6. annasvarūpavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-అన్నవిధౌ ప్రకృతేఽల్పవక్తవ్యాత్వాత్పూర్వం ద్రవద్రవ్యమభిధాయాన్నం వక్తి-

Adhikarana annasvarUpavij~jAnIyAdhyAyaH ShaShThaH (2) · Śloka 2

అథాతోఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసుత్రే)|2|

స0-అన్నస్య స్వరూపం-స్వభావో రసవీర్యవిపాకప్రభావగుణకర్మాది, తస్య విజ్ఞానం-అవగమ:, తస్మై హితోఽధ్యాయః-అన్నరూపవిజ్ఞానీయః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ద్రవ్యశబ్దశ్చాప్రయుక్తోఽప్యర్థస్య గమక ఇత్యన్నద్రవ్యస్వరూపవిజ్ఞానీయ ఇతి ద్రష్టవ్యం| తథా హి పూర్వస్మిన్నధ్యాయే మందమతిప్రబోధనాయ ప్రయుక్తో ద్రవ్యశబ్దః|ఆచార్యా హి వైచిత్ర్యేణ గ్రంథరచనాం విదధతి| తత్ర ప్రాక్ స్వరూపశబ్దో న నిర్దిష్టః, ఇహ చ ద్రవ్యశబ్దః| అథవోభయమప్రయుక్తమపి గమ్యతే మధ్యలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యాఽంతలోపాయ చ| అద్యతే యత్తత్-అన్నం ధాన్యమాంసాది| ధాన్యం చ ద్విధా శూకశింబిధాన్యభేదేన తత్ర ప్రాధాన్యాచ్ఛూకధాన్యస్య పూర్వముపన్యాసః| ప్రాధాన్యం చాస్య భూయస్త్వోపయోగిత్త్వాత్|

Adhikarana shUkadhAnyavargaH raktashAlyAdiguNAH (1-4) · Śloka 4

శింబీధాన్యస్య తు తద్వ్యంజనత్త్వేన స్వల్పోపయోగిత్త్వాత్ ప్రాయేణాపథ్యాత్త్వాచ్చాప్రాధన్యం, ఇత్యాహ- అథ శూకధాన్యవర్గః| రక్తో మహాన్ సకలమస్తూర్ణకః శకునాహృతః| సారాముఖో దీర్ఘశూకో రోధ్రశూకః సుగంధికః||1|| పుండ్రః పాండుః పుండరీకః ప్రమోదో గౌరసారివౌ| కాఞ్హ్చనో మహిషః శూకో దూషకః కుసుమాండకః||2|| లాంగలా లోహవాలాఖ్యః కర్దమాః శీతభీరుకాః| పతంగాస్తపనీయాశ్చ యే చాన్యే శాలయః శుభాః||3|| స్వాదుపాకరసః స్నిగ్ధా వృష్యా బద్ధాల్పవర్చసః| కషాయానురసాః పథ్య లఘవో మూత్రల హిమాః||4||

స0- తత్ర రక్తశాలిమహాశాలీ-సుప్రథితావేవ| కలమోమగధాదిషు ప్రసిద్ధః| స ఏవ మహాతండుల ఇతి కాశ్మీరేషు| తూర్ణకశ్చ-తత్రైవ ఆజవ ఇతి ప్రసిద్ధః| శకునహృతో-యో మగధేషు బుద్ధోత్పాదకాల ఉత్తరకురుభ్యో హంసైరానీతో భృంగారపాత్రే విశాఖాఖ్యయా వాపితో విస్తరం గతః| అత ఏవ శకునినాఽఽహృతః శకునాహృత ఇత్యన్వర్థా

Adhikarana raktashAliguNAH (5) · Śloka 5

శూకజేషు వరస్తత్ర రక్తస్తృష్ణాత్రిదోషహా| |5|

స0-తత్ర-తేషు మహాశాలికలమాదిషు మధ్యే, రక్తో-రక్తశాలిసంజ్ఞో వరః, తృష్ణాం వాతాదీశ్చ త్రిదోషాన్నిహంతి| అస్య చ ప్రాగుపాదానేనైవ వరత్వే లబ్ధే వరగ్రహణం యుక్త్యా

Adhikarana mahAshAlyAdInAM guNAH (5) · Śloka 5

| మాహాంస్తమను కలమస్తం చాప్యను తతః పరే||5||

స0-తస్యాను-రక్తశాలేః పశ్చాత్, మహాన్ శాలిర్వరః| తం చ-మహాంతమను కలమః, మహత్సంజ్ఞాత్ కలమః కించిదూన ఇత్యర్థః| తతః-అనంతరం, పరే-అన్యే శాలయో

Adhikarana yavakAdInAM pUrvasya pUrvasya ninditatvam (6-7) · Śloka 7

యవకా హాయనాః పాంసుబాష్పనైషధకాదయః| స్వాదూష్ణా గురవః స్నిగ్ధాః పాకేఽమ్లాః శ్లేష్మపిత్తలాః||6|| సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః| |7|

స0-యవకాదయః శాలివిశేషాః స్వాదవః| తథా, ఉష్ణాదిగుణయుక్తాః| తథా, సృష్టే మూత్రపురీషే యైస్తే సృష్టమూత్రపురీషాః| పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః-తేన యవకాః సర్వేభ్యోఽపి గర్హితాః, తదన్వన్యే కించిత్కించిత్క్రమేణ గర్హితా ఇతి విజ్ఞేయం| నైషధకాదయ ఇత్య- త్రాఽఽదిశబ్దేన చంపకపత్రికాదయః శాలివిశేషా గృహ్యంతే|

Adhikarana ShaShTikaguNAH (7-8) · Śloka 8

| స్నిగ్ధో గ్రాహీ లఘుః స్వాదుదుస్త్రిదోషఘ్నః స్థిరో హిమః||7|| షష్టికో వ్రీహిషు శ్రేష్ఠో గౌరశ్చాసితగౌరతః| |8|

స0-వ్రీహిషు మధ్యే షష్టికః శ్రేష్ఠః, రక్తశాలిరివ శాలిషు| తథా, స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తః| స్థిరో హిమ ఇతి శరీరస్తైర్యకరో జ్వరశ్రమక్లమగ్లానిహరః| అత ఏవ రసాయనప్రయోగే జ్వరాదౌ ఛ తత్ర తత్ర క్షామవపుషాముపదిష్టః| యవస్తు స్తైర్యకరోఽపి నామ్నాతో గురువాతలత్వాదితి వేద్యం| షష్టికశ్ఛ ద్వివిధః,-గౌరః కృష్ణగౌరశ్చ| అత్రాసితగౌరతో గౌరః షష్టికః శ్రేష్టః| (తథా చ సుశ్రుతే (సూ.అ.46|9)-"రసే పాకే చ మధుRరాః పిత్తానిలహరాస్తథా| శాలీనాం చ గుణైస్తుల్యా విజ్ఞ్హేయాః కఫశుక్రలాః|| షష్టికః ప్రవరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః|" కృష్ణాత్రేయః:-షష్టికః సురకవ్రీహిపాటలోటకనాలకాః| కృష్ణవ్రీహిః శీతభీరుః ప్రమోదోహాయనస్తథా|| అనభిష్యందినః స్నిగ్ధాః కషాయమధురా హిమాః| లఘవః కటుపాకాశ్ఛ షష్టికోఽత్రాపి పూజితః||" ఖారణాదిః- "కషాయమధురో గ్రాహీ దోషఘ్నః షష్టికో లఘుః|" పరాశరేఽప్యుక్తం- "రక్తో మహాచ్ఛకునాహృతః షష్టికకలమప్రమోదపతడ్గాః శీతగౌరదీర్ఘశూకసుగంధికపాండుతపనీయాః శాలయ ఏవంభూతాః| మధురబహలాః స్థిరాః స్నిగ్ధాః పిత్తానిలప్రశమనా లఘవః సంగ్రాహికాః శీతాః|" ఇతి| చరకే త్వేవం పఠ్యతే (సూ.అ.5|3)-"తత్ర శాలిషష్టికముద్గలావకపింజలైణశశశరభవరాహాదీన్యాహారద్రవ్యాణి ప్రకృతిలఘూన్యపి మాత్రాపేక్షీణి భవంతి|" తథా చ చరకో జ్వరే పఠతి (చి.అ.3|176)-"రక్తశాల్యాదయః శస్తాః పురాణాః షష్టికైః సహ| యవాగ్వోదనలాజార్థే జ్వరితానాం జ్వరాపహాః||" ఇతి|

Adhikarana mahAvrIhyAdiguNAH (8-10) · Śloka 10

| తతః క్రమాన్మహావ్రీహికృష్ణవ్రీహిజతూముఖాః||8|| కుక్కుటాండకలావాఖ్యపారావతకశూకరాః| వరకోద్దాలకోజ్జ్వాలచీనశారదదర్దురాః||9|| గంధనాః కురువిందాశ్చ గుణైరల్పాంతరాః స్మృతాః| |10|

స0-తతః-షష్టికాత్, మహాబ్రీహ్యాదయః క్రమాద్గుణైరల్పాంతరాః-గుణైర్హీనాః|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః|10| బహుమూత్రపురీషోష్మా, త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః| |11|

స0-ఏభ్యః షష్టికాదిభ్యోఽన్యః-అనుక్తో, వ్రీహిః స్వాదుః- మధురరసః, అమ్లవిపాకః పిత్తకరో గురుర్బహుమూత్రపురీషోష్మా ఛ| పాటలః- పటలాకుసుమాకారః| త్రిదోషః-త్రిదోషకోపనః| త్రిదోషస్త్వేవేత్యత్రైవశబ్దోఽతిశయఖ్యాపనాయ| అతిశయేన త్రిదోషల ఇత్యర్థః| అతిత్రిదోషలత్వేనాస్యాఽభ్యవహారనిషేధం కరోతి| అత ఏవ చ రసాదిమత్త్వం న వ్యధాదస్య శాస్త్రకారః|

Adhikarana ShaShTikAdiByo~anyavrIhiguNAH (10-11) · Śloka 11

| స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః||10|| బహుమూత్రపురీషోష్మా, త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః| ||11||

స0-ఏభ్యః షష్టికాదిభ్యోఽన్యః-అనుక్తో, వ్రీహిః స్వాదుః- మధురరసః, అమ్లవిపాకః పిత్తకరో గురుర్బహుమూత్రపురీషోష్మా ఛ| పాటలః- పటలాకుసుమాకారః| త్రిదోషః-త్రిదోషకోపనః| త్రిదోషస్త్వేవేత్యత్రైవశబ్దోఽతిశయఖ్యాపనాయ| అతిశయేన త్రిదోషల ఇత్యర్థః| అతిత్రిదోషలత్వేనాస్యాఽభ్యవహారనిషేధం కరోతి| అత ఏవ చ రసాదిమత్త్వం న వ్యధాదస్య శాస్త్రకారః|

Adhikarana priya~gguguNAH (12) · Śloka 12

| భగ్నసంధానకృత్తత్ర ప్రియంగుర్బృంహణీ గురుః||12||

స0-తత్ర-తేషు తృణధాన్యేషు మధ్యే, ప్రియాంగుః-కంగుః, భగ్నస్యాంగస్య సంధానం కరోతి| తథా, గురుః| సుశ్రుతే తూక్తం (సూ.అ.46|24)-"రక్తాః పీతాశ్చ కృష్ణాశ్చ శ్వేతాశ్చైవ ప్రియంగవః| యథోత్తరం ప్రధానాః స్యూ రూక్షాః కఫహరాః స్మృతాః||" ఇతి|

Adhikarana koradUShaguNAH (13) · Śloka 13

కోరదూషః పరం గ్రాహీ స్పర్శే శీతో విషాపహః| |13|

స0-కోరదూషః-కోద్రవః, అత్యర్థం సంగ్రాహీ| తథా స్పర్శశీతో విషాపహశ్చ|

Adhikarana yavaguNAH (13-14) · Śloka 14

| రూక్షః శీతో గురుః స్వాదుః సరో విడ్వాతకృద్యవః||13|| వృష్యః స్థైర్యకరో మూత్రమేదఃపిత్తకఫాన్ జయేత్| పీనసశ్వాసకాసోరుస్తంభకంఠత్వగామయాన్||14||

స0-యవో రూక్షాదిగుణైర్యుక్తో విడ్వాతకరో వృష్యః స్థైర్యకృచ్చ| తథా, మూత్రాదీన్ జయేత్|

Adhikarana anuyavaguNAH (15) · Śloka 15

న్యూనో యవాదనుయవః| |15|

స0-అనుయవో నామ శూకధాన్యవిశేషో లోకప్రసిద్ధః| స యవాన్న్యూనః-స్వల్పైర్యవగుణైర్యుక్తః|

Adhikarana vaMshodBavayavaguNAH (15) · Śloka 15

రుక్షోష్ణో వంశజో యవః| |15|

స0-వంశోద్భవో-వేణుజో యవో రుక్షోష్ణో భవతి|

Adhikarana godhUmaguNAH (15-16) · Śloka 16

| వృష్యః శీతో గురుః స్నిగ్ధో జీవనో వాతపిత్తహా||15|| సంధానకారీ మధురో గోధూమః స్థైర్యకృత్సరః| |16|

స0-గోధూమో వృష్యాదిగుణయుక్తః| జీవనః-ఓజోభివర్ధనః| తథా, వాతపిత్తహరః| సంధానకారీ-ఊరుప్రభృతేర్భగ్నస్య సంధానం కరోతి| తథా, స్థైర్యకృత్సరశ్చ| చరకే (సూ,అ. 27|20) త్వన్యథైవ గుణా ఉక్తాః| యథా-"స్థైర్యకృత్సకషాయశ్చ బల్యః శ్లేష్మవికారహా| సంధానకృద్వాతహరో గోధూమః స్వాదుశీతలః||"ఇతి|

Adhikarana nandImuKIguNAH (16-1) · Śloka 1

| పథ్యా నందీముఖీ శీతా కషాయమధురా లఘుః||16|| ఇతి శూకధాన్యవర్గః||1||

స0-నందీముఖీ-(కృశదీర్ఘా గోధూమజాతిః|) పథ్యా-శరీరాయ హితా, శీతా కషాయమధురా లఘుశ్చ| ఇతి శూకధాన్యవర్గః| అస్మాదనంతరం శింబీధాన్యవర్గస్య సంబంధప్రయోజనం ప్రాగుక్తమేవ|

Adhikarana shimbIdhAnyavargaH (17-18) · Śloka 18

అథ శింబీధాన్యవర్గః| ముద్గాఢకీమసూరాది శింబీధాన్యం విబంధకృత్| కషాయం స్వాదు సంగ్రాహి కటుపాకం హిమం లఘు||17|| మేదఃశ్లేష్మాస్త్రపిత్తేషు హితం లేపోపసేకయోః| |18|

స0- శింబ్యాః-కోశ్యాః, ధాన్యం-ముద్గాదికం, యత్ శింబీధాన్యం తద్విబంధకృత్| కేషాం విబంధం కరోతి ? సామర్థ్యాత్ స్రోతసాం, న తు పురీషాదీనాం| తథా చ సంగ్రాహీత్యత్రైవ పఠతి శాస్త్రకృత్| సంగ్రాహిలక్షణం చ తత్రాంతరే| యథా-"భేది తత్పిండతాన్ భావాన్ శకృదాదీంభినత్తి యత్| విపరీతమతో గ్రాహి" ఇతి| తస్మాద్విబంధం స్రోతసామేవేత్యవేహి| తథా, కషాయం స్వాదు కటుపాకం శీతవీర్యం లఘు చ| మసూరాదీత్యత్రాఽఽదిశబ్దేన మకుష్ఠచణకాదీనాం గ్రహణం| తథా, మేదఆదిషు హితం, ప్రకృతత్వాదభ్యవహారే తథా లేప ఉపసేకే చేతి| చశబ్దోఽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో బోధ్యః| లేపః-ప్రదేహః| ఉపసేకః-పరిషేకః| కషాయశీతరూక్షత్వేన కటుపాకిత్వేన చ వాతకృత్త్వం శింబీధాన్యస్య శాస్త్రకృతోక్తం| అత ఏవేదముపపన్నం-"ముద్గోఽల్పచలః" ఇతి| యది హి శింబీధాన్యస్య మారుతకృత్త్వం సమేయాత్, తదైతద్వక్తుం యుజ్యతే| తస్మాత్ వాతకృత్త్వమస్యాస్తీతి స్థితం| తస్మింశ్చ సత్యాధ్మానకారిత్వమప్యుపపన్నమేవ| అత ఏవ సంగ్రహేఽస్యాధ్మానకారిత్వముక్తం| ముద్గాదీనాం చ విశేషాస్తత్రైవోక్తాః (సం. సూ. అ. 7)| యథా-"హరితాస్తేష్వపి వరా మకుష్ఠాః కృమికారిణః| వర్ణ్యాః పరం ప్రలేపాద్యైర్మసూరా గ్రాహిణో భృశం||" ఇతి|

Adhikarana shimbIdhAnyanAM sAmAnyaguNAH mudgaguNAH kalAyaguNAH rAjamAShaguNAH (18-19) · Śloka 19

| వరోఽత్ర ముద్గోఽల్పచలః, కలాయస్త్వతివాతలః||18|| రాజమాషోఽనిలకరో రూక్షో బహుశకృద్గురుః| |19|

స0- అత్ర-ఏషు శింబీధాన్యేషు మధ్యే, ముద్గ ఉత్తమః| తథా, అల్పం చలం-పవనం కరోతీత్యల్పచలః _ తుర్వ్యతిరేకే| కలాయః పునరతిశయేన వాతలో భవతి| రాజమాషో రూక్షో బహు శకృత్కరోతీతి బహుశకృత్| తథా, గురుః| తథా, అనిలకరః- "కృఞో హేతుః" ఇతి తాచ్ఛీల్యే టః, కలాయవన్నాతివాతలః, అన్యశింబీధాన్యాచ్చాతివాతలోఽయమితి వేద్యం, అనిలకరగ్రహణాత్| అన్యథాశింబీధాన్యసామాన్యలక్షణేన వాతమాత్రకరణస్య లబ్ధత్వాదనిలకరగ్రహణం న కుర్యాత్|

Adhikarana kulatthaguNAH (19-20) · Śloka 20

| ఉష్ణాః కులత్థాః పాకేఽమ్లాః శుక్రాశ్మశ్వాసపీనసాన్||19|| కాసార్శఃకఫవాతాంశ్చ ఘ్నంతి పిత్తాస్రదాః పరం| |20|

స0- కులత్థా ఉష్ణవీర్యాః పాకేఽమ్లాః| తథా, శుక్రాదీన్ ఘ్నంతి- అశ్మ-అశ్మరీ వక్ష్యమాణలక్ష్ణా| తథా, పిత్తాస్రదాః పరం-అతిశయేన రక్తపిత్తకరాః| కషాయస్వాదుసంగ్రాహిత్వం శింబీధాన్యసామాన్యలక్షణేనైషాం వేద్యం, దృష్టినాశనత్వం చోష్ణవీర్యత్వేన రక్తపిత్తకరత్వేన చ| సంగ్రహే తు స్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 7)-"కషాయస్వాదురూక్షోష్ణాః కులత్థా రక్తపిత్తలాః| పీనసశ్వాసకాసార్శోహిక్కాఽఽనాహకఫానిలాన్| ఘ్నంతి శుక్రాశ్మరీం శుక్రం దృష్టిం శోఫం తథోదరం| గ్రాహిణో లఘవస్తీక్ష్ణా విపాకేఽమ్లా విదాహినః" ఇతి|

Adhikarana niShpAvaguNAH (20-21) · Śloka 21

| నిష్పావో వాతపిత్తాస్రస్తన్యమూత్రకరో గురుః||20|| సరో విదాహీ దృక్శుక్రకఫశోఫవిషాపహః| |21|

స0-నిష్పావో-రాజశింబీసంజ్ఞో, వాతాదికరః| తథా, గురుః సరో విదాహీ చ| తథా, దృగాదీనపహంతి| సంగ్రహోక్తం చామ్లపాకత్వం కషాయమధురత్వం చేహ నోక్తం| యతోఽమ్లవిపాకిత్వం తావద్విదాహిత్వాదేవాస్యోక్తం| కషాయస్వాదుత్వం చ శింబీధాన్యసామాన్యగుణకథనేనైవ| కృష్ణాత్రేయస్త్వాహ-"నిష్పావా మధురా రూక్షాః సకషాయా విదాహినః| ఉదావర్తే ప్రశస్యంతే గురవో వాతపిత్తలాః" ఇతి|

Adhikarana mAShaguNAH (21-22) · Śloka 22

| మాషః స్నిగ్ధో బలశ్లేష్మమలపిత్తకరః సరః||21|| గురూష్ణోఽనిలహా స్వాదుః శుక్రవృద్ధివిరేకకృత్| |22|

