഷ്ണാത്രേയഃ:-ഷഷ്ടികഃ സുരകവ്രീഹിപാടലോടകനാലകാഃ| കൃഷ്ണവ്രീഹിഃ ശീതഭീരുഃ പ്രമോദോഹായനസ്തഥാ|| അനഭിഷ്യന്ദിനഃ സ്നിഗ്ധാഃ കഷായമധുരാ ഹിമാഃ| ലഘവഃ കടുപാകാശ്ഛ ഷഷ്ടികോऽത്രാപി പൂജിതഃ||" ഖാരണാദിഃ- "കഷായമധുരോ ഗ്രാഹീ ദോഷഘ്നഃ ഷഷ്ടികോ ലഘുഃ|" പരാശരേऽപ്യുക്തമ്- "രക്തോ മഹാച്ഛകുനാഹൃതഃ ഷഷ്ടികകലമപ്രമോദപതഡ്ഗാഃ ശീതഗൌരദീര്ഘശൂകസുഗന്ധികപാണ്ഡുതപനീയാഃ ശാലയ ഏവംഭൂതാഃ| മധുരബഹലാഃ സ്ഥിരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ പിത്താനിലപ്രശമനാ ലഘവഃ സങ്ഗ്രാഹികാഃ ശീതാഃ|" ഇതി| ചരകേ ത്വേവം പഠ്യതേ (സൂ.അ.൫|൩)-"തത്ര ശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗലാവകപിഞ്ജലൈണശശശരഭവരാഹാദീന്യാഹാരദ്രവ്യാണി പ്രകൃതിലഘൂന്യപി മാത്രാപേക്ഷീണി ഭവന്തി|" തഥാ ച ചരകോ ജ്വരേ പഠതി (ചി.അ.൩|൧൭൬)-"രക്തശാല്യാദയഃ ശസ്താഃ പുരാണാഃ ഷഷ്ടികൈഃ സഹ| യവാഗ്വോദനലാജാര്ഥേ ജ്വരിതാനാം ജ്വരാപഹാഃ||" ഇതി|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| തതഃ ക്രമാന്മഹാവ്രീഹികൃഷ്ണവ്രീഹിജതൂമുഖാഃ||൮|| കുക്കുടാണ്ഡകലാവാഖ്യപാരാവതകശൂകരാഃ| വരകോദ്ദാലകോജ്ജ്വാലചീനശാരദദര്ദുരാഃ||൯|| ഗന്ധനാഃ കുരുവിന്ദാശ്ച ഗുണൈരല്പാന്തരാഃ സ്മൃതാഃ| |൧൦|

സ൦-തതഃ-ഷഷ്ടികാത്, മഹാബ്രീഹ്യാദയഃ ക്രമാദ്ഗുണൈരല്പാന്തരാഃ-ഗുണൈര്ഹീനാഃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| സ്വാദുരമ്ലവിപാകോऽന്യോ വ്രീഹിഃ പിത്തകരോ ഗുരുഃ|൧൦| ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ, ത്രിദോഷസ്ത്വേവ പാടലഃ| |൧൧|

സ൦-ഏഭ്യഃ ഷഷ്ടികാദിഭ്യോऽന്യഃ-അനുക്തോ, വ്രീഹിഃ സ്വാദുഃ- മധുരരസഃ, അമ്ലവിപാകഃ പിത്തകരോ ഗുരുര്ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ ഛ| പാടലഃ- പടലാകുസുമാകാരഃ| ത്രിദോഷഃ-ത്രിദോഷകോപനഃ| ത്രിദോഷസ്ത്വേവേത്യത്രൈവശബ്ദോऽതിശയഖ്യാപനായ| അതിശയേന ത്രിദോഷല ഇത്യര്ഥഃ| അതിത്രിദോഷലത്വേനാസ്യാऽഭ്യവഹാരനിഷേധം കരോതി| അത ഏവ ച രസാദിമത്ത്വം ന വ്യധാദസ്യ ശാസ്ത്രകാരഃ|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| സ്വാദുരമ്ലവിപാകോऽന്യോ വ്രീഹിഃ പിത്തകരോ ഗുരുഃ||൧൦|| ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ, ത്രിദോഷസ്ത്വേവ പാടലഃ| ||൧൧||

സ൦-ഏഭ്യഃ ഷഷ്ടികാദിഭ്യോऽന്യഃ-അനുക്തോ, വ്രീഹിഃ സ്വാദുഃ- മധുരരസഃ, അമ്ലവിപാകഃ പിത്തകരോ ഗുരുര്ബഹുമൂത്രപുരീഷോഷ്മാ ഛ| പാടലഃ- പടലാകുസുമാകാരഃ| ത്രിദോഷഃ-ത്രിദോഷകോപനഃ| ത്രിദോഷസ്ത്വേവേത്യത്രൈവശബ്ദോऽതിശയഖ്യാപനായ| അതിശയേന ത്രിദോഷല ഇത്യര്ഥഃ| അതിത്രിദോഷലത്വേനാസ്യാऽഭ്യവഹാരനിഷേധം കരോതി| അത ഏവ ച രസാദിമത്ത്വം ന വ്യധാദസ്യ ശാസ്ത്രകാരഃ|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| ഭഗ്നസന്ധാനകൃത്തത്ര പ്രിയങ്ഗുര്ബൃംഹണീ ഗുരുഃ||൧൨||

സ൦-തത്ര-തേഷു തൃണധാന്യേഷു മധ്യേ, പ്രിയാങ്ഗുഃ-കങ്ഗുഃ, ഭഗ്നസ്യാങ്ഗസ്യ സന്ധാനം കരോതി| തഥാ, ഗുരുഃ| സുശ്രുതേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൪)-"രക്താഃ പീതാശ്ച കൃഷ്ണാശ്ച ശ്വേതാശ്ചൈവ പ്രിയങ്ഗവഃ| യഥോത്തരം പ്രധാനാഃ സ്യൂ രൂക്ഷാഃ കഫഹരാഃ സ്മൃതാഃ||" ഇതി|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

കോരദൂഷഃ പരം ഗ്രാഹീ സ്പര്ശേ ശീതോ വിഷാപഹഃ| |൧൩|

സ൦-കോരദൂഷഃ-കോദ്രവഃ, അത്യര്ഥം സങ്ഗ്രാഹീ| തഥാ സ്പര്ശശീതോ വിഷാപഹശ്ച|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| രൂക്ഷഃ ശീതോ ഗുരുഃ സ്വാദുഃ സരോ വിഡ്വാതകൃദ്യവഃ||൧൩|| വൃഷ്യഃ സ്ഥൈര്യകരോ മൂത്രമേദഃപിത്തകഫാന് ജയേത്| പീനസശ്വാസകാസോരുസ്തമ്ഭകണ്ഠത്വഗാമയാന്||൧൪||

സ൦-യവോ രൂക്ഷാദിഗുണൈര്യുക്തോ വിഡ്വാതകരോ വൃഷ്യഃ സ്ഥൈര്യകൃച്ച| തഥാ, മൂത്രാദീന് ജയേത്|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

ന്യൂനോ യവാദനുയവഃ| |൧൫|

സ൦-അനുയവോ നാമ ശൂകധാന്യവിശേഷോ ലോകപ്രസിദ്ധഃ| സ യവാന്ന്യൂനഃ-സ്വല്പൈര്യവഗുണൈര്യുക്തഃ|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

രുക്ഷോഷ്ണോ വംശജോ യവഃ| |൧൫|

സ൦-വംശോദ്ഭവോ-വേണുജോ യവോ രുക്ഷോഷ്ണോ ഭവതി|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| വൃഷ്യഃ ശീതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ജീവനോ വാതപിത്തഹാ||൧൫|| സന്ധാനകാരീ മധുരോ ഗോധൂമഃ സ്ഥൈര്യകൃത്സരഃ| |൧൬|

സ൦-ഗോധൂമോ വൃഷ്യാദിഗുണയുക്തഃ| ജീവനഃ-ഓജോഭിവര്ധനഃ| തഥാ, വാതപിത്തഹരഃ| സന്ധാനകാരീ-ഊരുപ്രഭൃതേര്ഭഗ്നസ്യ സന്ധാനം കരോതി| തഥാ, സ്ഥൈര്യകൃത്സരശ്ച| ചരകേ (സൂ,അ. ൨൭|൨൦) ത്വന്യഥൈവ ഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"സ്ഥൈര്യകൃത്സകഷായശ്ച ബല്യഃ ശ്ലേഷ്മവികാരഹാ| സന്ധാനകൃദ്വാതഹരോ ഗോധൂമഃ സ്വാദുശീതലഃ||"ഇതി|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| പഥ്യാ നന്ദീമുഖീ ശീതാ കഷായമധുരാ ലഘുഃ||൧൬|| ഇതി ശൂകധാന്യവര്ഗഃ||൧||

സ൦-നന്ദീമുഖീ-(കൃശദീര്ഘാ ഗോധൂമജാതിഃ|) പഥ്യാ-ശരീരായ ഹിതാ, ശീതാ കഷായമധുരാ ലഘുശ്ച| ഇതി ശൂകധാന്യവര്ഗഃ| അസ്മാദനന്തരം ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗസ്യ സമ്ബന്ധപ്രയോജനം പ്രാഗുക്തമേവ|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

അഥ ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗഃ| മുദ്ഗാഢകീമസൂരാദി ശിമ്ബീധാന്യം വിബന്ധകൃത്| കഷായം സ്വാദു സങ്ഗ്രാഹി കടുപാകം ഹിമം ലഘു||൧൭|| മേദഃശ്ലേഷ്മാസ്ത്രപിത്തേഷു ഹിതം ലേപോപസേകയോഃ| |൧൮|

സ൦- ശിമ്ബ്യാഃ-കോശ്യാഃ, ധാന്യം-മുദ്ഗാദികം, യത് ശിമ്ബീധാന്യം തദ്വിബന്ധകൃത്| കേഷാം വിബന്ധം കരോതി ? സാമര്ഥ്യാത് സ്രോതസാമ്, ന തു പുരീഷാദീനാമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രാഹീത്യത്രൈവ പഠതി ശാസ്ത്രകൃത്| സങ്ഗ്രാഹിലക്ഷണം ച തത്രാന്തരേ| യഥാ-"ഭേദി തത്പിണ്ഡതാന് ഭാവാന് ശകൃദാദീന്ഭിനത്തി യത്| വിപരീതമതോ ഗ്രാഹി" ഇതി| തസ്മാദ്വിബന്ധം സ്രോതസാമേവേത്യവേഹി| തഥാ, കഷായം സ്വാദു കടുപാകം ശീതവീര്യം ലഘു ച| മസൂരാദീത്യത്രാऽऽദിശബ്ദേന മകുഷ്ഠചണകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ, മേദആദിഷു ഹിതമ്, പ്രകൃതത്വാദഭ്യവഹാരേ തഥാ ലേപ ഉപസേകേ ചേതി| ചശബ്ദോऽത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ബോധ്യഃ| ലേപഃ-പ്രദേഹഃ| ഉപസേകഃ-പരിഷേകഃ| കഷായശീതരൂക്ഷത്വേന കടുപാകിത്വേന ച വാതകൃത്ത്വം ശിമ്ബീധാന്യസ്യ ശാസ്ത്രകൃതോക്തമ്| അത ഏവേദമുപപന്നമ്-"മുദ്ഗോऽല്പചലഃ" ഇതി| യദി ഹി ശിമ്ബീധാന്യസ്യ മാരുതകൃത്ത്വം സമേയാത്, തദൈതദ്വക്തും യുജ്യതേ| തസ്മാത് വാതകൃത്ത്വമസ്യാസ്തീതി സ്ഥിതമ്| തസ്മിംശ്ച സത്യാധ്മാനകാരിത്വമപ്യുപപന്നമേവ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേऽസ്യാധ്മാനകാരിത്വമുക്തമ്| മുദ്ഗാദീനാം ച വിശേഷാസ്തത്രൈവോക്താഃ (സം. സൂ. അ. ൭)| യഥാ-"ഹരിതാസ്തേഷ്വപി വരാ മകുഷ്ഠാഃ കൃമികാരിണഃ| വര്ണ്യാഃ പരം പ്രലേപാദ്യൈര്മസൂരാ ഗ്രാഹിണോ ഭൃശമ്||" ഇതി|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| വരോऽത്ര മുദ്ഗോऽല്പചലഃ, കലായസ്ത്വതിവാതലഃ||൧൮|| രാജമാഷോऽനിലകരോ രൂക്ഷോ ബഹുശകൃദ്ഗുരുഃ| |൧൯|

സ൦- അത്ര-ഏഷു ശിമ്ബീധാന്യേഷു മധ്യേ, മുദ്ഗ ഉത്തമഃ| തഥാ, അല്പം ചലം-പവനം കരോതീത്യല്പചലഃ _ തുര്വ്യതിരേകേ| കലായഃ പുനരതിശയേന വാതലോ ഭവതി| രാജമാഷോ രൂക്ഷോ ബഹു ശകൃത്കരോതീതി ബഹുശകൃത്| തഥാ, ഗുരുഃ| തഥാ, അനിലകരഃ- "കൃഞോ ഹേതുഃ" ഇതി താച്ഛീല്യേ ടഃ, കലായവന്നാതിവാതലഃ, അന്യശിമ്ബീധാന്യാച്ചാതിവാതലോऽയമിതി വേദ്യമ്, അനിലകരഗ്രഹണാത്| അന്യഥാശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യലക്ഷണേന വാതമാത്രകരണസ്യ ലബ്ധത്വാദനിലകരഗ്രഹണം ന കുര്യാത്|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| ഉഷ്ണാഃ കുലത്ഥാഃ പാകേऽമ്ലാഃ ശുക്രാശ്മശ്വാസപീനസാന്||൧൯|| കാസാര്ശഃകഫവാതാംശ്ച ഘ്നന്തി പിത്താസ്രദാഃ പരമ്| |൨൦|

സ൦- കുലത്ഥാ ഉഷ്ണവീര്യാഃ പാകേऽമ്ലാഃ| തഥാ, ശുക്രാദീന് ഘ്നന്തി- അശ്മ-അശ്മരീ വക്ഷ്യമാണലക്ഷ്ണാ| തഥാ, പിത്താസ്രദാഃ പരം-അതിശയേന രക്തപിത്തകരാഃ| കഷായസ്വാദുസങ്ഗ്രാഹിത്വം ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യലക്ഷണേനൈഷാം വേദ്യമ്, ദൃഷ്ടിനാശനത്വം ചോഷ്ണവീര്യത്വേന രക്തപിത്തകരത്വേന ച| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ് (സൂ. അ. ൭)-"കഷായസ്വാദുരൂക്ഷോഷ്ണാഃ കുലത്ഥാ രക്തപിത്തലാഃ| പീനസശ്വാസകാസാര്ശോഹിക്കാऽऽനാഹകഫാനിലാന്| ഘ്നന്തി ശുക്രാശ്മരീം ശുക്രം ദൃഷ്ടിം ശോഫം തഥോദരമ്| ഗ്രാഹിണോ ലഘവസ്തീക്ഷ്ണാ വിപാകേऽമ്ലാ വിദാഹിനഃ" ഇതി|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| നിഷ്പാവോ വാതപിത്താസ്രസ്തന്യമൂത്രകരോ ഗുരുഃ||൨൦|| സരോ വിദാഹീ ദൃക്ശുക്രകഫശോഫവിഷാപഹഃ| |൨൧|

സ൦-നിഷ്പാവോ-രാജശിമ്ബീസംജ്ഞോ, വാതാദികരഃ| തഥാ, ഗുരുഃ സരോ വിദാഹീ ച| തഥാ, ദൃഗാദീനപഹന്തി| സങ്ഗ്രഹോക്തം ചാമ്ലപാകത്വം കഷായമധുരത്വം ചേഹ നോക്തമ്| യതോऽമ്ലവിപാകിത്വം താവദ്വിദാഹിത്വാദേവാസ്യോക്തമ്| കഷായസ്വാദുത്വം ച ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യഗുണകഥനേനൈവ| കൃഷ്ണാത്രേയസ്ത്വാഹ-"നിഷ്പാവാ മധുരാ രൂക്ഷാഃ സകഷായാ വിദാഹിനഃ| ഉദാവര്തേ പ്രശസ്യന്തേ ഗുരവോ വാതപിത്തലാഃ" ഇതി|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| മാഷഃ സ്നിഗ്ധോ ബലശ്ലേഷ്മമലപിത്തകരഃ സരഃ||൨൧|| ഗുരൂഷ്ണോऽനിലഹാ സ്വാദുഃ ശുക്രവൃദ്ധിവിരേകകൃത്| |൨൨|

സ൦-മാഷഃ സ്നിഗ്ധോ വലാദികരഃ| തഥാ, സരോ ഗുരൂരൂഷ്ണശ്ച| തഥാ, വാതഹാ സ്വാദുശ്ച| തഥാ, ശുക്രസ്യ വൃദ്ധിം ശുക്രസ്യൈവ വിരേകം-ബഹിഃപ്രേരണം, കരോതി|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| ഫലാനി മാഷവദ്വിദ്യാത്കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്തയോഃ||൨൨||

സ൦-കാകാണ്ഡോലാ ചാത്മഗുപ്താ ച, തയോഃ ഫലാനി മാഷവദ്വിദ്യാത്-മാഷസമഗുണാനി വിജാനീയാത്| കാകാണ്ഡോലാ-കടഭീ| ആത്മഗുപ്താ-കപികച്ഛൂഃ|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

ഉഷ്ണസ്ത്വച്യോ ഹിമഃ സ്പര്ശേ കേശ്യോ ബല്യസ്തിലോ ഗുരുഃ| അല്പമൂത്രഃ കടുഃ പാകേ മേധാऽഗ്നികഫപിത്തകൃത്||൨൩||

സ൦-തില ഉഷ്ണവീര്യഃ| തഥാ, ത്വച്യഃ| തഥാ, സ്പര്ശേ ശീതഃ| കേശ്യോ ബല്യോ ഗുരുശ്ച| തഥാ, അല്പമൂത്രഃ-അല്പമൂത്രകരഃ| പാകേ കടുഃ| തഥാ, മേധാദീന് കരോതി| ത്വച്യകേശ്യബല്യാ ഹിതാര്ഥാ യത്പ്രത്യയാന്താഃ| സ്നിഗ്ധത്വമനിലഘ്നത്വം കഷായകടുതിക്തരസത്വം നാനാജാതിത്വം ചേഹാസ്യ ഗ്രന്ഥകൃതാ ലാഘവാന്നോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമേവ (സൂ. അ. ൭)| യഥാ-"സ്നിഗ്ധോഷ്ണതിക്തകടുകകഷായമധുരസ്തിലഃ| ത്വച്യഃ കേശ്യോ ഗുരുര്വൃഷ്യഃ സ്പര്ശശീതോऽനിലാപഃ|| അല്പമൂത്രഃ കടുഃ പാകേ മേധാऽഗ്നികഫപിത്തകൃത്| കൃഷ്ണഃ പ്രശസ്തസ്തമനു ശുക്ലസ്തമനു ചാരുണഃ||" ഇതി| അന്യേ ത്വനയാ യുക്ത്യാ സങ്ഗ്രഹോക്തമര്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണതേ| സ്നിഗ്ധത്വം താവത്തിലസ്യ തൈലേഷു മുഖ്യസ്യ സ്നേഹസ്യ യോനിഭൂതത്വാത്സിദ്ധമ്, കഫപിത്തകൃദിതി വചനാത്സ്നിഗ്ധത്വാച്ച സാമര്ഥ്യാല്ലബ്ധം വാതഘ്നത്വമ്, കഷായസ്വാദ്വിതി ശിമ്ബീധാന്യസാമാന്യഗുണകഥനേന കഷായസ്വാദുത്വം ലബ്ധമിതി| ഏതദേവോരരീകൃത്യ വ്രണപ്രതിഷേധേ വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ഉ.അ.൨൫|൫൪)-കല്കം സംരോഹണം കുര്യാത്തിലാനാം മധുകാന്വിതമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണതിക്തമധുരകഷായത്വൈഃ സ സര്വജിത്||" ഇതി|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

സ്നിഗ്ധോമാ സ്വാദുതിക്തോഷ്ണാ കഫപിത്തകരീ ഗുരുഃ| ദൃക്ശുക്രഹൃത്കടുഃ പാകേ, തദ്വദ്ബീജം കുസുമ്ഭജമ്||൨൪||

സ൦-ഉമാ-അതസീ, സ്നിഗ്ധാ സ്വാദ്വാദിഗുണയുക്തോഷ്ണവീര്യാ ച| സാ ശ്ലേഷ്മപിത്തയോഃ കര്ത്രീ ച| തഥാ, ദൃഷ്ടിം ശുക്രം ച ഹരതി| കടുപാകാ ച| തയാ-ഉമയാ തുല്യം വര്തതേ-തദ്വത്, ഉമാസമാനഗുണം കുസുമ്ഭീജമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

മാഷോऽത്ര സര്വേഷ്വവരോ, യവകഃ ശൂകജേഷു ച| |൨൫|

സ൦-അത്ര-ശിമ്ബീധാന്യേഷു, മാഷോऽശ്രേഷ്ഠഃ| ശൂകജേഷു-ശൂകധാന്യേഷു, യവകോऽശ്രേഷ്ഠഃ|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

നവം ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി, ലഘു സംവത്സരോഷിതമ്||൨൫|| ശീഘ്രജന്മ തഥാ സൂപ്യം നിസ്തുഷം യുക്തിഭര്ജിതമ്| |൨൬| ഇതി ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗഃ||൧||

സ൦- നവം പ്രത്യഗ്രം, ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി-ആഭിമുഖ്യേന സ്യന്ദയതി| താച്ഛീല്യേ ണിനിഃ| മാലിന്യാത്സ്രോതസാം സ്രുതിരൂപം ശ്ലേഷ്മാണം കരോതീത്യര്ഥഃ| അര്ഥാത്പുരാണമനഭിഷ്യന്ദി| സംവത്സരോഷിതം-വര്ഷാതീതം, ലഘു ഭവതി| നവം ചാര്ഥാദ്ഗുര്വിത്യനുക്തമപ്യുക്തം ഭവതി| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തമ്- "വര്ഷസ്ഥിതം സര്വമന്നം പരിത്യജതി ഗൌരവമ്| ന തു ത്യജതി തദ്വീര്യം വീര്യം മുഞ്ചത്യതഃ ക്രമാത്||" ഇതി| ശീഘ്രേത്യാദി| ലഘ്വിത്യനുവര്തതേ| സൂപ്യം-മുദ്ഗാദി യച്ഛീഘ്രജന്മ, തല്ലഘു ഭവതി| തഥാ, വിഗതതുഷം യുക്ത്യാ ഭര്ജിതം-ഭൃഷ്ടം ലഘു ഭവതി| സങ്ഗ്രഹേ ത്വേവമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"നവം ധാന്യമഭിഷ്യന്ദി സേക്യം കേദാരജം ച യത്| ലഘു വര്ഷോഷിതം ദഗ്ധഭൂമിജം സ്ഥലസമ്ഭവമ്|" ഇതി| ഇതി ശിമ്ബീധാന്യവര്ഗഃ| നിര്ദിഷ്ടേ ശൂകശിമ്ബീധാന്യേ| തയോശ്ച സംസ്കൃതയോരുപയോഗ ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ പ്രാരഭ്യതേ-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

അഥ കൃതാന്ന(പക്വാന്ന)വര്ഗഃ| | മണ്ഡപേയാവിലേപീനാമോദനസ്യ ച ലാഘവമ്||൨൬|| യഥാപൂര്വം ശിവസ്തത്ര മണ്ഡോ വാതാനുലോമനഃ| തൃഡ്ഗ്ലാനിദോഷശേഷഘ്നഃ പാചനോ ധാതുസാമ്യകൃത്||൨൭|| സ്രോതോമാര്ദവകൃത്സ്വേദീ സന്ധുക്ഷയതി ചാനലമ്| |൨൮|