స0-మాషః స్నిగ్ధో వలాదికరః| తథా, సరో గురూరూష్ణశ్చ| తథా, వాతహా స్వాదుశ్చ| తథా, శుక్రస్య వృద్ధిం శుక్రస్యైవ విరేకం-బహిఃప్రేరణం, కరోతి|

Adhikarana kAkANDolAtmaguptAPalaguNAH (22) · Śloka 22

| ఫలాని మాషవద్విద్యాత్కాకాండోలాత్మగుప్తయోః||22||

స0-కాకాండోలా చాత్మగుప్తా చ, తయోః ఫలాని మాషవద్విద్యాత్-మాషసమగుణాని విజానీయాత్| కాకాండోలా-కటభీ| ఆత్మగుప్తా-కపికచ్ఛూః|

Adhikarana tilaguNAH (23) · Śloka 23

ఉష్ణస్త్వచ్యో హిమః స్పర్శే కేశ్యో బల్యస్తిలో గురుః| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాఽగ్నికఫపిత్తకృత్||23||

స0-తిల ఉష్ణవీర్యః| తథా, త్వచ్యః| తథా, స్పర్శే శీతః| కేశ్యో బల్యో గురుశ్చ| తథా, అల్పమూత్రః-అల్పమూత్రకరః| పాకే కటుః| తథా, మేధాదీన్ కరోతి| త్వచ్యకేశ్యబల్యా హితార్థా యత్ప్రత్యయాంతాః| స్నిగ్ధత్వమనిలఘ్నత్వం కషాయకటుతిక్తరసత్వం నానాజాతిత్వం చేహాస్య గ్రంథకృతా లాఘవాన్నోక్తం| సంగ్రహే తూక్తమేవ (సూ. అ. 7)| యథా-"స్నిగ్ధోష్ణతిక్తకటుకకషాయమధురస్తిలః| త్వచ్యః కేశ్యో గురుర్వృష్యః స్పర్శశీతోఽనిలాపః|| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాఽగ్నికఫపిత్తకృత్| కృష్ణః ప్రశస్తస్తమను శుక్లస్తమను చారుణః||" ఇతి| అన్యే త్వనయా యుక్త్యా సంగ్రహోక్తమర్థం సంగృహ్ణతే| స్నిగ్ధత్వం తావత్తిలస్య తైలేషు ముఖ్యస్య స్నేహస్య యోనిభూతత్వాత్సిద్ధం, కఫపిత్తకృదితి వచనాత్స్నిగ్ధత్వాచ్చ సామర్థ్యాల్లబ్ధం వాతఘ్నత్వం, కషాయస్వాద్వితి శింబీధాన్యసామాన్యగుణకథనేన కషాయస్వాదుత్వం లబ్ధమితి| ఏతదేవోరరీకృత్య వ్రణప్రతిషేధే వక్ష్యతి (హృ.ఉ.అ.25|54)-కల్కం సంరోహణం కుర్యాత్తిలానాం మధుకాన్వితం| స్నిగ్ధోష్ణతిక్తమధురకషాయత్వైః స సర్వజిత్||" ఇతి|

Adhikarana atasIguNAH kusumBabIjaguNAH (24) · Śloka 24

స్నిగ్ధోమా స్వాదుతిక్తోష్ణా కఫపిత్తకరీ గురుః| దృక్శుక్రహృత్కటుః పాకే, తద్వద్బీజం కుసుంభజం||24||

స0-ఉమా-అతసీ, స్నిగ్ధా స్వాద్వాదిగుణయుక్తోష్ణవీర్యా చ| సా శ్లేష్మపిత్తయోః కర్త్రీ చ| తథా, దృష్టిం శుక్రం చ హరతి| కటుపాకా చ| తయా-ఉమయా తుల్యం వర్తతే-తద్వత్, ఉమాసమానగుణం కుసుంభీజమిత్యర్థః|

Adhikarana mAShayavakayoravaratvam (25) · Śloka 25

మాషోఽత్ర సర్వేష్వవరో, యవకః శూకజేషు చ| |25|

స0-అత్ర-శింబీధాన్యేషు, మాషోఽశ్రేష్ఠః| శూకజేషు-శూకధాన్యేషు, యవకోఽశ్రేష్ఠః|

Adhikarana navadhAnyaguNAH purANadhAnyaguNAH shIghrajanmAdisUpyaguNAH (25-1) · Śloka 1

నవం ధాన్యమభిష్యంది, లఘు సంవత్సరోషితం||25|| శీఘ్రజన్మ తథా సూప్యం నిస్తుషం యుక్తిభర్జితం| |26| ఇతి శింబీధాన్యవర్గః||1||

స0- నవం ప్రత్యగ్రం, ధాన్యమభిష్యంది-ఆభిముఖ్యేన స్యందయతి| తాచ్ఛీల్యే ణినిః| మాలిన్యాత్స్రోతసాం స్రుతిరూపం శ్లేష్మాణం కరోతీత్యర్థః| అర్థాత్పురాణమనభిష్యంది| సంవత్సరోషితం-వర్షాతీతం, లఘు భవతి| నవం చార్థాద్గుర్విత్యనుక్తమప్యుక్తం భవతి| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- "వర్షస్థితం సర్వమన్నం పరిత్యజతి గౌరవం| న తు త్యజతి తద్వీర్యం వీర్యం ముంచత్యతః క్రమాత్||" ఇతి| శీఘ్రేత్యాది| లఘ్విత్యనువర్తతే| సూప్యం-ముద్గాది యచ్ఛ్హీఘ్రజన్మ, తల్లఘు భవతి| తథా, విగతతుషం యుక్త్యా భర్జితం-భృష్టం లఘు భవతి| సంగ్రహే త్వేవముక్తం (సూ.అ.7)-"నవం ధాన్యమభిష్యంది సేక్యం కేదారజం చ యత్| లఘు వర్షోషితం దగ్ధభూమిజం స్థలసంభవం|" ఇతి| ఇతి శింబీధాన్యవర్గః| నిర్దిష్టే శూకశింబీధాన్యే| తయోశ్చ సంస్కృతయోరుపయోగ ఇతి కృతాన్నవర్గః ప్రారభ్యతే-

Adhikarana kRutAnnavargaH maNDAdInAM yathApUrvaM lAghavam maNDaguNAH (26-28) · Śloka 28

అథ కృతాన్న(పక్వాన్న)వర్గః| | మండపేయావిలేపీనామోదనస్య చ లాఘవం||26|| యథాపూర్వం శివస్తత్ర మండో వాతానులోమనః| తృడ్గ్లానిదోషశేషఘ్నః పాచనో ధాతుసామ్యకృత్||27|| స్రోతోమార్దవకృత్స్వేదీ సంధుక్షయతి చానలం| |28|

స0-మండాదీనాం యథాపూర్వం లాఘవం| తేనౌదనమపేక్ష్య లఘ్వీ విలేపీ, తతోఽపి పేయా, పేయాతో మండో లఘుతర ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| మండపేయావిలేప్యోదనానాం యథాపుర్వం లాఘవమిత్యేవ వక్తవ్యే యదత్రౌదనస్య పృథక్పాఠః, స ఇదం జ్ఞాపయతి,-మండాదయో లాజోపాదానా వేద్యాః, న తు తండులోపాదానాః, యథా-ఓదనః, ఇతి| తథా చ మునిః (చ, సూ,అ.27|252)-"శృతః పిప్పలిశుంఠీభ్యాం యుక్తో లాజాంబుదాడిమైః| మండః సందీపయత్యగ్నిం వాతం చాప్యనులోమయేత్||" ఇతి| తదుక్తం_"ద్రవ్యస్యార్ధపలం దత్త్వా తోయస్య ప్రస్థమావపేత్| అర్ధశేషం గృహీత్వా తత్కర్షౌ ద్వౌ దాడిమస్య చ|| యుక్తం సైంధవవిశ్వాహ్వధాన్యకైః శాణమాత్రకైః| ద్వికర్షమాత్రైర్లాజైశ్చ భూయః సంక్వథితం చ తత్|| పిప్పలీజీరకాభ్యాం చ శాణైకేనావచూర్ణితం| పేయాస్వేష విధిః కల్ప్యో దాడిమాదికృతాస్వపి||" ఇతి| తథా (సుశ్రుతే సూ. అ. 46|345)-"సిక్థైర్విరహితో మండః పేయా సిక్థసమన్వితా| ధనసిక్థా విలేపీ స్యాద్యవాగూర్విరలద్రవా||" ఇతి| అన్యే తు మండలక్షణం పేయాలక్షణం చాన్యథైవేచ్ఛంతి| తథా తల్లక్షణం-"లాజాంబుసైంధవకణాధాన్యనాగరదాడిమైః| యుక్తో విమృదితః పూతో మండః సంస్కృత ఉచ్యతే|| నిర్ద్రవ్యా ప్రాకృతా పేయా తక్రదాడిమతందులైః|" ఇతి| సామాన్యపేయాయాశ్చ తక్రదాడిమలాజాదిసాధితాయా గుణనిర్దేశోఽయం, న తు విశిష్టాయా జ్వరచికిత్సాదివిహితాయా ఇతి ద్రష్టవ్యం| తస్యాస్తు తత్రైవేత్యర్థః, విశేషగ్రహణాత్కర్మాంతరనిర్దేశాచ్చ| తత్ర-తేషు మండాదిషు మధ్యే, మండః శివః| తథా, వాతానులోమనః| తథా, తృషం గ్లానిం దోషశేషం చ హంతీతి తృడ్గ్లానిదోషశేషఘ్నః| "అమనుష్యకర్తృకే చ" ఇత్యత్ర ఠక్| దోషస్య శేషో దోషశేషః| ఏష ఏవ హి విహితవమనస్య విహితవిరేచనస్య వా కించిచ్ఛేషో యో దోషః, తస్య| దోషశేషేతి వచనజ్ఞాపకాత్ కృతవమనవిరేచనస్య దోషశేషకరణం| తేన చ వమనకర్మణి విరేచనకర్మణి వా కర్తవ్యేఽతియోగభయాత్ దోషశేషః కార్యః, ఇత్యయమర్థో యుక్త్యా ప్రతిపాదితః| తథా, మండః పాచనో ధాతుసామ్యకరశ్చ| తథా, స్రోతసాం మార్దవం కరోతి| తథా, స్వేదయతీతి స్వేదీ, వహ్నిం చ దీపయతి|

Adhikarana peyAguNAH (28-29) · Śloka 29

| క్షత్తృష్ణాగ్లానిదౌర్బల్యకుక్షిరోగజ్వరాపహా||28|| మలానులోమనీ పథ్యా పేయా దీపనపాచనీ| |29|

స0-క్షుచ్చ తృష్ణా చ, తాభ్యం గ్లానిః, సా చ దౌర్బల్యం చ కుక్షిరోగశ్చ జ్వరశ్చ, తానపహంతి యా సైవంభూతా పేయా| దౌర్బల్యం- కార్శ్యం| తథా, మలాన్-వాతాదీన్, అనులోమయతి-స్వమార్గస్థాన్ కరోతి| తథా, పథ్యా-శరీరస్య హితా| తథా, దీపనీ చాసౌ పాచనీ చేతి "పుంవత్కర్మధారయ" ఇతి పుంవద్భావః|

Adhikarana vilepIguNAH (29-30) · Śloka 30

| విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా||29|| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం| |30|

స0-విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా చ| వ్రణశ్చాక్షిరోగశ్చ సంశుద్ధశ్చ దుర్బలశ్చ స్నేహపాయీ చ, తేషాం హితా| వ్రణాక్షిరోగశబ్దౌ మత్వర్థీయాకారాంతౌ|

Adhikarana odanaguNAH (30-31) · Śloka 31

| సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నోఽత్యక్తోష్మా చౌదనో లఘుః||30|| యశ్చాగ్నేయౌషధక్వాథసాధితో భృష్టతండులః| విపరీతో గురుః క్షీరమాంసాద్యైర్యశ్చ సాధితః||31||

స0-ఓదనః సుష్ఠు ధౌతస్తథా ప్రస్రుతో-నిశ్చోతితః స్విన్నోఽత్యక్తబాష్పశ్చ లఘుర్భవతి| యశ్చౌదన ఆగ్నేయౌషధానాం-మరీచచిత్రకాదీనాం క్వాథేన సాధితః, సోఽతిలఘుః| తథా, భృష్టాస్తండులా యస్మిన్నోదనే సోఽతిలఘుతమః| యథోక్తలక్షణాదోదనాద్విపరీతో-యోఽధౌతాదిః, స గురుః| క్షీరమాంసాదిభిః-మధురైర్యశ్చ సాధితః, సోఽతిగురుః|

Adhikarana odanodAharaNA pariBAShA (32) · Śloka 32

ఇతి ద్రవ్యక్రియాయోగమానాద్యైః సర్వమాదిశేత్| |32|

స0-ఇతి-అనయా దిశా, సర్వం-పేయాదికం పూర్వోక్తం వక్ష్యమాణం చ భక్ష్యాదికం, ద్రవ్యేణ క్రియయా సంయోగేన మానేన చాదిశేత్| తత్ర ద్రవ్యతో యథా-ఓదనస్య రక్తశాల్యాదిజస్య లాఘవం, యవకాదిజస్య తు గౌరవం| క్రియాతో యథా-సాక్షాదగ్నిపాకాదిసంస్కారాచ్ఛూల్యస్య మాంసస్య లఘ్వాదిగుణయోగః, అపరస్య త్వన్యథాత్వం దృశ్యతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"వృష్యం వాతహరం బల్యం పథ్యం శూల్యామిషం లఘు| అపథ్యం గురు విష్టంభి మాంసం యచ్చ రసోద్ధతం||" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"స్విన్నం మాంసం గురు స్తంభి శూలపక్వం త్రిదోషజిత్|" ఇతి| క్రియా-సంస్కార ఇత్యర్థః| యోగః-సంయోగః, తేన యథా-ఆగ్నేయచిత్రకాద్యౌషధక్వాథైః సాధితస్య లాఘవం| మానతో యథా-బహుభిర్లఘుభిరల్పైశ్చ గురుభిర్యుక్తైర్లఘురేవ, విపరీతైస్తు విపరీత ఏవ| ఆద్యగ్రహణేన దేశాదిపరిగ్రహః| జాంగలదేశప్రభవతండులకృతో లఘుః, ఆనూపదేశతండులకృతో గురురిత్యాది బోధ్యం|

Adhikarana mAMsarasaguNAH (32) · Śloka 32

| బృంహణః ప్రీణనో వృష్యశ్చక్షుష్యో వ్రణహాం రసః||32||

స0-రస ఇతి మాంసరసః, ఆదిశబ్దలోపాత్| స బృంహణాదిగుణయుక్తః| కృతాకృతస్య చ రసస్యాయం గుణనిర్దేశో బోధ్యః| రసో హి స్నేహశుంఠ్యాదియుతః-కృత ఇత్యుచ్యతే, విపరీతస్తు-అకృతః| తత్ర కృతస్య తంత్రాంతరే విధానముక్తం గుణాశ్చ| యథా-"ఛాగలం సక్థిజం మాంసం నిరస్థి తైత్తిరం తథా| చతుష్పలోన్మితం సూక్ష్మం కల్పితం క్షాలితం జలే|| పిప్పలీపిప్పలీమూలశుంఠీచిత్రకధాన్యకైః| ద్విశాణైః సంయుతే తోయే క్వాథ్యం సార్ధాఢకోన్మితే|| మాంసేఽరిమన్ ద్విపలం తత్ర దాడిమాత్కుట్టితాత్క్షిపేత్| తం రసం మర్దితం పూతం హింగుసైంధవజీరకైః|| యుక్తం సుధూపితం పథ్యం శుద్ధానాం శుద్ధికాంక్షిణాం| శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం వ్రణినాం వాతరోగిణాం|| భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం క్షీణధాత్వింద్రియౌజసాం|" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"రసస్తత్ర వరోఽనమ్లః శాకునో బృంహణః సరః| తక్రసిద్ధస్తు విష్టంభీ లఘుర్వాతకఫాపహః|| ఫలామ్లగోరసోదారం సవిశ్వాజాజిధాన్యకం| స్నిగ్ధం మాంసం హితం బల్యం బృహణం రోచనం గురు|| కాసమర్దకధాన్యామ్లదాడిమాదిరజఃకృతాః| లేహాస్తక్రాదిజాశ్చాన్యే యోనివద్గురురోచనాః|| మాలుధానీయవాసాదిపుష్పైర్యోఽతిగుణః ఖలః| ఫలమూలైర్ఘనాదానం వ్యంజనం పాకతో ఘనం|| లేహవత్ఖల ఇత్యన్యే దోషలః స్వస్వయోనివత్| తద్వచ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికో మతః|| కట్వరః కఫజిద్గ్రాహీ పిత్తలో రోచకో లఘుః| మాంసాదజాజిశుంఠ్యాదిగలితః సట్టకో లఘుః|| ఇతి|

Adhikarana mudgayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| మౌద్గస్తు పథ్యః సంశుద్ధవ్రణకంఠాక్షిరోగిణాం|33|

స0-మౌద్గో రసో-యూషో, వ్రణినాం కంఠరోగిణాం అక్షిరోగిణాం చ పథ్యః| అస్య చ సంస్కృతస్య విధానముక్తం-"ముద్గానాం ద్విపలం తోయే శృతమర్ధాఢకోన్మితే| పాదస్థం మర్దితం పూతం దాడిమస్య పలేన తు| యుక్తం సైంధవవిశ్వాహ్వధాన్యకైః పాదకార్షికైః| కణాజీరకయోశ్చూర్ణాచ్ఛాణైకేనావచూర్ణితం| సంస్కృతో ముద్గయూషోఽయం పిత్తశ్లేష్మహరో మతః|" తథా-"పటోలపత్రాచ్ఛ్హాణో ద్వే ముద్గానాం ద్విపలం జలే| ద్రవ్యాద్వాత్రింశద్గుణితే అర్ధస్థే దాడిమాత్పలం|| కర్షమామలకానాం చ క్షిప్త్వా పునరధిశ్రయేత్| పూర్వం తత్సైంధవాద్యైశ్చ యుక్తమాజ్యేన యోజితం|| పటోలపత్రకాఖ్యోఽయం యూషః పిత్తోత్థరోగజిత్| నింబపత్రైర్నింబయూషమేవమేవ ప్రకల్పయేత్|| ములకాచ్ఛుంఠికా స్విన్నా ఘృతభృష్టా సధాన్యకా| హింగుజీరకసంయుక్తా తతో మథితదాడిమే|| ససైంధవే వినిక్షిప్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్| తావద్యావన్మృదూభూతం తతస్త్ర్యూషణసంయుతం|| సుధూపితం హింగుఘృతైశ్చాతుర్జాతావచూర్ణితం| శుంఠీరసం దీపనీయం బాతశ్లేష్మామయాపహం|| అకృతాకృతయూషాచ్చ రసాచ్చ జలసాధితాత్| స్నేహామ్లపటుయుక్తాచ్చ పూర్వః పూర్వో లఘుర్మతః|| (సంగ్రహే సూ. అ. 7)-విద్యాద్యుషే రసే సూపే శాకే చైవోత్తరోత్తరం| గౌరవం తనుసాంద్రామ్లస్వాదుష్వేషు పృథక్ తథా||" తథోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ ఛేదినౌ స్వౌషధానుగౌ| పిశితేన రసస్తత్ర, యూషో ధాన్యైః ఖలః ఫలైః|| మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః| జ్ఞేయాః కృతాకృతాస్తే తు స్నేహాదియుతవర్జితాః|| అల్పమాంసాదయః స్వచ్ఛా దకలావణికాః స్మృతాః|" ఇతి| స్వల్పేన మాంసేన శుంఠ్యదిభిః స్వల్పైః స్వచ్ఛా యే క్రియంతే, తే దకలావణికా బోధ్యాః| ఏవం యూషే యత్ర ధాన్యమల్పం, ఖలాదౌ వా మూలాదీన్యల్పాని, తత్రాపి దకలావణికత్వం బోధ్యం| తంత్రాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ.46|380)-"అథ గోరసధాన్యామ్లఫలామ్లైరన్వితం చయత్| యథోత్తరం లఘు హితం సంస్కృతాసంస్కృతం తథా|| ప్రభూతాస్తమలోయూషః సూపాల్లఘుతరః స్మృతః| సూపస్తు రసయూషాభ్యాం స్థైర్యాద్గురుతరో మతః|| తం సరోగో న చాశ్రీయాన్న చాల్పాశీ కథంచన|" ఇతి|

Adhikarana kulatthayUShaguNAH (33) · Śloka 33

| వాతానులోమీ కౌలత్థో గుల్మతూనీప్రతూనిజిత్||33||

స0-కౌలత్థో యూషో వాతమనులోమయతి| గుల్మాదీంశ్చ జయతి| తూనీప్రతూనీరోగౌ-గుల్మనిదానే వక్ష్యమాణలక్షణౌ|

Adhikarana tilavikRutyAdiguNAH (34) · Śloka 34

తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం| శండాకీవటకం దృగ్ఘ్నం దోషలం గ్లపనం గురు||34||

స0-తిలస్య వికృతిః పిణ్యాకస్య చ| తథా శుష్కశాకాది దృష్టిఘ్నం త్రిదోషకరం గ్లానికరం గురు చ| అంకురితం సస్యం-విరూఢకం| శాండాక్యా సహ సంయుతం మాషాదివటకం-శాండాకీవటకం|

Adhikarana rasAlAguNAH (35) · Śloka 35

రసాలా బృంహణీ వృష్యా స్నిగ్ధా బల్యా రుచిప్రదా| |35|

స0-రసాలా-కరమథితేన మరీచశర్కరాదియుక్తేన దధ్నా కృతా ఉల్లేఖికాసంజ్ఞా, బృంహణీ-దేహస్య బృహత్త్వకరీ, వృష్యాదిగుణయుక్తా చ|

Adhikarana pAnakaguNAH (35-36) · Śloka 36

| శ్రమక్షుత్తృట్క్లమహరం పానకం ప్రీణనం గురు||35|| విష్టంభి మూత్రలం హృద్యం యథాద్రవ్యగుణం చ తత్| |36|

స0-పానకం శ్రమాదిహరం ప్రీణనాదిగుణయుక్తం| ప్రీణనం-మనః ప్రీతికరం| యథాద్రవ్యగుణం చ-స్వస్వద్రవ్యగుణేన చ యుక్తం| పర్పటాదీనాం లాఘవాదిహ గుణా నోక్తాః| యథా (సంగ్రహే సూ. అ. 7)-"పర్పటా లఘవో రుచ్యా లఘీయాన్ క్షారపర్పటః| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవో రాగఖాండవాః|| ప్రీణనా భ్రమతృట్ఛర్దిమదమూర్చ్ఛాశ్రమచ్ఛ్హిదః|" ఇతి|

Adhikarana lAjAguNAH (36-37) · Śloka 37

| లాజాస్తృట్ఛ్హర్ద్యతీసారమేహమేదఃకఫచ్ఛిదః||36|| కాసపిత్తోపశమనా దీపనా లఘవో హిమాః| |37|

స0-లాజాస్తృడాదీంశ్ఛిందంతి| కాసపిత్తే చోపశమయంతి| తథా, దీపనా లఘవః శీతవీర్యాశ్చ|

Adhikarana pRuthukaguNAH (37) · Śloka 37

| పృథుకా గురవో బల్యాః కఫవిష్టంభకారిణః||37||

స0-హరితధాన్యాని నిస్తుషభృష్టముశలహతాని-పృథుకాశ్చిపిటసంజ్ఞా గురుత్వాదియుక్తాః|

Adhikarana dhAnAguNAH (38) · Śloka 38

ధానా విష్టంభినీ రూక్షా తర్పణీ లేఖనీ గురుః| |38|

స0-ధానా-భృష్టయవాది, విష్టంభినీ రూక్షాదిగుణయుక్తా చ|

Adhikarana saktuguNAHsaktubhakShaNaguNAH (38-40) · Śloka 40

| సక్తవో లఘవః క్షుత్తృట్శ్రమనేత్రామయవ్రణాన్||38|| ఘ్నంతి సంతర్పణాః పానాత్సద్య ఏవ బలప్రదాః| నోదకాంతరితాన్న ద్విర్న నిశాయాం న కేవలాన్||39|| న భుక్త్వా న ద్విజైశ్ఛిత్త్వా సక్తూనద్యాన్న వా బహూన్| |40|

స0-సక్తవో లఘవః, క్షుధాదీంశ్చ ఘ్నంతి| తథా, ఉదకపీతాః సంతర్పణాః, సద్య ఏవ బలం కుర్వంతి| తాంశ్చ జలేనాంతరితాన్-వ్యవహితాన్, నాశ్నీయాత్| అన్యభోజనేషు హ్యంతరాపానం విహితం, న తథా సక్తుషు కార్యమితి బోధయతి| (అపరే త్వేవమాహుః-ఆదౌ పిండీ మధ్యే జలమంతే చ పిండీత్యుదకాంతరితా ఇతి|) తథా, న ద్విః-ద్వౌ వారౌ నాద్యాత్| న నిశాయాం- రాత్ర్యాం| న కేవలాన్-ఉదకాదిరహితాన్| న భుక్త్వా-అన్యద్భోజనాది| న ద్విజైశ్ఛిత్త్వా-దంతైః కరస్థాం పిండీం ఛిత్త్వేత్యర్థః| బహూంశ్చ సక్తూంన్నాద్యాత్| తంత్రాంతరే చోక్తం రూక్షవాతలత్వం సక్తూనామిహ నోక్తం, లఘుత్వాదినైవావగతత్వాత్| నను, రూక్షవాతలత్వం చేదభ్యుపగమ్యతే సక్తూనాం, తతః సంతర్పణా ఇత్యనుపపన్నం| సద్య ఏవ బలప్రదా ఇత్యేతదప్యయుక్తం| భుక్తో హ్యాహారః పరిణమన్ రసధాతుగతో ధాతుపుష్టయే, నాన్యథా| అత్రాచక్ష్మహే| ప్రభావాదుభయమప్యేతదుక్తం| సక్తూనాం హ్యయమచింత్యః ప్రత్యక్షవేద్యః ప్రభావః,యత్పీతాః సంతః సద్యః సంతర్పయంతి| సద్య ఏవ చ బలం ప్రయచ్ఛ్హంతి| వాజీకరణం హి-అపరిణతమేవ స్వకార్యం జనయతి| తథా చ మద్యం,-అపరిణతమేవ మదం జనయతి| తస్మాత్సంతర్పణత్వం బలప్రదత్వం చైషాముపపన్నమేవ| తంత్రాంతరే చోక్తం-"తుల్యాజ్యః సక్తుప్రాశస్తు వృష్యో భేదీ రసాయనం| (సం.సూ.అ.7)-'తృట్ఛర్దిశ్రమనున్మంథః శీతస్తృష్ణానివర్తకః|| ప్రమేహక్షయకుష్ఠాని న చ స్యుర్మంథపాయినాం| నిచయాత్కఠినా గుర్వీ పిండీ ప్రోక్తా మృదుర్లఘుః|| సక్తూనాం ద్రవతాయోగాల్లఘీయస్యవలేహికా|' లాజసక్తుకృతాఽపి స్యాద్విలేపీ తు గరీయసీ||" ఇతి|

Adhikarana piNyAkaguNAH (40) · Śloka 40

| పిణ్యాకో గ్లపనో రూక్షో విష్టంభీ దృష్టిదూషణః||40||

స0-పిణ్యాకాఖ్యో-యస్తిలాదీనాం నిష్పీడితతైలః కల్కో, గ్లపనో-గ్లానికరః| గ్లపన ఇతి గ్లాయతేర్ణిజంతాత్ "గ్లాస్రావనువమాం చ" ఇతి మిత్త్వాద్ధ్రస్వః, బాహులకాత్కర్తరి ల్యుట్| తథా, విష్టంభీ దృష్టివికారకృచ్చ|

Adhikarana vesavAraguNAH (41) · Śloka 41

వేసవారో గురుః స్నిగ్ధో బలోపచయవర్ధనః| |41|

స0-వేసవారో-నాగరధాన్యకాజాజిహింగుఘృతాదిసంస్కృతం కుట్టితం మాంసం| స గురుః స్నిగ్ధో బలవర్ధనః శరీరోపచయవర్ధనశ్చ|

Adhikarana mudgAdijavesavAraguNAH (41) · Śloka 41

| ముద్గాదిజాస్తు గురవో యథాద్రవ్యగుణానుగాః||41||

స0-ముద్గాదిజాతస్తు వేసవారా యే ఇండరికాదిభిర్ద్రవ్యైః సూక్ష్మచ్ఛిన్నైః క్రియంతే లోకే పూరణశబ్దేన ప్రసిద్ధాః, తే గురవః ప్రకృతిద్రవ్యగుణాశ్చ| ఆదిశబ్దేన మాషాదయో గృహ్యంతే| (అన్యే త్వాదిశబ్దాత్ వార్తాకసూరణాలూకాదీన్ గృహ్యంతే|) తంత్రాంతరే చోక్తం-"సర్పిస్తైలగుడక్షీరైర్యవగోధూమపైష్టికాః| పూపా విష్టంభినః శీతాః పైష్టికా వాతలాః ఖరాః|| వృష్యా బల్యాః సరా మాషైర్వాతఘ్నా మృదుపిచ్ఛిలాః| యథాన్నం గురవో బల్యాః స్థూలాశ్చ కఠినాశ్చ యే|| తైలపక్వాస్తు త్వగ్దృగ్ఘ్నా గరీయాంసో విదాహినః| కాసారసారా లఘవో లాజైర్లఘుతరాః స్మృతాః|| వాతపిత్తహరో వృష్యో ఘృతపూరః కఫప్రదః| సద్యః ప్రాణకరో రుచ్యో మాంసలో రక్తలో గురుః|| లఘీయాన్ మండకకృతో గరీయాన్ ఫలపూరితః మధురోత్కారికా వృష్యా, కాసారః పిచ్ఛిలో గురుః|| గుడమత్స్యండికాఖండక్షీరేక్షురసమాక్షికైః| పూపాః శుక్రబలశ్లేష్మరుచిదాస్తర్పణాః క్షణాత్|| నానాద్రవ్యైః సమాయుక్తాః పక్వామక్లిన్నభర్జితైః| నిమర్దకో గురుః స్నిగ్ధో వృష్యో బలవతాం హితః|| ఘారికేండరికాపూరవటికావటకాదయః| విశదా రోచనా బల్యా గురవః స్యుః స్వయోనివత్|| యావకః పిచ్ఛిలః స్నిగ్ధః ప్లీహోదావర్తహా గురుః| భృష్టస్విన్నతయా వాఽఽద్యో కంఠ్యోఽతికాసినాం|| జ్వరోదావర్తమేహానాం పథ్యో వాతానులోమనః| ఓలకం హరితావస్థం శింబిజత్వాత్ఖరం గురు|| మందజర్యో యవాదిత్వాదభ్యోషో బృంహణః సరః||" ఇతి|సిద్ధసారే చోక్తం-"అత్యుష్ణా మండకాః పథ్యాః శీతలా గురువో మతాః|' ఇతి|

Adhikarana pacanapAtraviSeShAdguNavisheShAH (42-2) · Śloka 2

కుకూలకర్పరభ్రాష్ట్రకంద్వంగారవిపాచితాన్| ఏకయోనీంల్లఘూన్విద్యాదపూపానుత్తరోత్తరం||42|| ఇతి కృతాన్న (పక్వాన్న) వర్గః||2||

స0-అపూపాన్ కుకూలాదిసిద్ధాన్ ఏకయోనీన్-ఏకకారణాన్ యథోత్తరం లఘూన్విద్యాత్| తేన కుకూలపక్వాత్ సజాతీయాదపూపాత్కర్పరపక్వో లఘుః| కర్పరపక్వాచ్చ భ్రాష్ట్రపక్వః| భ్రాష్ట్రపక్వాత్కందుపక్వః| కందుపక్వాచ్చాంగారపక్వః| కుకూలః-అపాం బాష్పస్వేదః, గోశకృదాదిచూర్ణసంతాప ఇత్యన్యే| కర్పరో-జ్వాలాసంతప్తం కపాలం| భ్రాష్ట్రకందూ ప్రసిద్ధావేవ| అంగారాః-బృహంతః కాష్ఠసంభూతా ఇతి| ఇతి కృతాన్నవర్గః| కృతాన్నవర్గాదనంతరం మాంసశకవర్గయోస్తద్వ్యంజనభూతయోర్నిర్దేశః| తత్రాపి ప్రాధాన్యాన్మాంసవర్గస్య పూర్వం నిర్దేశః| ప్రాధాన్యం చాస్య భక్తేన సహ ప్రచురోపయోగేఽప్యదోషాత్| శాకస్య తు బహూపయోగే దోషం వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 8|39)- "శాకావరాన్నభూయిష్ఠమత్యుష్ణలవణం త్యజేత్|" ఇత్యనేన-

Adhikarana mAMsavargaH hariNAdayo dasha mRUgAH (43) · Śloka 43

అథ మాంసవర్గః| హరిణైణకురంగర్క్షగోకర్ణమృగమాతృకాః| శశశంబరచారుష్కశరభాద్యా మృగాః స్మృతాః||43||

స0-హరిణాదయో దశ-మృగాః స్మృతాః| ఆదిశబ్దేన కాలపుచ్ఛకపృషతాదయః సంగ్రహోక్తా గృహ్యంతే (సూ.అ.7)-("కాలపుచ్ఛకచారుష్కవరపోతశశోరణాః| శ్వదంష్ట్రారామశరభకోహకార కశంబరాః| కరాలకృతమాలౌ చ పృషతశ్చ మృగాః స్మృతాః||" ఇతి)

Adhikarana lAvAdaya ekaviMshatirviShkirAH (44-46) · Śloka 46

లావవార్తీకవర్తీరరక్తవర్త్మకకుక్కుభాః| కపింజలోపచక్రాఖ్యచకోరకురుబాహవః||44|| వర్తకో వర్తికా చైవ తిత్తిరిః క్రకరః శిఖీ| తామ్రాచూడాఖ్యబకరగోనర్దగిరివర్తికాః||45|| తథా శారపదేంద్రాభవరటాద్యాశ్చ విష్కిరాః| |46|

స0-తత్ర లావాదయో వరటాంతా ఏకవింశతిః, వికీర్య భక్షణాద్విష్కిరాః| రక్తే వర్త్మనీ యస్యాత్యర్థం స రక్తవర్త్మకః| వర్తకో వర్తికేతి జాత్యంతరం, న తు వర్తకస్య స్త్రీ వర్తికా| యథా చ బలాకా సారికేతి| పుంస్యపి స్త్రీలింగత్వావేశాత్| శిఖీ-మయూరః, వ్రీహ్యాదిత్వాదినిః|

Adhikarana jIvaMjIvakAdayo dasha pratudAH (46-47) · Śloka 47

| జీవంజీవకదాత్యూహభృంగాహ్వశుకసారికాః||46|| లట్వాకోకిలహారీతకపోతచటకాదయః| ప్రతుదాః|47|

స0-జీవంజీవకాదయః ప్రతుదా దశ స్మృతాః| ప్రతుద్య-తుండేనాహత్య శాల్యాదేర్భక్షణాత్ ప్రతుదాః| ఆదిశబ్దేన సంగ్రహోక్తాః ఖంజరీటకపారావతాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana BekAdayashcatvAro bileshayAH (47) · Śloka 47

| భేకగోధాహిశ్వావిదాద్యా బిలేశయాః||47||

స0-భేకాదయశ్చత్వారో బిలేశయాః| బిలే బాహుల్యేన శేరత ఇతి బిలేశయాః| ఆదిశబ్దేన శ్వేతశ్యామశల్యకాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana gavAdayaH prasahAH (48-50) · Śloka 50

గోఖరాశ్వతరోష్ట్రాశ్వద్వీపిసింహర్క్షవానరాః| మార్జారమూషకవ్యాఘ్రవృకబభ్రుతరక్షవః||48|| లోపాకజంబుకశ్యేనచాషవాంతాదవాయసాః శశఘ్నీభాసకురరగృధ్రోలూకకులింగకాః||49|| ధూమికా మధుహా చేతి ప్రసహా మృగపక్షిణః| |50|

స0-గవాదయః ప్రసహ్యా| ప్రసహ్యా-ఆహృత్య భక్షణాత్ ప్రసహాః| మృగాశ్చ పక్షిణశ్చ మృగపక్షిణః, కేచిన్మృగాః కేచిత్పక్షిణ ఇత్యర్థః| అశ్వతరో-వేగసరః| అశ్వః-తురగః| బభ్రుః-జాహకో, నకుల ఇత్యన్యే| లోపాకో-లోమశః| జంబుకః-శృగాలః| శ్యేనో-గరుడాకృతిః| చాషః-కికీదివిః| వాంతాదః-శ్వా| వాయసః-కాకః| ఉలూకః-కాకారిః| కులింగకః-కృష్ణచటకః|

Adhikarana varAhAdayo dasha mahAmRugAH (50-51) · Śloka 51

| వరాహమహిషన్యంకురురురోహితవారణాః||50|| సృమరశ్చమరః ఖడ్గో గవయశ్చ మహామృగాః| |51|

స0-వరాహాదయో దశ మహామృగ సజ్ఞా| వారణో-హస్తీ|

Adhikarana haMsAdayo~apcarAH (51-52) · Śloka 52

| హంససారసకాదంబవకకారండవప్లవాః||51|| బలాకోత్క్రోశచక్రాహ్వమద్గుక్రౌంచాదయోఽప్చరాః| |52|

స0-హంసాదయః క్రౌంచాంతా అప్సు చరణాదప్చరసంజ్ఞాః| ఆదిశబ్దేన రక్తశీర్షకాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana rohitakAdayo matsyAH (52-54) · Śloka 54

| మత్స్యా రోహితపాఠీనకూర్మకుంభీరకర్కటాః||52|| శుక్తిశంఖోద్రశంబూకశఫరీవర్మిచంద్రికాః| చులూకీనక్రమకరశిశుమారతిమింగిలాః||53|| రాజీచిలిచిమాద్యాశ్చ| |54|

స0-రోహితకాదయ ఏకోనవింశతిర్జలోద్భవా మత్స్యసంజ్ఞాః| చశబ్దోఽనుక్తకదలకపర్దకాదిసముచ్చయార్థః|

Adhikarana ityaShTadhA mAMsam (54-1) · Śloka 1

మాంసమిత్యాహురష్టధా| |54| (మృగ్యం వైష్కిరికం కించ ప్రాతుదం చ బిలేశయం| ప్రాసహం చ మహామృగ్యమప్చరం మాత్స్యమష్టధా||1||

స0-ఇత్యష్టభిః ప్రకారైస్తంత్రకారా మాంసమాహుః|

Adhikarana vyAmishrAdayaH (54) · Śloka 54

| యోనిష్వజావీ వ్యామిశ్రగోచరత్వాదనిశ్చితే||54||

స0-యోనిషు పూర్వోక్తాస్వష్టాసు మధ్యే, వ్యామిశ్రగోచరత్వాత్-వ్యామిశ్రవిష్యత్వాత్, అజావీ-వ్యామిశ్రే| అజావీ-ఛ్హాగోరభ్రౌ, తే అనిశ్చితే, తే హి జాంగలేఽపి దేశే వర్తతే అనూపేఽపి| అజావీ ఇతి స్త్రీలింగనిర్దేశోఽత్ర వివక్షిత ఏవ| కేచిత్తు 'అనిశ్చితౌ' నిజగదుః| నను, తిత్తిరిరపి ధన్వానూపచారీ ప్రథితః| తత్కథమసావిహ జాంగలః కీర్తితః? బ్రూమః| తత్స్వభావత్వాత్| యద్యప్యుభయచరోఽయం, తథాఽపి జాంగలస్వభావత్వాజ్జాంగలోఽయం| వికీర్య భక్షణాచ్చ విష్కిరత్వం తిత్తిరేర్నిశ్చితం నిమిత్తమస్తి| తస్మాదయం జాంగల ఏవ వక్తుం యుక్తాః| హరిణాదీనాం చ కిరాతకైవర్తాదిభ్యో నానాదేశప్రసిద్ధాః సంజ్ఞా వేద్యాః|

Adhikarana mAMsasya traividhyam (55) · Śloka 55

ఆద్యాంత్యా జాంగలానూపా మధ్యౌ సాధారణౌ స్మృతౌ| |55|

స0-ఆదౌ భవాః-ఆద్యాః,- మృగవిషికరప్రతుదాఖ్యాః, జాంగలచారిత్వాజ్జాంగలశబ్దవాచ్యాః| ఏవమంత్యాః-మహామృగాప్చరమత్స్యాఖ్యాః,-ఆనూపాః| మధ్యౌ-ద్వౌ బిలేశయప్రసహాఖ్యౌ,-సాధారణౌ, జాంగలానూపచారిణావిత్యర్థః| మధ్యావితి ద్వివచననిర్దేశసామర్థ్యాదాద్యంతానాం వర్గాణాం ప్రత్యేకం త్రిత్వమనుమీయతే త్రిగ్రహణమంతరేణాపి|

Adhikarana jA~ggalAnAM guNAH (55-56) · Śloka 56

| తత్ర బద్ధమలాః శీతా లఘవో జాంగలా హితాః||55|| పిత్తోత్తరే వాతమధ్యే సన్నిపాతే కఫానుగే| |56|