സ൦-മണ്ഡാദീനാം യഥാപൂര്വം ലാഘവമ്| തേനൌദനമപേക്ഷ്യ ലഘ്വീ വിലേപീ, തതോऽപി പേയാ, പേയാതോ മണ്ഡോ ലഘുതര ഇത്യര്ഥോऽവതിഷ്ഠതേ| മണ്ഡപേയാവിലേപ്യോദനാനാം യഥാപുര്വം ലാഘവമിത്യേവ വക്തവ്യേ യദത്രൌദനസ്യ പൃഥക്പാഠഃ, സ ഇദം ജ്ഞാപയതി,-മണ്ഡാദയോ ലാജോപാദാനാ വേദ്യാഃ, ന തു തണ്ഡുലോപാദാനാഃ, യഥാ-ഓദനഃ, ഇതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച, സൂ,അ.൨൭|൨൫൨)-"ശൃതഃ പിപ്പലിശുണ്ഠീഭ്യാം യുക്തോ ലാജാമ്ബുദാഡിമൈഃ| മണ്ഡഃ സന്ദീപയത്യഗ്നിം വാതം ചാപ്യനുലോമയേത്||" ഇതി| തദുക്തമ്_"ദ്രവ്യസ്യാര്ധപലം ദത്ത്വാ തോയസ്യ പ്രസ്ഥമാവപേത്| അര്ധശേഷം ഗൃഹീത്വാ തത്കര്ഷൌ ദ്വൌ ദാഡിമസ്യ ച|| യുക്തം സൈന്ധവവിശ്വാഹ്വധാന്യകൈഃ ശാണമാത്രകൈഃ| ദ്വികര്ഷമാത്രൈര്ലാജൈശ്ച ഭൂയഃ സംക്വഥിതം ച തത്|| പിപ്പലീജീരകാഭ്യാം ച ശാണൈകേനാവചൂര്ണിതമ്| പേയാസ്വേഷ വിധിഃ കല്പ്യോ ദാഡിമാദികൃതാസ്വപി||" ഇതി| തഥാ (സുശ്രുതേ സൂ. അ. ൪൬|൩൪൫)-"സിക്ഥൈര്വിരഹിതോ മണ്ഡഃ പേയാ സിക്ഥസമന്വിതാ| ധനസിക്ഥാ വിലേപീ സ്യാദ്യവാഗൂര്വിരലദ്രവാ||" ഇതി| അന്യേ തു മണ്ഡലക്ഷണം പേയാലക്ഷണം ചാന്യഥൈവേച്ഛന്തി| തഥാ തല്ലക്ഷണമ്-"ലാജാമ്ബുസൈന്ധവകണാധാന്യനാഗരദാഡിമൈഃ| യുക്തോ വിമൃദിതഃ പൂതോ മണ്ഡഃ സംസ്കൃത ഉച്യതേ|| നിര്ദ്രവ്യാ പ്രാകൃതാ പേയാ തക്രദാഡിമതണ്ദുലൈഃ|" ഇതി| സാമാന്യപേയായാശ്ച തക്രദാഡിമലാജാദിസാധിതായാ ഗുണനിര്ദേശോऽയമ്, ന തു വിശിഷ്ടായാ ജ്വരചികിത്സാദിവിഹിതായാ ഇതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തസ്യാസ്തു തത്രൈവേത്യര്ഥഃ, വിശേഷഗ്രഹണാത്കര്മാന്തരനിര്ദേശാച്ച| തത്ര-തേഷു മണ്ഡാദിഷു മധ്യേ, മണ്ഡഃ ശിവഃ| തഥാ, വാതാനുലോമനഃ| തഥാ, തൃഷം ഗ്ലാനിം ദോഷശേഷം ച ഹന്തീതി തൃഡ്ഗ്ലാനിദോഷശേഷഘ്നഃ| "അമനുഷ്യകര്തൃകേ ച" ഇത്യത്ര ഠക്| ദോഷസ്യ ശേഷോ ദോഷശേഷഃ| ഏഷ ഏവ ഹി വിഹിതവമനസ്യ വിഹിതവിരേചനസ്യ വാ കിഞ്ചിച്ഛേഷോ യോ ദോഷഃ, തസ്യ| ദോഷശേഷേതി വചനജ്ഞാപകാത് കൃതവമനവിരേചനസ്യ ദോഷശേഷകരണമ്| തേന ച വമനകര്മണി വിരേചനകര്മണി വാ കര്തവ്യേऽതിയോഗഭയാത് ദോഷശേഷഃ കാര്യഃ, ഇത്യയമര്ഥോ യുക്ത്യാ പ്രതിപാദിതഃ| തഥാ, മണ്ഡഃ പാചനോ ധാതുസാമ്യകരശ്ച| തഥാ, സ്രോതസാം മാര്ദവം കരോതി| തഥാ, സ്വേദയതീതി സ്വേദീ, വഹ്നിം ച ദീപയതി|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| ക്ഷത്തൃഷ്ണാഗ്ലാനിദൌര്ബല്യകുക്ഷിരോഗജ്വരാപഹാ||൨൮|| മലാനുലോമനീ പഥ്യാ പേയാ ദീപനപാചനീ| |൨൯|

സ൦-ക്ഷുച്ച തൃഷ്ണാ ച, താഭ്യം ഗ്ലാനിഃ, സാ ച ദൌര്ബല്യം ച കുക്ഷിരോഗശ്ച ജ്വരശ്ച, താനപഹന്തി യാ സൈവംഭൂതാ പേയാ| ദൌര്ബല്യം- കാര്ശ്യമ്| തഥാ, മലാന്-വാതാദീന്, അനുലോമയതി-സ്വമാര്ഗസ്ഥാന് കരോതി| തഥാ, പഥ്യാ-ശരീരസ്യ ഹിതാ| തഥാ, ദീപനീ ചാസൌ പാചനീ ചേതി "പുംവത്കര്മധാരയ" ഇതി പുംവദ്ഭാവഃ|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| വിലേപീ ഗ്രാഹിണീ ഹൃദ്യാ തൃഷ്ണാഘ്നീ ദീപനീ ഹിതാ||൨൯|| വ്രണാക്ഷിരോഗസംശുദ്ധദുര്ബലസ്നേഹപായിനാമ്| |൩൦|

സ൦-വിലേപീ ഗ്രാഹിണീ ഹൃദ്യാ തൃഷ്ണാഘ്നീ ദീപനീ ഹിതാ ച| വ്രണശ്ചാക്ഷിരോഗശ്ച സംശുദ്ധശ്ച ദുര്ബലശ്ച സ്നേഹപായീ ച, തേഷാം ഹിതാ| വ്രണാക്ഷിരോഗശബ്ദൌ മത്വര്ഥീയാകാരാന്തൌ|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| സുധൌതഃ പ്രസ്രുതഃ സ്വിന്നോऽത്യക്തോഷ്മാ ചൌദനോ ലഘുഃ||൩൦|| യശ്ചാഗ്നേയൌഷധക്വാഥസാധിതോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ| വിപരീതോ ഗുരുഃ ക്ഷീരമാംസാദ്യൈര്യശ്ച സാധിതഃ||൩൧||

സ൦-ഓദനഃ സുഷ്ഠു ധൌതസ്തഥാ പ്രസ്രുതോ-നിശ്ചോതിതഃ സ്വിന്നോऽത്യക്തബാഷ്പശ്ച ലഘുര്ഭവതി| യശ്ചൌദന ആഗ്നേയൌഷധാനാം-മരീചചിത്രകാദീനാം ക്വാഥേന സാധിതഃ, സോऽതിലഘുഃ| തഥാ, ഭൃഷ്ടാസ്തണ്ഡുലാ യസ്മിന്നോദനേ സോऽതിലഘുതമഃ| യഥോക്തലക്ഷണാദോദനാദ്വിപരീതോ-യോऽധൌതാദിഃ, സ ഗുരുഃ| ക്ഷീരമാംസാദിഭിഃ-മധുരൈര്യശ്ച സാധിതഃ, സോऽതിഗുരുഃ|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

ഇതി ദ്രവ്യക്രിയായോഗമാനാദ്യൈഃ സര്വമാദിശേത്| |൩൨|

സ൦-ഇതി-അനയാ ദിശാ, സര്വം-പേയാദികം പൂര്വോക്തം വക്ഷ്യമാണം ച ഭക്ഷ്യാദികം, ദ്രവ്യേണ ക്രിയയാ സംയോഗേന മാനേന ചാദിശേത്| തത്ര ദ്രവ്യതോ യഥാ-ഓദനസ്യ രക്തശാല്യാദിജസ്യ ലാഘവമ്, യവകാദിജസ്യ തു ഗൌരവമ്| ക്രിയാതോ യഥാ-സാക്ഷാദഗ്നിപാകാദിസംസ്കാരാച്ഛൂല്യസ്യ മാംസസ്യ ലഘ്വാദിഗുണയോഗഃ, അപരസ്യ ത്വന്യഥാത്വം ദൃശ്യതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"വൃഷ്യം വാതഹരം ബല്യം പഥ്യം ശൂല്യാമിഷം ലഘു| അപഥ്യം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി മാംസം യച്ച രസോദ്ധതമ്||" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"സ്വിന്നം മാംസം ഗുരു സ്തമ്ഭി ശൂലപക്വം ത്രിദോഷജിത്|" ഇതി| ക്രിയാ-സംസ്കാര ഇത്യര്ഥഃ| യോഗഃ-സംയോഗഃ, തേന യഥാ-ആഗ്നേയചിത്രകാദ്യൌഷധക്വാഥൈഃ സാധിതസ്യ ലാഘവമ്| മാനതോ യഥാ-ബഹുഭിര്ലഘുഭിരല്പൈശ്ച ഗുരുഭിര്യുക്തൈര്ലഘുരേവ, വിപരീതൈസ്തു വിപരീത ഏവ| ആദ്യഗ്രഹണേന ദേശാദിപരിഗ്രഹഃ| ജാങ്ഗലദേശപ്രഭവതണ്ഡുലകൃതോ ലഘുഃ, ആനൂപദേശതണ്ഡുലകൃതോ ഗുരുരിത്യാദി ബോധ്യമ്|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ വൃഷ്യശ്ചക്ഷുഷ്യോ വ്രണഹാം രസഃ||൩൨||

സ൦-രസ ഇതി മാംസരസഃ, ആദിശബ്ദലോപാത്| സ ബൃംഹണാദിഗുണയുക്തഃ| കൃതാകൃതസ്യ ച രസസ്യായം ഗുണനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| രസോ ഹി സ്നേഹശുണ്ഠ്യാദിയുതഃ-കൃത ഇത്യുച്യതേ, വിപരീതസ്തു-അകൃതഃ| തത്ര കൃതസ്യ തന്ത്രാന്തരേ വിധാനമുക്തം ഗുണാശ്ച| യഥാ-"ഛാഗലം സക്ഥിജം മാംസം നിരസ്ഥി തൈത്തിരം തഥാ| ചതുഷ്പലോന്മിതം സൂക്ഷ്മം കല്പിതം ക്ഷാലിതം ജലേ|| പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലശുണ്ഠീചിത്രകധാന്യകൈഃ| ദ്വിശാണൈഃ സംയുതേ തോയേ ക്വാഥ്യം സാര്ധാഢകോന്മിതേ|| മാംസേऽരിമന് ദ്വിപലം തത്ര ദാഡിമാത്കുട്ടിതാത്ക്ഷിപേത്| തം രസം മര്ദിതം പൂതം ഹിങ്ഗുസൈന്ധവജീരകൈഃ|| യുക്തം സുധൂപിതം പഥ്യം ശുദ്ധാനാം ശുദ്ധികാങ്ക്ഷിണാമ്| ശുഷ്യതാം വ്യാധിമുക്താനാം വ്രണിനാം വാതരോഗിണാമ്|| ഭഗ്നവിശ്ലിഷ്ടസന്ധീനാം ക്ഷീണധാത്വിന്ദ്രിയൌജസാമ്|" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"രസസ്തത്ര വരോऽനമ്ലഃ ശാകുനോ ബൃംഹണഃ സരഃ| തക്രസിദ്ധസ്തു വിഷ്ടമ്ഭീ ലഘുര്വാതകഫാപഹഃ|| ഫലാമ്ലഗോരസോദാരം സവിശ്വാജാജിധാന്യകമ്| സ്നിഗ്ധം മാംസം ഹിതം ബല്യം ബൃഹണം രോചനം ഗുരു|| കാസമര്ദകധാന്യാമ്ലദാഡിമാദിരജഃകൃതാഃ| ലേഹാസ്തക്രാദിജാശ്ചാന്യേ യോനിവദ്ഗുരുരോചനാഃ|| മാലുധാനീയവാസാദിപുഷ്പൈര്യോऽതിഗുണഃ ഖലഃ| ഫലമൂലൈര്ഘനാദാനം വ്യഞ്ജനം പാകതോ ഘനമ്|| ലേഹവത്ഖല ഇത്യന്യേ ദോഷലഃ സ്വസ്വയോനിവത്| തദ്വച്ച തിലകല്കാമ്ലപ്രായഃ കാമ്ബലികോ മതഃ|| കട്വരഃ കഫജിദ്ഗ്രാഹീ പിത്തലോ രോചകോ ലഘുഃ| മാംസാദജാജിശുണ്ഠ്യാദിഗലിതഃ സട്ടകോ ലഘുഃ|| ഇതി|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| മൌദ്ഗസ്തു പഥ്യഃ സംശുദ്ധവ്രണകണ്ഠാക്ഷിരോഗിണാമ്|൩൩|

സ൦-മൌദ്ഗോ രസോ-യൂഷോ, വ്രണിനാം കണ്ഠരോഗിണാം അക്ഷിരോഗിണാം ച പഥ്യഃ| അസ്യ ച സംസ്കൃതസ്യ വിധാനമുക്തമ്-"മുദ്ഗാനാം ദ്വിപലം തോയേ ശൃതമര്ധാഢകോന്മിതേ| പാദസ്ഥം മര്ദിതം പൂതം ദാഡിമസ്യ പലേന തു| യുക്തം സൈന്ധവവിശ്വാഹ്വധാന്യകൈഃ പാദകാര്ഷികൈഃ| കണാജീരകയോശ്ചൂര്ണാച്ഛാണൈകേനാവചൂര്ണിതമ്| സംസ്കൃതോ മുദ്ഗയൂഷോऽയം പിത്തശ്ലേഷ്മഹരോ മതഃ|" തഥാ-"പടോലപത്രാച്ഛാണോ ദ്വേ മുദ്ഗാനാം ദ്വിപലം ജലേ| ദ്രവ്യാദ്വാത്രിംശദ്ഗുണിതേ അര്ധസ്ഥേ ദാഡിമാത്പലമ്|| കര്ഷമാമലകാനാം ച ക്ഷിപ്ത്വാ പുനരധിശ്രയേത്| പൂര്വം തത്സൈന്ധവാദ്യൈശ്ച യുക്തമാജ്യേന യോജിതമ്|| പടോലപത്രകാഖ്യോऽയം യൂഷഃ പിത്തോത്ഥരോഗജിത്| നിമ്ബപത്രൈര്നിമ്ബയൂഷമേവമേവ പ്രകല്പയേത്|| മുലകാച്ഛുണ്ഠികാ സ്വിന്നാ ഘൃതഭൃഷ്ടാ സധാന്യകാ| ഹിങ്ഗുജീരകസംയുക്താ തതോ മഥിതദാഡിമേ|| സസൈന്ധവേ വിനിക്ഷിപ്യ പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത്| താവദ്യാവന്മൃദൂഭൂതം തതസ്ത്ര്യൂഷണസംയുതമ്|| സുധൂപിതം ഹിങ്ഗുഘൃതൈശ്ചാതുര്ജാതാവചൂര്ണിതമ്| ശുണ്ഠീരസം ദീപനീയം ബാതശ്ലേഷ്മാമയാപഹമ്|| അകൃതാകൃതയൂഷാച്ച രസാച്ച ജലസാധിതാത്| സ്നേഹാമ്ലപടുയുക്താച്ച പൂര്വഃ പൂര്വോ ലഘുര്മതഃ|| (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)-വിദ്യാദ്യുഷേ രസേ സൂപേ ശാകേ ചൈവോത്തരോത്തരമ്| ഗൌരവം തനുസാന്ദ്രാമ്ലസ്വാദുഷ്വേഷു പൃഥക് തഥാ||" തഥോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"ഖലകാമ്ബലികൌ ഹൃദ്യൌ ഛേദിനൌ സ്വൌഷധാനുഗൌ| പിശിതേന രസസ്തത്ര, യൂഷോ ധാന്യൈഃ ഖലഃ ഫലൈഃ|| മൂലൈശ്ച തിലകല്കാമ്ലപ്രായഃ കാമ്ബലികഃ സ്മൃതഃ| ജ്ഞേയാഃ കൃതാകൃതാസ്തേ തു സ്നേഹാദിയുതവര്ജിതാഃ|| അല്പമാംസാദയഃ സ്വച്ഛാ ദകലാവണികാഃ സ്മൃതാഃ|" ഇതി| സ്വല്പേന മാംസേന ശുണ്ഠ്യദിഭിഃ സ്വല്പൈഃ സ്വച്ഛാ യേ ക്രിയന്തേ, തേ ദകലാവണികാ ബോധ്യാഃ| ഏവം യൂഷേ യത്ര ധാന്യമല്പം, ഖലാദൌ വാ മൂലാദീന്യല്പാനി, തത്രാപി ദകലാവണികത്വം ബോധ്യമ്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൬|൩൮൦)-"അഥ ഗോരസധാന്യാമ്ലഫലാമ്ലൈരന്വിതം ചയത്| യഥോത്തരം ലഘു ഹിതം സംസ്കൃതാസംസ്കൃതം തഥാ|| പ്രഭൂതാസ്തമലോയൂഷഃ സൂപാല്ലഘുതരഃ സ്മൃതഃ| സൂപസ്തു രസയൂഷാഭ്യാം സ്ഥൈര്യാദ്ഗുരുതരോ മതഃ|| തം സരോഗോ ന ചാശ്രീയാന്ന ചാല്പാശീ കഥഞ്ചന|" ഇതി|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| വാതാനുലോമീ കൌലത്ഥോ ഗുല്മതൂനീപ്രതൂനിജിത്||൩൩||

സ൦-കൌലത്ഥോ യൂഷോ വാതമനുലോമയതി| ഗുല്മാദീംശ്ച ജയതി| തൂനീപ്രതൂനീരോഗൌ-ഗുല്മനിദാനേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

തിലപിണ്യാകവികൃതിഃ ശുഷ്കശാകം വിരൂഢകമ്| ശണ്ഡാകീവടകം ദൃഗ്ഘ്നം ദോഷലം ഗ്ലപനം ഗുരു||൩൪||

സ൦-തിലസ്യ വികൃതിഃ പിണ്യാകസ്യ ച| തഥാ ശുഷ്കശാകാദി ദൃഷ്ടിഘ്നം ത്രിദോഷകരം ഗ്ലാനികരം ഗുരു ച| അങ്കുരിതം സസ്യം-വിരൂഢകമ്| ശാണ്ഡാക്യാ സഹ സംയുതം മാഷാദിവടകം-ശാണ്ഡാകീവടകമ്|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

രസാലാ ബൃംഹണീ വൃഷ്യാ സ്നിഗ്ധാ ബല്യാ രുചിപ്രദാ| |൩൫|

സ൦-രസാലാ-കരമഥിതേന മരീചശര്കരാദിയുക്തേന ദധ്നാ കൃതാ ഉല്ലേഖികാസംജ്ഞാ, ബൃംഹണീ-ദേഹസ്യ ബൃഹത്ത്വകരീ, വൃഷ്യാദിഗുണയുക്താ ച|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| ശ്രമക്ഷുത്തൃട്ക്ലമഹരം പാനകം പ്രീണനം ഗുരു||൩൫|| വിഷ്ടമ്ഭി മൂത്രലം ഹൃദ്യം യഥാദ്രവ്യഗുണം ച തത്| |൩൬|

സ൦-പാനകം ശ്രമാദിഹരം പ്രീണനാദിഗുണയുക്തമ്| പ്രീണനം-മനഃ പ്രീതികരമ്| യഥാദ്രവ്യഗുണം ച-സ്വസ്വദ്രവ്യഗുണേന ച യുക്തമ്| പര്പടാദീനാം ലാഘവാദിഹ ഗുണാ നോക്താഃ| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭)-"പര്പടാ ലഘവോ രുച്യാ ലഘീയാന് ക്ഷാരപര്പടഃ| ഹൃദ്യാ വൃഷ്യാ രുചികരാ ഗുരവോ രാഗഖാണ്ഡവാഃ|| പ്രീണനാ ഭ്രമതൃട്ഛര്ദിമദമൂര്ച്ഛാശ്രമച്ഛിദഃ|" ഇതി|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| ലാജാസ്തൃട്ഛര്ദ്യതീസാരമേഹമേദഃകഫച്ഛിദഃ||൩൬|| കാസപിത്തോപശമനാ ദീപനാ ലഘവോ ഹിമാഃ| |൩൭|

സ൦-ലാജാസ്തൃഡാദീംശ്ഛിന്ദന്തി| കാസപിത്തേ ചോപശമയന്തി| തഥാ, ദീപനാ ലഘവഃ ശീതവീര്യാശ്ച|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| പൃഥുകാ ഗുരവോ ബല്യാഃ കഫവിഷ്ടമ്ഭകാരിണഃ||൩൭||

സ൦-ഹരിതധാന്യാനി നിസ്തുഷഭൃഷ്ടമുശലഹതാനി-പൃഥുകാശ്ചിപിടസംജ്ഞാ ഗുരുത്വാദിയുക്താഃ|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

ധാനാ വിഷ്ടമ്ഭിനീ രൂക്ഷാ തര്പണീ ലേഖനീ ഗുരുഃ| |൩൮|

സ൦-ധാനാ-ഭൃഷ്ടയവാദി, വിഷ്ടമ്ഭിനീ രൂക്ഷാദിഗുണയുക്താ ച|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| സക്തവോ ലഘവഃ ക്ഷുത്തൃട്ശ്രമനേത്രാമയവ്രണാന്||൩൮|| ഘ്നന്തി സന്തര്പണാഃ പാനാത്സദ്യ ഏവ ബലപ്രദാഃ| നോദകാന്തരിതാന്ന ദ്വിര്ന നിശായാം ന കേവലാന്||൩൯|| ന ഭുക്ത്വാ ന ദ്വിജൈശ്ഛിത്ത്വാ സക്തൂനദ്യാന്ന വാ ബഹൂന്| |൪൦|

സ൦-സക്തവോ ലഘവഃ, ക്ഷുധാദീംശ്ച ഘ്നന്തി| തഥാ, ഉദകപീതാഃ സന്തര്പണാഃ, സദ്യ ഏവ ബലം കുര്വന്തി| താംശ്ച ജലേനാന്തരിതാന്-വ്യവഹിതാന്, നാശ്നീയാത്| അന്യഭോജനേഷു ഹ്യന്തരാപാനം വിഹിതമ്, ന തഥാ സക്തുഷു കാര്യമിതി ബോധയതി| (അപരേ ത്വേവമാഹുഃ-ആദൌ പിണ്ഡീ മധ്യേ ജലമന്തേ ച പിണ്ഡീത്യുദകാന്തരിതാ ഇതി|) തഥാ, ന ദ്വിഃ-ദ്വൌ വാരൌ നാദ്യാത്| ന നിശായാം- രാത്ര്യാമ്| ന കേവലാന്-ഉദകാദിരഹിതാന്| ന ഭുക്ത്വാ-അന്യദ്ഭോജനാദി| ന ദ്വിജൈശ്ഛിത്ത്വാ-ദന്തൈഃ കരസ്ഥാം പിണ്ഡീം ഛിത്ത്വേത്യര്ഥഃ| ബഹൂംശ്ച സക്തൂംന്നാദ്യാത്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തം രൂക്ഷവാതലത്വം സക്തൂനാമിഹ നോക്തമ്, ലഘുത്വാദിനൈവാവഗതത്വാത്| നനു, രൂക്ഷവാതലത്വം ചേദഭ്യുപഗമ്യതേ സക്തൂനാമ്, തതഃ സന്തര്പണാ ഇത്യനുപപന്നമ്| സദ്യ ഏവ ബലപ്രദാ ഇത്യേതദപ്യയുക്തമ്| ഭുക്തോ ഹ്യാഹാരഃ പരിണമന് രസധാതുഗതോ ധാതുപുഷ്ടയേ, നാന്യഥാ| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| പ്രഭാവാദുഭയമപ്യേതദുക്തമ്| സക്തൂനാം ഹ്യയമചിന്ത്യഃ പ്രത്യക്ഷവേദ്യഃ പ്രഭാവഃ,യത്പീതാഃ സന്തഃ സദ്യഃ സന്തര്പയന്തി| സദ്യ ഏവ ച ബലം പ്രയച്ഛന്തി| വാജീകരണം ഹി-അപരിണതമേവ സ്വകാര്യം ജനയതി| തഥാ ച മദ്യം,-അപരിണതമേവ മദം ജനയതി| തസ്മാത്സന്തര്പണത്വം ബലപ്രദത്വം ചൈഷാമുപപന്നമേവ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"തുല്യാജ്യഃ സക്തുപ്രാശസ്തു വൃഷ്യോ ഭേദീ രസായനമ്| (സം.സൂ.അ.൭)-'തൃട്ഛര്ദിശ്രമനുന്മന്ഥഃ ശീതസ്തൃഷ്ണാനിവര്തകഃ|| പ്രമേഹക്ഷയകുഷ്ഠാനി ന ച സ്യുര്മന്ഥപായിനാമ്| നിചയാത്കഠിനാ ഗുര്വീ പിണ്ഡീ പ്രോക്താ മൃദുര്ലഘുഃ|| സക്തൂനാം ദ്രവതായോഗാല്ലഘീയസ്യവലേഹികാ|' ലാജസക്തുകൃതാऽപി സ്യാദ്വിലേപീ തു ഗരീയസീ||" ഇതി|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| പിണ്യാകോ ഗ്ലപനോ രൂക്ഷോ വിഷ്ടമ്ഭീ ദൃഷ്ടിദൂഷണഃ||൪൦||