స0-తత్ర-తేషు జాంగలానూపసాధారణేషు మధ్యే, జాంగలా బద్ధమలాః- గ్రథితం పురీషం కుర్వంతి| శీతవీర్యా లఘవః| సన్నిపాతే హితాః| కింభూతే? పిత్తోత్తరే,-పిత్తాధికే| తథా వాతో మధ్యో యస్మింస్తస్మిన్ మధ్యమమరుతి| తథా కఫానుగే,-కఫోఽనుగో-అబలో హీనో, యస్మింస్తస్మిన్ స్వల్పశ్లేష్మణి|

Adhikarana shashaguNAH (56) · Śloka 56

| దీపనః కటుకః పాకే గ్రాహీ రూక్షో హిమః శశః||56||

స0-శశోఽగ్నిదీపనః పాకే కటుకో, గ్రాహీ, రూక్షః, శీతశ్చ| గ్రాహిశీతత్వం చాస్య జాంగలత్వాదేవ లబ్ధమప్యతిశయార్థం పునరిహోపాత్తం| స్వాదుకషాయత్వాదికమేషామిహ యుక్త్యోక్తం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7) స్పష్టం కృత్వోక్తం| యథా-"తత్ర బద్ధమలా రుచ్యా మాంసానాముత్తమా హిమాః| కషాయస్వాదువిశదా లఘవో జాంగలా హితాః|| తామ్రోఽత్ర హరిణః కృష్ణస్త్వేణో హృద్యస్త్రిదోషజిత్| లఘీయాన్ షడ్రసశ్చాసౌ, గ్రాహీ రూక్షో హిమః శశః|| కటుపాకోఽగ్నికృత్పథ్యః సన్నిపాంతేఽనిలావరే|" ఇతి|

Adhikarana vartakAdiguNAH,tittiriguNAH (57-58) · Śloka 58

ఈషదుష్ణగురుస్నిగ్ధా బృంహణా వర్తకాదయః| తిత్తిరిస్తేష్వపి వరో మేధాగ్నిబలశుక్రకృత్||57|| గ్రాహీ వర్ణ్యోఽనిలోద్రిక్తసన్నిపాతహరః పరం| |58|

స0-వర్తకాదారభ్య యావజ్జాంగలసమాప్తిస్తావత్సర్వే ఔష్ణ్యగౌరవస్నిగ్ధత్వైరల్పైర్యుక్తాః| తేష్వపి మధ్యే తిత్తిరిః శ్రేష్ఠో మేధాదికరశ్చ| తథా, సంగ్రహీ| తథా, వర్ణ్యో వాతాధికసన్నిపాతహరశ్చ| స చ తిత్తిరిర్ధన్వన్యానూపే చ దేశే విచరతి, అతః స్నిగ్ధ ఉష్ణో గురుర్బృంహణశ్చ| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"ధన్వానూపవిచారిత్వాత్ స్నిగ్ధోష్ణగురుబృంహణః|"ఇతి|

Adhikarana shikhiguNAH (58) · Śloka 58

| నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోద్దశాం||58||

స0-శిఖీ-బర్హీ, నాతిపథ్యః| శ్రోత్రాదీనాం పథ్యః| వయసః రతంభనకారిత్వేన పథ్యః|

Adhikarana kukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

తద్వచ్చ కుక్కుటో వృష్యః| |59|

స0-తద్వచ్చ కుక్కుటో-మయూరతుల్యగుణో వృష్యశ్చ|

Adhikarana grAmyakukkuTaguNAH (59) · Śloka 59

గ్రామ్యస్తు శ్లేష్మలో గురుః| |59|

స0-గ్రామ్యః పునః కుక్కుటః శ్లేష్మలో గురుశ్చ|

Adhikarana krakaropacakrakayorguNAH (59) · Śloka 59

| మేధాఽనలకరా హృద్యాః క్రకరాః సోపచక్రకాః||59||

స0-క్రకరా ఉపచక్రకాశ్చ మేధామగ్నిం చ కుర్వంతి హృద్యాశ్చ|

Adhikarana kANakapotaguNAH (60) · Śloka 60

గురుః సలవణః కాణకపోతః సర్వదోషకృత్| |60|

స0-కాణః కపోతో గురురీషల్లవణస్త్రిదోషకృచ్చ|

Adhikarana caTakaguNAH (60) · Śloka 60

| చటకాః శ్లేష్మలాః స్నిగ్ధా వాతఘ్నాః శుక్రలాః పరం||60||

స0-చటకాః శ్లేష్మలత్వాదిగుణయుక్తా అతిశయేన శుక్రకృతశ్చ|

Adhikarana bileshayAdInAM guNAH (61) · Śloka 61

గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం| మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః కఫపిత్తలాః||61||

స0-అతః-అనంతరం, బిలేశయాద్యా వర్గా యథోత్తరం గురుత్వేన ఉష్ణత్వేన స్నిగ్ధత్వేన మధురత్వేన చాధికాః| యో యస్మాదుత్తరో వర్గః , స తస్మాద్గురుత్వాదిభిరధిక ఇత్యర్థః| తథా, యథోత్తరమేవ మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః శ్లేష్మపిత్తలాశ్చ|

Adhikarana mahAmRugaguNAH, kravyAdaprasahaguNAH (62-63) · Śloka 63

ఏవం వర్గపంచకస్య సామాన్యగుణానుక్త్వా, అపవాదమాహ- శీతా మహామృగాస్తేషు, క్రవ్యాదప్రసహాః పునః| లవణానురసాః పాకే కటుకా మాంసవర్ధనాః||62|| జీర్ణార్శోగ్రహణీదోషశోషార్తానాం పరం హితాః| |63|

స0-తేషు వర్గేషు మధ్యే మహామృగాః శీతవీర్యాః| క్రవ్యం-ఆమమాంసం భుంజతే యే, తే క్రవ్యాదాః| క్రవ్యాదాస్తు యే ప్రసహాః-మార్జారగృధ్రోలూకాదయః, తే లవణానురసాః పాకే కటుకా మాంసవర్ధనాశ్చాతితరాం| జీర్ణార్శఃప్రభ్రుత్యామయానామతిశయేన హితాః|

Adhikarana AjamAMsaguNAH (63-64) · Śloka 64

| నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం మాంసమాజమదోషలం||63|| శరీరధాతుసామాన్యాదనభిష్యంది బృంహణ్మ్| |64|

స0-నాతిశబ్దోఽత్రేషదర్థే| యది తు ప్రతిషేధనమాత్రమభీష్టమభవిష్యదాచార్యస్య, తతో నఞ ఏవ కేవలస్యోపాదానమకరిష్యత్| తస్మాదీషదర్థ ఏవ వివక్షితః| అత ఏవం వ్యాఖ్యానయంతి, యథా-అనతిదగ్ధో గ్రామ ఇతి| అదోషలమితి అల్పదోషలం, (పథ్యమిత్యర్థః| తథా చ హారీతః-"త్రిదోషనుద్దేహధాతుసామాన్యాచ్ఛాగలం లఘు|" ఇతి| అన్యే తు చరకమతమనుసరంత ఏవం వ్యాఖ్యానయంతి,-అదోషలమితి నఞ్ ఈషదర్థే, కించిచ్ఛీతగురుత్వాదల్పదోషలం| యథా-అవృక్షో గ్రామ ఇతి|) శరీరస్య ధాతుః శరీరధాతుః, ప్రకృతత్వాత్పురుషశరీరస్య మాంసాఖ్యో ధాతుః, తస్య సామాన్యాత్-తుల్యత్వాత్, ఆజం మాంసమనభిష్యంది బృంహణం చ| గుణకృతం చాత్ర సామాన్యం గృహ్యతే, న ద్రవ్యకృతం| ద్రవ్యకృతే హి సామాన్యే గృహ్యమాణే తురగోరగాదిమాంసమపి పురుషశరీరధాతోర్మాసాఖ్యస్య మాంసత్వేన భవతీతి తద్ప్యమభిష్యంది బృంహణం చ స్యాత్, న కేవలమాజం మాంసం| గుణకృతే తు సామాన్యే గృహీతే శరీరధాతు సామన్యాదాజమేవ మాంసమనభిష్యంది బృంహణం చేతి వక్తుం యుజ్యతే| మాంసగ్రహణం చాత్రోపలక్షణార్థం| న కేవలమాజం మాంసం పురుషశరీరధాతునా మాంసాఖ్యేన తుల్యం, యావదన్యేఽపి యే ఛాగశరీరగతా ధాతవస్తేఽపి మనుష్యశరీరధాతునా తుల్యగుణాః, తేఽప్యనభిష్యందినో బృంహణాశ్చ| అనయా భంగ్యా పురుషమాంసస్యాప్యాచార్యేణాత్ర గుణా ఉక్తాః| నను, బృంహణం యద్ద్రవ్యం తద్భౌమాప్యమభిష్యంది చ| అపామేవాఽసాధారణో ధర్మః స్రవణరూపః| తత్కథమనభిష్యందీత్యుక్తం ? బ్రూమః| ద్రవ్యప్రభావాత్| ఈదృశోఽయం ద్రవ్యప్రభావో యద్బృంహణమపి ద్రవ్యమనభిష్యందీతి|

Adhikarana AvikamAMsaguNAH (64) · Śloka 64

| విపరీతమతో జ్ఞేయమావికం బృంహణం తు తత్||64||

స0-అతః-ఆజమాంసాత్, విపరీతమావికం మాంసం-అత్యుష్ణస్నిగ్ధగురు సదోషలమభిష్యంది చేతి| బృంహణత్వస్యాపి విపర్యయే ప్రాప్తే తదపవాదమాహ-బృంహణం తు తదితి| తుశబ్దోఽవధారణే| బృంహణమేవ తదిత్యర్థః|

Adhikarana gomAMsaguNAH (65) · Śloka 65

శుష్కకాసశ్రమాత్యగ్నివిషమజ్వరపీనసాన్| కార్శ్యం కేవలవాతాంశ్చ గోమాంసం సన్నియచ్ఛతి||65||

స0-గోమాసం శుష్కకాసాదీన్నియచ్ఛతి|

Adhikarana mahiShamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

ఉష్ణో గరీయాన్మహిషః స్వప్నదార్ఢ్యబృహత్త్వకృత్| |66|

స0-మహిష ఉష్ణో గురుతరః స్వప్నాదీంశ్చ కరోతి| గురు శబ్దాదీయసుని "ప్రియస్థిర" ఇత్యాదినా గరాదేశః| దార్ఢ్యమితి "వర్ణదృఢ" ఇత్యాదినా ష్యఞ్|

Adhikarana varAhamAMsaguNAH (66) · Śloka 66

| తద్వద్వరాహః శ్రమహా రుచిశుక్రబలప్రదః||66||

స0-వరాహః-సూకరః, తద్వత్-మహిషగుణో, జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| తథా, శ్రమహా రుచ్యాదిప్రదశ్చ|

Adhikarana matsyaguNAH (67) · Śloka 67

మత్స్యాః పరం కఫకరాః| |67|

స0-"గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం|" ఇత్యనేన గ్రంథేనాతిగురూష్ణస్నిగ్ధమధురత్వమతిమూత్రశుక్రకృత్త్వమతిబల్యత్వమతివాతఘ్నత్వమతికఫపిత్తలత్వం చ మత్స్యానాముక్తం| "పరం కఫకరాః" ఇత్యనేనాఽతః కఫకృత్తమా మత్స్యా ఇతి బోధయతి| సంగ్రహే స్పష్టార్థమేవముక్తం (సూ.అ.7)-"కఫపిత్తకరా మత్స్యాః పరం పవననాశనాః|" ఇతి|

Adhikarana cilicImaguNAH (67) · Śloka 67

చిలిచీమస్త్రిదోషకృత్| |67|

స0-చిలిచీమసంజ్ఞో మత్స్యస్త్రిదోషకరః|

Adhikarana lAvAdayaH sve sve vargai shreShThAH (67) · Śloka 67

| లావరోహితగోధైణాః స్వే స్వే వర్గే వరాః పరం||67||

స0-లావాదయః స్వస్వవర్గేషు వరతరాః| తత్ర లావో-విష్కిరేష్వతిశ్రేష్ఠః, రోహితో-మత్స్యేషు| స హి ప్రతిస్రోతోవిచారీ ఆకాశప్లవనశ్చ| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"ప్రతిస్రోతోవిచారిత్వాదాకాశప్లవనేన చ| రోహితః ప్రవరస్తేషాం" ఇతి| గోధా చ-బిలేశయేషు వరా| ఏణో-మృగేష్వితి|

Adhikarana sadyohatAdimAMsaM sevyam (68) · Śloka 68

మాంసం సద్యోహతం శుద్ధం వయఃస్థం చ భజేత్| |68|

స0-మాంసం సద్యోహతం భజేత్, సద్యోహతస్య మాంసం భజేదిత్యర్థః| తథా, శుద్ధం-స్నాయ్వస్థ్యాదిరహితం| తథా, వయసి తిష్ఠతీతి వయఃస్థం,- యద్యపి సర్వం మాంసం వయఃస్థమేవ, తథాఽపీహ వయఃస్థమిత్యుక్త్యా శోభనం తరుణం వయ ఇతి గమ్యతే| తస్మాద్యూనః ప్రాణినో మాంసం భజేత్, న బాలవృద్ధయోరితి|

Adhikarana mRutamAMsaM tyAjyam (68) · Śloka 68

త్యజేత్| మృతం కృశం భృశం మేద్యం వ్యాధివారివిషైర్హతం||68||

స0-మృతం-స్వయం మృతం న భజేత్, అవిజ్ఞాతస్వరూపేణ వ్యాధినామృతస్య ప్రాణినో యన్మాంసం తత్త్యజేదిత్యర్థః| కృశం-దుర్బలం న భజేత్| తథా, భృశం మేద్యం-అతిమేదురం మాసం త్యజేత్| తథా, వ్యాధినా-విజ్ఞాతస్వరూపేణ హతస్య, వారిణా విషేణ చ హతస్య, నిర్జీవీకృతస్య, యన్మాంసం తత్త్యజేత్| సంగ్రహే తు (సూ,అ.7) హంసాదీనాం విశేషా ఉక్తాః| యథా-"హంసః స్వరకరః పిత్తరక్తజిన్మధురో హిమః| కులీరః పరమం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో గురుః|| గోధా నియచ్ఛతి విషం మూషకః శుక్రవర్ధనః| గురుణ్యండాని బాలానాం కషాయమధురం పలం|| వృద్ధానాం స్నాయుభూయిష్ఠమబల్యం గురు దోషలం|" ఇతి|

Adhikarana puMstriyoravayavAdi visheSheNa gauravalAghave (69-3) · Śloka 3

పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే గురుణీ, గర్భిణీ గురుః| లఘుర్యోషిచ్చతుష్పాత్సు, విహంగేషు పునః పుమాన్||69|| శిరఃస్కంధోరుపృష్ఠస్య కట్యాః సక్థ్నోశ్చ గౌరవం| తథాఽఽమపక్వాశయయోర్యథాపూర్వం వినిర్దిశేత్||70|| శోణితప్రభృతీనాం చ ధాతూనాముత్తరోత్తరం| మాంసాద్గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం||71|| ఇతి మాంసవర్గః||3||

స0-పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే యథాసంఖ్యం గురుణీ| పూర్వం చ పశ్చం చ పూర్వపశ్చే, తయోరర్ధే| పుంసః పూర్వార్ధం గురు, స్త్రియః పశ్చార్ధం గుర్విత్యర్థః| గర్భిణీ గురుః-గర్భిణీమాంసం గురు| చత్వారః పాదా యేషాం తే చతుష్పాదః, తేషు చతుష్పాత్సు-గవాదిషు మధ్యే, స్త్రీ లఘుః| చతుష్పాదితి "సంఖ్యాసు పూర్వస్య" ఇత్యంతలోపః| విహంగేషు-ద్విజేషు తు, పుమాన్ లఘుః| శిరఃప్రభృతీనాం మాంసానాం యథాపూర్వం గురుత్వం నిర్దిశేత్| ఏవం సక్థ్యాదిమాంసేభ్యః శిరోమాంసం గురుతమమిత్యవతిష్ఠతే| ఆమపక్వాశయయోశ్చ యథాపూర్వం గురుత్వనిర్దేశః| తేన పక్వాశయాదామాశయో గురుః| రక్తాదీనాం ధాతూనాం యథోత్తరం గురుత్వం నిర్దిశేత్| తేన లోహితాన్మాంసం గురు, మాంసాన్మేద ఇత్యాది| "మాంసాద్గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం|" ఇత్యత్రాఽప్యుత్తరోత్తరమిత్యనువర్తతే| తేన మాంసాద్గురుతరో వృషణః తస్మాన్మేఢ్రః, యావత్సర్వగరిష్ఠం గుదం నిర్దిశేదితి| ఇతి మాంసవర్గః| మాంసవర్గాదనంతరం శకవర్గో నిగద్యతే--

Adhikarana shAkavargaH pAThAdijashAkaguNAH (72) · Śloka 72

అథ శాకవర్గః| శాకం పాఠాశఠీసూషాసునిషణ్ణసతీనజం| త్రిదోషఘ్నం లఘు గ్రాహి సరాజక్షవవాస్తుకం||72||

స0-పాఠాదిజం శాకం త్రిదోషహరం లఘు గ్రాహి చ| తద్వత్ రాజక్షవకవాస్తుకే|

Adhikarana suniShaNNAguNAH (73) · Śloka 73

సునిషణ్ణోఽగ్నికృద్వృష్యస్తేషు| |73|

స0-తేషు మధ్యే, సునిషణ్ణః-స్వస్తికాఖ్యో, జలమధ్యే భవతి| పత్రైశ్చాంగేరీతుల్యోఽగ్నికరో వృష్యః|

Adhikarana rAjakShavaguNAH (73) · Śloka 73

రాజక్షవః పరం| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః|73|

స0-రాజక్షవః-క్షుద్విబోధనో రాజశాకాఖ్యః, పరం-అత్యర్థం, గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః|

Adhikarana vAstukaguNAH (73) · Śloka 73

| వర్చోభేది తు వాస్తుకం||73||

స0-వాస్తుకం తు-పునః రక్తవాస్తుకాఖ్యం, వర్చోభేది-పురీషస్య భేదనం|

Adhikarana kAkamAcIguNAH (74) · Śloka 74

హంతి దోషత్రయం కుష్ఠం వృష్యా సోష్ణా రసాయనీ| కాకమాచీ సరా స్వర్యా|74|

స0-కాకమాచీం త్రిదోషఘ్నీ, కుష్ఠనాశినీ, బృష్యా, కించిదుష్ణా, సరా-భేదినీ, స్వరహితా చ| స్వాస్థ్యసంవాహకత్వేన చ రసాయనసదృశీ|

Adhikarana cA~ggerIguNAH (74-75) · Śloka 75

| చాంగేర్యమ్లాఽగ్నిదీపనీ||74|| గ్రహణ్యర్శోఽనిలశ్లేష్మహితోష్ణా గ్రాహిణీ లఘుః| |75|

స0-చాంగేరీ-క్షుద్రామ్లికా, అమ్లా, అగ్నిదీపనీ, గ్రహణ్యాదిషు హితా, ఉష్ణవీర్యా, సంగ్రాహిణీ, లఘ్వీ చ|

Adhikarana paTolAdInAM guNAH (75-78) · Śloka 78

| పటోలసప్తలారిష్టశారంగేష్టావల్గుజాఽమృతాః||75|| వేత్రాగ్రబృహతీవాసాకుతిలీతిలపర్ణికాః| మండూకపర్ణీకర్కోటకారవేల్లకపర్పటాః||76|| నాడీకలాయగోజిహ్వావార్తాకం వనతిక్తకం| కరీరం కులకం నందీ కుచైలా శకులాదనీ||77|| కటిల్లం కేంబుకం శీతం సకోశాతకకర్కశం| తిక్తం పాకే కటు గ్రాహి వాతలం కఫపిత్తజిత్||78||

స0-పటోలాదీని కర్కశాంతాన్యష్టావింశతిః శీతవిర్యాణి తిక్తాని పాకే కటూని గ్రాహీణి వాతలాని కఫపిత్తఘ్నాని చ| సప్తలా-సాతలా| అరిష్టో-నింబః| శారంగేష్టా-అంగారవల్లికా| అవల్గుజో-బాకుచీ| అమృతా-గుడూచీ| వేత్రో-వంశసదృశః, తస్యాగ్రం| వాసా-వృషః| కుతిలీ-సూక్ష్మతిలజాతిః| తిలపర్ణీ-బదరకః| మండుకపర్ణీం-మండూకీ, ఆదిత్యవల్లీ| కర్కోటకారవేల్లకేపునః ప్రథితే ఏవ| పర్పటః-శీతప్రియాఖ్యః| నాడీకలాయం-సకులాక్షకః సువర్చలాభేదః| గోజిహ్వా-గోధూమికా, "గోధూమికా తు గోజిహ్వా గోజీ క్రోష్టుకమూలికా|" వనతిక్తకం-వత్సకః| కులకం-కాకతిందుకః| నందీ-జయవృక్షశ్చశబ్దితః| కుచైలా-పాఠా| శకులాదనీ-కటుకా| కటిల్లం-దీర్ఘపత్రా వర్షాభూః| కోశాతకోఘంటోలిః| కర్కశః-కంపిల్లకః|