സ൦-പിണ്യാകാഖ്യോ-യസ്തിലാദീനാം നിഷ്പീഡിതതൈലഃ കല്കോ, ഗ്ലപനോ-ഗ്ലാനികരഃ| ഗ്ലപന ഇതി ഗ്ലായതേര്ണിജന്താത് "ഗ്ലാസ്രാവനുവമാം ച" ഇതി മിത്ത്വാദ്ധ്രസ്വഃ, ബാഹുലകാത്കര്തരി ല്യുട്| തഥാ, വിഷ്ടമ്ഭീ ദൃഷ്ടിവികാരകൃച്ച|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

വേസവാരോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബലോപചയവര്ധനഃ| |൪൧|

സ൦-വേസവാരോ-നാഗരധാന്യകാജാജിഹിങ്ഗുഘൃതാദിസംസ്കൃതം കുട്ടിതം മാംസമ്| സ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ ബലവര്ധനഃ ശരീരോപചയവര്ധനശ്ച|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| മുദ്ഗാദിജാസ്തു ഗുരവോ യഥാദ്രവ്യഗുണാനുഗാഃ||൪൧||

സ൦-മുദ്ഗാദിജാതസ്തു വേസവാരാ യേ ഇണ്ഡരികാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സൂക്ഷ്മച്ഛിന്നൈഃ ക്രിയന്തേ ലോകേ പൂരണശബ്ദേന പ്രസിദ്ധാഃ, തേ ഗുരവഃ പ്രകൃതിദ്രവ്യഗുണാശ്ച| ആദിശബ്ദേന മാഷാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| (അന്യേ ത്വാദിശബ്ദാത് വാര്താകസൂരണാലൂകാദീന് ഗൃഹ്യന്തേ|) തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"സര്പിസ്തൈലഗുഡക്ഷീരൈര്യവഗോധൂമപൈഷ്ടികാഃ| പൂപാ വിഷ്ടമ്ഭിനഃ ശീതാഃ പൈഷ്ടികാ വാതലാഃ ഖരാഃ|| വൃഷ്യാ ബല്യാഃ സരാ മാഷൈര്വാതഘ്നാ മൃദുപിച്ഛിലാഃ| യഥാന്നം ഗുരവോ ബല്യാഃ സ്ഥൂലാശ്ച കഠിനാശ്ച യേ|| തൈലപക്വാസ്തു ത്വഗ്ദൃഗ്ഘ്നാ ഗരീയാംസോ വിദാഹിനഃ| കാസാരസാരാ ലഘവോ ലാജൈര്ലഘുതരാഃ സ്മൃതാഃ|| വാതപിത്തഹരോ വൃഷ്യോ ഘൃതപൂരഃ കഫപ്രദഃ| സദ്യഃ പ്രാണകരോ രുച്യോ മാംസലോ രക്തലോ ഗുരുഃ|| ലഘീയാന് മണ്ഡകകൃതോ ഗരീയാന് ഫലപൂരിതഃ മധുരോത്കാരികാ വൃഷ്യാ, കാസാരഃ പിച്ഛിലോ ഗുരുഃ|| ഗുഡമത്സ്യണ്ഡികാഖണ്ഡക്ഷീരേക്ഷുരസമാക്ഷികൈഃ| പൂപാഃ ശുക്രബലശ്ലേഷ്മരുചിദാസ്തര്പണാഃ ക്ഷണാത്|| നാനാദ്രവ്യൈഃ സമായുക്താഃ പക്വാമക്ലിന്നഭര്ജിതൈഃ| നിമര്ദകോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധോ വൃഷ്യോ ബലവതാം ഹിതഃ|| ഘാരികേണ്ഡരികാപൂരവടികാവടകാദയഃ| വിശദാ രോചനാ ബല്യാ ഗുരവഃ സ്യുഃ സ്വയോനിവത്|| യാവകഃ പിച്ഛിലഃ സ്നിഗ്ധഃ പ്ലീഹോദാവര്തഹാ ഗുരുഃ| ഭൃഷ്ടസ്വിന്നതയാ വാऽऽദ്യോ കണ്ഠ്യോऽതികാസിനാമ്|| ജ്വരോദാവര്തമേഹാനാം പഥ്യോ വാതാനുലോമനഃ| ഓലകം ഹരിതാവസ്ഥം ശിമ്ബിജത്വാത്ഖരം ഗുരു|| മന്ദജര്യോ യവാദിത്വാദഭ്യോഷോ ബൃംഹണഃ സരഃ||" ഇതി|സിദ്ധസാരേ ചോക്തമ്-"അത്യുഷ്ണാ മണ്ഡകാഃ പഥ്യാഃ ശീതലാ ഗുരുവോ മതാഃ|' ഇതി|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

കുകൂലകര്പരഭ്രാഷ്ട്രകന്ദ്വങ്ഗാരവിപാചിതാന്| ഏകയോനീംല്ലഘൂന്വിദ്യാദപൂപാനുത്തരോത്തരമ്||൪൨|| ഇതി കൃതാന്ന (പക്വാന്ന) വര്ഗഃ||൨||

സ൦-അപൂപാന് കുകൂലാദിസിദ്ധാന് ഏകയോനീന്-ഏകകാരണാന് യഥോത്തരം ലഘൂന്വിദ്യാത്| തേന കുകൂലപക്വാത് സജാതീയാദപൂപാത്കര്പരപക്വോ ലഘുഃ| കര്പരപക്വാച്ച ഭ്രാഷ്ട്രപക്വഃ| ഭ്രാഷ്ട്രപക്വാത്കന്ദുപക്വഃ| കന്ദുപക്വാച്ചാങ്ഗാരപക്വഃ| കുകൂലഃ-അപാം ബാഷ്പസ്വേദഃ, ഗോശകൃദാദിചൂര്ണസന്താപ ഇത്യന്യേ| കര്പരോ-ജ്വാലാസന്തപ്തം കപാലമ്| ഭ്രാഷ്ട്രകന്ദൂ പ്രസിദ്ധാവേവ| അങ്ഗാരാഃ-ബൃഹന്തഃ കാഷ്ഠസമ്ഭൂതാ ഇതി| ഇതി കൃതാന്നവര്ഗഃ| കൃതാന്നവര്ഗാദനന്തരം മാംസശകവര്ഗയോസ്തദ്വ്യഞ്ജനഭൂതയോര്നിര്ദേശഃ| തത്രാപി പ്രാധാന്യാന്മാംസവര്ഗസ്യ പൂര്വം നിര്ദേശഃ| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ഭക്തേന സഹ പ്രചുരോപയോഗേऽപ്യദോഷാത്| ശാകസ്യ തു ബഹൂപയോഗേ ദോഷം വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൩൯)- "ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമത്യുഷ്ണലവണം ത്യജേത്|" ഇത്യനേന-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

അഥ മാംസവര്ഗഃ| ഹരിണൈണകുരങ്ഗര്ക്ഷഗോകര്ണമൃഗമാതൃകാഃ| ശശശമ്ബരചാരുഷ്കശരഭാദ്യാ മൃഗാഃ സ്മൃതാഃ||൪൩||

സ൦-ഹരിണാദയോ ദശ-മൃഗാഃ സ്മൃതാഃ| ആദിശബ്ദേന കാലപുച്ഛകപൃഷതാദയഃ സങ്ഗ്രഹോക്താ ഗൃഹ്യന്തേ (സൂ.അ.൭)-("കാലപുച്ഛകചാരുഷ്കവരപോതശശോരണാഃ| ശ്വദംഷ്ട്രാരാമശരഭകോഹകാര കശമ്ബരാഃ| കരാലകൃതമാലൌ ച പൃഷതശ്ച മൃഗാഃ സ്മൃതാഃ||" ഇതി)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

ലാവവാര്തീകവര്തീരരക്തവര്ത്മകകുക്കുഭാഃ| കപിഞ്ജലോപചക്രാഖ്യചകോരകുരുബാഹവഃ||൪൪|| വര്തകോ വര്തികാ ചൈവ തിത്തിരിഃ ക്രകരഃ ശിഖീ| താമ്രാചൂഡാഖ്യബകരഗോനര്ദഗിരിവര്തികാഃ||൪൫|| തഥാ ശാരപദേന്ദ്രാഭവരടാദ്യാശ്ച വിഷ്കിരാഃ| |൪൬|

സ൦-തത്ര ലാവാദയോ വരടാന്താ ഏകവിംശതിഃ, വികീര്യ ഭക്ഷണാദ്വിഷ്കിരാഃ| രക്തേ വര്ത്മനീ യസ്യാത്യര്ഥം സ രക്തവര്ത്മകഃ| വര്തകോ വര്തികേതി ജാത്യന്തരമ്, ന തു വര്തകസ്യ സ്ത്രീ വര്തികാ| യഥാ ച ബലാകാ സാരികേതി| പുംസ്യപി സ്ത്രീലിങ്ഗത്വാവേശാത്| ശിഖീ-മയൂരഃ, വ്രീഹ്യാദിത്വാദിനിഃ|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| ജീവഞ്ജീവകദാത്യൂഹഭൃങ്ഗാഹ്വശുകസാരികാഃ||൪൬|| ലട്വാകോകിലഹാരീതകപോതചടകാദയഃ| പ്രതുദാഃ|൪൭|

സ൦-ജീവഞ്ജീവകാദയഃ പ്രതുദാ ദശ സ്മൃതാഃ| പ്രതുദ്യ-തുണ്ഡേനാഹത്യ ശാല്യാദേര്ഭക്ഷണാത് പ്രതുദാഃ| ആദിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താഃ ഖഞ്ജരീടകപാരാവതാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| ഭേകഗോധാഹിശ്വാവിദാദ്യാ ബിലേശയാഃ||൪൭||

സ൦-ഭേകാദയശ്ചത്വാരോ ബിലേശയാഃ| ബിലേ ബാഹുല്യേന ശേരത ഇതി ബിലേശയാഃ| ആദിശബ്ദേന ശ്വേതശ്യാമശല്യകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

ഗോഖരാശ്വതരോഷ്ട്രാശ്വദ്വീപിസിംഹര്ക്ഷവാനരാഃ| മാര്ജാരമൂഷകവ്യാഘ്രവൃകബഭ്രുതരക്ഷവഃ||൪൮|| ലോപാകജമ്ബുകശ്യേനചാഷവാന്താദവായസാഃ ശശഘ്നീഭാസകുരരഗൃധ്രോലൂകകുലിങ്ഗകാഃ||൪൯|| ധൂമികാ മധുഹാ ചേതി പ്രസഹാ മൃഗപക്ഷിണഃ| |൫൦|

സ൦-ഗവാദയഃ പ്രസഹ്യാ| പ്രസഹ്യാ-ആഹൃത്യ ഭക്ഷണാത് പ്രസഹാഃ| മൃഗാശ്ച പക്ഷിണശ്ച മൃഗപക്ഷിണഃ, കേചിന്മൃഗാഃ കേചിത്പക്ഷിണ ഇത്യര്ഥഃ| അശ്വതരോ-വേഗസരഃ| അശ്വഃ-തുരഗഃ| ബഭ്രുഃ-ജാഹകോ, നകുല ഇത്യന്യേ| ലോപാകോ-ലോമശഃ| ജമ്ബുകഃ-ശൃഗാലഃ| ശ്യേനോ-ഗരുഡാകൃതിഃ| ചാഷഃ-കികീദിവിഃ| വാന്താദഃ-ശ്വാ| വായസഃ-കാകഃ| ഉലൂകഃ-കാകാരിഃ| കുലിങ്ഗകഃ-കൃഷ്ണചടകഃ|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| വരാഹമഹിഷന്യങ്കുരുരുരോഹിതവാരണാഃ||൫൦|| സൃമരശ്ചമരഃ ഖഡ്ഗോ ഗവയശ്ച മഹാമൃഗാഃ| |൫൧|

സ൦-വരാഹാദയോ ദശ മഹാമൃഗ സജ്ഞാ| വാരണോ-ഹസ്തീ|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| ഹംസസാരസകാദമ്ബവകകാരണ്ഡവപ്ലവാഃ||൫൧|| ബലാകോത്ക്രോശചക്രാഹ്വമദ്ഗുക്രൌഞ്ചാദയോऽപ്ചരാഃ| |൫൨|

സ൦-ഹംസാദയഃ ക്രൌഞ്ചാന്താ അപ്സു ചരണാദപ്ചരസംജ്ഞാഃ| ആദിശബ്ദേന രക്തശീര്ഷകാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| മത്സ്യാ രോഹിതപാഠീനകൂര്മകുമ്ഭീരകര്കടാഃ||൫൨|| ശുക്തിശങ്ഖോദ്രശമ്ബൂകശഫരീവര്മിചന്ദ്രികാഃ| ചുലൂകീനക്രമകരശിശുമാരതിമിങ്ഗിലാഃ||൫൩|| രാജീചിലിചിമാദ്യാശ്ച| |൫൪|

സ൦-രോഹിതകാദയ ഏകോനവിംശതിര്ജലോദ്ഭവാ മത്സ്യസംജ്ഞാഃ| ചശബ്ദോऽനുക്തകദലകപര്ദകാദിസമുച്ചയാര്ഥഃ|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

മാംസമിത്യാഹുരഷ്ടധാ| |൫൪| (മൃഗ്യം വൈഷ്കിരികം കിഞ്ച പ്രാതുദം ച ബിലേശയമ്| പ്രാസഹം ച മഹാമൃഗ്യമപ്ചരം മാത്സ്യമഷ്ടധാ||൧||

സ൦-ഇത്യഷ്ടഭിഃ പ്രകാരൈസ്തന്ത്രകാരാ മാംസമാഹുഃ|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| യോനിഷ്വജാവീ വ്യാമിശ്രഗോചരത്വാദനിശ്ചിതേ||൫൪||

സ൦-യോനിഷു പൂര്വോക്താസ്വഷ്ടാസു മധ്യേ, വ്യാമിശ്രഗോചരത്വാത്-വ്യാമിശ്രവിഷ്യത്വാത്, അജാവീ-വ്യാമിശ്രേ| അജാവീ-ഛാഗോരഭ്രൌ, തേ അനിശ്ചിതേ, തേ ഹി ജാങ്ഗലേऽപി ദേശേ വര്തതേ അനൂപേऽപി| അജാവീ ഇതി സ്ത്രീലിങ്ഗനിര്ദേശോऽത്ര വിവക്ഷിത ഏവ| കേചിത്തു 'അനിശ്ചിതൌ' നിജഗദുഃ| നനു, തിത്തിരിരപി ധന്വാനൂപചാരീ പ്രഥിതഃ| തത്കഥമസാവിഹ ജാങ്ഗലഃ കീര്തിതഃ? ബ്രൂമഃ| തത്സ്വഭാവത്വാത്| യദ്യപ്യുഭയചരോऽയം, തഥാऽപി ജാങ്ഗലസ്വഭാവത്വാജ്ജാങ്ഗലോऽയമ്| വികീര്യ ഭക്ഷണാച്ച വിഷ്കിരത്വം തിത്തിരേര്നിശ്ചിതം നിമിത്തമസ്തി| തസ്മാദയം ജാങ്ഗല ഏവ വക്തും യുക്താഃ| ഹരിണാദീനാം ച കിരാതകൈവര്താദിഭ്യോ നാനാദേശപ്രസിദ്ധാഃ സംജ്ഞാ വേദ്യാഃ|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

ആദ്യാന്ത്യാ ജാങ്ഗലാനൂപാ മധ്യൌ സാധാരണൌ സ്മൃതൌ| |൫൫|

സ൦-ആദൌ ഭവാഃ-ആദ്യാഃ,- മൃഗവിഷികരപ്രതുദാഖ്യാഃ, ജാങ്ഗലചാരിത്വാജ്ജാങ്ഗലശബ്ദവാച്യാഃ| ഏവമന്ത്യാഃ-മഹാമൃഗാപ്ചരമത്സ്യാഖ്യാഃ,-ആനൂപാഃ| മധ്യൌ-ദ്വൌ ബിലേശയപ്രസഹാഖ്യൌ,-സാധാരണൌ, ജാങ്ഗലാനൂപചാരിണാവിത്യര്ഥഃ| മധ്യാവിതി ദ്വിവചനനിര്ദേശസാമര്ഥ്യാദാദ്യന്താനാം വര്ഗാണാം പ്രത്യേകം ത്രിത്വമനുമീയതേ ത്രിഗ്രഹണമന്തരേണാപി|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| തത്ര ബദ്ധമലാഃ ശീതാ ലഘവോ ജാങ്ഗലാ ഹിതാഃ||൫൫|| പിത്തോത്തരേ വാതമധ്യേ സന്നിപാതേ കഫാനുഗേ| |൫൬|

സ൦-തത്ര-തേഷു ജാങ്ഗലാനൂപസാധാരണേഷു മധ്യേ, ജാങ്ഗലാ ബദ്ധമലാഃ- ഗ്രഥിതം പുരീഷം കുര്വന്തി| ശീതവീര്യാ ലഘവഃ| സന്നിപാതേ ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതേ? പിത്തോത്തരേ,-പിത്താധികേ| തഥാ വാതോ മധ്യോ യസ്മിംസ്തസ്മിന് മധ്യമമരുതി| തഥാ കഫാനുഗേ,-കഫോऽനുഗോ-അബലോ ഹീനോ, യസ്മിംസ്തസ്മിന് സ്വല്പശ്ലേഷ്മണി|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| ദീപനഃ കടുകഃ പാകേ ഗ്രാഹീ രൂക്ഷോ ഹിമഃ ശശഃ||൫൬||

സ൦-ശശോऽഗ്നിദീപനഃ പാകേ കടുകോ, ഗ്രാഹീ, രൂക്ഷഃ, ശീതശ്ച| ഗ്രാഹിശീതത്വം ചാസ്യ ജാങ്ഗലത്വാദേവ ലബ്ധമപ്യതിശയാര്ഥം പുനരിഹോപാത്തമ്| സ്വാദുകഷായത്വാദികമേഷാമിഹ യുക്ത്യോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭) സ്പഷ്ടം കൃത്വോക്തമ്| യഥാ-"തത്ര ബദ്ധമലാ രുച്യാ മാംസാനാമുത്തമാ ഹിമാഃ| കഷായസ്വാദുവിശദാ ലഘവോ ജാങ്ഗലാ ഹിതാഃ|| താമ്രോऽത്ര ഹരിണഃ കൃഷ്ണസ്ത്വേണോ ഹൃദ്യസ്ത്രിദോഷജിത്| ലഘീയാന് ഷഡ്രസശ്ചാസൌ, ഗ്രാഹീ രൂക്ഷോ ഹിമഃ ശശഃ|| കടുപാകോऽഗ്നികൃത്പഥ്യഃ സന്നിപാംതേऽനിലാവരേ|" ഇതി|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ഈഷദുഷ്ണഗുരുസ്നിഗ്ധാ ബൃംഹണാ വര്തകാദയഃ| തിത്തിരിസ്തേഷ്വപി വരോ മേധാഗ്നിബലശുക്രകൃത്||൫൭|| ഗ്രാഹീ വര്ണ്യോऽനിലോദ്രിക്തസന്നിപാതഹരഃ പരമ്| |൫൮|

സ൦-വര്തകാദാരഭ്യ യാവജ്ജാങ്ഗലസമാപ്തിസ്താവത്സര്വേ ഔഷ്ണ്യഗൌരവസ്നിഗ്ധത്വൈരല്പൈര്യുക്താഃ| തേഷ്വപി മധ്യേ തിത്തിരിഃ ശ്രേഷ്ഠോ മേധാദികരശ്ച| തഥാ, സങ്ഗ്രഹീ| തഥാ, വര്ണ്യോ വാതാധികസന്നിപാതഹരശ്ച| സ ച തിത്തിരിര്ധന്വന്യാനൂപേ ച ദേശേ വിചരതി, അതഃ സ്നിഗ്ധ ഉഷ്ണോ ഗുരുര്ബൃംഹണശ്ച| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"ധന്വാനൂപവിചാരിത്വാത് സ്നിഗ്ധോഷ്ണഗുരുബൃംഹണഃ|"ഇതി|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| നാതിപഥ്യഃ ശിഖീ പഥ്യഃ ശ്രോത്രസ്വരവയോദ്ദശാമ്||൫൮||

സ൦-ശിഖീ-ബര്ഹീ, നാതിപഥ്യഃ| ശ്രോത്രാദീനാം പഥ്യഃ| വയസഃ രതമ്ഭനകാരിത്വേന പഥ്യഃ|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

തദ്വച്ച കുക്കുടോ വൃഷ്യഃ| |൫൯|

സ൦-തദ്വച്ച കുക്കുടോ-മയൂരതുല്യഗുണോ വൃഷ്യശ്ച|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

ഗ്രാമ്യസ്തു ശ്ലേഷ്മലോ ഗുരുഃ| |൫൯|

സ൦-ഗ്രാമ്യഃ പുനഃ കുക്കുടഃ ശ്ലേഷ്മലോ ഗുരുശ്ച|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| മേധാऽനലകരാ ഹൃദ്യാഃ ക്രകരാഃ സോപചക്രകാഃ||൫൯||

സ൦-ക്രകരാ ഉപചക്രകാശ്ച മേധാമഗ്നിം ച കുര്വന്തി ഹൃദ്യാശ്ച|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

ഗുരുഃ സലവണഃ കാണകപോതഃ സര്വദോഷകൃത്| |൬൦|

സ൦-കാണഃ കപോതോ ഗുരുരീഷല്ലവണസ്ത്രിദോഷകൃച്ച|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| ചടകാഃ ശ്ലേഷ്മലാഃ സ്നിഗ്ധാ വാതഘ്നാഃ ശുക്രലാഃ പരമ്||൬൦||

സ൦-ചടകാഃ ശ്ലേഷ്മലത്വാദിഗുണയുക്താ അതിശയേന ശുക്രകൃതശ്ച|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ വര്ഗാശ്ചാതോ യഥോത്തരമ്| മൂത്രശുക്രകൃതോ ബല്യാ വാതഘ്നാഃ കഫപിത്തലാഃ||൬൧||

സ൦-അതഃ-അനന്തരമ്, ബിലേശയാദ്യാ വര്ഗാ യഥോത്തരം ഗുരുത്വേന ഉഷ്ണത്വേന സ്നിഗ്ധത്വേന മധുരത്വേന ചാധികാഃ| യോ യസ്മാദുത്തരോ വര്ഗഃ , സ തസ്മാദ്ഗുരുത്വാദിഭിരധിക ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, യഥോത്തരമേവ മൂത്രശുക്രകൃതോ ബല്യാ വാതഘ്നാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തലാശ്ച|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

ഏവം വര്ഗപഞ്ചകസ്യ സാമാന്യഗുണാനുക്ത്വാ, അപവാദമാഹ- ശീതാ മഹാമൃഗാസ്തേഷു, ക്രവ്യാദപ്രസഹാഃ പുനഃ| ലവണാനുരസാഃ പാകേ കടുകാ മാംസവര്ധനാഃ||൬൨|| ജീര്ണാര്ശോഗ്രഹണീദോഷശോഷാര്താനാം പരം ഹിതാഃ| |൬൩|

സ൦-തേഷു വര്ഗേഷു മധ്യേ മഹാമൃഗാഃ ശീതവീര്യാഃ| ക്രവ്യം-ആമമാംസം ഭുഞ്ജതേ യേ, തേ ക്രവ്യാദാഃ| ക്രവ്യാദാസ്തു യേ പ്രസഹാഃ-മാര്ജാരഗൃധ്രോലൂകാദയഃ, തേ ലവണാനുരസാഃ പാകേ കടുകാ മാംസവര്ധനാശ്ചാതിതരാമ്| ജീര്ണാര്ശഃപ്രഭ്രുത്യാമയാനാമതിശയേന ഹിതാഃ|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| നാതിശീതഗുരുസ്നിഗ്ധം മാംസമാജമദോഷലമ്||൬൩|| ശരീരധാതുസാമാന്യാദനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണ്മ്| |൬൪|