Adhikarana paTolaguNAH (79) · Śloka 79

హృద్యం పటోలం కృమినుత్స్వాదుపాకం రుచిప్రదం| |79|

సామాన్యగుణానుక్త్వా కేషాంచిద్గుణకర్మవిశేషమాహ- స0-పటోలం హృద్యాదిగుణయుక్తం| మునినా (?) తు త్రిదోషశమనత్వముక్తం-"పటోలపత్రం పిత్తఘ్నం వల్లీ చాస్య కఫాపహా| ఫలం త్రిదోషశమనం మూలం చాస్య విరేచనం||" ఇతి|

Adhikarana bRuhatIdvayaguNAH (79) · Śloka 79

| పిత్తలం దీపనం భేది వాతఘ్నం బృహతీద్వయం||79||

స0-బృహతీద్వయం,-స్థూలబృహతీ-మహోటికాఖ్యా, క్షుద్రబృహతీ-కంటకారికాఖ్యా| తదేతదుభయం పిత్తకరమగ్నిదీపనం శకృదాదీనాం భేదనం వాతఘ్నం చ|

Adhikarana vRuShaguNAH (80) · Śloka 80

వృషం తు వమికాసఘ్నం రక్తపిత్తహరం పరం| |80|

స0-వృషం ఛర్దికాసౌ హంతి| రక్తపిత్తం చాత్యర్థం జయతి|

Adhikarana kAravellaguNAH (80) · Śloka 80

| కారవేల్లం సకటుకం దీపనం కఫజిత్పరం||80||

స0-కారవేల్లమీషద్రసే కటుకమగ్నిదీప్తికరమతిశ్లేష్మఘ్నం|

Adhikarana vArtAkaguNAH (81) · Śloka 81

వార్తాకం కటు తిక్తోష్ణం మధురం కఫవాతజిత్| సక్షారమగ్నిజననం హృద్యం రుచ్యమపిత్తలం||81||

స0-వార్తాకం రసే కటు తిక్తముష్ణవీర్యం మధురం వాతశ్లేష్మఘ్నం| సహ క్షారేణ వర్తతే సక్షారం,-కించిత్క్షారత్వయుక్తం| అగ్నిజననం| హృద్యం-హృదయాయ హితం| రుచ్యం-రుచికృత్| అపిత్తలం-నఞీషదర్థే, కించిత్పిత్తకరమిత్యర్థః| నను, సహ క్షారేణ వర్తతే ఇత్యత్ర సక్షారమిత్యేవం కథముక్తం ? యావతా క్షారో ద్రవ్యం| తథా చ ప్రాగుక్తం క్షరణాదిత్యాది| న ద్రవ్యం ద్రవ్యేణ సహ వర్తతే| తథా చ గుణానామేవాయం ధర్మో యద్ద్రవ్యాశ్రితత్వం నామ| తస్మాత్ సక్షారమిత్యయుక్తమివ మన్యామహే| అత్రాఽఽచక్ష్మహే| క్షారశబ్దేనాత్ర క్షారధర్మ ఉపలక్ష్యతే విస్రావణాద్యాత్మకః| యద్వశాత్ సక్షారమితి ద్రవ్యం వ్యపదిశ్యతే| తస్మాత్సక్షారమిత్యుపపన్నం|

Adhikarana karIraguNAH (82) · Śloka 82

కరీరమాధ్మానకరం కషాయం స్వాదు తిక్తకం| |82|

స0-కరీరం-గూఢపత్రాఖ్యం, ఆధ్మానకరం రసే కషాయమధురతిక్తకం|

Adhikarana koshAtakAvalgujakayorguNAH (82) · Śloka 82

| కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ||82||

స0-కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ చ| అనయోశ్చ పిత్తకారిత్వం వాతకఫఘ్నత్వం చ వేద్యం| తథా హి-ప్రాయేణ యదుష్ణం గుడూచ్యాదిద్రవ్యం, తత్పిత్తలం వాతకఫహరం చ దృష్టం| తథా చాహ మునిః(?)-"కఫవాతనుదవల్గుజః" ఇతి| తదేవమన్యత్రాప్యౌచిత్యేన దోషకరత్వాది కల్ప్యం| సంగ్రహే (సూ.అ.7) చాన్యేఽప్యుక్తాః| యథా-"సతరూఢం కదంబం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు| కుమారజీవలోణికా నలినీ చుచుపర్ణికా|| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శ్యామాశాల్మలికాశ్మర్యఫంజీకర్ణికయూథికాః| వృక్షాదనీక్షీరవృక్షబింబీతనికవృక్షకాః| రోధ్రః శణః కర్బుదారః సశేలుర్వృషమూషికా|| భల్లాతకః కోవిదారః కమలోత్పలకింశుకం| పటోలాదిగుణం స్వాదు కషాయం పిత్తజిత్పరం|| వాతపిత్తహరా భండీ పర్విణీ పర్వపుష్పికా| లఘురుష్ణా సరా తిక్తాసోరుబూకా చ లాంగలీ| వాతలౌ కటుతిక్తామ్లభేదినౌ తిలవేతసౌ| విశ్వరాస్నాబలాశాకం వాతఘ్నమతిసారనుత్|| వాతం వత్సాదనీ హన్యాత్కఫం కండీరచిత్రకౌ|" ఇతి| మునినా చాన్యేఽప్యుక్తాః (చ.సూ.అ.27|102)-"న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షపద్మాదిపల్లవాః| కషాయాః స్తంభనాః శీతా హితాః పిత్తాతిసారిణాం||" ఇతి| తథా, సుశ్రుతే గదితం (సూ.అ.46|282)-"కరీరకుసుమం జ్ఞేయం కఫపిత్తహరం లఘు| ఆగస్త్యం నాతిశీతోష్ణం నక్తాంధానాం ప్రశస్యతే|| చాతుర్థకజ్వరహరం నస్యయోగేన శీలితం| రాజవృక్షస్య నింబస్య శిగ్రోః సింహముఖస్య చ|| కఫపిత్తహరం పుష్పం కుష్ఠఘ్నం కుటజస్య చ| శ్రేయసీ తిలపర్ణీ చ బిల్వపత్రం చ వాతనుత్||" ఇతి|

Adhikarana taNDulIyaguNAH (83) · Śloka 83

తండులీయో హిమో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుః| మదపిత్తవిషాస్రఘ్నః|83|

స0-తండులీయో-మండీరకాఖ్యః, శీతవీర్యో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుర్మదాదినాశనశ్చ|

Adhikarana mu~jjAtaguNAH (83-84) · Śloka 84

ముంజాతం వాతపిత్తజిత్||83|| స్నిగ్ధం శీతం గురు స్వాదు బృంహణం శుక్రకృత్పరం| |84|

స0-ముంజాతం వాతపిత్తహృత్ స్నిగ్ధాదిగుణయుతమతిశుక్రకృచ్చ|

Adhikarana pAla~gkyAguNAH (84) · Śloka 84

| గుర్వీ సరా తు పాలంక్యా|84|

స0-పాలంక్యా గుర్వీ| తథా, సరా-శకృదాదిభేదినీ| తుశబ్దః పిచ్ఛిలశ్లేష్మలహిమాదీనాం సంగ్రహోక్తానాం సముచ్చయార్థః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"పాలంక్యా పిచ్ఛిలా గుర్వీ శ్లేష్మలా భేదినీ హిమా|" ఇతి|

Adhikarana upodakAguNAH (84) · Śloka 84

| మదఘ్నీ చాప్యుపోదకా||84||

స0-ఉపోదకా మదనాశినీ| అపిశబ్దాత్ గుర్వీ సరా చ| ఉపోదకా-మయాలీ, ఖండపాలంక్యేతి ప్రథితా|

Adhikarana ca~jcuguNAH (85) · Śloka 85

పాలంక్యావత్స్మృతశ్చంచుః స తు సంగ్రహణాత్మకః| |85|

స0-చంచుః పాలంక్యాసదృశో గుణైః స్మృతః| స పునశ్చంచుః సంగ్రహణాత్మకో-న భేదీ|

Adhikarana vidArIguNAH (85-86) · Śloka 86

| విదారీ వాతపిత్తఘ్నీ మూత్రలా స్వాదుశీతలా||85|| జీవనీ బృంహణీ కంఠ్యా గుర్వీ వృష్యా రసాయనం| |86|

స0-విదారీ-శృగాలికా, వాతపిత్తహరా మూత్రలాదిగుణయుక్తా రసాయనం చ| కందస్యైవాయం గుణనిర్దేశో బోధ్యః| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.27|117)-"జీవనో బృంహణో వృష్యో బల్యః శస్తో రసాయనం| విదారికందః కంఠ్యశ్చ మూత్రలః స్వాదుశీతలః||" ఇతి|

Adhikarana jIvantIguNAH (86) · Śloka 86

| చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా||86||

స0-జీవంతీ చక్షుష్యాదిగుణయుక్తా| యా మధుRరా సా శీతవీర్యా చ| యా త్వమధురా సా ఏభిర్గుణైః కించిదూనా| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా| శాకానాం ప్రవరా, న్యూనా ద్వితీయా కించిదేవ తు||" ఇతి| మునినా తు జీవంత్యాః శతావర్యాద్యాశ్చ వాతపిత్తహరత్వమగాది| తత్పాఠో హి (చ,సూ.అ.27|104)-"భండీశతావరీశాకం బలాజీవంతిజం చ యత్| పర్వణ్యాః పర్వపుష్ప్యాశ్చ వాతపిత్తహరం మతం||" ఇతి|

Adhikarana kUShmANDAdiguNAH (87-88) · Śloka 88

కూష్మాండతుంబకాలింగకర్కార్వేర్వారుతిండిశం| తథా త్రపుసచీనాకచిర్భటం కఫవాతకృత్||87|| భేది విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు| |88|

స0-కూష్మాండాదికం కఫవాతకృత్ భేది విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు చ|

Adhikarana kUShmANDaguNAH (88-89) · Śloka 89

అత్ర విషేశమాహ | వల్లీఫలానాం ప్రవరం కూష్మాండం వాతపిత్తజిత్||88|| బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం| |89|

స0-వల్లీఫలానాం మధ్యే కూష్మాండం-పుష్పఫలసంజ్ఞ వరం| తథా, వాతపిత్తహరం బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం చ|

Adhikarana trapusaguNAH (89) · Śloka 89

త్రపుసం త్వతిమూత్రలం| |89|

స0-త్రపుసం పునరతిశయేన మూత్రలం|

Adhikarana tumbaguNAH kAli~ggAdInAM guNAH bAlakUShmANDAderguNAH pakvakUShmANDAderguNAH (89-90) · Śloka 90

| తుంబం రూక్షతరం గ్రాహి కాలింగైర్వారుచిర్భటం||89|| బాలం పిత్తహరం శీతం విద్యాత్పక్వమతోఽన్యథా| |90|

స0- తుంబం-అలాబుసంజ్ఞం రూక్షతరం| ఏర్వారుకాద్యపి రూక్షం, తుంబం త్వతిశయేనేత్యర్థః| తథా, గ్రాహి| పూర్వాణి తు సామాన్యగుణోక్త్యా భేదీన్యేవ| చరకమునిమతానుసారిణస్త్వేవం వ్యాచక్షతే,-తుంబం రూక్షతరం, కాలింగైర్వారుచిర్భటం గ్రాహీతి| కాలింగం- కర్చరం| ఏర్వారుః-కర్కటికా| చిర్భటం-డంగరం, మాలవేషు ప్రసిద్ధం, అతిప్రసిద్ధం జాలంధరాదిషు| ఏతచ్చ బాలం-అసంపూర్ణరసాది, పిత్తహరం శీతవీర్యం చ| అతో-బాలాద్విపరీతం, పక్వం పిత్తకరముష్ణవీర్యం చేత్యర్థః| సుశ్రుతేనోక్తం (సూ.అ.46|218)-" నీలం యత్త్రపుసం బాలం వృష్యం పిత్తహరం మతం| తత్పాండు కఫకృజ్జీర్ణమమ్లం పిత్తకరం స్మృతం||" ఇతి|

Adhikarana shIrNavRuntasya kUShmANDAderguNAH (90-91) · Śloka 91

| శీర్ణవృంతం తు సక్షారం పిత్తలం కఫవాతజిత్||90|| రోచనం దీపనం హృద్యమష్ఠీలాఽనాహనుల్లఘు| |91|

స0-శీర్ణవృంతం-కర్చరం, ఈషత్క్షారం పిత్తలం కఫవాతఘ్నం చ| రుచికరమగ్నిదీప్తికృత్ హృద్యం, అష్ఠీలామానాహం చ హంతి, లఘు చ|| "ఘనోఽష్ఠీలోపమో గ్రంథిరష్టీలోర్ధ్వం సమున్నతః|" ఇతి (హృ. ని. హ. 11|60) అష్ఠీలాలక్షణం| సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మానముదరే భృశం| ఊర్ధ్వాధోవాతరోధేన తమానాహం ప్రచక్షతే " ఇతి (హృ. ని. అ. 11|59) ఆనాహలక్షం|

Adhikarana mRuNAlAdiguNAH (91-92) · Śloka 92

| మృణాలబిసశాలూకకుముదోత్పలకందకం||91|| నందీమాషకకేలూటశృంగాటకకసేరుకం| క్రౌంచాదనం కలోడ్యం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు||92||

స0-మృణాలాది రూక్షం సంగ్రహణం శీతవీర్యం గురు చ| మృణాలం ద్వివిధం,-సూక్ష్మం స్థూలం చ| తత్ర సూక్ష్మం-మృణాలం, ఇతరత్-బిసం| శాలూకం-పద్మమూలం| కుముదకందం| కుముదం-శశిప్రియం| ఉత్పలకందకం-రక్తోత్పలకందం| నందీ-తుండేరికా| మాషకో-వాస్తులః| కేలూటం-కిస్మకసంజ్ఞముదుంబరభేదః| శృంగాటకం-త్రికోణాకృతి జలోద్భవం కందం| కసేరుకం-మాగధం| క్రౌంచాదనం-తమేదం| కలోడ్యం-పద్మబీజం|

Adhikarana kalambAdiguNAH (93-96) · Śloka 96

కలంబనాలికామార్షకుటింజరకుతుంబకం| చిల్లీలట్వాకలోణీకాకురూటకగవేధుకం||93|| జీవంతఝుంఝ్వేడగజయవశాకసువర్చలాః| ఆలుకాని చ సర్వాణి తథా సూప్యాని లక్ష్మణం||94|| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శీతలం సృష్టవిణ్మూత్రం ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి||95|| స్విన్నం నిష్పీడితరసం స్నేహాఢ్యం నాతిదోషలం| |96|

స0-కలంబాదికం మధురం రూక్షం కించిల్లవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు చ| శీతవిర్యం సృష్టమూత్రపురీషం చ| మూత్రపురీషే సృజతి-బహిః క్షిపతి| బిష్టభ్య-ఉదరప్రదేశే పిండీభూయ, జీర్యతి-పరిణమతి| ప్రాయోగ్రహణం కించిదేషాం మధ్యే నైవంస్వరూపమితి జ్ఞాపనార్థం| కలంబం-కదంబః| నాలికా-దీర్ఘనాలరూపా కలంబుసంజ్ఞా| మార్షో-గంధారికా| కుటింజరం-తామ్రమూలకం| కుతుంబకో-ద్రోణపుష్పీ| చిల్లీ-పృథుపత్రం యవశాకం కునామసంజ్ఞం| లట్వాకో-గుగ్గులుశాకం| లోణీకా-లోణారః| కురుటకః-స్థితివారకః| గవేధుకం-తృణధాన్యవిశేషః| జీవంతో-బృహద్గాంధారం| ఝుంఝుః-ఝుంఝురుకః| ఏడగజః-ప్రపున్నాటః| యవశాకం-హ్నస్వపత్రా చిల్లీ| సువర్చలా-రవిభక్తా| ఆలుకాని చ సర్వాణి-నానావిధాని రక్తాలుకమధుకాలుకాదిభేదేన| సూప్యాని-ముద్గరాజమాషాదిపత్రాణీ| లక్ష్మణం-మధుయష్టికా| ఏతచ్చ సర్వం స్విన్నం నిష్పీడితరసమతిబహుస్నేహం చ నాత్యపథ్యం| సుశ్రుతే(?)చోక్తం-"సంస్కృతం వేసవారేణ సస్నేహం శాకమిష్యతే| రాజికాసక్తుభక్తాదిసంస్కారం చానువర్తతే||" ఇతి|

Adhikarana laghupatrAcillIguNAH (96) · Śloka 96

| లఘుపత్రా తు యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమా మతా||96||

స0-లఘుపత్రా యా చిల్లీ-యవశాకవిశేషః, సా తు వాస్తుకసమా గుణైర్మతా|

Adhikarana tarkArIvarUNayorguNAH (97) · Śloka 97

తర్కారీవరుణం స్వాదు సతిక్తం కఫవాతజిత్| |97|

స0-తర్కారీ-అరణికా, వరుణః-తమాలః, సమాహారేణ తయోర్ద్వంద్వః| ఏతత్స్వాదు కించిత్తిక్తం కఫవాతఘ్నం చ|

Adhikarana punarnavAdiguNAH (97-98) · Śloka 98

| వర్షాభ్వౌ కాలశాకం చ సక్షారం కటుతిక్తకం||97|| దీపనం భేదనం హంతి గరశోఫకఫానిలాన్| |98|

స0-వర్షాభ్వౌ-పునర్నవే, తథా కాలశాకం, కించిత్క్షారం రసే చ కటుతిక్తం వహ్నిదీపనం భేదనం గరాదీంశ్చ హరతి| కఠిల్లోఽపి వర్షాభూః స చ ప్రాగుక్తగుణః| తథా చ నిఘంటుః (ధన్వంతరీయః వర్గః 1|274)-"పునర్నవా విశాఖశ్చ కఠిల్లః శశివాటికా| వృశ్చీరః క్షుద్రవర్షాభూర్దీర్ఘపత్రః కఠిల్లకః|| పునర్నవోఽపరః క్రూరః సద్యో మండలపత్రకః| శ్వేతమూలో వర్షకేతుర్మహావర్షాభురుచ్యతే||" ఇతి|

Adhikarana ciribilvA~gkuraguNAH (98) · Śloka 98

| దీపనాః కఫవాతఘ్నాశ్చిరిబిల్వాంకురాః సరాః||98||

స0-చిరిబిల్వః-పూతికరంజః, తస్యాంకురా వహ్నిదీపనాః కఫవాతఘ్నాః సరాశ్చ|

Adhikarana shatAvarya~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

శతావర్యంకురాస్తిక్తా వృష్యా దోషత్రయాపహాః| |99|

స0-శతావర్యా అంకురాః-ప్రరోహాః, తిక్తరసా వృష్యాః శుక్రకృతస్త్రిదోషఘ్నాశ్చ|

Adhikarana vaMshA~gkuraguNAH (99) · Śloka 99

| రూక్షో వంశకరీరస్తు విదాహీ వాతపిత్తలః||99||

స0-వంశకరీరో-వంశాంకురో, రూక్షో విదాహీ వాతపిత్తకృత్|

Adhikarana pattUraguNAH (100) · Śloka 100

పత్తూరో దీపనస్తిక్తః ప్లీహార్శఃకఫవాతజిత్| |100|

స0-పత్తురో దీపనస్తిక్తరసః ప్లీహాదిజిత్| పత్తూరో-మత్స్యాక్షకః|

Adhikarana kAsamardaguNAH (100) · Śloka 100

| కృమికాసకఫోత్క్లేదాన్ కాసమర్దో జయేత్సరః||100||

స0-కాసమర్దః సరః కృమ్యాదీంశ్చ నాశయతి| ఉత్క్లేదఃస్రోతసాం మాలిన్యేనార్ద్రత్వం|

Adhikarana kusumBashAkaguNAH (101) · Śloka 101

రూక్షోష్ణమమ్లం కౌసుంభం గురు పిత్తకరం సరం| |101|

స0-కుసుంభశాకం రూక్షముష్ణవీర్యమమ్లం గురు పిత్తకృత్సరం చ|

Adhikarana sArShapashAkaguNAH (101) · Śloka 101

| గురూష్ణం సార్షపం బద్ధవిణ్మూత్రం సర్వదోషకృత్||101||

స0-సార్షపం శాకం గురూష్ణవీర్యం| తథా, విశం-శకృత్, మూత్రం చ బధ్నాతి| త్రిదోషకృచ్చ| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7) సక్షారత్వమస్యోక్తం| తత్పాఠో హి-"సక్షారమధురం స్నిగ్ధముష్ణం చ గురు సార్షపం|" ఇతి| సుశ్రుతేన చోక్తం (సూ.అ.46|238 టీకా)-"కఫఘ్నం సార్షపం శాకమాసురం శాకమేవ చ|" ఇతి|

Adhikarana bAlamUlakaguNAH (102-103) · Śloka 103

యద్బాలమవ్యక్తరసం కించిత్క్షారం సతిక్తకం| తన్మూలకం దోషహరం లఘు సోష్ణం నియచ్ఛ్హతి||102|| గుల్మకాసక్షయశ్వాసవ్రణనేత్రగలామయాన్| స్వరాగ్నిసాదోదావర్తపీనసాంశ్చ|103|

స0-యన్మూలకం బాలం, అవ్యక్తరసం-అస్ఫుటాస్వాదం, తథా కించిత్క్షారం-ఈషత్క్షారగుణయుక్తం కార్యతోఽనుమీయమానం, తథా సతిక్తం-ఈషత్తిక్తకం రసనేంద్రియస్య కించిదుద్వేజకం, తన్మూలకం దోషాణాం హరం-దోషహరం, నాన్యావస్థం| బాలం మూలకం దోషహరమిత్యనేనాస్య విశిష్టా బాలావస్థా దోషహరత్వేన నియమ్యతే| న సర్వం బాలావస్థం దోషహరం, అపి త్వీదృగ్రూపమిత్యర్థః| అన్యే తు దోషయోర్హరం-దోషహరం, ఇత్యత్ర సమాసం కృత్వా |వాతశ్లేష్మఘ్నత్వమేవాస్య ప్రతిజానతే| యతః కించిదుష్ణవీర్యత్వాత్ పిత్తకరత్వమస్యాస్త్యేవ| కించిత్తిక్తరసోపేతత్వేన పిత్తకర్తృత్వమస్య వ్యాహర్తుం న యుక్తం| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ.9|25)-"రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి|" ఇతి| ఏవం చైతన్మూలకం వాతశ్లేష్మఘ్నమేవ యుక్తం, న తు పిత్తహృచ్చ, ఇతి తేషామభిప్రాయః| ఏతచ్చ మూలకం గుల్మాదీన్నియచ్ఛతి| పీనసాంశ్చేతి చశబ్దః సముచ్చయే| అన్యానప్యేవంప్రాయాన్ రోగాన్నియచ్ఛతీతి| సుశ్రుతస్తు (సూ.అ.46|240)-సర్వదోషహరా లఘ్వీ కంఠ్యా మూలకపోతికా|" ఇతి యద్భేదాంతరమూచే, తదప్యత్రైవ బాలమూలకలక్షణేఽంతర్భూతమితి తంత్రకృతేహ పృథఙ్నోక్తం|

Adhikarana mahatmUlakaguNAH (103-104) · Śloka 104

మహత్పునః||103|| రసే పాకే చ కటుకముష్ణవీర్యం త్రిదోషకృత్| గుర్వభిష్యంది చ|104|

స0-అవ్యక్తరసాదిలక్షణావస్థాం విహాయ యావద్వ్యక్తరసాద్యవస్థం తత్సంపద్యతే| తతోఽనంతరం క్రమేణ రసవిపాకయోః కటుకముష్ణవీర్యం తన్మూలకం మహత్-వృద్ధం త్రిదోషకృద్ గుర్వభిష్యంది చ భవతి| వృద్ధస్య చ మూలకస్యానేకా అవస్థాః సంభవంతి| తత్ర చాస్యాద్యావస్థాయాం కించిత్త్రిదోషకృత్త్వం, అంత్యావస్థాయాం త్వతిశయేన త్రిదోషకృత్త్వం వేద్యం| సంగ్రహే (సూ.అ.7) త్వస్య స్వాదువిపాకిత్వముక్తం| తత్పాఠే-"మహత్పునః| రూక్షోష్ణం కటుకం స్వాదు విపాకే సర్వదోషకృత్||" ఇతి| తచ్చామవిషయం|

Adhikarana snigdhasiddhamUlakaguNAH (104) · Śloka 104

| స్నిగ్ధసిద్ధం తదపి వాతజిత్||104||

స0-అపిశబ్ద ఏవార్థే| తదేవ-మహన్మూలకం స్నిగ్ధస్విన్నం వాతజిత్| స్నిగ్ధం చ తత్స్విన్నం చ స్నిగ్ధస్విన్నం| న త్వస్నిగ్ధస్విన్న్మాత్రమిత్యర్థః|

Adhikarana shuShkamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

వాతశ్లేష్మహరం శుష్కం సర్వం| |105|

స0-సర్వం-బాలం వృద్ధం చ మూలకం, శుష్కం సత్ వాతశ్లేష్మహరం|

Adhikarana AmamUlakaguNAH (105) · Śloka 105

ఆమం తు దోషలం| |105|

స0-ఆమం పునర్మూలకం హరితకత్వేన యద్భక్ష్యతే తద్దోషలం| సర్వమిత్యత్రాయత్నకృతేన సంబంధేన సంబధ్యతే| తేనాదోషలస్య బాలస్యాప్యామస్య దోషలత్వం, న తు వృద్ధస్యైవేత్యర్థః| మూలకం నీలకంఠాపరసంజ్ఞం|

Adhikarana piNDAluguNAH (105) · Śloka 105

| కటూష్ణో వాతకఫహా పిండాలుః పిత్తవర్ధనః||105||

స0-పిండాలుః కటుకో రసే, వీర్యే చోష్ణో, వాతకఫఘ్నః పిత్తకరశ్చ|

Adhikarana kuTherAdiharitakaguNAH (106-107) · Śloka 107

కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణం| ఫణిజ్జార్జకజంబీరప్రభృతి గ్రాహి శాలనం||106|| విదాహి కటు రూక్షోష్ణం హృద్యం దీపనరోచనం| దృక్శుక్రకృమిహృత్తీక్ష్ణం దోషోత్క్లేశకరం లఘు||107||

స0-కుఠేరాది శాలనం గ్రాహి విదాహి కటుకం రసపాకయో రూక్షముష్ణవీర్యం హృద్యమగ్నిదీపనం చ| తథా, దృగాదిహృత్తీక్ష్ణం| తథా, దోషాన్-వాతాదీన్, ఉత్క్లేశయతి-కోపయన్ స్థానాచ్చాలయతి, ఇతీ దోషోత్క్లేశకరం, లఘు చ| శాలనం-అవదంశః, యేన సహాన్నం భోక్తుం యుజ్యతే| కుఠేరో-వైకుంఠకః| శిగ్రుః-ఫలపత్రకః| సురసః-కృష్ణతులసీ| సుముఖః-కటుపత్రకః| ఆసురీ-రాజికా| భూస్తృణం-గుహ్యబీజకం| 'ఫణిజ్జకో-మరిచకస్తీక్ష్ణగంధః ప్రకీర్తితః|' ఆర్జకః-ఖరపత్రకః| జంబీరః-కరపత్రకః| ప్రభృతిశబ్దేన సంగ్రహోక్తా గృహ్యంతే (సూ.అ.7)-"ధాన్యతుంబరుసాలేయయవానీశృంగబేరకాః| పర్ణాశో గృంజనోఽజాజీ కండీరం గజపిప్పలీ|| ఫణిజ్జార్జకజంబీరఖరాశ్వాకాలమాలికాః| దీప్యకః క్షవకో ద్వీపీ బస్తగంధాది బద్ధవిట్||" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"కటుతిక్తరసా శీతా కఫపిత్తవినాశినీ| విపాకే మధురా లఘ్వీ తస్కరాంగులికా స్మృతా||" ఇతి|

Adhikarana surasaguNAH (108) · Śloka 108

హిధ్మాకాసవిషశ్వాసపార్శ్వరుక్పూతిగంధహా| సురసః|108|

స0-సురసో హిధ్మాదిఘ్నః| పూతిగంధం-దౌర్గంధ్యం, సౌరభ్యోత్పాదనాద్ధంతి|

Adhikarana sumukhaguNAH (108) · Śloka 108

| సుముఖో నాతివిదాహీ గరశోఫహా||108||

స0-సుముఖః-కటుపత్రాఖ్యః, కించిద్విదాహీ గరశోఫౌ చ హంతి|

Adhikarana ArdrikAguNAH (109) · Śloka 109

ఆర్ద్రికా తిక్తమధురా మూత్రలా న చ పిత్తకృత్| |109|

స0-ఆర్ద్రికా-ఆర్ద్రధానికా, తిక్తమధురా మూత్రకరీ పిత్తం చ న కరోతి|

Adhikarana lashunaguNAH (109-111) · Śloka 111

| లశునో భృశతీక్ష్ణోష్ణః కటుపాకరసః సరః||109|| హృద్యః కేశ్యో గురుర్వృష్యః స్నిగ్ధో రోచనదీపనః| భగ్నసంధానకృద్బల్యో రక్తపిత్తప్రదూషణః||110|| కిలాసకుష్ఠగుల్మార్శోమేహక్రిమికఫానిలాన్| సహిధ్మాపీనసశ్వాసకాసాన్ హంతి రసాయనం||111||

స0-లశునోఽతితీక్ష్ణోఽత్యుష్ణవీర్యః, కటుపాకరసః సరః- భేదీ, హృద్యాదిగుణయుక్తశ్చ| కిలాసాదీన్ హంతి, రక్తపిత్తం చ కరోతి| కిలాసం-శ్విత్రం| కందస్యైవాయం గుణవీర్యనిర్దేశో బోధ్యః| పత్రమధ్యయోర్మధురత్వాత్ భృశోష్ణత్వానుపపత్తిః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"పత్రే సక్షారమధురో మధ్యే మధురపిచ్ఛిలః| తీక్ష్ణోష్ణో లశునః కందే" ఇతి|

Adhikarana palANDuguNAH (112) · Śloka 112

పలాండుస్తద్గుణన్యూనః శ్లేష్మలో నాతిపిత్తలః| |112|

స0-పలాండుః-ధవలాక్షకాఖ్యః, తద్గుణన్యూనః,-తస్య-రసోనస్య గుణాస్తద్గుణాః, తైర్హీనః| లశునాత్కించిద్ధీనగుణ ఇత్యర్థః| తథా శ్లేష్మలో నాతిపిత్తం చ కరోతి| న తు లశునవత్కఫఘ్నోఽతిపిత్తకృచ్చ| కఫవాతార్శసాం స్వేదే భక్షణే చ ప్రభావాత్పథ్యః| తంత్రాంతరేఽన్యోఽప్యుక్తః, యథా (సుశ్రుతే సూ.అ.46|247)-"స్నిగ్ధో రుచిష్యః స్థిరధాతుకారీ బల్యోఽథ మేధాకఫపుష్టిదశ్చ| స్వాదుర్గురుః శోణితపిత్తశస్తః సపిచ్ఛిలః క్షీరపలాండురుక్తః"|| ఇతి|

Adhikarana gRu~jjanakaguNAH (112-113) · Śloka 113

| కఫవాతార్శసాం పథ్యః స్వేదేఽభ్యవహృతౌ తథా||112|| తీక్ష్ణో గ్Rఅంజనకో గ్రాహీ పిత్తినాం హితకృన్న సః| |113|

స0-గృంజనకస్తీక్ష్ణో గ్రాహీ పిత్తినామహితశ్చ|

Adhikarana sUraNaguNAH (113-114) · Śloka 114

| దీపనః సూరణో రుచ్యః కఫఘ్నో విశదో లఘుః||113|| విశేషాదర్శసాం పథ్యః| |114|

స0-సూరణో నామ కందవిశేషో దీపనో రుచ్యః శ్లేష్మఘ్నో విశదో లఘురర్శసామతిపథ్యశ్చ|

Adhikarana BUkandaguNAH (114) · Śloka 114

భూకందస్త్వతిదోషలః| |114|

స0-భూకందః భూస్ఫోటాఖ్యః ప్రావృడుద్భవః ప్రసిద్ధ ఏవ| స చాత్యర్థం దోషలః|

Adhikarana patrAdInAM yathottaraM gurUtvam (114) · Śloka 114

| పత్రే పుష్పే ఫలే నాలే కందే చ గురుతా క్రమాత్||114||

స0-పత్రాదీనాం యథోత్తరం క్రమాద్గురుత్వం| తేన పత్రశాకమపేక్ష్య పుష్పశాకం గురు, తతః ఫలశాకం, తతో నాలశాకం, తతోఽపి కందశాకమితి| ఏవం హరితకేష్వపి గురుత్వం వేద్యం| బాహుల్యేన చైతదుక్తం| మూలకే హి వైపరీత్యం దృశ్యతే| తథా హి- మూలకస్య హి కందే లఘుత్వం| అత ఏవ మునిరప్యాహ (?)-"మూలకే తు విపర్యయః|"ఇతి| శాకానాం హరితకానాం చ యేషామిహ పర్యాయా నోక్తాస్తేషాం సద్వైద్యేభ్యోఽవగంతవ్యాః| అథ వరావరత్వం నిర్ధారయతి-

Adhikarana shAkeShu jIvantyAHshreShThatvam sarShapANAmavaratvam (2-115) · Śloka 115

వరా శాకేషు జీవంతీ సార్షపం త్వవరం పరం| ఇతి శాకవర్గః||2|| |115|

స0-శాకేషు మధ్యే జీవంతీ వరా| సార్షపం పునరవరం| ఇతి శాకవర్గః|

Adhikarana PalavargaH drAkShAguNAH (115-117) · Śloka 117

అథ ఫలవర్గః| | ద్రాక్షా ఫలోత్తమా వృష్యా చక్షుష్యా సృష్టమూత్రవిట్||115|| స్వాదుపాకరసా స్నిగ్ధా సకషాయా హిమా గురుః| నిహంత్యనిలపిత్తాస్రతిక్తాస్యత్వమదాత్యయాన్||116|| తృష్ణాకాసశ్రమశ్వాసస్వరభేదక్షతక్షయాన్| |117|

ఫలానామాహారకాలే శాకేభ్యోఽల్పోపయోగిత్వాచ్ఛాకవర్గాదనంతరం ఫలవర్గ ఉచ్యతే| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"భుక్తావసానే ఫలం భుజ్యతే, ఇతి ఫలవర్గోఽభిధీయతే" ఇత్యాహ స0-ఫలేషుత్తమా-ఫలోత్తమా గోస్తనీపర్యాయా ద్రాక్షా| సా వృష్యాదిగుణయుక్తా| సకషాయా-ఈషత్కషయా| అనిలాదీన్ క్షయాంతాన్ హంతి| ఉదావర్తహరత్వం చరకమునినాఽస్యా ఉక్తం| తచ్చ స్నిగ్ధత్వవృష్యత్వసృష్టవిణ్మూత్రత్వేనేహోక్తప్రాయం| అన్యాసాం చ ద్రాక్షాణాం గుణహీనత్వం దేశాద్యనురోధాత్ కల్ప్యం|

Adhikarana dADimaguNAH (117-118) · Śloka 118

| ఉద్రిక్తపిత్తాంజయతి త్రీందోషాన్స్వాదు దాడిమం||117|| పిత్తావిరోధి నాత్యుష్ణమమ్లం వాతకఫాపహం| సర్వం హృద్యం లఘు స్నిగ్ధం గ్రాహి రోచనదీపనం||118||

స0-ఉద్రిక్తం-అతిరిక్తం, పిత్తం యేషాం తాంస్తథావిధాన్ త్రీన్ దోషాన్ మధురం దాడిమం జయతి| మధురస్య పూర్వకథనం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| పిత్తేత్యాది| అమ్లదాడిమం పిత్తావిరోధి-న పిత్తం కురుతే న చ పిత్తం శమయతి| అత ఏవైతద్వాతకఫాపహముక్తం| సర్వం-మధురమమ్లం, చ, యద్దాడిమం తత్ హృద్యాదిగుణసంయుక్తం| మునినా తూక్తం (చ.సూ.అ.27|146)-"రూక్షామ్లం దాడిమం యత్తు తత్పిత్తానిలకోపనం|" ఇతి|

Adhikarana mocAdiguNAH (119-122) · Śloka 122

మోచఖర్జూరపనసనారికేలపరూషకం| ఆమ్రాతతాలకాశ్మర్యరాజాదనమధూకజం||119|| సైవీరబదరాంకోల్లఫల్గుశ్లేష్మాతకోద్భవం| వాతామాభిషుకాక్షోడముకూలకనికోచకం||120|| ఉరుమాణం ప్రియాలం చ బృంహణం గురు శీతలం| దాహక్షతక్షయహరం రక్తపిత్తప్రసాదనం||121|| స్వాదుపాకరసం స్నిగ్ధం విష్టంభి కఫశుక్రకృత్| |122|

స0-మోచాదిప్రియాలాంతం బృంహణత్వాదియుక్తం| మోచం-కదలీఫలం| నారికేలం-రోమఫలాఖ్యం| పరుషకో-మృదుఫలః| ఆమ్రాతః-కపిచూడః| తాలః-తలః| కాశ్మర్యం-కాశ్మరీఫలం| రాజాదనం-క్షీరశుక్లా| సౌవీరం-బదరం| బదరం-కర్ణికాబదరం| అంకోల్ల ఇతి బిల్వః| ఫల్గుః-కాకోదుంబరికా| శ్లేష్మాతకం-శేలుః| అభిషుకం-స్యారాటం| ఆక్షోడం-స్నేహఫలాఖ్యం| ముకూలకం- దంతీఫలం| నికోచకం-సరలఫలం| ఉరుమాణం-స్నిగ్ధఫలం| ప్రియాలం-సన్నతరుః|

Adhikarana tAlaphalaguNAH kAshmaryajaguNAH vAtAmAdiguNAH priyAlaguNAH, priyAlamajjaguNAH, kolamajjaguNAH (122-125) · Śloka 125

| ఫలం తు పిత్తలం తాలం సరం కాశ్మర్యజం హిమం||122|| శకృన్మూత్రవిబంధఘ్నం కేశ్యం మేధ్యం రసాయనం| వాతామాద్యుష్ణవీర్యం తు కఫపిత్తకరం సరం||123|| పరం వాతహరం స్నిగ్ధమనుష్ణం తు ప్రియాలజం| ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః||124|| కోలమజ్జా గుణైస్తద్వత్తృట్ఛర్దిఃకాసజిచ్చ సః| |125|

స0-తాలస్యేదం తాలం ఫలం పిత్తకారి| కాశ్మర్యజం ఫలం సరం శీతవీర్యాదిగుణయుక్తం| మధూకబదరయోరపి విశేషాంతరముక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"మధూకజమహృద్యం తు బదరం సరణాత్మకం|" ఇతి| వాతామాదీనాం గుణవిశేషప్రదర్శనార్థం నిర్ధారితం| తుః-విశేషే| వాతామాదికముష్ణవీర్యం కఫపిత్తకరం సరమతిశయేన వాతఘ్నం స్నిగ్ధం చ| ఆదిశబ్దేనాఽభిషుకాదీనాం గ్రహణం| ప్రియాలజాతం- ప్రియాలజం ఫలమనుష్ణవీర్యం| తుర్విశేషే, విశేషస్తు శీతవీర్యత్వమేవ| శేషం బృంహణాది సర్వం సమానం| ప్రియాలస్య మజ్జా-అస్థ్యభ్యంతరం, మధురాదిగుణయుక్తం| బదరమజ్జా గుణైస్తద్వత్-ప్రియాలమజ్జావత్, తృడాదిజిచ్చ| తంత్రాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ.43|205)-"బైభీతకో మదకరః కోలానాం పిత్తనాశనః|" తథా, "తాలఖర్జూరాదీనాం మస్తకమజ్జానః స్వాదుపాకా వృష్యాః శీతవీర్యాశ్చ|" ఇతి సుశ్రుతోఽపఠత్(?)|

Adhikarana bilvaguNAH (125-126) · Śloka 126

| పక్వం సుదుర్జరం బిల్వం దోషలం పూతిమారుతం||125|| దీపనం కఫవాతఘ్నం బాలం, గ్రాహ్యుభయం చ తత్| |126|

స0-బిల్వం పక్వం సుదుర్జరం పూతిమారుతం చ-దుర్గంధ్యపానవాతకృత్ భవతి| బాలం-అసంపూర్ణమనుపచితం బిల్వం, దీపనం కఫవాతఘ్నం| ఉభయం-ఆమం పక్వం చ, గ్రాహి-మూత్రపురీషాదేః సంగ్రహణం|