സ൦-നാതിശബ്ദോऽത്രേഷദര്ഥേ| യദി തു പ്രതിഷേധനമാത്രമഭീഷ്ടമഭവിഷ്യദാചാര്യസ്യ, തതോ നഞ ഏവ കേവലസ്യോപാദാനമകരിഷ്യത്| തസ്മാദീഷദര്ഥ ഏവ വിവക്ഷിതഃ| അത ഏവം വ്യാഖ്യാനയന്തി, യഥാ-അനതിദഗ്ധോ ഗ്രാമ ഇതി| അദോഷലമിതി അല്പദോഷലമ്, (പഥ്യമിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച ഹാരീതഃ-"ത്രിദോഷനുദ്ദേഹധാതുസാമാന്യാച്ഛാഗലം ലഘു|" ഇതി| അന്യേ തു ചരകമതമനുസരന്ത ഏവം വ്യാഖ്യാനയന്തി,-അദോഷലമിതി നഞ് ഈഷദര്ഥേ, കിഞ്ചിച്ഛീതഗുരുത്വാദല്പദോഷലമ്| യഥാ-അവൃക്ഷോ ഗ്രാമ ഇതി|) ശരീരസ്യ ധാതുഃ ശരീരധാതുഃ, പ്രകൃതത്വാത്പുരുഷശരീരസ്യ മാംസാഖ്യോ ധാതുഃ, തസ്യ സാമാന്യാത്-തുല്യത്വാത്, ആജം മാംസമനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ച| ഗുണകൃതം ചാത്ര സാമാന്യം ഗൃഹ്യതേ, ന ദ്രവ്യകൃതമ്| ദ്രവ്യകൃതേ ഹി സാമാന്യേ ഗൃഹ്യമാണേ തുരഗോരഗാദിമാംസമപി പുരുഷശരീരധാതോര്മാസാഖ്യസ്യ മാംസത്വേന ഭവതീതി തദ്പ്യമഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ച സ്യാത്, ന കേവലമാജം മാംസമ്| ഗുണകൃതേ തു സാമാന്യേ ഗൃഹീതേ ശരീരധാതു സാമന്യാദാജമേവ മാംസമനഭിഷ്യന്ദി ബൃംഹണം ചേതി വക്തും യുജ്യതേ| മാംസഗ്രഹണം ചാത്രോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ന കേവലമാജം മാംസം പുരുഷശരീരധാതുനാ മാംസാഖ്യേന തുല്യമ്, യാവദന്യേऽപി യേ ഛാഗശരീരഗതാ ധാതവസ്തേऽപി മനുഷ്യശരീരധാതുനാ തുല്യഗുണാഃ, തേऽപ്യനഭിഷ്യന്ദിനോ ബൃംഹണാശ്ച| അനയാ ഭങ്ഗ്യാ പുരുഷമാംസസ്യാപ്യാചാര്യേണാത്ര ഗുണാ ഉക്താഃ| നനു, ബൃംഹണം യദ്ദ്രവ്യം തദ്ഭൌമാപ്യമഭിഷ്യന്ദി ച| അപാമേവാऽസാധാരണോ ധര്മഃ സ്രവണരൂപഃ| തത്കഥമനഭിഷ്യന്ദീത്യുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| ദ്രവ്യപ്രഭാവാത്| ഈദൃശോऽയം ദ്രവ്യപ്രഭാവോ യദ്ബൃംഹണമപി ദ്രവ്യമനഭിഷ്യന്ദീതി|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| വിപരീതമതോ ജ്ഞേയമാവികം ബൃംഹണം തു തത്||൬൪||

സ൦-അതഃ-ആജമാംസാത്, വിപരീതമാവികം മാംസം-അത്യുഷ്ണസ്നിഗ്ധഗുരു സദോഷലമഭിഷ്യന്ദി ചേതി| ബൃംഹണത്വസ്യാപി വിപര്യയേ പ്രാപ്തേ തദപവാദമാഹ-ബൃംഹണം തു തദിതി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| ബൃംഹണമേവ തദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

ശുഷ്കകാസശ്രമാത്യഗ്നിവിഷമജ്വരപീനസാന്| കാര്ശ്യം കേവലവാതാംശ്ച ഗോമാംസം സന്നിയച്ഛതി||൬൫||

സ൦-ഗോമാസം ശുഷ്കകാസാദീന്നിയച്ഛതി|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

ഉഷ്ണോ ഗരീയാന്മഹിഷഃ സ്വപ്നദാര്ഢ്യബൃഹത്ത്വകൃത്| |൬൬|

സ൦-മഹിഷ ഉഷ്ണോ ഗുരുതരഃ സ്വപ്നാദീംശ്ച കരോതി| ഗുരു ശബ്ദാദീയസുനി "പ്രിയസ്ഥിര" ഇത്യാദിനാ ഗരാദേശഃ| ദാര്ഢ്യമിതി "വര്ണദൃഢ" ഇത്യാദിനാ ഷ്യഞ്|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| തദ്വദ്വരാഹഃ ശ്രമഹാ രുചിശുക്രബലപ്രദഃ||൬൬||

സ൦-വരാഹഃ-സൂകരഃ, തദ്വത്-മഹിഷഗുണോ, ജ്ഞേയ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശ്രമഹാ രുച്യാദിപ്രദശ്ച|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

മത്സ്യാഃ പരം കഫകരാഃ| |൬൭|

സ൦-"ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ വര്ഗാശ്ചാതോ യഥോത്തരമ്|" ഇത്യനേന ഗ്രന്ഥേനാതിഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരത്വമതിമൂത്രശുക്രകൃത്ത്വമതിബല്യത്വമതിവാതഘ്നത്വമതികഫപിത്തലത്വം ച മത്സ്യാനാമുക്തമ്| "പരം കഫകരാഃ" ഇത്യനേനാऽതഃ കഫകൃത്തമാ മത്സ്യാ ഇതി ബോധയതി| സങ്ഗ്രഹേ സ്പഷ്ടാര്ഥമേവമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"കഫപിത്തകരാ മത്സ്യാഃ പരം പവനനാശനാഃ|" ഇതി|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

ചിലിചീമസ്ത്രിദോഷകൃത്| |൬൭|

സ൦-ചിലിചീമസംജ്ഞോ മത്സ്യസ്ത്രിദോഷകരഃ|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| ലാവരോഹിതഗോധൈണാഃ സ്വേ സ്വേ വര്ഗേ വരാഃ പരമ്||൬൭||

സ൦-ലാവാദയഃ സ്വസ്വവര്ഗേഷു വരതരാഃ| തത്ര ലാവോ-വിഷ്കിരേഷ്വതിശ്രേഷ്ഠഃ, രോഹിതോ-മത്സ്യേഷു| സ ഹി പ്രതിസ്രോതോവിചാരീ ആകാശപ്ലവനശ്ച| തഥാ ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൭)-"പ്രതിസ്രോതോവിചാരിത്വാദാകാശപ്ലവനേന ച| രോഹിതഃ പ്രവരസ്തേഷാമ്" ഇതി| ഗോധാ ച-ബിലേശയേഷു വരാ| ഏണോ-മൃഗേഷ്വിതി|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

മാംസം സദ്യോഹതം ശുദ്ധം വയഃസ്ഥം ച ഭജേത്| |൬൮|

സ൦-മാംസം സദ്യോഹതം ഭജേത്, സദ്യോഹതസ്യ മാംസം ഭജേദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശുദ്ധം-സ്നായ്വസ്ഥ്യാദിരഹിതമ്| തഥാ, വയസി തിഷ്ഠതീതി വയഃസ്ഥമ്,- യദ്യപി സര്വം മാംസം വയഃസ്ഥമേവ, തഥാऽപീഹ വയഃസ്ഥമിത്യുക്ത്യാ ശോഭനം തരുണം വയ ഇതി ഗമ്യതേ| തസ്മാദ്യൂനഃ പ്രാണിനോ മാംസം ഭജേത്, ന ബാലവൃദ്ധയോരിതി|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

ത്യജേത്| മൃതം കൃശം ഭൃശം മേദ്യം വ്യാധിവാരിവിഷൈര്ഹതമ്||൬൮||

സ൦-മൃതം-സ്വയം മൃതം ന ഭജേത്, അവിജ്ഞാതസ്വരൂപേണ വ്യാധിനാമൃതസ്യ പ്രാണിനോ യന്മാംസം തത്ത്യജേദിത്യര്ഥഃ| കൃശം-ദുര്ബലം ന ഭജേത്| തഥാ, ഭൃശം മേദ്യം-അതിമേദുരം മാസം ത്യജേത്| തഥാ, വ്യാധിനാ-വിജ്ഞാതസ്വരൂപേണ ഹതസ്യ, വാരിണാ വിഷേണ ച ഹതസ്യ, നിര്ജീവീകൃതസ്യ, യന്മാംസം തത്ത്യജേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ,അ.൭) ഹംസാദീനാം വിശേഷാ ഉക്താഃ| യഥാ-"ഹംസഃ സ്വരകരഃ പിത്തരക്തജിന്മധുരോ ഹിമഃ| കുലീരഃ പരമം വൃഷ്യോ ബൃംഹണഃ പ്രീണനോ ഗുരുഃ|| ഗോധാ നിയച്ഛതി വിഷം മൂഷകഃ ശുക്രവര്ധനഃ| ഗുരുണ്യണ്ഡാനി ബാലാനാം കഷായമധുരം പലമ്|| വൃദ്ധാനാം സ്നായുഭൂയിഷ്ഠമബല്യം ഗുരു ദോഷലമ്|" ഇതി|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

പുംസ്ത്രിയോഃ പൂര്വപശ്ചാര്ധേ ഗുരുണീ, ഗര്ഭിണീ ഗുരുഃ| ലഘുര്യോഷിച്ചതുഷ്പാത്സു, വിഹങ്ഗേഷു പുനഃ പുമാന്||൬൯|| ശിരഃസ്കന്ധോരുപൃഷ്ഠസ്യ കട്യാഃ സക്ഥ്നോശ്ച ഗൌരവമ്| തഥാऽऽമപക്വാശയയോര്യഥാപൂര്വം വിനിര്ദിശേത്||൭൦|| ശോണിതപ്രഭൃതീനാം ച ധാതൂനാമുത്തരോത്തരമ്| മാംസാദ്ഗരീയോ വൃഷണമേഢ്രവൃക്കയകൃദ്ഗുദമ്||൭൧|| ഇതി മാംസവര്ഗഃ||൩||

സ൦-പുംസ്ത്രിയോഃ പൂര്വപശ്ചാര്ധേ യഥാസംഖ്യം ഗുരുണീ| പൂര്വം ച പശ്ചം ച പൂര്വപശ്ചേ, തയോരര്ധേ| പുംസഃ പൂര്വാര്ധം ഗുരു, സ്ത്രിയഃ പശ്ചാര്ധം ഗുര്വിത്യര്ഥഃ| ഗര്ഭിണീ ഗുരുഃ-ഗര്ഭിണീമാംസം ഗുരു| ചത്വാരഃ പാദാ യേഷാം തേ ചതുഷ്പാദഃ, തേഷു ചതുഷ്പാത്സു-ഗവാദിഷു മധ്യേ, സ്ത്രീ ലഘുഃ| ചതുഷ്പാദിതി "സംഖ്യാസു പൂര്വസ്യ" ഇത്യന്തലോപഃ| വിഹങ്ഗേഷു-ദ്വിജേഷു തു, പുമാന് ലഘുഃ| ശിരഃപ്രഭൃതീനാം മാംസാനാം യഥാപൂര്വം ഗുരുത്വം നിര്ദിശേത്| ഏവം സക്ഥ്യാദിമാംസേഭ്യഃ ശിരോമാംസം ഗുരുതമമിത്യവതിഷ്ഠതേ| ആമപക്വാശയയോശ്ച യഥാപൂര്വം ഗുരുത്വനിര്ദേശഃ| തേന പക്വാശയാദാമാശയോ ഗുരുഃ| രക്താദീനാം ധാതൂനാം യഥോത്തരം ഗുരുത്വം നിര്ദിശേത്| തേന ലോഹിതാന്മാംസം ഗുരു, മാംസാന്മേദ ഇത്യാദി| "മാംസാദ്ഗരീയോ വൃഷണമേഢ്രവൃക്കയകൃദ്ഗുദമ്|" ഇത്യത്രാऽപ്യുത്തരോത്തരമിത്യനുവര്തതേ| തേന മാംസാദ്ഗുരുതരോ വൃഷണഃ തസ്മാന്മേഢ്രഃ, യാവത്സര്വഗരിഷ്ഠം ഗുദം നിര്ദിശേദിതി| ഇതി മാംസവര്ഗഃ| മാംസവര്ഗാദനന്തരം ശകവര്ഗോ നിഗദ്യതേ--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

അഥ ശാകവര്ഗഃ| ശാകം പാഠാശഠീസൂഷാസുനിഷണ്ണസതീനജമ്| ത്രിദോഷഘ്നം ലഘു ഗ്രാഹി സരാജക്ഷവവാസ്തുകമ്||൭൨||

സ൦-പാഠാദിജം ശാകം ത്രിദോഷഹരം ലഘു ഗ്രാഹി ച| തദ്വത് രാജക്ഷവകവാസ്തുകേ|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

സുനിഷണ്ണോऽഗ്നികൃദ്വൃഷ്യസ്തേഷു| |൭൩|

സ൦-തേഷു മധ്യേ, സുനിഷണ്ണഃ-സ്വസ്തികാഖ്യോ, ജലമധ്യേ ഭവതി| പത്രൈശ്ചാങ്ഗേരീതുല്യോऽഗ്നികരോ വൃഷ്യഃ|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

രാജക്ഷവഃ പരമ്| ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നഃ|൭൩|

സ൦-രാജക്ഷവഃ-ക്ഷുദ്വിബോധനോ രാജശാകാഖ്യഃ, പരം-അത്യര്ഥം, ഗ്രഹണ്യര്ശോവികാരഘ്നഃ|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| വര്ചോഭേദി തു വാസ്തുകമ്||൭൩||

സ൦-വാസ്തുകം തു-പുനഃ രക്തവാസ്തുകാഖ്യം, വര്ചോഭേദി-പുരീഷസ്യ ഭേദനമ്|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

ഹന്തി ദോഷത്രയം കുഷ്ഠം വൃഷ്യാ സോഷ്ണാ രസായനീ| കാകമാചീ സരാ സ്വര്യാ|൭൪|

സ൦-കാകമാചീം ത്രിദോഷഘ്നീ, കുഷ്ഠനാശിനീ, ബൃഷ്യാ, കിഞ്ചിദുഷ്ണാ, സരാ-ഭേദിനീ, സ്വരഹിതാ ച| സ്വാസ്ഥ്യസംവാഹകത്വേന ച രസായനസദൃശീ|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| ചാങ്ഗേര്യമ്ലാऽഗ്നിദീപനീ||൭൪|| ഗ്രഹണ്യര്ശോऽനിലശ്ലേഷ്മഹിതോഷ്ണാ ഗ്രാഹിണീ ലഘുഃ| |൭൫|

സ൦-ചാങ്ഗേരീ-ക്ഷുദ്രാമ്ലികാ, അമ്ലാ, അഗ്നിദീപനീ, ഗ്രഹണ്യാദിഷു ഹിതാ, ഉഷ്ണവീര്യാ, സങ്ഗ്രാഹിണീ, ലഘ്വീ ച|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| പടോലസപ്തലാരിഷ്ടശാര്ങ്ഗേഷ്ടാവല്ഗുജാऽമൃതാഃ||൭൫|| വേത്രാഗ്രബൃഹതീവാസാകുതിലീതിലപര്ണികാഃ| മണ്ഡൂകപര്ണീകര്കോടകാരവേല്ലകപര്പടാഃ||൭൬|| നാഡീകലായഗോജിഹ്വാവാര്താകം വനതിക്തകമ്| കരീരം കുലകം നന്ദീ കുചൈലാ ശകുലാദനീ||൭൭|| കടില്ലം കേമ്ബുകം ശീതം സകോശാതകകര്കശമ്| തിക്തം പാകേ കടു ഗ്രാഹി വാതലം കഫപിത്തജിത്||൭൮||

സ൦-പടോലാദീനി കര്കശാന്താന്യഷ്ടാവിംശതിഃ ശീതവിര്യാണി തിക്താനി പാകേ കടൂനി ഗ്രാഹീണി വാതലാനി കഫപിത്തഘ്നാനി ച| സപ്തലാ-സാതലാ| അരിഷ്ടോ-നിമ്ബഃ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ-അങ്ഗാരവല്ലികാ| അവല്ഗുജോ-ബാകുചീ| അമൃതാ-ഗുഡൂചീ| വേത്രോ-വംശസദൃശഃ, തസ്യാഗ്രമ്| വാസാ-വൃഷഃ| കുതിലീ-സൂക്ഷ്മതിലജാതിഃ| തിലപര്ണീ-ബദരകഃ| മണ്ഡുകപര്ണീം-മണ്ഡൂകീ, ആദിത്യവല്ലീ| കര്കോടകാരവേല്ലകേപുനഃ പ്രഥിതേ ഏവ| പര്പടഃ-ശീതപ്രിയാഖ്യഃ| നാഡീകലായം-സകുലാക്ഷകഃ സുവര്ചലാഭേദഃ| ഗോജിഹ്വാ-ഗോധൂമികാ, "ഗോധൂമികാ തു ഗോജിഹ്വാ ഗോജീ ക്രോഷ്ടുകമൂലികാ|" വനതിക്തകം-വത്സകഃ| കുലകം-കാകതിന്ദുകഃ| നന്ദീ-ജയവൃക്ഷശ്ചശബ്ദിതഃ| കുചൈലാ-പാഠാ| ശകുലാദനീ-കടുകാ| കടില്ലം-ദീര്ഘപത്രാ വര്ഷാഭൂഃ| കോശാതകോഘണ്ടോലിഃ| കര്കശഃ-കമ്പില്ലകഃ|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

ഹൃദ്യം പടോലം കൃമിനുത്സ്വാദുപാകം രുചിപ്രദമ്| |൭൯|

സാമാന്യഗുണാനുക്ത്വാ കേഷാംചിദ്ഗുണകര്മവിശേഷമാഹ- സ൦-പടോലം ഹൃദ്യാദിഗുണയുക്തമ്| മുനിനാ (?) തു ത്രിദോഷശമനത്വമുക്തമ്-"പടോലപത്രം പിത്തഘ്നം വല്ലീ ചാസ്യ കഫാപഹാ| ഫലം ത്രിദോഷശമനം മൂലം ചാസ്യ വിരേചനമ്||" ഇതി|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| പിത്തലം ദീപനം ഭേദി വാതഘ്നം ബൃഹതീദ്വയമ്||൭൯||

സ൦-ബൃഹതീദ്വയം,-സ്ഥൂലബൃഹതീ-മഹോടികാഖ്യാ, ക്ഷുദ്രബൃഹതീ-കണ്ടകാരികാഖ്യാ| തദേതദുഭയം പിത്തകരമഗ്നിദീപനം ശകൃദാദീനാം ഭേദനം വാതഘ്നം ച|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

വൃഷം തു വമികാസഘ്നം രക്തപിത്തഹരം പരമ്| |൮൦|

സ൦-വൃഷം ഛര്ദികാസൌ ഹന്തി| രക്തപിത്തം ചാത്യര്ഥം ജയതി|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| കാരവേല്ലം സകടുകം ദീപനം കഫജിത്പരമ്||൮൦||

സ൦-കാരവേല്ലമീഷദ്രസേ കടുകമഗ്നിദീപ്തികരമതിശ്ലേഷ്മഘ്നമ്|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

വാര്താകം കടു തിക്തോഷ്ണം മധുരം കഫവാതജിത്| സക്ഷാരമഗ്നിജനനം ഹൃദ്യം രുച്യമപിത്തലമ്||൮൧||

സ൦-വാര്താകം രസേ കടു തിക്തമുഷ്ണവീര്യം മധുരം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നമ്| സഹ ക്ഷാരേണ വര്തതേ സക്ഷാരം,-കിഞ്ചിത്ക്ഷാരത്വയുക്തമ്| അഗ്നിജനനമ്| ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്| രുച്യം-രുചികൃത്| അപിത്തലം-നഞീഷദര്ഥേ, കിഞ്ചിത്പിത്തകരമിത്യര്ഥഃ| നനു, സഹ ക്ഷാരേണ വര്തതേ ഇത്യത്ര സക്ഷാരമിത്യേവം കഥമുക്തമ് ? യാവതാ ക്ഷാരോ ദ്രവ്യമ്| തഥാ ച പ്രാഗുക്തം ക്ഷരണാദിത്യാദി| ന ദ്രവ്യം ദ്രവ്യേണ സഹ വര്തതേ| തഥാ ച ഗുണാനാമേവായം ധര്മോ യദ്ദ്രവ്യാശ്രിതത്വം നാമ| തസ്മാത് സക്ഷാരമിത്യയുക്തമിവ മന്യാമഹേ| അത്രാऽऽചക്ഷ്മഹേ| ക്ഷാരശബ്ദേനാത്ര ക്ഷാരധര്മ ഉപലക്ഷ്യതേ വിസ്രാവണാദ്യാത്മകഃ| യദ്വശാത് സക്ഷാരമിതി ദ്രവ്യം വ്യപദിശ്യതേ| തസ്മാത്സക്ഷാരമിത്യുപപന്നമ്|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

കരീരമാധ്മാനകരം കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| |൮൨|

സ൦-കരീരം-ഗൂഢപത്രാഖ്യമ്, ആധ്മാനകരം രസേ കഷായമധുരതിക്തകമ്|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| കോശാതകാവല്ഗുജകൌ ഭേദിനാവഗ്നിദീപനൌ||൮൨||

സ൦-കോശാതകാവല്ഗുജകൌ ഭേദിനാവഗ്നിദീപനൌ ച| അനയോശ്ച പിത്തകാരിത്വം വാതകഫഘ്നത്വം ച വേദ്യമ്| തഥാ ഹി-പ്രായേണ യദുഷ്ണം ഗുഡൂച്യാദിദ്രവ്യം, തത്പിത്തലം വാതകഫഹരം ച ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ചാഹ മുനിഃ(?)-"കഫവാതനുദവല്ഗുജഃ" ഇതി| തദേവമന്യത്രാപ്യൌചിത്യേന ദോഷകരത്വാദി കല്പ്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) ചാന്യേऽപ്യുക്താഃ| യഥാ-"സതരൂഢം കദമ്ബം ച രൂക്ഷം ഗ്രാഹി ഹിമം ഗുരു| കുമാരജീവലോണികാ നലിനീ ചുചുപര്ണികാ|| സ്വാദു രൂക്ഷം സലവണം വാതശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു| ശ്യാമാശാല്മലികാശ്മര്യഫഞ്ജീകര്ണികയൂഥികാഃ| വൃക്ഷാദനീക്ഷീരവൃക്ഷബിമ്ബീതനികവൃക്ഷകാഃ| രോധ്രഃ ശണഃ കര്ബുദാരഃ സശേലുര്വൃഷമൂഷികാ|| ഭല്ലാതകഃ കോവിദാരഃ കമലോത്പലകിംശുകമ്| പടോലാദിഗുണം സ്വാദു കഷായം പിത്തജിത്പരമ്|| വാതപിത്തഹരാ ഭണ്ഡീ പര്വിണീ പര്വപുഷ്പികാ| ലഘുരുഷ്ണാ സരാ തിക്താസോരുബൂകാ ച ലാങ്ഗലീ| വാതലൌ കടുതിക്താമ്ലഭേദിനൌ തിലവേതസൌ| വിശ്വരാസ്നാബലാശാകം വാതഘ്നമതിസാരനുത്|| വാതം വത്സാദനീ ഹന്യാത്കഫം കണ്ഡീരചിത്രകൌ|" ഇതി| മുനിനാ ചാന്യേऽപ്യുക്താഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൦൨)-"ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷപദ്മാദിപല്ലവാഃ| കഷായാഃ സ്തമ്ഭനാഃ ശീതാ ഹിതാഃ പിത്താതിസാരിണാമ്||" ഇതി| തഥാ, സുശ്രുതേ ഗദിതമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൮൨)-"കരീരകുസുമം ജ്ഞേയം കഫപിത്തഹരം ലഘു| ആഗസ്ത്യം നാതിശീതോഷ്ണം നക്താന്ധാനാം പ്രശസ്യതേ|| ചാതുര്ഥകജ്വരഹരം നസ്യയോഗേന ശീലിതമ്| രാജവൃക്ഷസ്യ നിമ്ബസ്യ ശിഗ്രോഃ സിംഹമുഖസ്യ ച|| കഫപിത്തഹരം പുഷ്പം കുഷ്ഠഘ്നം കുടജസ്യ ച| ശ്രേയസീ തിലപര്ണീ ച ബില്വപത്രം ച വാതനുത്||" ഇതി|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

തണ്ഡുലീയോ ഹിമോ രൂക്ഷഃ സ്വാദുപാകരസോ ലഘുഃ| മദപിത്തവിഷാസ്രഘ്നഃ|൮൩|

സ൦-തണ്ഡുലീയോ-മണ്ഡീരകാഖ്യഃ, ശീതവീര്യോ രൂക്ഷഃ സ്വാദുപാകരസോ ലഘുര്മദാദിനാശനശ്ച|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

മുഞ്ജാതം വാതപിത്തജിത്||൮൩|| സ്നിഗ്ധം ശീതം ഗുരു സ്വാദു ബൃംഹണം ശുക്രകൃത്പരമ്| |൮൪|

സ൦-മുഞ്ജാതം വാതപിത്തഹൃത് സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുതമതിശുക്രകൃച്ച|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| ഗുര്വീ സരാ തു പാലങ്ക്യാ|൮൪|

സ൦-പാലങ്ക്യാ ഗുര്വീ| തഥാ, സരാ-ശകൃദാദിഭേദിനീ| തുശബ്ദഃ പിച്ഛിലശ്ലേഷ്മലഹിമാദീനാം സങ്ഗ്രഹോക്താനാം സമുച്ചയാര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"പാലങ്ക്യാ പിച്ഛിലാ ഗുര്വീ ശ്ലേഷ്മലാ ഭേദിനീ ഹിമാ|" ഇതി|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| മദഘ്നീ ചാപ്യുപോദകാ||൮൪||

സ൦-ഉപോദകാ മദനാശിനീ| അപിശബ്ദാത് ഗുര്വീ സരാ ച| ഉപോദകാ-മയാലീ, ഖണ്ഡപാലങ്ക്യേതി പ്രഥിതാ|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

പാലങ്ക്യാവത്സ്മൃതശ്ചഞ്ചുഃ സ തു സങ്ഗ്രഹണാത്മകഃ| |൮൫|

സ൦-ചഞ്ചുഃ പാലങ്ക്യാസദൃശോ ഗുണൈഃ സ്മൃതഃ| സ പുനശ്ചഞ്ചുഃ സങ്ഗ്രഹണാത്മകോ-ന ഭേദീ|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| വിദാരീ വാതപിത്തഘ്നീ മൂത്രലാ സ്വാദുശീതലാ||൮൫|| ജീവനീ ബൃംഹണീ കണ്ഠ്യാ ഗുര്വീ വൃഷ്യാ രസായനമ്| |൮൬|

സ൦-വിദാരീ-ശൃഗാലികാ, വാതപിത്തഹരാ മൂത്രലാദിഗുണയുക്താ രസായനം ച| കന്ദസ്യൈവായം ഗുണനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൧൭)-"ജീവനോ ബൃംഹണോ വൃഷ്യോ ബല്യഃ ശസ്തോ രസായനമ്| വിദാരികന്ദഃ കണ്ഠ്യശ്ച മൂത്രലഃ സ്വാദുശീതലഃ||" ഇതി|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| ചക്ഷുഷ്യാ സര്വദോഷഘ്നീ ജീവന്തീ മധുരാ ഹിമാ||൮൬||

സ൦-ജീവന്തീ ചക്ഷുഷ്യാദിഗുണയുക്താ| യാ മധുറ്രാ സാ ശീതവീര്യാ ച| യാ ത്വമധുരാ സാ ഏഭിര്ഗുണൈഃ കിഞ്ചിദൂനാ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"ചക്ഷുഷ്യാ സര്വദോഷഘ്നീ ജീവന്തീ മധുരാ ഹിമാ| ശാകാനാം പ്രവരാ, ന്യൂനാ ദ്വിതീയാ കിഞ്ചിദേവ തു||" ഇതി| മുനിനാ തു ജീവന്ത്യാഃ ശതാവര്യാദ്യാശ്ച വാതപിത്തഹരത്വമഗാദി| തത്പാഠോ ഹി (ച,സൂ.അ.൨൭|൧൦൪)-"ഭണ്ഡീശതാവരീശാകം ബലാജീവന്തിജം ച യത്| പര്വണ്യാഃ പര്വപുഷ്പ്യാശ്ച വാതപിത്തഹരം മതമ്||" ഇതി|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

കൂഷ്മാണ്ഡതുമ്ബകാലിങ്ഗകര്കാര്വേര്വാരുതിണ്ഡിശമ്| തഥാ ത്രപുസചീനാകചിര്ഭടം കഫവാതകൃത്||൮൭|| ഭേദി വിഷ്ടമ്ഭ്യഭിഷ്യന്ദി സ്വാദുപാകരസം ഗുരു| |൮൮|

സ൦-കൂഷ്മാണ്ഡാദികം കഫവാതകൃത് ഭേദി വിഷ്ടമ്ഭ്യഭിഷ്യന്ദി സ്വാദുപാകരസം ഗുരു ച|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

അത്ര വിഷേശമാഹ | വല്ലീഫലാനാം പ്രവരം കൂഷ്മാണ്ഡം വാതപിത്തജിത്||൮൮|| ബസ്തിശുദ്ധികരം വൃഷ്യമ്| |൮൯|

സ൦-വല്ലീഫലാനാം മധ്യേ കൂഷ്മാണ്ഡം-പുഷ്പഫലസംജ്ഞ വരമ്| തഥാ, വാതപിത്തഹരം ബസ്തിശുദ്ധികരം വൃഷ്യം ച|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

ത്രപുസം ത്വതിമൂത്രലമ്| |൮൯|

സ൦-ത്രപുസം പുനരതിശയേന മൂത്രലമ്|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| തുമ്ബം രൂക്ഷതരം ഗ്രാഹി കാലിങ്ഗൈര്വാരുചിര്ഭടമ്||൮൯|| ബാലം പിത്തഹരം ശീതം വിദ്യാത്പക്വമതോऽന്യഥാ| |൯൦|

സ൦- തുമ്ബം-അലാബുസംജ്ഞം രൂക്ഷതരമ്| ഏര്വാരുകാദ്യപി രൂക്ഷമ്, തുമ്ബം ത്വതിശയേനേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഗ്രാഹി| പൂര്വാണി തു സാമാന്യഗുണോക്ത്യാ ഭേദീന്യേവ| ചരകമുനിമതാനുസാരിണസ്ത്വേവം വ്യാചക്ഷതേ,-തുമ്ബം രൂക്ഷതരമ്, കാലിങ്ഗൈര്വാരുചിര്ഭടം ഗ്രാഹീതി| കാലിങ്ഗം- കര്ചരമ്| ഏര്വാരുഃ-കര്കടികാ| ചിര്ഭടം-ഡങ്ഗരമ്, മാലവേഷു പ്രസിദ്ധമ്, അതിപ്രസിദ്ധം ജാലന്ധരാദിഷു| ഏതച്ച ബാലം-അസമ്പൂര്ണരസാദി, പിത്തഹരം ശീതവീര്യം ച| അതോ-ബാലാദ്വിപരീതമ്, പക്വം പിത്തകരമുഷ്ണവീര്യം ചേത്യര്ഥഃ| സുശ്രുതേനോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൧൮)-" നീലം യത്ത്രപുസം ബാലം വൃഷ്യം പിത്തഹരം മതമ്| തത്പാണ്ഡു കഫകൃജ്ജീര്ണമമ്ലം പിത്തകരം സ്മൃതമ്||" ഇതി|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| ശീര്ണവൃന്തം തു സക്ഷാരം പിത്തലം കഫവാതജിത്||൯൦|| രോചനം ദീപനം ഹൃദ്യമഷ്ഠീലാऽനാഹനുല്ലഘു| |൯൧|

സ൦-ശീര്ണവൃന്തം-കര്ചരമ്, ഈഷത്ക്ഷാരം പിത്തലം കഫവാതഘ്നം ച| രുചികരമഗ്നിദീപ്തികൃത് ഹൃദ്യമ്, അഷ്ഠീലാമാനാഹം ച ഹന്തി, ലഘു ച|| "ഘനോऽഷ്ഠീലോപമോ ഗ്രന്ഥിരഷ്ടീലോര്ധ്വം സമുന്നതഃ|" ഇതി (ഹൃ. നി. ഹ. ൧൧|൬൦) അഷ്ഠീലാലക്ഷണമ്| സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാനമുദരേ ഭൃശമ്| ഊര്ധ്വാധോവാതരോധേന തമാനാഹം പ്രചക്ഷതേ " ഇതി (ഹൃ. നി. അ. ൧൧|൫൯) ആനാഹലക്ഷമ്|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| മൃണാലബിസശാലൂകകുമുദോത്പലകന്ദകമ്||൯൧|| നന്ദീമാഷകകേലൂടശൃങ്ഗാടകകസേരുകമ്| ക്രൌഞ്ചാദനം കലോഡ്യം ച രൂക്ഷം ഗ്രാഹി ഹിമം ഗുരു||൯൨||

സ൦-മൃണാലാദി രൂക്ഷം സങ്ഗ്രഹണം ശീതവീര്യം ഗുരു ച| മൃണാലം ദ്വിവിധം,-സൂക്ഷ്മം സ്ഥൂലം ച| തത്ര സൂക്ഷ്മം-മൃണാലമ്, ഇതരത്-ബിസമ്| ശാലൂകം-പദ്മമൂലമ്| കുമുദകന്ദമ്| കുമുദം-ശശിപ്രിയമ്| ഉത്പലകന്ദകം-രക്തോത്പലകന്ദമ്| നന്ദീ-തുണ്ഡേരികാ| മാഷകോ-വാസ്തുലഃ| കേലൂടം-കിസ്മകസംജ്ഞമുദുമ്ബരഭേദഃ| ശൃങ്ഗാടകം-ത്രികോണാകൃതി ജലോദ്ഭവം കന്ദമ്| കസേരുകം-മാഗധമ്| ക്രൌഞ്ചാദനം-തമേദമ്| കലോഡ്യം-പദ്മബീജമ്|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

കലമ്ബനാലികാമാര്ഷകുടിഞ്ജരകുതുമ്ബകമ്| ചില്ലീലട്വാകലോണീകാകുരൂടകഗവേധുകമ്||൯൩|| ജീവന്തഝുഞ്ഝ്വേഡഗജയവശാകസുവര്ചലാഃ| ആലുകാനി ച സര്വാണി തഥാ സൂപ്യാനി ലക്ഷ്മണമ്||൯൪|| സ്വാദു രൂക്ഷം സലവണം വാതശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു| ശീതലം സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രം പ്രായോ വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി||൯൫|| സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതരസം സ്നേഹാഢ്യം നാതിദോഷലമ്| |൯൬|

സ൦-കലമ്ബാദികം മധുരം രൂക്ഷം കിഞ്ചില്ലവണം വാതശ്ലേഷ്മകരം ഗുരു ച| ശീതവിര്യം സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷം ച| മൂത്രപുരീഷേ സൃജതി-ബഹിഃ ക്ഷിപതി| ബിഷ്ടഭ്യ-ഉദരപ്രദേശേ പിണ്ഡീഭൂയ, ജീര്യതി-പരിണമതി| പ്രായോഗ്രഹണം കിഞ്ചിദേഷാം മധ്യേ നൈവംസ്വരൂപമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| കലമ്ബം-കദമ്ബഃ| നാലികാ-ദീര്ഘനാലരൂപാ കലമ്ബുസംജ്ഞാ| മാര്ഷോ-ഗന്ധാരികാ| കുടിഞ്ജരം-താമ്രമൂലകമ്| കുതുമ്ബകോ-ദ്രോണപുഷ്പീ| ചില്ലീ-പൃഥുപത്രം യവശാകം കുനാമസംജ്ഞമ്| ലട്വാകോ-ഗുഗ്ഗുലുശാകമ്| ലോണീകാ-ലോണാരഃ| കുരുടകഃ-സ്ഥിതിവാരകഃ| ഗവേധുകം-തൃണധാന്യവിശേഷഃ| ജീവന്തോ-ബൃഹദ്ഗാന്ധാരമ്| ഝുഞ്ഝുഃ-ഝുഞ്ഝുരുകഃ| ഏഡഗജഃ-പ്രപുന്നാടഃ| യവശാകം-ഹ്നസ്വപത്രാ ചില്ലീ| സുവര്ചലാ-രവിഭക്താ| ആലുകാനി ച സര്വാണി-നാനാവിധാനി രക്താലുകമധുകാലുകാദിഭേദേന| സൂപ്യാനി-മുദ്ഗരാജമാഷാദിപത്രാണീ| ലക്ഷ്മണം-മധുയഷ്ടികാ| ഏതച്ച സര്വം സ്വിന്നം നിഷ്പീഡിതരസമതിബഹുസ്നേഹം ച നാത്യപഥ്യമ്| സുശ്രുതേ(?)ചോക്തമ്-"സംസ്കൃതം വേസവാരേണ സസ്നേഹം ശാകമിഷ്യതേ| രാജികാസക്തുഭക്താദിസംസ്കാരം ചാനുവര്തതേ||" ഇതി|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| ലഘുപത്രാ തു യാ ചില്ലീ സാ വാസ്തുകസമാ മതാ||൯൬||

സ൦-ലഘുപത്രാ യാ ചില്ലീ-യവശാകവിശേഷഃ, സാ തു വാസ്തുകസമാ ഗുണൈര്മതാ|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

തര്കാരീവരുണം സ്വാദു സതിക്തം കഫവാതജിത്| |൯൭|

സ൦-തര്കാരീ-അരണികാ, വരുണഃ-തമാലഃ, സമാഹാരേണ തയോര്ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതത്സ്വാദു കിഞ്ചിത്തിക്തം കഫവാതഘ്നം ച|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| വര്ഷാഭ്വൌ കാലശാകം ച സക്ഷാരം കടുതിക്തകമ്||൯൭|| ദീപനം ഭേദനം ഹന്തി ഗരശോഫകഫാനിലാന്| |൯൮|

സ൦-വര്ഷാഭ്വൌ-പുനര്നവേ, തഥാ കാലശാകം, കിഞ്ചിത്ക്ഷാരം രസേ ച കടുതിക്തം വഹ്നിദീപനം ഭേദനം ഗരാദീംശ്ച ഹരതി| കഠില്ലോऽപി വര്ഷാഭൂഃ സ ച പ്രാഗുക്തഗുണഃ| തഥാ ച നിഘണ്ടുഃ (ധന്വന്തരീയഃ വര്ഗഃ ൧|൨൭൪)-"പുനര്നവാ വിശാഖശ്ച കഠില്ലഃ ശശിവാടികാ| വൃശ്ചീരഃ ക്ഷുദ്രവര്ഷാഭൂര്ദീര്ഘപത്രഃ കഠില്ലകഃ|| പുനര്നവോऽപരഃ ക്രൂരഃ സദ്യോ മണ്ഡലപത്രകഃ| ശ്വേതമൂലോ വര്ഷകേതുര്മഹാവര്ഷാഭുരുച്യതേ||" ഇതി|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| ദീപനാഃ കഫവാതഘ്നാശ്ചിരിബില്വാങ്കുരാഃ സരാഃ||൯൮||

സ൦-ചിരിബില്വഃ-പൂതികരഞ്ജഃ, തസ്യാങ്കുരാ വഹ്നിദീപനാഃ കഫവാതഘ്നാഃ സരാശ്ച|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

ശതാവര്യങ്കുരാസ്തിക്താ വൃഷ്യാ ദോഷത്രയാപഹാഃ| |൯൯|

സ൦-ശതാവര്യാ അങ്കുരാഃ-പ്രരോഹാഃ, തിക്തരസാ വൃഷ്യാഃ ശുക്രകൃതസ്ത്രിദോഷഘ്നാശ്ച|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| രൂക്ഷോ വംശകരീരസ്തു വിദാഹീ വാതപിത്തലഃ||൯൯||

സ൦-വംശകരീരോ-വംശാങ്കുരോ, രൂക്ഷോ വിദാഹീ വാതപിത്തകൃത്|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

പത്തൂരോ ദീപനസ്തിക്തഃ പ്ലീഹാര്ശഃകഫവാതജിത്| |൧൦൦|

സ൦-പത്തുരോ ദീപനസ്തിക്തരസഃ പ്ലീഹാദിജിത്| പത്തൂരോ-മത്സ്യാക്ഷകഃ|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| കൃമികാസകഫോത്ക്ലേദാന് കാസമര്ദോ ജയേത്സരഃ||൧൦൦||

സ൦-കാസമര്ദഃ സരഃ കൃമ്യാദീംശ്ച നാശയതി| ഉത്ക്ലേദഃസ്രോതസാം മാലിന്യേനാര്ദ്രത്വമ്|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

രൂക്ഷോഷ്ണമമ്ലം കൌസുമ്ഭം ഗുരു പിത്തകരം സരമ്| |൧൦൧|

സ൦-കുസുമ്ഭശാകം രൂക്ഷമുഷ്ണവീര്യമമ്ലം ഗുരു പിത്തകൃത്സരം ച|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| ഗുരൂഷ്ണം സാര്ഷപം ബദ്ധവിണ്മൂത്രം സര്വദോഷകൃത്||൧൦൧||

സ൦-സാര്ഷപം ശാകം ഗുരൂഷ്ണവീര്യമ്| തഥാ, വിശം-ശകൃത്, മൂത്രം ച ബധ്നാതി| ത്രിദോഷകൃച്ച| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൭) സക്ഷാരത്വമസ്യോക്തമ്| തത്പാഠോ ഹി-"സക്ഷാരമധുരം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ച ഗുരു സാര്ഷപമ്|" ഇതി| സുശ്രുതേന ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൨൩൮ ടീകാ)-"കഫഘ്നം സാര്ഷപം ശാകമാസുരം ശാകമേവ ച|" ഇതി|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

യദ്ബാലമവ്യക്തരസം കിഞ്ചിത്ക്ഷാരം സതിക്തകമ്| തന്മൂലകം ദോഷഹരം ലഘു സോഷ്ണം നിയച്ഛതി||൧൦൨|| ഗുല്മകാസക്ഷയശ്വാസവ്രണനേത്രഗലാമയാന്| സ്വരാഗ്നിസാദോദാവര്തപീനസാംശ്ച|൧൦൩|

സ൦-യന്മൂലകം ബാലം, അവ്യക്തരസം-അസ്ഫുടാസ്വാദമ്, തഥാ കിഞ്ചിത്ക്ഷാരം-ഈഷത്ക്ഷാരഗുണയുക്തം കാര്യതോऽനുമീയമാനമ്, തഥാ സതിക്തം-ഈഷത്തിക്തകം രസനേന്ദ്രിയസ്യ കിഞ്ചിദുദ്വേജകമ്, തന്മൂലകം ദോഷാണാം ഹരം-ദോഷഹരമ്, നാന്യാവസ്ഥമ്| ബാലം മൂലകം ദോഷഹരമിത്യനേനാസ്യ വിശിഷ്ടാ ബാലാവസ്ഥാ ദോഷഹരത്വേന നിയമ്യതേ| ന സര്വം ബാലാവസ്ഥം ദോഷഹരമ്, അപി ത്വീദൃഗ്രൂപമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ദോഷയോര്ഹരം-ദോഷഹരമ്, ഇത്യത്ര സമാസം കൃത്വാ |വാതശ്ലേഷ്മഘ്നത്വമേവാസ്യ പ്രതിജാനതേ| യതഃ കിഞ്ചിദുഷ്ണവീര്യത്വാത് പിത്തകരത്വമസ്യാസ്ത്യേവ| കിഞ്ചിത്തിക്തരസോപേതത്വേന പിത്തകര്തൃത്വമസ്യ വ്യാഹര്തും ന യുക്തമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ.൯|൨൫)-"രസം വിപാകസ്തൌ വീര്യം പ്രഭാവസ്താന്യപോഹതി|" ഇതി| ഏവം ചൈതന്മൂലകം വാതശ്ലേഷ്മഘ്നമേവ യുക്തമ്, ന തു പിത്തഹൃച്ച, ഇതി തേഷാമഭിപ്രായഃ| ഏതച്ച മൂലകം ഗുല്മാദീന്നിയച്ഛതി| പീനസാംശ്ചേതി ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| അന്യാനപ്യേവംപ്രായാന് രോഗാന്നിയച്ഛതീതി| സുശ്രുതസ്തു (സൂ.അ.൪൬|൨൪൦)-സര്വദോഷഹരാ ലഘ്വീ കണ്ഠ്യാ മൂലകപോതികാ|" ഇതി യദ്ഭേദാന്തരമൂചേ, തദപ്യത്രൈവ ബാലമൂലകലക്ഷണേऽന്തര്ഭൂതമിതി തന്ത്രകൃതേഹ പൃഥങ്നോക്തമ്|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

മഹത്പുനഃ||൧൦൩|| രസേ പാകേ ച കടുകമുഷ്ണവീര്യം ത്രിദോഷകൃത്| ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ച|൧൦൪|

സ൦-അവ്യക്തരസാദിലക്ഷണാവസ്ഥാം വിഹായ യാവദ്വ്യക്തരസാദ്യവസ്ഥം തത്സമ്പദ്യതേ| തതോऽനന്തരം ക്രമേണ രസവിപാകയോഃ കടുകമുഷ്ണവീര്യം തന്മൂലകം മഹത്-വൃദ്ധം ത്രിദോഷകൃദ് ഗുര്വഭിഷ്യന്ദി ച ഭവതി| വൃദ്ധസ്യ ച മൂലകസ്യാനേകാ അവസ്ഥാഃ സമ്ഭവന്തി| തത്ര ചാസ്യാദ്യാവസ്ഥായാം കിഞ്ചിത്ത്രിദോഷകൃത്ത്വമ്, അന്ത്യാവസ്ഥായാം ത്വതിശയേന ത്രിദോഷകൃത്ത്വം വേദ്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) ത്വസ്യ സ്വാദുവിപാകിത്വമുക്തമ്| തത്പാഠേ-"മഹത്പുനഃ| രൂക്ഷോഷ്ണം കടുകം സ്വാദു വിപാകേ സര്വദോഷകൃത്||" ഇതി| തച്ചാമവിഷയമ്|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| സ്നിഗ്ധസിദ്ധം തദപി വാതജിത്||൧൦൪||

സ൦-അപിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ| തദേവ-മഹന്മൂലകം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം വാതജിത്| സ്നിഗ്ധം ച തത്സ്വിന്നം ച സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമ്| ന ത്വസ്നിഗ്ധസ്വിന്ന്മാത്രമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

വാതശ്ലേഷ്മഹരം ശുഷ്കം സര്വമ്| |൧൦൫|

സ൦-സര്വം-ബാലം വൃദ്ധം ച മൂലകം, ശുഷ്കം സത് വാതശ്ലേഷ്മഹരമ്|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

ആമം തു ദോഷലമ്| |൧൦൫|

സ൦-ആമം പുനര്മൂലകം ഹരിതകത്വേന യദ്ഭക്ഷ്യതേ തദ്ദോഷലമ്| സര്വമിത്യത്രായത്നകൃതേന സമ്ബന്ധേന സമ്ബധ്യതേ| തേനാദോഷലസ്യ ബാലസ്യാപ്യാമസ്യ ദോഷലത്വമ്, ന തു വൃദ്ധസ്യൈവേത്യര്ഥഃ| മൂലകം നീലകണ്ഠാപരസംജ്ഞമ്|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| കടൂഷ്ണോ വാതകഫഹാ പിണ്ഡാലുഃ പിത്തവര്ധനഃ||൧൦൫||

സ൦-പിണ്ഡാലുഃ കടുകോ രസേ, വീര്യേ ചോഷ്ണോ, വാതകഫഘ്നഃ പിത്തകരശ്ച|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

കുഠേരശിഗ്രുസുരസസുമുഖാസുരിഭൂസ്തൃണമ്| ഫണിജ്ജാര്ജകജമ്ബീരപ്രഭൃതി ഗ്രാഹി ശാലനമ്||൧൦൬|| വിദാഹി കടു രൂക്ഷോഷ്ണം ഹൃദ്യം ദീപനരോചനമ്| ദൃക്ശുക്രകൃമിഹൃത്തീക്ഷ്ണം ദോഷോത്ക്ലേശകരം ലഘു||൧൦൭||

സ൦-കുഠേരാദി ശാലനം ഗ്രാഹി വിദാഹി കടുകം രസപാകയോ രൂക്ഷമുഷ്ണവീര്യമ് ഹൃദ്യമഗ്നിദീപനം ച| തഥാ, ദൃഗാദിഹൃത്തീക്ഷ്ണമ്| തഥാ, ദോഷാന്-വാതാദീന്, ഉത്ക്ലേശയതി-കോപയന് സ്ഥാനാച്ചാലയതി, ഇതീ ദോഷോത്ക്ലേശകരമ്, ലഘു ച| ശാലനം-അവദംശഃ, യേന സഹാന്നം ഭോക്തും യുജ്യതേ| കുഠേരോ-വൈകുണ്ഠകഃ| ശിഗ്രുഃ-ഫലപത്രകഃ| സുരസഃ-കൃഷ്ണതുലസീ| സുമുഖഃ-കടുപത്രകഃ| ആസുരീ-രാജികാ| ഭൂസ്തൃണം-ഗുഹ്യബീജകമ്| 'ഫണിജ്ജകോ-മരിചകസ്തീക്ഷ്ണഗന്ധഃ പ്രകീര്തിതഃ|' ആര്ജകഃ-ഖരപത്രകഃ| ജമ്ബീരഃ-കരപത്രകഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താ ഗൃഹ്യന്തേ (സൂ.അ.൭)-"ധാന്യതുമ്ബരുസാലേയയവാനീശൃങ്ഗബേരകാഃ| പര്ണാശോ ഗൃഞ്ജനോऽജാജീ കണ്ഡീരം ഗജപിപ്പലീ|| ഫണിജ്ജാര്ജകജമ്ബീരഖരാശ്വാകാലമാലികാഃ| ദീപ്യകഃ ക്ഷവകോ ദ്വീപീ ബസ്തഗന്ധാദി ബദ്ധവിട്||" ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"കടുതിക്തരസാ ശീതാ കഫപിത്തവിനാശിനീ| വിപാകേ മധുരാ ലഘ്വീ തസ്കരാങ്ഗുലികാ സ്മൃതാ||" ഇതി|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