Adhikarana kapitthaguNAH (126-127) · Śloka 127

| కపిత్థమామం కంఠఘ్నం దోషలం, దోషఘాతి తు||126|| పక్వం హిధ్మావమథుజిత్, సర్వం గ్రాహి విషాపహం| |127|

స0-ఆమం కపిత్థం కంఠం హంతి, దోషలం-త్రిదోషకృత్| పక్వం కపిత్థం దోషఘ్నం హిక్కాచ్ఛర్దిహృచ్చ| సర్వం-ఆమం పక్వం చ కపిత్థం, గ్రాహి విషాపహం చ| ఆమకపిత్థస్య కషాయత్వం కంఠఘ్నత్వేనైవోదితం, అమ్లత్వం చామ్లవర్గమధ్యే పాఠాదవగతం| పక్వస్య చ మధురత్వం సుప్రసిద్ధమితీహైతన్నోక్తం| తథా, ఆమకపిత్థగుణకథనేన చ తథావిధాని కషాయామ్లస్వభావాని వివిధాని కపిత్థాని సదైవామకపిత్థగుణాని వేద్యాని| పక్వకపిత్థగుణకథనేన చ తథావిధాని మాధుర్యానువిద్ధాని సదా పక్వగుణాని వేద్యాని|

Adhikarana jAmbavaguNAH (127-128) · Śloka 128

| జాంబవం గురు విష్టంభి శీతలం భృశవాతలం||127|| సంగ్రాహి మూత్రశకృతోరకంఠ్యం కఫపిత్తజిత్| |128|

స0-జాంబవం గుర్వాదిగుణయుక్తం, మూత్రశకృతోశ్చ సంగ్రహణం| కంఠాయ న హితం, కఫపిత్తజిచ్చ| జాంబవమితి ఫలార్థే "జంబ్వా వా " ఇత్యణ్|

Adhikarana AmraguNAH (128-129) · Śloka 129

ఆమ్రస్య త్ర్యవస్థస్యాప్యుపయోగదర్శనాత్తథైవ గుణానాహ | వాతపిత్తాస్రకృద్బాలం, బద్ధాస్థి కఫపిత్తకృత్||128|| గుర్వామ్రం వాతజిత్పక్వం స్వాద్వమ్లం కఫశుక్రకృత్| |129|

స0-వాతేత్యాది| ఆమ్రమితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| ఆమ్రం-చూతాఖ్యం, బాలం సద్వాతపిత్తాస్రకృత్| బద్ధాస్థి-సంజాతాస్థి, కఫపిత్తకృత్| పక్వమామ్రం గురు వాతజిత్ మధురామ్లం కఫశుక్రకృచ్చ| సంగ్రహే (సూ.అ.7) సహకారరసస్యాపి గుణా ఉక్తాః| యథా-"సహకారరసో హృద్యః సురభిః స్నిగ్ధరోచనః|" ఇతి|

Adhikarana vRukShAmlaguNAH (129) · Śloka 129

| వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం వాతశ్లేష్మహరం లఘు||129||

స0-వృక్షామ్లం గ్రాహ్యాదిగుణైర్యుక్తం| వాతశ్లేష్మహృల్లఘు చ| కోశామ్రం చ కించిదేతస్మాన్న్యూనగుణం జ్ఞేయం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం లఘు రోచనదీపనం| వాతశ్లేష్మహరం కించిదూనం కోశామ్రజం తతః|| ఇతి|

Adhikarana shamIPalaguNAH (130) · Śloka 130

శమ్యా గురూష్ణం కేశఘ్నం రూక్షం| |130|

స0-ఫలాపేక్షయా షష్ఠీ| శమ్యాః ఫలం గురు ఉష్ణవీర్యం కేశఘ్నం రూక్షం చ|

Adhikarana pIluguNAH (130-131) · Śloka 131

పీలు తు పిత్తలం| కఫవాతహరం భేది ప్లీహార్శఃకృమిగుల్మనుత్||130|| సతిక్తం స్వాదు యత్పీలు వాత్యుష్ణం తత్త్రిదోషజిత్| |131|

స0-పీలుఫలం చ పిత్తలం యావద్గుల్మనుత్| సతిక్తం-ఈషత్తిక్తం మధురం చ యత్పీలు తన్నాత్యుష్ణం త్రిదోషజిచ్చ|

Adhikarana mAtulu~ggaguNAH (131-133) · Śloka 133

మాతులుంగస్య త్వఙ్మాంసకేసరాణాం పృథగుపయోగదర్శనాత్ పృథగేవ గుణానాహ | త్వక్తిక్తకటుకా స్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతజిత్||131|| బృంహణం మధురం మాంసం వాతపిత్తహరం గురు| లఘు తత్కేసరం కాసశ్వాసహిధ్మామదాత్యయాన్||132|| ఆస్యశోషానిలశ్లేష్మవిబంధచ్ఛర్ద్యరోచకాన్ గుల్మోదరార్శఃశూలాని మందాగ్నిత్వం చ నాశయేత్||133||

స0-బీజపూరకస్య త్వక్ తిక్తకటుకా రసే, స్నిగ్ధా వాతఘ్నీ చ| ఖరనాదస్త్వాహ-"త్వఙ్మాతులుంగాత్కటుకా గుర్వీ వాతప్రకోపనీ| ఇతి చరకేఽప్యుక్తం (?)-"గుర్వీ త్వగస్య కటుకా మారుతస్య ప్రకోపనీ|" ఇతి| ఏతన్మతానుసారిణస్త్వత్రైవం పాఠం పఠంతి,-"త్వక్తిక్తకటుకాఽస్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతకృత్|" ఇత్యకారప్రశ్లేషాత్| మాంసం-కేసరాదర్వాక్, బృంహణం మధురం వాతపిత్తహృత్ గురు చ| తస్య-మాతులుంగస్య కేసరం, తత్కేసరం లఘు| తథా, కాసాదీన్ మందాగ్నిత్వాంతాన్నాశయేత్|

Adhikarana BallAtakaguNAH (134) · Śloka 134

భల్లాతకస్య త్వఙ్మాంసం బృంహణం స్వాదు శీతలం| తదస్థ్యగ్నిసమం మేధ్యం కఫవాతహరం పరం||134||

స0-త్వక్ చ మాంసం చ త్వఙ్మాంసం భల్లాతకసంబంధి, బృంహణం మధురం శీతలం చ| తస్య-భల్లాతకస్యాస్థి,-తదస్థి, అగ్నిసమం-తీక్ష్ణత్వాత్ అగ్నివత్స్ఫోటకకర్తృత్వాత్(చ్చ)| అథవా, అగ్నిః-చిత్రకః, తస్య గుణదోషకర్తృతయా తుల్యం భల్లాతకాస్థీతి| తథా, మేధాయై హితం| అతికఫవాతఘ్నం|

Adhikarana pAlevataguNAH (135) · Śloka 135

స్వాద్వమ్లం శీతముష్ణం చ ద్విధా పాలేవతం గురు| రుచ్యమత్యగ్నిశమనం|135|

స0-పాలేవతం-రైవతకాఖ్యం ద్విధా| కథం ద్విప్రకారం ? ఇత్యాహ-స్వాదు అమ్లం చ, తత్తు యథాసంఖ్యేన శీతముష్ణం చ| తథా, ద్వయమపి గురు రుచ్యమత్యగ్నిశమనం చ| అథవా యథాసంభవం సంబంధః,-మధురం గురు అత్యగ్నిశమనం చ, అమ్లం రుచ్యమితి|

Adhikarana pakvArukaguNAH (135-136) · Śloka 136

| రుచ్యం మధురమారుకం||135|| పక్వమాశు జరాం యాతి నాత్యుష్ణగురుదోషలం| |136|

స0-మధురమారుకం రుచ్యం భవతి| అపక్వస్యైవైతే గుణా వేద్యాః| యస్మాదాహ-పక్వమిత్యాది| పక్వం సత్తదాశు-ద్రాగేవ పరిణామం యాతి| కింజిదుష్ణవీర్యం కించిద్గురు, కించిద్దోషలం-అపథ్యం| నిఘంటావుక్తం (ధన్వంతరీయే వ.5|38)-"ఆరుకం వీరసేనం చ వీరా వీరారుకం తథా| విద్యాజ్జాతివిశేషేణ తచ్చతుర్విధమారుకం|| ఇతి|

Adhikarana amladrAkShAparUShakakaramardakaguNAH (136-137) · Śloka 137

| ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రమమ్లం పిత్తకఫప్రదం||136|| గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం సకరమర్దకం| |137|

స0-ద్రాక్షాపరూషకం సకరమర్దకం చార్ద్రం-అశుష్కం, అమ్లం సత్ పిత్తశ్లేష్మకరం గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం చేతి| కరమర్దకం-సుషేణం|

Adhikarana amlakolAdiguNAH (137-138) · Śloka 138

| తథాఽమ్లం కోలకర్కంధులకుచామ్రాతకారుకం||137|| ఐరావతం దంతశఠం సతూదం మృగలిండికం| నాతిపిత్తకరం పక్వం శుష్కం చ కరమర్దకం||138||

స0-అమ్లం కోలాదికం మృగలిండికాంతం తద్వచ్చేతి అమ్లద్రాక్షాదివత్, గుణైర్జ్ఞేయమిత్యర్థః| కర్కంధుః-హ్రస్వబదరీ| లకుచం-లికుచం| ఆరుకస్యామ్లస్యైవైతే గుణా జ్ఞేయాః| మధురస్య హి విశేషేణపూర్వముక్తా ఏవ గుణాః| తథా, ఐరావతాది నాత్యర్థం పిత్తం కరోతి| ఐరావతం-నాగరంగం| దంతశఠం-జంబీరం| తథా, తూదం మృగలిండికం చ| తథా, కరమర్దకం పక్వం శుష్కం చ నాత్యర్థం పిత్తకరం|

Adhikarana shuShkAmlIkAPalAdiguNAH (139) · Śloka 139

దీపనం భేదనం శుష్కమమ్లీకాకోలయోః ఫలం| తృష్ణాశ్రమక్లమచ్ఛేది లఘ్విష్టం కఫవాతయోః||139||

స0-అమ్లీకాఫలం కోలఫలం చ శుష్కం సద్దీపనం భేదనం తృష్ణాదినాశనం లఘు కఫవాతయోశ్చ పథ్యం|

Adhikarana PalAnAM madye lakucamavaram (140) · Śloka 140

ఫలానామవరం తత్ర లకుచం సర్వదోషకృత్| |140|

స0-ఫలానాం సర్వేషాం మధ్యే లకుచమవరం-అప్రధానం, త్రిదోషకరం చ| చరకమునిస్త్వస్య పిత్తశ్లేష్మకృత్త్వమేవానుజజ్ఞే| తత్పాఠో హి (సూ.అ. 27|128)-"అమ్లం పరూషకం ద్రాక్షా బదరాణ్యారుకాణి చ| పిత్తశ్లేష్మప్రకోపీణి కర్కంధులకుచాని చ||" ఇతి| సంగ్రహే త్వతోఽప్యధికముక్తం (సూ.అ.7)-"తిందుకాశ్మంతకాసీసఫలినీబింబతోదనం| టంకాశ్వకర్ణబకులగాంగేరుధవధన్వనం| శ్వేతపాకం కపిత్థాని సించతీభవ్యజాంబవం| క్షీరివృక్షఫలం బీజం పౌష్కరం కఫపిత్తజిత్|| కషాయమధురం రూక్షం శీతలం గురు లేఖనం| విబంధాధ్మానజననం స్తంభనం వాతకోపనం|| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించితికాఫలం| భవ్యం విశదమమ్లం చ, జాంబవం త్వతివాతలం|| విష్టంభకృదకంఠ్యం చ సామ్లం తు క్షీరివృక్షజం| పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షకీఫలం|| నీపం శతాక్షికం ప్రాచీనామలం తృణశూల్యజం| అస్మాదల్పాంతరగుణం సేంగుదం సవికంకతం|| ఫలం కరంజం విష్టంభి పిత్తశ్లేష్మావిరోధి చ|"ఇతి| మునినా త్వతోఽపి కించిదధికముక్తం| యథా (చ.సూ.అ.27|150)-"రోచనో దీపనో హృద్యః సుగంధిస్త్వగ్వివర్జితః| కర్చూరః కఫవాతఘ్నః శ్వాసహిక్కార్శసాం హితః|| వాతలం కఫపిత్తఘ్నం విద్యాత్కర్పటకీఫలం| మధురాణ్యతిపాకాని వాతపిత్తహరాణి చ|| అశ్వత్థోదుంబరప్లక్షన్యగ్రోధానాం ఫలాని తు| ప్రాచీనామలకం చైవ దోషఘ్నం గరఘాతి చ|| ఇంగుదం తిక్తమధురం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్|" ఇతి| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.46|189,160)-|"సుగంధి మధురం స్నిగ్ధం లవలీఫలముచ్యతే| వృక్షామ్లాల్పాంతరగుణం కోశామ్రఫలముచ్యతే||" ఇతి| సంప్రతి యాదృశం ఫలం శాకం చ త్యాజ్యం, తదుపదిశన్నాహ-

Adhikarana tyAjyAni dhAnyashAkaPalAni (140-3) · Śloka 3

| హిమానలోష్ణదుర్వాతవ్యాలలాలాదిదూషితం||140|| జంతుజుష్టం జలే మగ్నమభూమిజమనార్తవం| అన్యధాన్యయుతం హీనవీర్యం జీర్ణతయాఽతి చ||141|| ధాన్యం త్యజేత్తథా శాకం రూక్షసిద్ధమకోమలం| అసంజాతరసం తద్వచ్ఛూష్కం చాన్యత్ర మూలకాత్||142|| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవం తథాఽఽమం బిల్వవర్జితం| |143| ఇతి ఫలవర్గః||3||

స0-దూషితశబ్దః ప్రత్యేకం సంబద్యతే| ధాన్యం కేదారస్థం హిమేన దూషితం త్యజేత్| తథా, అనలేన ప్రవృద్ధేన దూషితం, ఉష్ణేన ఆతపాదినా, దుర్వాతేన-పురోవాతాదినా, తథా, వ్యాలానాం-సర్పాదీనాం లాలయా దూషితం త్యజేత్| ఆదిగ్రహణేన శవకోథమూత్రపురీషాదీనాం గ్రహణం| తథా, జంతుభిః-కృమ్యాదిభిః, జుష్టం-సేవితం| జలే మగ్నం-ఆశిఖం బుడితం| అభూమౌ-విపరీతభువి జాతం-అభూమిజం, యా యస్యోచితా భూమిస్తతోఽన్యా-విపరీతా| అనార్తవం అప్రాప్తసమయం, యస్మిన్నృతౌ యస్యోత్పత్తిః ప్రసిద్ధా తతోఽన్యస్మిన్ జాతమిత్యర్థః| తల్లక్షణం చ రసాదీనామపరిపూర్ణత్వేన విజ్ఞేయం| అన్యేన-విజాతీయేన ధాన్యేన సంయుతం కేదారగతం| { యథా, రక్తశాలిర్యవకేన సహ విరుధ్యతే| తథా, ముద్గో మాషేణ| } (ఏవం శూకధాన్యం విజాతీయేన శూకధాన్యేన| తథా, శింబీధాన్యం శింబీధాన్యేన విజాతీయేన సహ విరుద్ధం త్యజేత్) { కేచిచ్ఛూకధాన్యేన సహ విరుద్ధమితి వర్ణయంతి| అన్యే తు జీర్ణం నవేనమిశ్రితమన్యధాన్యయుతమితి బ్రువతే| } జీర్ణతయా-అతిపురాణత్వేన, హీనవీర్యం-నష్టశక్తి| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| తథా, శాకమపి త్యజేత్| కీదృశం ? రూక్షసిద్ధం-నిఃస్నేహసిద్ధమిత్యర్థః| అథవా, రూక్షేణ-కాంజికాదినా సిద్ధం-రూక్షసిద్ధం| అకోమలం-జరఠం| అసంజాతరసం-అపరిపూర్ణస్వరూపమిత్యర్థః| తద్వచ్ఛుష్కం-తథైవ శుష్కశాకమప్యసంజాతరసవత్ త్యజేత్, అన్యత్ర మూలకాత్| శుష్కమూలకం భజేదేవ| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవంవిధం త్యజేత్| ప్రాయోగ్రహణం ద్రాక్షాపరూషకాదీనాం శుష్కాణామపి పథ్యత్వాదత్యాజ్యత్వజ్ఞాపనార్థం| తథా, ఆమం-అసంప్రాప్తపాకం ఫలం, త్యజేదితి వర్తతే| కిం సర్వం ? నేత్యాహ-బిల్వవర్జితం| బిల్వం త్వామమపి పథ్యత్వాద్భజేదేవేత్యర్థః| ఇతి ఫలవర్గః| ఫలవర్గాదనంతరం వివిధౌషధవర్గారంభః, ప్రాయేణాస్యాఽఽహారోపయోగిత్వాత్| తత్రాపి లవణానాం పూర్వముపన్యాసో యుక్తః, సుతరాముపయోగిత్వాత్| ఇత్యాహ-

Adhikarana auShadhavargaH lavaNasAmAnyaguNAH (143-144) · Śloka 144

అథౌషధవర్గః| | విష్యంది లవణం సర్వం సూక్ష్మం సృష్టమలం మృదు||143|| వాతఘ్నం పాకి తీక్ష్ణోష్ణం రోచనం కఫపిత్తకృత్| |144|

స0-సర్వం లవణం విష్యంద్యాదిగుణయుక్తం విదుః-జానంతి, సద్వైద్యా ఇతి శేషః| విష్యందయతి తచ్ఛీలం-విష్యంది, స్త్యానస్య కఫాదిసంఘాతస్య విలీనవిగ్రహతాముత్పాదయతీత్యర్థః| సూక్ష్మం-సూక్ష్మస్రోతోగామి| సృష్టం మలం-మూత్రపురీషాది యేన తత్సృష్టమలం| తథా, వాతాపహం| పాకి-అన్నవ్రణాదీనాం పాకకారి| తీక్ష్ణం-అమృదు, మరీచాదివత్| ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం| రోచనం-రుచికృత్| తథా, కఫపిత్తకృత్|

Adhikarana saindhavaguNAH (144-145) · Śloka 145

| సైంధవం తత్ర సస్వాదు వృష్యం హృద్యం త్రిదోషనుత్||144|| లఘ్వనుష్ణం దృశః పథ్యమవిదాహ్యగ్నిదీపనం| |145|

స0-తత్ర-తేషు లవణేషు మధ్యే, సైంధవం సస్వాదు-ఈషన్మధురం, వృష్యం హృద్యం త్రిదోషఘ్నం లఘు తథా కించిదుష్ణం దృష్టేః పథ్యం కించిద్విదాహి అగ్నిదీపనం చ| సామన్యగుణాశ్చ విష్యందిసూక్ష్మసృష్టమలత్వరోచనాన్యస్య సంత్యేవ|

Adhikarana sauvarcalaguNAH (145-146) · Śloka 146

| లఘు సౌవర్చలం హృద్యం సుగంధ్యుద్గారశోధనం||145|| కటుపాకం విబంధఘ్నం దీపనీయం రుచిప్రదం| |146|

స0-సౌవర్చలం లఘు హృదయాయ హితం సుగంధి ఉద్గారం శోధయతి-దుష్టం సచ్ఛుద్ధం కరోతి| కటుపాకం చ| తథా, విబంధం స్రోతసాం హంతి-విబంధఘ్నం| అగ్నిదీప్తిరుచికృత్|

Adhikarana biDaguNAH (146-147) · Śloka 147

| ఊర్ధ్వాధఃకఫవాతానులోమనం దీపనం బిడం||146|| విబంధానాహవిష్టంభశూలగౌరవనాశనం| |147|

స0-బిడం ఊర్ధ్వంమధశ్చ కఫవాతాననులోమయతి| తథా, దీపనం విబంధాదిఘ్నం చ|

Adhikarana sAmudraguNAH (147) · Śloka 147

| విపాకే స్వాదు సాముద్రం గురు శ్లేష్మవివర్ధనం||147||

స0-సాముద్రం విపాకే మధురం గురు కఫవర్ధనం చ|

Adhikarana audBidaguNAH (148) · Śloka 148

సతిక్తకటుకక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చౌద్భిదం| |148|

స0-భూమిముద్భిద్య యద్భవతి తదౌద్భిదం, ఈషత్తిక్తకటుకక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చ- దోషోత్క్లిష్టకరం|

Adhikarana kRuShNalavaNaguNAH (148) · Śloka 148

| కృష్ణే సౌవర్చలగుణా లవణే గంధవర్జితాః||148||

స0-కృష్ణే లవణే సౌవర్చలగుణాః-లఘుత్వాదయో, గంధేన వర్జితాః-సౌగంధ్యరహితాః, సంతీతి శేషః|