ഹിധ്മാകാസവിഷശ്വാസപാര്ശ്വരുക്പൂതിഗന്ധഹാ| സുരസഃ|൧൦൮|

സ൦-സുരസോ ഹിധ്മാദിഘ്നഃ| പൂതിഗന്ധം-ദൌര്ഗന്ധ്യം, സൌരഭ്യോത്പാദനാദ്ധന്തി|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| സുമുഖോ നാതിവിദാഹീ ഗരശോഫഹാ||൧൦൮||

സ൦-സുമുഖഃ-കടുപത്രാഖ്യഃ, കിഞ്ചിദ്വിദാഹീ ഗരശോഫൌ ച ഹന്തി|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

ആര്ദ്രികാ തിക്തമധുരാ മൂത്രലാ ന ച പിത്തകൃത്| |൧൦൯|

സ൦-ആര്ദ്രികാ-ആര്ദ്രധാനികാ, തിക്തമധുരാ മൂത്രകരീ പിത്തം ച ന കരോതി|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| ലശുനോ ഭൃശതീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കടുപാകരസഃ സരഃ||൧൦൯|| ഹൃദ്യഃ കേശ്യോ ഗുരുര്വൃഷ്യഃ സ്നിഗ്ധോ രോചനദീപനഃ| ഭഗ്നസന്ധാനകൃദ്ബല്യോ രക്തപിത്തപ്രദൂഷണഃ||൧൧൦|| കിലാസകുഷ്ഠഗുല്മാര്ശോമേഹക്രിമികഫാനിലാന്| സഹിധ്മാപീനസശ്വാസകാസാന് ഹന്തി രസായനമ്||൧൧൧||

സ൦-ലശുനോऽതിതീക്ഷ്ണോऽത്യുഷ്ണവീര്യഃ, കടുപാകരസഃ സരഃ- ഭേദീ, ഹൃദ്യാദിഗുണയുക്തശ്ച| കിലാസാദീന് ഹന്തി, രക്തപിത്തം ച കരോതി| കിലാസം-ശ്വിത്രമ്| കന്ദസ്യൈവായം ഗുണവീര്യനിര്ദേശോ ബോധ്യഃ| പത്രമധ്യയോര്മധുരത്വാത് ഭൃശോഷ്ണത്വാനുപപത്തിഃ| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"പത്രേ സക്ഷാരമധുരോ മധ്യേ മധുരപിച്ഛിലഃ| തീക്ഷ്ണോഷ്ണോ ലശുനഃ കന്ദേ" ഇതി|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

പലാണ്ഡുസ്തദ്ഗുണന്യൂനഃ ശ്ലേഷ്മലോ നാതിപിത്തലഃ| |൧൧൨|

സ൦-പലാണ്ഡുഃ-ധവലാക്ഷകാഖ്യഃ, തദ്ഗുണന്യൂനഃ,-തസ്യ-രസോനസ്യ ഗുണാസ്തദ്ഗുണാഃ, തൈര്ഹീനഃ| ലശുനാത്കിഞ്ചിദ്ധീനഗുണ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ശ്ലേഷ്മലോ നാതിപിത്തം ച കരോതി| ന തു ലശുനവത്കഫഘ്നോऽതിപിത്തകൃച്ച| കഫവാതാര്ശസാം സ്വേദേ ഭക്ഷണേ ച പ്രഭാവാത്പഥ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേऽന്യോऽപ്യുക്തഃ, യഥാ (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൬|൨൪൭)-"സ്നിഗ്ധോ രുചിഷ്യഃ സ്ഥിരധാതുകാരീ ബല്യോऽഥ മേധാകഫപുഷ്ടിദശ്ച| സ്വാദുര്ഗുരുഃ ശോണിതപിത്തശസ്തഃ സപിച്ഛിലഃ ക്ഷീരപലാണ്ഡുരുക്തഃ"|| ഇതി|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| കഫവാതാര്ശസാം പഥ്യഃ സ്വേദേऽഭ്യവഹൃതൌ തഥാ||൧൧൨|| തീക്ഷ്ണോ ഗ്റഞ്ജനകോ ഗ്രാഹീ പിത്തിനാം ഹിതകൃന്ന സഃ| |൧൧൩|

സ൦-ഗൃഞ്ജനകസ്തീക്ഷ്ണോ ഗ്രാഹീ പിത്തിനാമഹിതശ്ച|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| ദീപനഃ സൂരണോ രുച്യഃ കഫഘ്നോ വിശദോ ലഘുഃ||൧൧൩|| വിശേഷാദര്ശസാം പഥ്യഃ| |൧൧൪|

സ൦-സൂരണോ നാമ കന്ദവിശേഷോ ദീപനോ രുച്യഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നോ വിശദോ ലഘുരര്ശസാമതിപഥ്യശ്ച|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

ഭൂകന്ദസ്ത്വതിദോഷലഃ| |൧൧൪|

സ൦-ഭൂകന്ദഃ ഭൂസ്ഫോടാഖ്യഃ പ്രാവൃഡുദ്ഭവഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ| സ ചാത്യര്ഥം ദോഷലഃ|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| പത്രേ പുഷ്പേ ഫലേ നാലേ കന്ദേ ച ഗുരുതാ ക്രമാത്||൧൧൪||

സ൦-പത്രാദീനാം യഥോത്തരം ക്രമാദ്ഗുരുത്വമ്| തേന പത്രശാകമപേക്ഷ്യ പുഷ്പശാകം ഗുരു, തതഃ ഫലശാകമ്, തതോ നാലശാകമ്, തതോऽപി കന്ദശാകമിതി| ഏവം ഹരിതകേഷ്വപി ഗുരുത്വം വേദ്യമ്| ബാഹുല്യേന ചൈതദുക്തമ്| മൂലകേ ഹി വൈപരീത്യം ദൃശ്യതേ| തഥാ ഹി- മൂലകസ്യ ഹി കന്ദേ ലഘുത്വമ്| അത ഏവ മുനിരപ്യാഹ (?)-"മൂലകേ തു വിപര്യയഃ|"ഇതി| ശാകാനാം ഹരിതകാനാം ച യേഷാമിഹ പര്യായാ നോക്താസ്തേഷാം സദ്വൈദ്യേഭ്യോऽവഗന്തവ്യാഃ| അഥ വരാവരത്വം നിര്ധാരയതി-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

വരാ ശാകേഷു ജീവന്തീ സാര്ഷപം ത്വവരം പരമ്| ഇതി ശാകവര്ഗഃ||൨|| |൧൧൫|

സ൦-ശാകേഷു മധ്യേ ജീവന്തീ വരാ| സാര്ഷപം പുനരവരമ്| ഇതി ശാകവര്ഗഃ|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

അഥ ഫലവര്ഗഃ| | ദ്രാക്ഷാ ഫലോത്തമാ വൃഷ്യാ ചക്ഷുഷ്യാ സൃഷ്ടമൂത്രവിട്||൧൧൫|| സ്വാദുപാകരസാ സ്നിഗ്ധാ സകഷായാ ഹിമാ ഗുരുഃ| നിഹന്ത്യനിലപിത്താസ്രതിക്താസ്യത്വമദാത്യയാന്||൧൧൬|| തൃഷ്ണാകാസശ്രമശ്വാസസ്വരഭേദക്ഷതക്ഷയാന്| |൧൧൭|

ഫലാനാമാഹാരകാലേ ശാകേഭ്യോऽല്പോപയോഗിത്വാച്ഛാകവര്ഗാദനന്തരം ഫലവര്ഗ ഉച്യതേ| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"ഭുക്താവസാനേ ഫലം ഭുജ്യതേ, ഇതി ഫലവര്ഗോऽഭിധീയതേ" ഇത്യാഹ സ൦-ഫലേഷുത്തമാ-ഫലോത്തമാ ഗോസ്തനീപര്യായാ ദ്രാക്ഷാ| സാ വൃഷ്യാദിഗുണയുക്താ| സകഷായാ-ഈഷത്കഷയാ| അനിലാദീന് ക്ഷയാന്താന് ഹന്തി| ഉദാവര്തഹരത്വം ചരകമുനിനാऽസ്യാ ഉക്തമ്| തച്ച സ്നിഗ്ധത്വവൃഷ്യത്വസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രത്വേനേഹോക്തപ്രായമ്| അന്യാസാം ച ദ്രാക്ഷാണാം ഗുണഹീനത്വം ദേശാദ്യനുരോധാത് കല്പ്യമ്|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| ഉദ്രിക്തപിത്താഞ്ജയതി ത്രീന്ദോഷാന്സ്വാദു ദാഡിമമ്||൧൧൭|| പിത്താവിരോധി നാത്യുഷ്ണമമ്ലം വാതകഫാപഹമ്| സര്വം ഹൃദ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധം ഗ്രാഹി രോചനദീപനമ്||൧൧൮||

സ൦-ഉദ്രിക്തം-അതിരിക്തം, പിത്തം യേഷാം താംസ്തഥാവിധാന് ത്രീന് ദോഷാന് മധുരം ദാഡിമം ജയതി| മധുരസ്യ പൂര്വകഥനം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| പിത്തേത്യാദി| അമ്ലദാഡിമം പിത്താവിരോധി-ന പിത്തം കുരുതേ ന ച പിത്തം ശമയതി| അത ഏവൈതദ്വാതകഫാപഹമുക്തമ്| സര്വം-മധുരമമ്ലം, ച, യദ്ദാഡിമം തത് ഹൃദ്യാദിഗുണസംയുക്തമ്| മുനിനാ തൂക്തമ് (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൪൬)-"രൂക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം യത്തു തത്പിത്താനിലകോപനമ്|" ഇതി|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

മോചഖര്ജൂരപനസനാരികേലപരൂഷകമ്| ആമ്രാതതാലകാശ്മര്യരാജാദനമധൂകജമ്||൧൧൯|| സൈവീരബദരാങ്കോല്ലഫല്ഗുശ്ലേഷ്മാതകോദ്ഭവമ്| വാതാമാഭിഷുകാക്ഷോഡമുകൂലകനികോചകമ്||൧൨൦|| ഉരുമാണം പ്രിയാലം ച ബൃംഹണം ഗുരു ശീതലമ്| ദാഹക്ഷതക്ഷയഹരം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്||൧൨൧|| സ്വാദുപാകരസം സ്നിഗ്ധം വിഷ്ടമ്ഭി കഫശുക്രകൃത്| |൧൨൨|

സ൦-മോചാദിപ്രിയാലാന്തം ബൃംഹണത്വാദിയുക്തമ്| മോചം-കദലീഫലമ്| നാരികേലം-രോമഫലാഖ്യമ്| പരുഷകോ-മൃദുഫലഃ| ആമ്രാതഃ-കപിചൂഡഃ| താലഃ-തലഃ| കാശ്മര്യം-കാശ്മരീഫലമ്| രാജാദനം-ക്ഷീരശുക്ലാ| സൌവീരം-ബദരമ്| ബദരം-കര്ണികാബദരമ്| അങ്കോല്ല ഇതി ബില്വഃ| ഫല്ഗുഃ-കാകോദുമ്ബരികാ| ശ്ലേഷ്മാതകം-ശേലുഃ| അഭിഷുകം-സ്യാരാടമ്| ആക്ഷോഡം-സ്നേഹഫലാഖ്യമ്| മുകൂലകം- ദന്തീഫലമ്| നികോചകം-സരലഫലമ്| ഉരുമാണം-സ്നിഗ്ധഫലമ്| പ്രിയാലം-സന്നതരുഃ|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| ഫലം തു പിത്തലം താലം സരം കാശ്മര്യജം ഹിമമ്||൧൨൨|| ശകൃന്മൂത്രവിബന്ധഘ്നം കേശ്യം മേധ്യം രസായനമ്| വാതാമാദ്യുഷ്ണവീര്യം തു കഫപിത്തകരം സരമ്||൧൨൩|| പരം വാതഹരം സ്നിഗ്ധമനുഷ്ണം തു പ്രിയാലജമ്| പ്രിയാലമജ്ജാ മധുരോ വൃഷ്യഃ പിത്താനിലാപഹഃ||൧൨൪|| കോലമജ്ജാ ഗുണൈസ്തദ്വത്തൃട്ഛര്ദിഃകാസജിച്ച സഃ| |൧൨൫|

സ൦-താലസ്യേദം താലം ഫലം പിത്തകാരി| കാശ്മര്യജം ഫലം സരം ശീതവീര്യാദിഗുണയുക്തമ്| മധൂകബദരയോരപി വിശേഷാന്തരമുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"മധൂകജമഹൃദ്യം തു ബദരം സരണാത്മകമ്|" ഇതി| വാതാമാദീനാം ഗുണവിശേഷപ്രദര്ശനാര്ഥം നിര്ധാരിതമ്| തുഃ-വിശേഷേ| വാതാമാദികമുഷ്ണവീര്യം കഫപിത്തകരം സരമതിശയേന വാതഘ്നം സ്നിഗ്ധം ച| ആദിശബ്ദേനാऽഭിഷുകാദീനാം ഗ്രഹണമ്| പ്രിയാലജാതം- പ്രിയാലജം ഫലമനുഷ്ണവീര്യമ്| തുര്വിശേഷേ, വിശേഷസ്തു ശീതവീര്യത്വമേവ| ശേഷം ബൃംഹണാദി സര്വം സമാനമ്| പ്രിയാലസ്യ മജ്ജാ-അസ്ഥ്യഭ്യന്തരം, മധുരാദിഗുണയുക്തമ്| ബദരമജ്ജാ ഗുണൈസ്തദ്വത്-പ്രിയാലമജ്ജാവത്, തൃഡാദിജിച്ച| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൪൩|൨൦൫)-"ബൈഭീതകോ മദകരഃ കോലാനാം പിത്തനാശനഃ|" തഥാ, "താലഖര്ജൂരാദീനാം മസ്തകമജ്ജാനഃ സ്വാദുപാകാ വൃഷ്യാഃ ശീതവീര്യാശ്ച|" ഇതി സുശ്രുതോऽപഠത്(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| പക്വം സുദുര്ജരം ബില്വം ദോഷലം പൂതിമാരുതമ്||൧൨൫|| ദീപനം കഫവാതഘ്നം ബാലം, ഗ്രാഹ്യുഭയം ച തത്| |൧൨൬|

സ൦-ബില്വം പക്വം സുദുര്ജരം പൂതിമാരുതം ച-ദുര്ഗന്ധ്യപാനവാതകൃത് ഭവതി| ബാലം-അസമ്പൂര്ണമനുപചിതം ബില്വം, ദീപനം കഫവാതഘ്നമ്| ഉഭയം-ആമം പക്വം ച, ഗ്രാഹി-മൂത്രപുരീഷാദേഃ സങ്ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| കപിത്ഥമാമം കണ്ഠഘ്നം ദോഷലം, ദോഷഘാതി തു||൧൨൬|| പക്വം ഹിധ്മാവമഥുജിത്, സര്വം ഗ്രാഹി വിഷാപഹമ്| |൧൨൭|

സ൦-ആമം കപിത്ഥം കണ്ഠം ഹന്തി, ദോഷലം-ത്രിദോഷകൃത്| പക്വം കപിത്ഥം ദോഷഘ്നം ഹിക്കാച്ഛര്ദിഹൃച്ച| സര്വം-ആമം പക്വം ച കപിത്ഥം, ഗ്രാഹി വിഷാപഹം ച| ആമകപിത്ഥസ്യ കഷായത്വം കണ്ഠഘ്നത്വേനൈവോദിതമ്, അമ്ലത്വം ചാമ്ലവര്ഗമധ്യേ പാഠാദവഗതമ്| പക്വസ്യ ച മധുരത്വം സുപ്രസിദ്ധമിതീഹൈതന്നോക്തമ്| തഥാ, ആമകപിത്ഥഗുണകഥനേന ച തഥാവിധാനി കഷായാമ്ലസ്വഭാവാനി വിവിധാനി കപിത്ഥാനി സദൈവാമകപിത്ഥഗുണാനി വേദ്യാനി| പക്വകപിത്ഥഗുണകഥനേന ച തഥാവിധാനി മാധുര്യാനുവിദ്ധാനി സദാ പക്വഗുണാനി വേദ്യാനി|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| ജാമ്ബവം ഗുരു വിഷ്ടമ്ഭി ശീതലം ഭൃശവാതലമ്||൧൨൭|| സങ്ഗ്രാഹി മൂത്രശകൃതോരകണ്ഠ്യം കഫപിത്തജിത്| |൧൨൮|

സ൦-ജാമ്ബവം ഗുര്വാദിഗുണയുക്തമ്, മൂത്രശകൃതോശ്ച സങ്ഗ്രഹണമ്| കണ്ഠായ ന ഹിതമ്, കഫപിത്തജിച്ച| ജാമ്ബവമിതി ഫലാര്ഥേ "ജമ്ബ്വാ വാ " ഇത്യണ്|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

ആമ്രസ്യ ത്ര്യവസ്ഥസ്യാപ്യുപയോഗദര്ശനാത്തഥൈവ ഗുണാനാഹ | വാതപിത്താസ്രകൃദ്ബാലം, ബദ്ധാസ്ഥി കഫപിത്തകൃത്||൧൨൮|| ഗുര്വാമ്രം വാതജിത്പക്വം സ്വാദ്വമ്ലം കഫശുക്രകൃത്| |൧൨൯|

സ൦-വാതേത്യാദി| ആമ്രമിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| ആമ്രം-ചൂതാഖ്യം, ബാലം സദ്വാതപിത്താസ്രകൃത്| ബദ്ധാസ്ഥി-സഞ്ജാതാസ്ഥി, കഫപിത്തകൃത്| പക്വമാമ്രം ഗുരു വാതജിത് മധുരാമ്ലം കഫശുക്രകൃച്ച| സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭) സഹകാരരസസ്യാപി ഗുണാ ഉക്താഃ| യഥാ-"സഹകാരരസോ ഹൃദ്യഃ സുരഭിഃ സ്നിഗ്ധരോചനഃ|" ഇതി|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹി രൂക്ഷോഷ്ണം വാതശ്ലേഷ്മഹരം ലഘു||൧൨൯||

സ൦-വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹ്യാദിഗുണൈര്യുക്തമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹൃല്ലഘു ച| കോശാമ്രം ച കിഞ്ചിദേതസ്മാന്ന്യൂനഗുണം ജ്ഞേയമ്| തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൭)-"വൃക്ഷാമ്ലം ഗ്രാഹി രൂക്ഷോഷ്ണം ലഘു രോചനദീപനമ്| വാതശ്ലേഷ്മഹരം കിഞ്ചിദൂനം കോശാമ്രജം തതഃ|| ഇതി|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

ശമ്യാ ഗുരൂഷ്ണം കേശഘ്നം രൂക്ഷമ്| |൧൩൦|

സ൦-ഫലാപേക്ഷയാ ഷഷ്ഠീ| ശമ്യാഃ ഫലം ഗുരു ഉഷ്ണവീര്യം കേശഘ്നം രൂക്ഷം ച|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

പീലു തു പിത്തലമ്| കഫവാതഹരം ഭേദി പ്ലീഹാര്ശഃകൃമിഗുല്മനുത്||൧൩൦|| സതിക്തം സ്വാദു യത്പീലു വാത്യുഷ്ണം തത്ത്രിദോഷജിത്| |൧൩൧|

സ൦-പീലുഫലം ച പിത്തലം യാവദ്ഗുല്മനുത്| സതിക്തം-ഈഷത്തിക്തം മധുരം ച യത്പീലു തന്നാത്യുഷ്ണം ത്രിദോഷജിച്ച|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

മാതുലുങ്ഗസ്യ ത്വങ്മാംസകേസരാണാം പൃഥഗുപയോഗദര്ശനാത് പൃഥഗേവ ഗുണാനാഹ | ത്വക്തിക്തകടുകാ സ്നിഗ്ധാ മാതുലുങ്ഗസ്യ വാതജിത്||൧൩൧|| ബൃംഹണം മധുരം മാംസം വാതപിത്തഹരം ഗുരു| ലഘു തത്കേസരം കാസശ്വാസഹിധ്മാമദാത്യയാന്||൧൩൨|| ആസ്യശോഷാനിലശ്ലേഷ്മവിബന്ധച്ഛര്ദ്യരോചകാന് ഗുല്മോദരാര്ശഃശൂലാനി മന്ദാഗ്നിത്വം ച നാശയേത്||൧൩൩||

സ൦-ബീജപൂരകസ്യ ത്വക് തിക്തകടുകാ രസേ, സ്നിഗ്ധാ വാതഘ്നീ ച| ഖരനാദസ്ത്വാഹ-"ത്വങ്മാതുലുങ്ഗാത്കടുകാ ഗുര്വീ വാതപ്രകോപനീ| ഇതി ചരകേऽപ്യുക്തമ് (?)-"ഗുര്വീ ത്വഗസ്യ കടുകാ മാരുതസ്യ പ്രകോപനീ|" ഇതി| ഏതന്മതാനുസാരിണസ്ത്വത്രൈവം പാഠം പഠന്തി,-"ത്വക്തിക്തകടുകാऽസ്നിഗ്ധാ മാതുലുങ്ഗസ്യ വാതകൃത്|" ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷാത്| മാംസം-കേസരാദര്വാക്, ബൃംഹണം മധുരം വാതപിത്തഹൃത് ഗുരു ച| തസ്യ-മാതുലുങ്ഗസ്യ കേസരം, തത്കേസരം ലഘു| തഥാ, കാസാദീന് മന്ദാഗ്നിത്വാന്താന്നാശയേത്|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

ഭല്ലാതകസ്യ ത്വങ്മാംസം ബൃംഹണം സ്വാദു ശീതലമ്| തദസ്ഥ്യഗ്നിസമം മേധ്യം കഫവാതഹരം പരമ്||൧൩൪||

സ൦-ത്വക് ച മാംസം ച ത്വങ്മാംസം ഭല്ലാതകസമ്ബന്ധി, ബൃംഹണം മധുരം ശീതലം ച| തസ്യ-ഭല്ലാതകസ്യാസ്ഥി,-തദസ്ഥി, അഗ്നിസമം-തീക്ഷ്ണത്വാത് അഗ്നിവത്സ്ഫോടകകര്തൃത്വാത്(ച്ച)| അഥവാ, അഗ്നിഃ-ചിത്രകഃ, തസ്യ ഗുണദോഷകര്തൃതയാ തുല്യം ഭല്ലാതകാസ്ഥീതി| തഥാ, മേധായൈ ഹിതമ്| അതികഫവാതഘ്നമ്|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

സ്വാദ്വമ്ലം ശീതമുഷ്ണം ച ദ്വിധാ പാലേവതം ഗുരു| രുച്യമത്യഗ്നിശമനമ്|൧൩൫|

സ൦-പാലേവതം-രൈവതകാഖ്യം ദ്വിധാ| കഥം ദ്വിപ്രകാരമ് ? ഇത്യാഹ-സ്വാദു അമ്ലം ച, തത്തു യഥാസംഖ്യേന ശീതമുഷ്ണം ച| തഥാ, ദ്വയമപി ഗുരു രുച്യമത്യഗ്നിശമനം ച| അഥവാ യഥാസമ്ഭവം സമ്ബന്ധഃ,-മധുരം ഗുരു അത്യഗ്നിശമനം ച, അമ്ലം രുച്യമിതി|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| രുച്യം മധുരമാരുകമ്||൧൩൫|| പക്വമാശു ജരാം യാതി നാത്യുഷ്ണഗുരുദോഷലമ്| |൧൩൬|

സ൦-മധുരമാരുകം രുച്യം ഭവതി| അപക്വസ്യൈവൈതേ ഗുണാ വേദ്യാഃ| യസ്മാദാഹ-പക്വമിത്യാദി| പക്വം സത്തദാശു-ദ്രാഗേവ പരിണാമം യാതി| കിഞ്ജിദുഷ്ണവീര്യമ് കിഞ്ചിദ്ഗുരു, കിഞ്ചിദ്ദോഷലം-അപഥ്യമ്| നിഘണ്ടാവുക്തമ് (ധന്വന്തരീയേ വ.൫|൩൮)-"ആരുകം വീരസേനം ച വീരാ വീരാരുകം തഥാ| വിദ്യാജ്ജാതിവിശേഷേണ തച്ചതുര്വിധമാരുകമ്|| ഇതി|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| ദ്രാക്ഷാപരൂഷകം ചാര്ദ്രമമ്ലം പിത്തകഫപ്രദമ്||൧൩൬|| ഗുരൂഷ്ണവീര്യം വാതഘ്നം സരം സകരമര്ദകമ്| |൧൩൭|

സ൦-ദ്രാക്ഷാപരൂഷകം സകരമര്ദകം ചാര്ദ്രം-അശുഷ്കമ്, അമ്ലം സത് പിത്തശ്ലേഷ്മകരം ഗുരൂഷ്ണവീര്യം വാതഘ്നം സരം ചേതി| കരമര്ദകം-സുഷേണമ്|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| തഥാऽമ്ലം കോലകര്കന്ധുലകുചാമ്രാതകാരുകമ്||൧൩൭|| ഐരാവതം ദന്തശഠം സതൂദം മൃഗലിണ്ഡികമ്| നാതിപിത്തകരം പക്വം ശുഷ്കം ച കരമര്ദകമ്||൧൩൮||

സ൦-അമ്ലം കോലാദികം മൃഗലിണ്ഡികാന്തം തദ്വച്ചേതി അമ്ലദ്രാക്ഷാദിവത്, ഗുണൈര്ജ്ഞേയമിത്യര്ഥഃ| കര്കന്ധുഃ-ഹ്രസ്വബദരീ| ലകുചം-ലികുചമ്| ആരുകസ്യാമ്ലസ്യൈവൈതേ ഗുണാ ജ്ഞേയാഃ| മധുരസ്യ ഹി വിശേഷേണപൂര്വമുക്താ ഏവ ഗുണാഃ| തഥാ, ഐരാവതാദി നാത്യര്ഥം പിത്തം കരോതി| ഐരാവതം-നാഗരങ്ഗമ്| ദന്തശഠം-ജമ്ബീരമ്| തഥാ, തൂദം മൃഗലിണ്ഡികം ച| തഥാ, കരമര്ദകം പക്വം ശുഷ്കം ച നാത്യര്ഥം പിത്തകരമ്|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

ദീപനം ഭേദനം ശുഷ്കമമ്ലീകാകോലയോഃ ഫലമ്| തൃഷ്ണാശ്രമക്ലമച്ഛേദി ലഘ്വിഷ്ടം കഫവാതയോഃ||൧൩൯||

സ൦-അമ്ലീകാഫലം കോലഫലം ച ശുഷ്കം സദ്ദീപനം ഭേദനം തൃഷ്ണാദിനാശനം ലഘു കഫവാതയോശ്ച പഥ്യമ്|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

ഫലാനാമവരം തത്ര ലകുചം സര്വദോഷകൃത്| |൧൪൦|

സ൦-ഫലാനാം സര്വേഷാം മധ്യേ ലകുചമവരം-അപ്രധാനം, ത്രിദോഷകരം ച| ചരകമുനിസ്ത്വസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മകൃത്ത്വമേവാനുജജ്ഞേ| തത്പാഠോ ഹി (സൂ.അ. ൨൭|൧൨൮)-"അമ്ലം പരൂഷകം ദ്രാക്ഷാ ബദരാണ്യാരുകാണി ച| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകോപീണി കര്കന്ധുലകുചാനി ച||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ത്വതോऽപ്യധികമുക്തമ് (സൂ.അ.൭)-"തിന്ദുകാശ്മന്തകാസീസഫലിനീബിമ്ബതോദനമ്| ടങ്കാശ്വകര്ണബകുലഗാങ്ഗേരുധവധന്വനമ്| ശ്വേതപാകം കപിത്ഥാനി സിഞ്ചതീഭവ്യജാമ്ബവമ്| ക്ഷീരിവൃക്ഷഫലം ബീജം പൌഷ്കരം കഫപിത്തജിത്|| കഷായമധുരം രൂക്ഷം ശീതലം ഗുരു ലേഖനമ്| വിബന്ധാധ്മാനജനനം സ്തമ്ഭനം വാതകോപനമ്|| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം സ്നിഗ്ധം സിഞ്ചിതികാഫലമ്| ഭവ്യം വിശദമമ്ലം ച, ജാമ്ബവം ത്വതിവാതലമ്|| വിഷ്ടമ്ഭകൃദകണ്ഠ്യം ച സാമ്ലം തു ക്ഷീരിവൃക്ഷജമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നമമ്ലം ച വാതലം ചാക്ഷകീഫലമ്|| നീപം ശതാക്ഷികം പ്രാചീനാമലം തൃണശൂല്യജമ്| അസ്മാദല്പാന്തരഗുണം സേങ്ഗുദം സവികങ്കതമ്|| ഫലം കരഞ്ജം വിഷ്ടമ്ഭി പിത്തശ്ലേഷ്മാവിരോധി ച|"ഇതി| മുനിനാ ത്വതോऽപി കിഞ്ചിദധികമുക്തമ്| യഥാ (ച.സൂ.അ.൨൭|൧൫൦)-"രോചനോ ദീപനോ ഹൃദ്യഃ സുഗന്ധിസ്ത്വഗ്വിവര്ജിതഃ| കര്ചൂരഃ കഫവാതഘ്നഃ ശ്വാസഹിക്കാര്ശസാം ഹിതഃ|| വാതലം കഫപിത്തഘ്നം വിദ്യാത്കര്പടകീഫലമ്| മധുരാണ്യതിപാകാനി വാതപിത്തഹരാണി ച|| അശ്വത്ഥോദുമ്ബരപ്ലക്ഷന്യഗ്രോധാനാം ഫലാനി തു| പ്രാചീനാമലകം ചൈവ ദോഷഘ്നം ഗരഘാതി ച|| ഇങ്ഗുദം തിക്തമധുരം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്|" ഇതി| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൪൬|൧൮൯,൧൬൦)-|"സുഗന്ധി മധുരം സ്നിഗ്ധം ലവലീഫലമുച്യതേ| വൃക്ഷാമ്ലാല്പാന്തരഗുണം കോശാമ്രഫലമുച്യതേ||" ഇതി| സമ്പ്രതി യാദൃശം ഫലം ശാകം ച ത്യാജ്യമ്, തദുപദിശന്നാഹ-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| ഹിമാനലോഷ്ണദുര്വാതവ്യാലലാലാദിദൂഷിതമ്||൧൪൦|| ജന്തുജുഷ്ടം ജലേ മഗ്നമഭൂമിജമനാര്തവമ്| അന്യധാന്യയുതം ഹീനവീര്യം ജീര്ണതയാऽതി ച||൧൪൧|| ധാന്യം ത്യജേത്തഥാ ശാകം രൂക്ഷസിദ്ധമകോമലമ്| അസഞ്ജാതരസം തദ്വച്ഛൂഷ്കം ചാന്യത്ര മൂലകാത്||൧൪൨|| പ്രായേണ ഫലമപ്യേവം തഥാऽऽമം ബില്വവര്ജിതമ്| |൧൪൩| ഇതി ഫലവര്ഗഃ||൩||

സ൦-ദൂഷിതശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബദ്യതേ| ധാന്യം കേദാരസ്ഥം ഹിമേന ദൂഷിതം ത്യജേത്| തഥാ, അനലേന പ്രവൃദ്ധേന ദൂഷിതം, ഉഷ്ണേന ആതപാദിനാ, ദുര്വാതേന-പുരോവാതാദിനാ, തഥാ, വ്യാലാനാം-സര്പാദീനാം ലാലയാ ദൂഷിതം ത്യജേത്| ആദിഗ്രഹണേന ശവകോഥമൂത്രപുരീഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തഥാ, ജന്തുഭിഃ-കൃമ്യാദിഭിഃ, ജുഷ്ടം-സേവിതമ്| ജലേ മഗ്നം-ആശിഖം ബുഡിതമ്| അഭൂമൌ-വിപരീതഭുവി ജാതം-അഭൂമിജമ്, യാ യസ്യോചിതാ ഭൂമിസ്തതോऽന്യാ-വിപരീതാ| അനാര്തവം അപ്രാപ്തസമയമ്, യസ്മിന്നൃതൌ യസ്യോത്പത്തിഃ പ്രസിദ്ധാ തതോऽന്യസ്മിന് ജാതമിത്യര്ഥഃ| തല്ലക്ഷണം ച രസാദീനാമപരിപൂര്ണത്വേന വിജ്ഞേയമ്| അന്യേന-വിജാതീയേന ധാന്യേന സംയുതം കേദാരഗതമ്| { യഥാ, രക്തശാലിര്യവകേന സഹ വിരുധ്യതേ| തഥാ, മുദ്ഗോ മാഷേണ| } (ഏവം ശൂകധാന്യം വിജാതീയേന ശൂകധാന്യേന| തഥാ, ശിമ്ബീധാന്യം ശിമ്ബീധാന്യേന വിജാതീയേന സഹ വിരുദ്ധം ത്യജേത്) { കേചിച്ഛൂകധാന്യേന സഹ വിരുദ്ധമിതി വര്ണയന്തി| അന്യേ തു ജീര്ണം നവേനമിശ്രിതമന്യധാന്യയുതമിതി ബ്രുവതേ| } ജീര്ണതയാ-അതിപുരാണത്വേന, ഹീനവീര്യം-നഷ്ടശക്തി| ഏവംവിധം ധാന്യം ത്യജേത്| തഥാ, ശാകമപി ത്യജേത്| കീദൃശമ് ? രൂക്ഷസിദ്ധം-നിഃസ്നേഹസിദ്ധമിത്യര്ഥഃ| അഥവാ, രൂക്ഷേണ-കാഞ്ജികാദിനാ സിദ്ധം-രൂക്ഷസിദ്ധമ്| അകോമലം-ജരഠമ്| അസഞ്ജാതരസം-അപരിപൂര്ണസ്വരൂപമിത്യര്ഥഃ| തദ്വച്ഛുഷ്കം-തഥൈവ ശുഷ്കശാകമപ്യസഞ്ജാതരസവത് ത്യജേത്, അന്യത്ര മൂലകാത്| ശുഷ്കമൂലകം ഭജേദേവ| പ്രായേണ ഫലമപ്യേവംവിധം ത്യജേത്| പ്രായോഗ്രഹണം ദ്രാക്ഷാപരൂഷകാദീനാം ശുഷ്കാണാമപി പഥ്യത്വാദത്യാജ്യത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തഥാ, ആമം-അസമ്പ്രാപ്തപാകം ഫലം, ത്യജേദിതി വര്തതേ| കിം സര്വമ് ? നേത്യാഹ-ബില്വവര്ജിതമ്| ബില്വം ത്വാമമപി പഥ്യത്വാദ്ഭജേദേവേത്യര്ഥഃ| ഇതി ഫലവര്ഗഃ| ഫലവര്ഗാദനന്തരം വിവിധൌഷധവര്ഗാരമ്ഭഃ, പ്രായേണാസ്യാऽऽഹാരോപയോഗിത്വാത്| തത്രാപി ലവണാനാം പൂര്വമുപന്യാസോ യുക്തഃ, സുതരാമുപയോഗിത്വാത്| ഇത്യാഹ-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

അഥൌഷധവര്ഗഃ| | വിഷ്യന്ദി ലവണം സര്വം സൂക്ഷ്മം സൃഷ്ടമലം മൃദു||൧൪൩|| വാതഘ്നം പാകി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രോചനം കഫപിത്തകൃത്| |൧൪൪|

സ൦-സര്വം ലവണമ് വിഷ്യന്ദ്യാദിഗുണയുക്തം വിദുഃ-ജാനന്തി, സദ്വൈദ്യാ ഇതി ശേഷഃ| വിഷ്യന്ദയതി തച്ഛീലം-വിഷ്യന്ദി, സ്ത്യാനസ്യ കഫാദിസങ്ഘാതസ്യ വിലീനവിഗ്രഹതാമുത്പാദയതീത്യര്ഥഃ| സൂക്ഷ്മം-സൂക്ഷ്മസ്രോതോഗാമി| സൃഷ്ടം മലം-മൂത്രപുരീഷാദി യേന തത്സൃഷ്ടമലമ്| തഥാ, വാതാപഹമ്| പാകി-അന്നവ്രണാദീനാം പാകകാരി| തീക്ഷ്ണം-അമൃദു, മരീചാദിവത്| ഉഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യമ്| രോചനം-രുചികൃത്| തഥാ, കഫപിത്തകൃത്|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| സൈന്ധവം തത്ര സസ്വാദു വൃഷ്യം ഹൃദ്യം ത്രിദോഷനുത്||൧൪൪|| ലഘ്വനുഷ്ണം ദൃശഃ പഥ്യമവിദാഹ്യഗ്നിദീപനമ്| |൧൪൫|

സ൦-തത്ര-തേഷു ലവണേഷു മധ്യേ, സൈന്ധവം സസ്വാദു-ഈഷന്മധുരം, വൃഷ്യം ഹൃദ്യം ത്രിദോഷഘ്നം ലഘു തഥാ കിഞ്ചിദുഷ്ണം ദൃഷ്ടേഃ പഥ്യം കിഞ്ചിദ്വിദാഹി അഗ്നിദീപനം ച| സാമന്യഗുണാശ്ച വിഷ്യന്ദിസൂക്ഷ്മസൃഷ്ടമലത്വരോചനാന്യസ്യ സന്ത്യേവ|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| ലഘു സൌവര്ചലം ഹൃദ്യം സുഗന്ധ്യുദ്ഗാരശോധനമ്||൧൪൫|| കടുപാകം വിബന്ധഘ്നം ദീപനീയം രുചിപ്രദമ്| |൧൪൬|

സ൦-സൌവര്ചലം ലഘു ഹൃദയായ ഹിതം സുഗന്ധി ഉദ്ഗാരം ശോധയതി-ദുഷ്ടം സച്ഛുദ്ധം കരോതി| കടുപാകം ച| തഥാ, വിബന്ധം സ്രോതസാം ഹന്തി-വിബന്ധഘ്നമ്| അഗ്നിദീപ്തിരുചികൃത്|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ഊര്ധ്വാധഃകഫവാതാനുലോമനം ദീപനം ബിഡമ്||൧൪൬|| വിബന്ധാനാഹവിഷ്ടമ്ഭശൂലഗൌരവനാശനമ്| |൧൪൭|

സ൦-ബിഡം ഊര്ധ്വംമധശ്ച കഫവാതാനനുലോമയതി| തഥാ, ദീപനം വിബന്ധാദിഘ്നം ച|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| വിപാകേ സ്വാദു സാമുദ്രം ഗുരു ശ്ലേഷ്മവിവര്ധനമ്||൧൪൭||

സ൦-സാമുദ്രം വിപാകേ മധുരം ഗുരു കഫവര്ധനം ച|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

സതിക്തകടുകക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ചൌദ്ഭിദമ്| |൧൪൮|

സ൦-ഭൂമിമുദ്ഭിദ്യ യദ്ഭവതി തദൌദ്ഭിദമ്, ഈഷത്തിക്തകടുകക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ച- ദോഷോത്ക്ലിഷ്ടകരമ്|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| കൃഷ്ണേ സൌവര്ചലഗുണാ ലവണേ ഗന്ധവര്ജിതാഃ||൧൪൮||

സ൦-കൃഷ്ണേ ലവണേ സൌവര്ചലഗുണാഃ-ലഘുത്വാദയോ, ഗന്ധേന വര്ജിതാഃ-സൌഗന്ധ്യരഹിതാഃ, സന്തീതി ശേഷഃ|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

രോമകം ലഘു, പാംസൂത്ഥം സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു| |൧൪൯|

സ൦-രോമകം ലവണം ലഘു| പാംസൂത്ഥം-ശിലാലവണമ്, ഈഷത് ക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു ച|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| ലവണാനാം പ്രയോഗേ തു സൈന്ധവാദി പ്രയോജയേത്||൧൪൯||

സ൦-ലവണാനാം പ്രയോഗേ സൈന്ധവമാദി കൃത്വാ പ്രയോജയേത്-അന്യത്ര പ്രദേശേ ലവണാനി ദ്വിത്രാണി ത്രിചതുരാണി വാ യത്ര പ്രയുജ്യന്തേ തത്ര സൈന്ധവമാദി കൃത്വാ പ്രയോജ്യാനി| യഥാ-ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണേ "ദ്വിപടു" ഇത്യുക്തമ്| തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലേ പ്രയോജ്യേ| { യത്ര ത്രയാണാം പ്രയോഗഃ, തത്ര സൈന്ധവസൌവര്ചലബിഡാനി| ഏവമൌദ്ഭിദാദീനാം ലവണവര്ഗേ പഠിതാനാമന്യത്രാऽപി } വേദ്യമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"സൈന്ധവം സാരസം പാക്യം സൌവര്ചലമഥൌദ്ഭിദമ്| പൂര്വം പൂര്വം ഗുണോത്കൃഷ്ടമൌഷ്ണ്യം തേഷാം യഥോത്തരമ്|| ഇതി|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

ഗുല്മഹൃദ്ഗ്രഹണീപാണ്ഡുപ്ലീഹാനാഹഗലാമയാന്| ശ്വാസാര്ശഃകഫകാസാംശ്ച ശമയേദ്യവശൂകജഃ||൧൫൦||

സ൦-യവശൂകജോ-യവക്ഷാരോ, ഗുല്മാദീന് ശമയതി|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

ക്ഷാരഃ സര്വശ്ച പരമം തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കൃമിജില്ലഘുഃ| പിത്താസൃഗ്ദൂഷണഃ പാകീ ഛേദ്യഹൃദ്യോ വിദാരണഃ||൧൫൧|| അപഥ്യഃ കടുലാവണ്യാച്ഛുക്രൌജഃകേശചക്ഷുഷാമ്| |൧൫൨|

സ൦-ക്ഷാരഃ സര്വശ്ച പരമം-അതിശയേന, തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കൃമിജിത് ലഘുശ്ച| പിത്താസൃജീ ദൂഷയതി| പാകീ-പാകകാരീ| ഛേദീ-മേദഃ ശ്ലേഷ്മാദിഗ്രന്ഥിഘ്നഃ| അഹൃദ്യോ-ഹൃദയായ ന ഹിതഃ| വിദാരണഃ പക്വഗണ്ഡാദീനാമ്| കടുലാവണ്യാച്ഛുക്രാദീനാമപഥ്യഃ|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| ഹിങ്ഗു വാതകഫാനാഹശൂലഘ്നം പിത്തകോപനമ്||൧൫൨|| കടുപാകരസം രുച്യം ദീപനം പാചനം ലഘു| |൧൫൩|

സ൦-ഹിങ്ഗു വാതാദിഘ്നം പിത്തകോപനം കട്വാദിഗുണയുക്തം ച|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| കഷായാ മധുരാ പാകേ രൂക്ഷാ വിലവണാ ലഘു||൧൫൩|| ദീപനീ പാചനീ മേധ്യാ വയസഃ സ്ഥാപനീ പരമ്| ഉഷ്ണവീര്യാ സരാऽऽയുഷ്യാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയബലപ്രദാ||൧൫൪|| കുഷ്ഠവൈവര്ണ്യവൈസ്വര്യപുരാണവിഷമജ്വരാന്| ശിരോऽക്ഷിപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗകാമലാഗ്രഹണീഗദാന്||൧൫൫|| സശോഷശോഫാതീസാരമേദമോഹവമിക്രിമീന്| ശ്വാസകാസപ്രസേകാര്ശഃപ്ലീഹാനാഹഗരോദരമ്||൧൫൬|| വിബന്ധം സ്രോതസാം ഗുല്മമൂരുസ്തമ്ഭമരോചകമ്| ഹരീതകീ ജയേദ്വ്യാധീംസ്താംസ്താംശ്ച കഫവാതജാന്||൧൫൭||

സ൦-ഹരീതകീ കഷായാ-കഷായരസാ| കഷായരസത്വാത്കടുവിപാകിത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-മധുരാ പാക ഇതി| തഥാ, രൂക്ഷാ| വിലവണേതി വചനം ലവണം വര്ജയിത്വാ ശേഷാഃ പഞ്ചരസാ അസ്യാഃ സന്തീതി വേദയതി| നനു, ഏവം കഷായേത്യനര്ഥകമ്, യതഃ പഞ്ചസു രസേഷു ലവണഹീനേഷു മധ്യേ കഷായോऽനുപ്രവിഷ്ട ഏവ| അസ്ത്യേവൈതത്| കഷായേത്യേതദതിശയഖ്യാപനായ, കഷായോ രസോऽസ്യാം ബാഹുല്യേനാസ്തീത്യര്ഥഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച.ചി.അ.൧|൨൯)-"ഹരീതകീം പഞ്ചരസാമുഷ്ണാം വിലവണാം ശിവാമ്|" ഇതി| തഥാ, ലഘു| ദീപനീ-അഗ്രേഃ| പാചനീ-ആമാദേഃ| മേധ്യാ-മേധായൈ ഹിതാ| വയസ ഇത്യാദി,- കാലകൃതാ ശരീരാവസ്ഥാ യൌവനാദിര്വയസ്തസ്യ, പരം-അതിശയേന, സ്ഥാപനീ-സ്ഥിരീകരണീ| ഉഷ്ണേത്യേതാവതൈവോഷ്ണവീര്യേത്യസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത് വീര്യഗ്രഹണമതിശയോഷ്ണവീര്യത്വഖ്യാപനാര്ഥമ്| സരാ- ഭേദനീ| തഥാ, ആയുഷേ ഹിതാ| ബുദ്ധിഃ-വര്തമാനാര്ഥഗ്രാഹിണീ പ്രജ്ഞാ, ഇന്ദ്രിയാണി-ചക്ഷുരാദീനി, തേഷാം ബലം പ്രദദാതി യാ സൈവമ്| കുഷ്ഠാദീന് രോഗാന് ജയതി| ഖരനാദേ ത്വേവമഭ്യധായി-"സ്വാദ്വമ്ലഭാവാത്പവനം, കടുതിക്തതയാ കഫമ്| കഷായമധുരത്വാച്ച പിത്തം ഹന്തി ഹരീതകീ||" ഇതി|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

തദ്വദാമലകം ശീതമമ്ലം പിത്തകഫാപഹമ്| |൧൫൮|

സ൦-തയാ-ഹരീതക്യാ, തുല്യം വര്തത ഇതി തൃതീയാന്താദ്വതിഃ| ഹരീതകീസമാനഗുണമാമലകമിത്യര്ഥഃ| വിശേഷം ത്വസ്യാഹ-അഭയോഷ്ണാ ഇദം ശീതം,- ശീതവീര്യമ്| തഥാ, അമ്ലം-അമ്ലരസം, പിത്തകഫഘ്നം ചേതി| കൃഷ്ണാത്രേയസ്ത്വാമലകം ത്രിദോഷഘ്നമാഖ്യത്| യഥാ-"അമ്ലഭാവാജ്ജയേദ്വാതം പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ| കഫം രൂക്ഷകഷായത്വാദേവമേതത്ത്രിദോഷനുത്||" സുശ്രുതേऽപി (സൂ.അ.൪൬|൧൪൩) ത്രിദോഷഘ്നത്വമുക്തമ്| തദ്ഗ്രന്ഥോ ഹി-"ചക്ഷുഷ്യം സര്വദോഷഘ്നം വൃഷ്യമാമലകീഫലമ്| ഹന്തി വാതം തദമ്ലത്വാത് പിത്തം മാധുര്യശൈത്യതഃ|| കഫം രൂക്ഷകഷായത്വാത് ഫലേഭ്യോऽഭ്യധികം തു തത്|" ഇതി|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| കടു പാകേ ഹിമം കേശ്യമക്ഷമീഷച്ച തദ്ഗുണമ്||൧൫൮||

സ൦-അക്ഷം-ബിഭീതകം, പാകേ കടുകം ശീതവീര്യം കേശേഭ്യോ ഹിതമ്| തഥാ, ഈഷതദ്ഗുണം,-താഭ്യാം-ഹരീതകീധാത്രീഭ്യാം, സമാനാ ഗുണാ യസ്യ തത്തദ്ഗുണം കിഞ്ചിദക്ഷമ്| നനു, ഹരീതക്യാദീനാം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദിഭേദേനാനിയതസ്വരൂപത്വാത്കഥമിവോപയോഗഃ ക്രിയതാമ് ? ഇതി കേചിത്| താന് ബ്രൂമഹേ| അക്ഷം താവദത്ര കര്ഷപ്രമാണം ഗ്രാഹ്യമ്| തഥാ ച ധന്വന്തരിരാഖ്യത് (ധംഇഘണ്ടൌ വ.൧|൨൯൨)-"ബിഭീതകഃ കര്ഷഫലോ" ഇത്യാദി| അന്വര്ഥാ ഹീയം സംജ്ഞാ| കര്ഷം-കര്ഷപ്രമാണം, ഫലം യസ്യ സ കര്ഷഫല ഇതി| തദേവം ബിഭീതകസ്യ ഫലം യത്കര്ഷപ്രമാണം തദ്ഗ്രാഹ്യമിത്യവതിഷ്ഠതേ| ഹരീതക്യാ അപി പ്രമാണം നിയതമേവ| ഹരീതക്യാ അപി പ്രമാണം നിയതമേവ| തന്ത്രാന്തരേऽപ്യുക്തമ്-"നവാ സ്നിഗ്ധാ ഘനാ വൃത്താ ഗുര്വീ ക്ഷിപ്താ തഥാऽമ്ഭസി| നിമജ്ജേദ്യാ പ്രശസ്തത്വാത് ഗുണകൃത്സാ പ്രകീര്തിതാ| നവാദിഗുണയുക്തത്വം തഥൈകത്വം ദ്വികര്ഷതാ| ഹരീതക്യാഃ ഫലേ യേനം തേനൈതച്ഛ്രേഷ്ഠമുച്യതേ||" ഇതി| തദേവം ദ്വികര്ഷപ്രമാണത്വം ഹരീതക്യാഃ സ്ഥിതമ്| ധാത്രീഫലസ്യപി യുക്ത്യാ നിയതപ്രമാണത്വമേവ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ "അഭയൈക പ്രദാതവ്യാ ദ്വാവേവ തു ബിഭീതകൌ| ധാത്രീഫലാനി ചത്വാരി ത്രിഫലേയം പ്രകീര്തിതാ|| ഇതി| തദേവമാമലകാനാമര്ധകര്ഷപ്രമാണത്വമവതിഷ്ഠതേ| തസ്മാന്നിയതപ്രമാണത്വം ത്രിഫലായാഃ സ്ഥിതമ്|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

ഇയം രസായനവരാ ത്രിഫലാऽക്ഷ്യാമയാപഹാ| രോപണീ ത്വഗ്ഗ്ദക്ലേദമേദോമേഹകഫാസ്ത്രജിത്||൧൫൯||

സ൦-ഇയം-ഈദൃശീ, ത്രിഫലാ രസായനവരാ| ചക്ഷൂരോഗഘ്നീ| രോപണീ-വ്രണാനാമ്| ത്വഗ്ഗദാഃ-കുഷ്ഠാദയഃ, ക്ലേദോ-വ്രണാദീനാം സ്രാവഃ മേദഃ-ചതുര്ഥോ ധാതുഃ, മേഹഃ-പ്രമേഹഃ, കഫഃ-ശ്ലേഷ്മാ, അസ്രം-രക്തമ്, താനി ജയതി യാ സൈവമ്|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

സകേസരം ചതുര്ജാതം ത്വക്പത്രൈലം ത്രിജാതകമ്| പിത്തപ്രകോപി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രൂക്ഷം രോചനദീപനമ്||൧൬൦||

സ൦-ദീപനരോചനമിത്യേതത്പര്യന്തമ്| ത്വക് ച പത്രം ചൈലാ ചേതി ദ്വന്ദ്വൈകവദ്ഭാവഃ| ഏതസ്യ നാമ ത്രിജാതകം ത്രിസുഗന്ധമിതി| ഏതത്ത്രിജാതകം കേസരയുക്തം ചതുര്ജാതകമിത്യുച്യതേ| തച്ച പിത്തപ്രകോപിത്വാദിഗുണമ്| പിത്തപ്രകോപി തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമ്|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

രസേ പാകേ ച കടുകം കഫഘ്നം മരിചം ലഘു| |൧൬൧|

സ൦-രസേ പാകേ ച കടുകം മരിചം കഫഘ്നം ലഘു ച| കടുരസത്വേന കടുപാകത്വേ ലബ്ധേ പാകഗ്രഹണ്മതിശയാര്ഥമ്|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുശീതാऽऽര്ദ്രാ ഗുര്വീ സ്നിഗ്ധാ ച പിപ്പലീ||൧൬൧|| സാ ശുഷ്കാ വിപരീതാऽതഃ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ രസേ കടുഃ| സ്വാദുപാകാऽനിലശ്ലേഷ്മശ്വാസകാസാപഹാ സരാ||൧൬൨|| ന താമത്യുപയുഞ്ജീത രസായനവിധിം വിനാ| |൧൬൩|

സ൦-ആര്ദ്രാ-അശുഷ്കാ, പിപ്പലീ ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുരസാ ശീതവീര്യാ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധാ ച| സാ-പിപ്പലീ, ശുഷ്കാ അതഃ-ആര്ദ്രായാഃ പിപ്പല്യാഃ സകാശാത്, വിപരീതാ-ശീതവിപര്യയേണോഷ്ണാ, ഗുരുവിപര്യയേണ ലഘുഃ, സ്നിഗ്ധവിപര്യയസ്ത്വത്ര നാസ്തി സ്നിഗ്ധേത്യുക്തത്വാത്| തഥാ, വൃഷ്യാ രസേ കടുശ്ച| കടുരസത്വാച്ച കടുപാകത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-സ്വാദുപാകാ| തഥാ, അനിലാദീന് ഹന്തി, സരാ ച| ഏവംവിധാമപി താം-പിപ്പലീം, നാത്യര്ഥം യുഞ്ജീത, രസായനവിധിം വിനാ| പിപ്പലീം വര്ധമാനാദിരസായനവിധാന ഏവാതിശയേനോപയുഞ്ജീത|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| നാഗരം ദീപനം വൃഷ്യം ഗ്രാഹി ഹൃദ്യം വിബന്ധനുത്||൧൬൩|| രുച്യം ലഘു സ്വാദുപാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്| |൧൬൪|

സ൦-നാഗരം-ശ്രുങ്ഗബേരം, ദീപനാദിഗുണയുക്തമ്| ഗ്രാഹി-വിഡ്വിബന്ധകൃത്| തഥാ, ഹൃദ്യമ്| വിബന്ധനുത്-സ്രോതഃശുദ്ധികൃത്|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| തദ്വദാര്ദ്രകമേതച്ച ത്രയം ത്രികടുകം ജയേത്||൧൬൪|| സ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനശ്വാസകാസശ്ലീപദപീനസാന്| |൧൬൫|

സ൦-ആര്ദ്രകം ശുണ്ഠീസമാനഗുണമേവ| ഏതച്ച ത്രയം-മരിചപിപ്പലീശുണ്ഠ്യാഖ്യം, ത്രികടുസംജ്ഞം സ്ഥൌല്യാദീന് ജയേത്|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| ചവികാപിപ്പലീമുലം മരിചാല്പാന്തരം ഗുണൈഃ||൧൬൫||

സ൦-ചവികാപിപ്പലീമൂലം മരിചാത് സ്തോകവിശേഷം ഗുണൈര്ഭവതി കടുരസവിപാകം കഫഘ്നം ലഘൂഷ്ണവീര്യം ചേത്യര്ഥഃ| ഗുണശബ്ദേന രസവിപാകാദയോऽപി പാരതന്ത്ര്യാദ്ഗൃഹ്യന്തേ, ന തു പാരിഭാഷികാ ഏവ ഗുരുലഘ്വാദയഃ, വ്യാപ്തേര്ന്യായാത്|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

ചിത്രകോऽഗ്നിസമഃ പാകേ ശോഫാര്ശഃകൃമികുഷ്ഠഹാ| |൧൬൬|

സ൦-ചിത്രകോ-ദഹനസംജ്ഞഃ, അഗ്നിസമഃ പാകേ-അത്യന്തോഷ്ണ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശോഫാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| പഞ്ചകോലകമേതച്ച മരിചേന വിനാ സ്മൃതമ്||൧൬൬|| ഗുല്മപ്ലീഹോദരാനാഹശൂലഘ്നം ദീപനം പരമ്| |൧൬൭|

സ൦-ഏതച്ച-പൂര്വോക്തം, മരിചരഹിതം-പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകശുണ്ഠ്യാഖ്യം, പഞ്ചകോലസംജ്ഞം സ്മൃതം വൈദ്യകേ തന്ത്രേ| തഥാ, ഗുല്മാദിഘ്നമതിദീപനം ച|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| ബില്വകാശ്മര്യതര്കാരീപാടലാടിണ്ടുകൈര്മഹത്||൧൬൭|| ജയേത്കഷായതിക്തോഷ്ണം പഞ്ചമൂലം കഫനിലൌ| |൧൬൮|

സ൦-ബില്വാദീനാമുപലക്ഷണാര്ഥേ തൃതീയാ| ബില്വാദിഭിരുപലക്ഷിതം മഹത്പഞ്ചമൂലം കഫാനിലൌ ജയേത്| തച്ച കഷായതിക്തരസമുഷ്ണവീര്യം ച| ബില്വം-ശ്രീഫലമ്| കാശ്മര്യം-ഗമ്ഭാരീ| തര്കാരീ-അരണികാ| പാടലാ-താമ്രപുഷ്പാ| ടിണ്ടുകഃ-സ്യോനാകഃ| മഹത് ഗുരു ബൃഹത് അനല്പമിതി പര്യായാഃ|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| ഹ്രസ്വം ബൃഹത്യംശുമതീദ്വയഗോക്ഷുരകൈഃ സ്മൃതമ്||൧൬൮|| സ്വാദുപാകരസം നാതിശീതോഷ്ണം സര്വദോഷജിത്| |൧൬൯|

സ൦-പഞ്ചമൂലമിതി വര്തതേ| ഹൃസ്വം കനീയോ ലഘു അല്പമിതി പര്യായാഃ ബൃഹതീദ്വയം-ക്ഷുദ്രബൃഹതീ മഹാബൃഹതീ ച| അംശുമതീദ്വയം- ശാലിപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ ച ഗോക്ഷുരകോ-ഭക്ഷടകഃ| ഇദം ഹൃസ്വം പഞ്ചമൂലം സ്വാദുപാകരസം നാതിശീതം നാത്യുഷ്ണം സര്വദോഷജിച്ച| [ ഗോക്ഷുരാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ലഘു ദ്വിതീയം പഞ്ചമൂലമ്|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| ബലാപുനര്നവൈരണ്ഡശൂര്പപര്ണീദ്വയേന തു||൧൬൯|| മധ്യമം കഫവാതഘ്നം വാതിപിത്തകരം സരമ്| |൧൭൦|

സ൦-ബലാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്മധ്യമം പഞ്ചമൂലമ്| ഏതച്ച കഫവാതഘ്നം നാതിപിത്തകരം സരം ച| { ബലാദിഭിഃ പഞ്ചഭിസ്തൃതീയം പഞ്ചമൂലമ്| } അധുനാ ചതുര്ഥം പഞ്ചമൂലമാഹ-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| അഭീരുവീരാജീവന്തീജീവകര്ഷഭകൈഃ സ്മൃതമ്||൧൭൦|| ജീവനാഖ്യം തു ചക്ഷുഷ്യം വൃഷ്യം പിത്താനിലാപഹമ്| |൧൭൧|

സ൦-അഭീരുവീരാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ജീവനാഖ്യം പഞ്ചമൂലം ചക്ഷുഷ്യാദിഗുണയുക്തമ്|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| തൃണാഖ്യം പിത്തജിദ്ദര്ഭകാസേക്ഷുശരശാലിഭിഃ||൧൭൧|| ഇത്യൌഷധവര്ഗഃ||൭||

സ൦-തൃണസംജ്ഞം പഞ്ചമൂലം ദര്ഭകാസേക്ഷുശരശാലിഭിഃ| തച്ച പിത്തജിത്| സങ്ഗ്രഹേ ത്വധികമുക്തമ് (സൂ.അ.൧൨)| യഥാ-"സുവര്ണം ബൃഹണം സ്നിഗ്ധം മധുരം രസപാകയോഃ| വിഷദോഷഹരം ശീതം സകഷായം രസായനമ്| രൂപ്യം സ്നിഗ്ധം കഷായാമ്ലം വിപാകേ മധുരം സരമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം ശീതം ലേഖനം വാതപിത്തജിത്|| താമ്രം സതിക്തമധുരം കഷായം ലേഖനം ലഘു| കടുപാകരസം ശീതം രോപണം കഫപിത്തജിത്|| കാംസ്യം കഷായാനുരസം വിശദം ലേഖനം സരമ്| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം രൂക്ഷം തിക്തം പിത്തകഫാപഹമ്|| സതിക്തലവണം ഭേദി പാണ്ഡുത്വകൃമിവാതനുത്| ലേഖനം പിത്തലം കിഞ്ചിത് ത്രപു, സീസം ച തദ്ഗുണമ്|| ചക്ഷുഷ്യം കൃഷ്ണലോഹം തു കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| ലേഖനം വാതലം ശീതം കൃമിപിത്തകഫപ്രണുത്|| (ഗാത്രശൈഥില്യപാലിത്യപാണ്ഡുഘ്നം ശോഷശോഫജിത്| തദ്വത്തീക്ഷ്ണം വിശേഷേണ തദ്വികാശി സുദുര്ജരമ്|| പദ്മരാഗമഹാനീലപുഷ്പരാഗവിദൂരകാഃ|) മുക്താവിദ്ഗുമവജ്രേന്ദ്രവൈഡൂര്യസ്ഫടികാദികമ്|| മണിരത്നം സരം ശീതം കഷായം സ്വാദു ലേഖനമ്| ചക്ഷുഷ്യം ധാരണാത്തത്തു പാപ്മാऽലക്ഷ്മീവിഷാപഹമ്|| സക്ഷാര ഉഷ്ണവിര്യശ്ച കാചോ ദൃഷ്ടികൃദഞ്ജനാത്| ശങ്ഖോദധിമലൌ ശീതൌ കഷായാവതിലേഖനൌ|| തുത്ഥകം കടു സക്ഷാരം കഷായം വിശദം ലഘു| ലേഖനം ഭേദി ചക്ഷുഷ്യം കണ്ഡൂകൃമിവിഷാപഹമ്|| വിശദോ ഗൈരികഃ സ്നിഗ്ധഃ കഷായമധുരോ ഹിമഃ| കഫഘ്നീ തിക്തകടുകാ മനോഹ്വാ ലേഖനീ സരാ|| സ്നിഗ്ധം കഷായകടുകം ഹരിതാലം വിഷപ്രണുത്| കഷായമധുരം ശീതം ലേഖനം സ്നിഗ്ധമഞ്ജനമ്|| രക്തപിത്തവിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാഘ്നം ദൃക്പ്രസാദനമ്| സ്രോതോऽഞ്ജനം വരം തത്ര തതഃ സൌവീരകാഞ്ജനമ്|| (സര്വദോഷപ്രശമനം കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്||) കഫഘ്നമുഷ്ണം കടുകം ശിലാജതു രസായനമ്| (തിക്തം ച ഛേദനം യോഗവാഹിത്വാത്സര്വരോഗജിത്||) കഷായാ മധുരാ രൂക്ഷാ കാസഘ്നീ വംശരോചനാ| തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷയശ്വാസകാസഘ്നീ മധുരാ ഹിമാ|| കാരവ്യൌ കുഞ്ജികാऽജാജീ കബരീ ധാന്യതുമ്ബരു| അന്നഗന്ധഹരം രുച്യം ദീപനം കഫവാതജിത്|| ബാഷ്പികാ കടുതിക്തോഷ്ണാ കൃമിശ്ലേഷ്മഹരാ പരമ്| തദ്വച്ച രാജികാ (വിഘ്നസാദനീ ദീപനീ പരമ്|| ശൂലാടോപഹരാ) രുച്യാ, ദീപ്യകഃ കോഷ്ഠശൂലജിത്| അഹൃദ്യാഃ സര്ഷപാഃ സ്നിഗ്ധാ ബാഷ്പികാവത്പ്രകീര്തിതാഃ|| ശതാഹ്വാകുഷ്ഠതഗരസുരദാരുഹരേണവഃ| ഏലൈലവാലുസരലത്വഗ്വ്യാഘ്രനഖചോരകാഃ|| ലഘൂഷ്ണാഃ കടുകാഃ പാകേ കഫവാതനിബര്ഹണാഃ| സൈര്യകസ്തിക്തമധുരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ കഫവാതജിത്|| ബസ്തിമൂത്രവിബന്ധഘ്നോ വൃഷ്യോ ഗോക്ഷുരകോ ഹിമഃ| പാചനം കഫപിത്തഘ്നം തിക്തം ശീതം വിഷാദ്വയമ്|| കഫഘ്നം തിക്തകടുകം മുസ്തം സങ്ഗ്രാഹി പാചനമ്| തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ|| ദീപനീ ജ്വരതൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്| തിക്തശീതൌ ജ്വരഹരൌ ലഘൂ ഭൂനിമ്ബപര്പടൌ|| നിമ്ബസ്തിക്തോ ഹിമഃ കുഷ്ഠകൃമിപിത്തകഫാപഹഃ| മഹാനിമ്ബഃ പരം ഗ്രാഹീ കഷായോ രൂക്ഷശീതലഃ|| ഗുഗ്ഗുലുഃ പിച്ഛിലഃ സ്പര്ശേ വിശദോऽഭ്യവഹാരതഃ| സസ്വാദുഃ സകടുസ്തിക്തഃ സകഷായോ രസായനമ്|| വ്രണ്യഃ സ്വര്യഃ കടുഃ പാകേ രൂക്ഷഃ സൂക്ഷ്മോऽഗ്നിദീപനഃ| ക്ലേദമേദോനിലശ്ലേഷ്മഗണ്ഡമേഹാപചീകൃമീന്|| പിടികാഗ്രന്ഥിശോപാംശ്ച ഹന്ത്യുഷ്ണഃ സ്രംസനോ ലഘുഃ| ശങ്ഖപുഷ്പീ സരാതിക്താ മേധ്യാ കൃമിവിഷാപഹാ|| കടുതിക്തോഷ്ണമഗുരു സ്നിഗ്ധം വാതകഫാപഹമ്| പിത്താസ്രവിഷതൃഡ്ദാഹകൃമിഘ്നം ഗുരു രൂക്ഷണമ്|| സര്വം സതിക്തമധുരം ചന്ദനം ശിശിരം പരമ്| ലഘു രക്തം, തഥോശീരം വാതലം പാചനം ച തത്| ജ്വരാതിസാരവമഥുരക്തപിത്തകഫാപഹമ്| മധുകം രക്തപിത്തഘ്നം വ്രണശോധനരോപണമ്|| ഗുരു സ്വാദു ഹിമം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യം സ്വരവര്ണകൃത്| കടുതിക്തേ നിശേ കുഷ്ഠമേഹപിത്തകഫാപഹേ|| പ്രലേപാജ്ജയതഃ കണ്ഡൂം ശോഫം ദുഷ്ടവ്രണം വിഷമ്| പ്രപൌണ്ഡരീകം ചക്ഷുഷ്യം ശിശിരം വ്രണരോപണമ്|| കഷായമധുരം തിക്തം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്| ബലാത്രയം സ്വാദു വൃഷ്യം സ്നിഗ്ധം ശീതം ബലപ്രദമ്|| തത്ര നാഗാऽധികം ബല്യാ ക്ഷതക്ഷീണഹിതാ ഗുരുഃ| താമ്ബൂലം കടു സക്ഷാരം രുച്യമുഷ്ണം കഫപ്രണുത്|| ഭേദി സമ്മോഹകൃത്പൂഗം കഷായം സ്വാദു രോചനമ്| ജാതിപത്രീ കടുഫലം കങ്കോലകലവങ്ഗകമ്|| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം ഹൃദ്യം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്| സസ്വാദുതിക്തസ്തൃഷ്ണാഘ്നഃ കര്പൂരശ്ഛേദനോ ഹിമഃ|| ലതാകസ്തൂരികാ തദ്വന്മുഖശോഷഹരാ പരമ്| കഷായമധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാസ്ത്രജിത്|| തദ്വദ്ബകുലപുന്നാഗകുമുദോത്പലപാടലമ്| സചമ്പകം തതോ ന്യൂനം ഗുണൈഃ കോരണ്ടകിംശുകമ്|| മാലതീമല്ലികാപുഷ്പം തിക്തം ജയതി മാരുതമ്| വിഷപിത്തകഫാന്നാഗം സിന്ദുവാരം ച തദ്ഗുണമ്|| കഫഘ്നം കൈതകം തിക്തം ശൈരീഷം വിഷഹാരി ച| വാതലം പുഷ്പമാഗസ്ത്യം കഷായം കഫപിത്തജിത്|| ബന്ധൂകം ശ്ലേഷ്മലം ഗ്രാഹി തദ്വദേവ ച യൂഥികാ| കഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച കുങ്കുമം വ്രണശോധനമ്|| അവല്ഗുജൈഡഗജജം ബീജം വാതകഫപ്രണുത്| ആസ്യാ വര്ണശ്ലേഷ്മമേദഃസൌകുമാര്യകൃദന്യഥാ|| അതോऽധ്വാऽഗ്നിബലായൂംഷി കുര്യാച്ചങ്ക്രമണം സുഖമ്| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്|| അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലകൃച്ഛുക്രലം തഥാ| വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്|| പ്രവാതം രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹതൃഡ്ഭ്രമാന്| ശ്രമാഗ്നിമൂര്ച്ഛാശ്ച ജയേദപ്രവാതമതോऽന്യഥാ|| പ്രാഗ്വായുരുഷ്ണോऽഭിഷ്യന്ദീ ത്വഗ്ദോഷാര്ശോവിഷേകൃമീന്| സന്നിപാതജ്വരശ്വാസമാമവായും ച കോപയേത്|| യാമ്യോऽസൃഗ്വാതകഫകൃച്ഛീതഃ സ്വാദുകഷായകഃ| കഷായഃ പശ്ചിമോ രൂക്ഷോ ലഘുര്നാതിവിദഹ്യതേ|| വാതകൃത് കഫപിത്തഘ്നോ മൂര്ച്ഛാദാഹഭ്രമാപാഹഃ| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ലഘുഃസാത്മ്യ ഉത്തരഃ ഷഡ്രസോऽനിലഃ|| ഐശാനഃ കടുരൂക്ഷോഷ്ണ ആഗ്നേയശ്ചൈവ മാരുതഃ| അമ്ലോ വിദാഹീ നൈഋത്യോ വായവ്യസ്തിക്ത ഉച്യതേ|| ആതപോ ഭ്രമതൃട്സ്വേദദാഹമൂര്ച്ഛാവിവര്ണതാഃ| കുര്യാത്പിത്താസ്രവഹ്നീംശ്ച, ഛായാ ത്വേതാന്വ്യപോഹതി|| തമഃ കഷായകടുകം, ജ്യോസ്നാ മധുരശീതലാ|| ഇതി|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

ശൂകശിമ്ബീജപക്വാന്നമാംസശാകഫലൌഷധൈഃ| വര്ഗിതൈരന്നലേശോऽയമുക്തോ നിത്യോപയോഗികഃ||൧൭൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചി തായമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനിയോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

സ൦-സമ്പ്രതി സുഖഗ്രഹണധാരണാര്ഥം സങ്ഗ്രഹശ്ലോകമാഹ-സ൦-ശൂകധാന്യാദിഭിര്വര്ഗിതൈഃ-വര്ഗീകൃതൈഃ, അയമന്നസ്യ ലേശഃ-ഏകദശഃ സ്തോകമാത്രോ, നിര്ദിഷ്ടഃ| കിമ്ഭൂതഃ? നിത്യോപയോഗോ വിദ്യതേ യസ്യ സ നിത്യോപയോഗികഃ, സദോപയോഗവാനിത്യര്ഥഃ| മാത്രായോഗക്രിയാദേശകാലാവസ്ഥാദിവിശേഷാച്ചോക്താനാമപി ദ്രവ്യാണാമന്യഥാത്വം ദൃഷ്ടമ്| യഥാ-"തിലശോ നിഷേവ്യമാണം വിഷമപി സഞ്ജായതേऽമൃതസമാനമ്| ഭല്ലാതകഃ സഹ തിലൈസ്തത്കാര്യപി കുഷ്ഠമുപഹന്തി|| സംസ്കാരേണ ലഘുഭ്യഃ സക്തുഭ്യഃ സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുരവഃ| മരുവാസിഷു തു സാത്മ്യം ദധിപീലുശമീകരീരാണാമ്|| ഘൃതദുഗ്ധൈര്ഹേമന്തേ മന്ദാഗ്നിഃ കഫോത്തരോ ഭവേത്പ്രായഃ| ദധിദുഗ്ധം വാതഘ്നം തദജാതം വാതകൃദ്ഭവതി|| രേചനമപി ച ക്ഷീരം ഗവ്യം സങ്ഗ്രാഹി കസ്യചിദ്ഭവതി|" ഇതി| തസ്മാദേവമാദി സ്വബുദ്ധ്യൈവോഹ്യമ്| ശാസ്ത്രകൃതാ തു ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാത്സ്പഷ്ടം കൃത്വാ നോക്തമ്, പ്രദേശാന്തരേഷു യുക്ത്യൈവ പ്രതിപാദിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗാസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേऽന്നസ്വരൂപാദിവിജ്ഞാനീയോऽധ്യായഃ ഷഷ്ഠഃ|| ൯൬||