Adhikarana romakalavaNaguNAHpAMsujaguNAH (149) · Śloka 149

రోమకం లఘు, పాంసూత్థం సక్షారం శ్లేష్మలం గురు| |149|

స0-రోమకం లవణం లఘు| పాంసూత్థం-శిలాలవణం, ఈషత్ క్షారం శ్లేష్మలం గురు చ|

Adhikarana lavaNAnAM prayoge saindhavAdiprayojanam (149) · Śloka 149

| లవణానాం ప్రయోగే తు సైంధవాది ప్రయోజయేత్||149||

స0-లవణానాం ప్రయోగే సైంధవమాది కృత్వా ప్రయోజయేత్-అన్యత్ర ప్రదేశే లవణాని ద్విత్రాణి త్రిచతురాణి వా యత్ర ప్రయుజ్యంతే తత్ర సైంధవమాది కృత్వా ప్రయోజ్యాని| యథా-హింగ్వాదిచూర్ణే "ద్విపటు" ఇత్యుక్తం| తత్ర సైంధవసౌవర్చలే ప్రయోజ్యే| { యత్ర త్రయాణాం ప్రయోగః, తత్ర సైంధవసౌవర్చలబిడాని| ఏవమౌద్భిదాదీనాం లవణవర్గే పఠితానామన్యత్రాఽపి } వేద్యం| ఖరనాదే చోక్తం-"సైంధవం సారసం పాక్యం సౌవర్చలమథౌద్భిదం| పూర్వం పూర్వం గుణోత్కృష్టమౌష్ణ్యం తేషాం యథోత్తరం|| ఇతి|

Adhikarana yavakShAraguNAH (150) · Śloka 150

గుల్మహృద్గ్రహణీపాండుప్లీహానాహగలామయాన్| శ్వాసార్శఃకఫకాసాంశ్చ శమయేద్యవశూకజః||150||

స0-యవశూకజో-యవక్షారో, గుల్మాదీన్ శమయతి|

Adhikarana sAmAnyakShAraguNAH (151-152) · Śloka 152

క్షారః సర్వశ్చ పరమం తీక్ష్ణోష్ణః కృమిజిల్లఘుః| పిత్తాసృగ్దూషణః పాకీ ఛేద్యహృద్యో విదారణః||151|| అపథ్యః కటులావణ్యాచ్ఛుక్రౌజఃకేశచక్షుషాం| |152|

స0-క్షారః సర్వశ్చ పరమం-అతిశయేన, తీక్ష్ణోష్ణః కృమిజిత్ లఘుశ్చ| పిత్తాసృజీ దూషయతి| పాకీ-పాకకారీ| ఛేదీ-మేదః శ్లేష్మాదిగ్రంథిఘ్నః| అహృద్యో-హృదయాయ న హితః| విదారణః పక్వగండాదీనాం| కటులావణ్యాచ్ఛ్హుక్రాదీనామపథ్యః|

Adhikarana hi~gguguNAH (152-153) · Śloka 153

| హింగు వాతకఫానాహశూలఘ్నం పిత్తకోపనం||152|| కటుపాకరసం రుచ్యం దీపనం పాచనం లఘు| |153|

స0-హింగు వాతాదిఘ్నం పిత్తకోపనం కట్వాదిగుణయుక్తం చ|

Adhikarana harItakIguNAH (153-157) · Śloka 157

| కషాయా మధురా పాకే రూక్షా విలవణా లఘు||153|| దీపనీ పాచనీ మేధ్యా వయసః స్థాపనీ పరం| ఉష్ణవీర్యా సరాఽఽయుష్యా బుద్ధీంద్రియబలప్రదా||154|| కుష్ఠవైవర్ణ్యవైస్వర్యపురాణవిషమజ్వరాన్| శిరోఽక్షిపాండుహృద్రోగకామలాగ్రహణీగదాన్||155|| సశోషశోఫాతీసారమేదమోహవమిక్రిమీన్| శ్వాసకాసప్రసేకార్శఃప్లీహానాహగరోదరం||156|| విబంధం స్రోతసాం గుల్మమూరుస్తంభమరోచకం| హరీతకీ జయేద్వ్యాధీంస్తాంస్తాంశ్చ కఫవాతజాన్||157||

స0-హరీతకీ కషాయా-కషాయరసా| కషాయరసత్వాత్కటువిపాకిత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-మధురా పాక ఇతి| తథా, రూక్షా| విలవణేతి వచనం లవణం వర్జయిత్వా శేషాః పంచరసా అస్యాః సంతీతి వేదయతి| నను, ఏవం కషాయేత్యనర్థకం, యతః పంచసు రసేషు లవణహీనేషు మధ్యే కషాయోఽనుప్రవిష్ట ఏవ| అస్త్యేవైతత్| కషాయేత్యేతదతిశయఖ్యాపనాయ, కషాయో రసోఽస్యాం బాహుల్యేనాస్తీత్యర్థః| తథా చ మునిః (చ.చి.అ.1|29)-"హరీతకీం పంచరసాముష్ణాం విలవణాం శివాం|" ఇతి| తథా, లఘు| దీపనీ-అగ్రేః| పాచనీ-ఆమాదేః| మేధ్యా-మేధాయై హితా| వయస ఇత్యాది,- కాలకృతా శరీరావస్థా యౌవనాదిర్వయస్తస్య, పరం-అతిశయేన, స్థాపనీ-స్థిరీకరణీ| ఉష్ణేత్యేతావతైవోష్ణవీర్యేత్యస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్ వీర్యగ్రహణమతిశయోష్ణవీర్యత్వఖ్యాపనార్థం| సరా- భేదనీ| తథా, ఆయుషే హితా| బుద్ధిః-వర్తమానార్థగ్రాహిణీ ప్రజ్ఞా, ఇంద్రియాణి-చక్షురాదీని, తేషాం బలం ప్రదదాతి యా సైవం| కుష్ఠాదీన్ రోగాన్ జయతి| ఖరనాదే త్వేవమభ్యధాయి-"స్వాద్వమ్లభావాత్పవనం, కటుతిక్తతయా కఫం| కషాయమధురత్వాచ్చ పిత్తం హంతి హరీతకీ||" ఇతి|

Adhikarana AmalakaguNAH (158) · Śloka 158

తద్వదామలకం శీతమమ్లం పిత్తకఫాపహం| |158|

స0-తయా-హరీతక్యా, తుల్యం వర్తత ఇతి తృతీయాంతాద్వతిః| హరీతకీసమానగుణమామలకమిత్యర్థః| విశేషం త్వస్యాహ-అభయోష్ణా ఇదం శీతం,- శీతవీర్యం| తథా, అమ్లం-అమ్లరసం, పిత్తకఫఘ్నం చేతి| కృష్ణాత్రేయస్త్వామలకం త్రిదోషఘ్నమాఖ్యత్| యథా-"అమ్లభావాజ్జయేద్వాతం పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః| కఫం రూక్షకషాయత్వాదేవమేతత్త్రిదోషనుత్||" సుశ్రుతేఽపి (సూ.అ.46|143) త్రిదోషఘ్నత్వముక్తం| తద్గ్రంథో హి-"చక్షుష్యం సర్వదోషఘ్నం వృష్యమామలకీఫలం| హంతి వాతం తదమ్లత్వాత్ పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః|| కఫం రూక్షకషాయత్వాత్ ఫలేభ్యోఽభ్యధికం తు తత్|" ఇతి|

Adhikarana akShaguNAH (158) · Śloka 158

| కటు పాకే హిమం కేశ్యమక్షమీషచ్చ తద్గుణం||158||

స0-అక్షం-బిభీతకం, పాకే కటుకం శీతవీర్యం కేశేభ్యో హితం| తథా, ఈషతద్గుణం,-తాభ్యాం-హరీతకీధాత్రీభ్యాం, సమానా గుణా యస్య తత్తద్గుణం కించిదక్షం| నను, హరీతక్యాదీనాం స్థూలసూక్ష్మాదిభేదేనానియతస్వరూపత్వాత్కథమివోపయోగః క్రియతాం ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| అక్షం తావదత్ర కర్షప్రమాణం గ్రాహ్యం| తథా చ ధన్వంతరిరాఖ్యత్ (ధ.నిఘంటౌ వ.1|292)-"బిభీతకః కర్షఫలో" ఇత్యాది| అన్వర్థా హీయం సంజ్ఞా| కర్షం-కర్షప్రమాణం, ఫలం యస్య స కర్షఫల ఇతి| తదేవం బిభీతకస్య ఫలం యత్కర్షప్రమాణం తద్గ్రాహ్యమిత్యవతిష్ఠతే| హరీతక్యా అపి ప్రమాణం నియతమేవ| హరీతక్యా అపి ప్రమాణం నియతమేవ| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం-"నవా స్నిగ్ధా ఘనా వృత్తా గుర్వీ క్షిప్తా తథాఽంభసి| నిమజ్జేద్యా ప్రశస్తత్వాత్ గుణకృత్సా ప్రకీర్తితా| నవాదిగుణయుక్తత్వం తథైకత్వం ద్వికర్షతా| హరీతక్యాః ఫలే యేనం తేనైతచ్ఛ్రేష్ఠముచ్యతే||" ఇతి| తదేవం ద్వికర్షప్రమాణత్వం హరీతక్యాః స్థితం| ధాత్రీఫలస్యపి యుక్త్యా నియతప్రమాణత్వమేవ| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే "అభయైక ప్రదాతవ్యా ద్వావేవ తు బిభీతకౌ| ధాత్రీఫలాని చత్వారి త్రిఫలేయం ప్రకీర్తితా|| ఇతి| తదేవమామలకానామర్ధకర్షప్రమాణత్వమవతిష్ఠతే| తస్మాన్నియతప్రమాణత్వం త్రిఫలాయాః స్థితం|

Adhikarana triphalAguNAH (159) · Śloka 159

ఇయం రసాయనవరా త్రిఫలాఽక్ష్యామయాపహా| రోపణీ త్వగ్గ్దక్లేదమేదోమేహకఫాస్త్రజిత్||159||

స0-ఇయం-ఈదృశీ, త్రిఫలా రసాయనవరా| చక్షూరోగఘ్నీ| రోపణీ-వ్రణానాం| త్వగ్గదాః-కుష్ఠాదయః, క్లేదో-వ్రణాదీనాం స్రావః మేదః-చతుర్థో ధాతుః, మేహః-ప్రమేహః, కఫః-శ్లేష్మా, అస్రం-రక్తం, తాని జయతి యా సైవం|

Adhikarana caturjAtaguNAH trijAtakaguNAH (160) · Śloka 160

సకేసరం చతుర్జాతం త్వక్పత్రైలం త్రిజాతకం| పిత్తప్రకోపి తీక్ష్ణోష్ణం రూక్షం రోచనదీపనం||160||

స0-దీపనరోచనమిత్యేతత్పర్యంతం| త్వక్ చ పత్రం చైలా చేతి ద్వంద్వైకవద్భావః| ఏతస్య నామ త్రిజాతకం త్రిసుగంధమితి| ఏతత్త్రిజాతకం కేసరయుక్తం చతుర్జాతకమిత్యుచ్యతే| తచ్చ పిత్తప్రకోపిత్వాదిగుణం| పిత్తప్రకోపి తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తం|

Adhikarana maricaguNAH (161) · Śloka 161

రసే పాకే చ కటుకం కఫఘ్నం మరిచం లఘు| |161|

స0-రసే పాకే చ కటుకం మరిచం కఫఘ్నం లఘు చ| కటురసత్వేన కటుపాకత్వే లబ్ధే పాకగ్రహణ్మతిశయార్థం|

Adhikarana pippalIguNAH (161-163) · Śloka 163

| శ్లేష్మలా స్వాదుశీతాఽఽర్ద్రా గుర్వీ స్నిగ్ధా చ పిప్పలీ||161|| సా శుష్కా విపరీతాఽతః స్నిగ్ధా వృష్యా రసే కటుః| స్వాదుపాకాఽనిలశ్లేష్మశ్వాసకాసాపహా సరా||162|| న తామత్యుపయుంజీత రసాయనవిధిం వినా| |163|

స0-ఆర్ద్రా-అశుష్కా, పిప్పలీ శ్లేష్మలా స్వాదురసా శీతవీర్యా గురుః స్నిగ్ధా చ| సా-పిప్పలీ, శుష్కా అతః-ఆర్ద్రాయాః పిప్పల్యాః సకాశాత్, విపరీతా-శీతవిపర్యయేణోష్ణా, గురువిపర్యయేణ లఘుః, స్నిగ్ధవిపర్యయస్త్వత్ర నాస్తి స్నిగ్ధేత్యుక్తత్వాత్| తథా, వృష్యా రసే కటుశ్చ| కటురసత్వాచ్చ కటుపాకత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-స్వాదుపాకా| తథా, అనిలాదీన్ హంతి, సరా చ| ఏవంవిధామపి తాం-పిప్పలీం, నాత్యర్థం యుంజీత, రసాయనవిధిం వినా| పిప్పలీం వర్ధమానాదిరసాయనవిధాన ఏవాతిశయేనోపయుంజీత|

Adhikarana nAgaraguNAH (163-164) · Śloka 164

| నాగరం దీపనం వృష్యం గ్రాహి హృద్యం విబంధనుత్||163|| రుచ్యం లఘు స్వాదుపాకం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్| |164|

స0-నాగరం-శ్రుంగబేరం, దీపనాదిగుణయుక్తం| గ్రాహి-విడ్విబంధకృత్| తథా, హృద్యం| విబంధనుత్-స్రోతఃశుద్ధికృత్|

Adhikarana ArdrakaguNAH,trikaTukaguNAH (164-165) · Śloka 165

| తద్వదార్ద్రకమేతచ్చ త్రయం త్రికటుకం జయేత్||164|| స్థౌల్యాగ్నిసదనశ్వాసకాసశ్లీపదపీనసాన్| |165|

స0-ఆర్ద్రకం శుంఠీసమానగుణమేవ| ఏతచ్చ త్రయం-మరిచపిప్పలీశుంఠ్యాఖ్యం, త్రికటుసంజ్ఞం స్థౌల్యాదీన్ జయేత్|

Adhikarana cavikApippalImUlayorguNAH (165) · Śloka 165

| చవికాపిప్పలీములం మరిచాల్పాంతరం గుణైః||165||

స0-చవికాపిప్పలీమూలం మరిచాత్ స్తోకవిశేషం గుణైర్భవతి కటురసవిపాకం కఫఘ్నం లఘూష్ణవీర్యం చేత్యర్థః| గుణశబ్దేన రసవిపాకాదయోఽపి పారతంత్ర్యాద్గృహ్యంతే, న తు పారిభాషికా ఏవ గురులఘ్వాదయః, వ్యాప్తేర్న్యాయాత్|

Adhikarana citrakaguNAH (166) · Śloka 166

చిత్రకోఽగ్నిసమః పాకే శోఫార్శఃకృమికుష్ఠహా| |166|

స0-చిత్రకో-దహనసంజ్ఞః, అగ్నిసమః పాకే-అత్యంతోష్ణ ఇత్యర్థః| తథా, శోఫాదీన్ హంతి|

Adhikarana pa~jcakolaguNAH (166-167) · Śloka 167

| పంచకోలకమేతచ్చ మరిచేన వినా స్మృతం||166|| గుల్మప్లీహోదరానాహశూలఘ్నం దీపనం పరం| |167|

స0-ఏతచ్చ-పూర్వోక్తం, మరిచరహితం-పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశుంఠ్యాఖ్యం, పంచకోలసంజ్ఞం స్మృతం వైద్యకే తంత్రే| తథా, గుల్మాదిఘ్నమతిదీపనం చ|

Adhikarana bRuhatpa~jcamUlaguNAH (167-168) · Śloka 168

| బిల్వకాశ్మర్యతర్కారీపాటలాటింటుకైర్మహత్||167|| జయేత్కషాయతిక్తోష్ణం పంచమూలం కఫనిలౌ| |168|

స0-బిల్వాదీనాముపలక్షణార్థే తృతీయా| బిల్వాదిభిరుపలక్షితం మహత్పంచమూలం కఫానిలౌ జయేత్| తచ్చ కషాయతిక్తరసముష్ణవీర్యం చ| బిల్వం-శ్రీఫలం| కాశ్మర్యం-గంభారీ| తర్కారీ-అరణికా| పాటలా-తామ్రపుష్పా| టింటుకః-స్యోనాకః| మహత్ గురు బృహత్ అనల్పమితి పర్యాయాః|

Adhikarana hasvapa~jcamUlaguNAH (168-169) · Śloka 169

| హ్రస్వం బృహత్యంశుమతీద్వయగోక్షురకైః స్మృతం||168|| స్వాదుపాకరసం నాతిశీతోష్ణం సర్వదోషజిత్| |169|

స0-పంచమూలమితి వర్తతే| హృస్వం కనీయో లఘు అల్పమితి పర్యాయాః బృహతీద్వయం-క్షుద్రబృహతీ మహాబృహతీ చ| అంశుమతీద్వయం- శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ చ గోక్షురకో-భక్షటకః| ఇదం హృస్వం పంచమూలం స్వాదుపాకరసం నాతిశీతం నాత్యుష్ణం సర్వదోషజిచ్చ| [ గోక్షురాదిభిః పంచభిర్లఘు ద్వితీయం పంచమూలం|]

Adhikarana madhyamapa~jcamUlaguNAH (169-170) · Śloka 170

| బలాపునర్నవైరండశూర్పపర్ణీద్వయేన తు||169|| మధ్యమం కఫవాతఘ్నం వాతిపిత్తకరం సరం| |170|

స0-బలాదిభిః పంచభిర్మధ్యమం పంచమూలం| ఏతచ్చ కఫవాతఘ్నం నాతిపిత్తకరం సరం చ| { బలాదిభిః పంచభిస్తృతీయం పంచమూలం| } అధునా చతుర్థం పంచమూలమాహ-

Adhikarana jIvanAkhyapa~jcamUlaguNAH (170-171) · Śloka 171

| అభీరువీరాజీవంతీజీవకర్షభకైః స్మృతం||170|| జీవనాఖ్యం తు చక్షుష్యం వృష్యం పిత్తానిలాపహం| |171|

స0-అభీరువీరాదిభిః పంచభిర్జీవనాఖ్యం పంచమూలం చక్షుష్యాదిగుణయుక్తం|

Adhikarana tRuNasaMj~jakapa~jcamUlaguNAH (171-7) · Śloka 7

| తృణాఖ్యం పిత్తజిద్దర్భకాసేక్షుశరశాలిభిః||171|| ఇత్యౌషధవర్గః||7||

స0-తృణసంజ్ఞం పంచమూలం దర్భకాసేక్షుశరశాలిభిః| తచ్చ పిత్తజిత్| సంగ్రహే త్వధికముక్తం (సూ.అ.12)| యథా-"సువర్ణం బృహణం స్నిగ్ధం మధురం రసపాకయోః| విషదోషహరం శీతం సకషాయం రసాయనం| రూప్యం స్నిగ్ధం కషాయామ్లం విపాకే మధురం సరం| వయసః స్థాపనం శీతం లేఖనం వాతపిత్తజిత్|| తామ్రం సతిక్తమధురం కషాయం లేఖనం లఘు| కటుపాకరసం శీతం రోపణం కఫపిత్తజిత్|| కాంస్యం కషాయానురసం విశదం లేఖనం సరం| దృష్టిప్రసాదనం రూక్షం తిక్తం పిత్తకఫాపహం|| సతిక్తలవణం భేది పాండుత్వకృమివాతనుత్| లేఖనం పిత్తలం కించిత్ త్రపు, సీసం చ తద్గుణం|| చక్షుష్యం కృష్ణలోహం తు కషాయం స్వాదు తిక్తకం| లేఖనం వాతలం శీతం కృమిపిత్తకఫప్రణుత్|| (గాత్రశైథిల్యపాలిత్యపాండుఘ్నం శోషశోఫజిత్| తద్వత్తీక్ష్ణం విశేషేణ తద్వికాశి సుదుర్జరం|| పద్మరాగమహానీలపుష్పరాగవిదూరకాః|) ముక్తావిద్గుమవజ్రేంద్రవైడూర్యస్ఫటికాదికం|| మణిరత్నం సరం శీతం కషాయం స్వాదు లేఖనం| చక్షుష్యం ధారణాత్తత్తు పాప్మాఽలక్ష్మీవిషాపహం|| సక్షార ఉష్ణవిర్యశ్చ కాచో దృష్టికృదంజనాత్| శంఖోదధిమలౌ శీతౌ కషాయావతిలేఖనౌ|| తుత్థకం కటు సక్షారం కషాయం విశదం లఘు| లేఖనం భేది చక్షుష్యం కండూకృమివిషాపహం|| విశదో గైరికః స్నిగ్ధః కషాయమధురో హిమః| కఫఘ్నీ తిక్తకటుకా మనోహ్వా లేఖనీ సరా|| స్నిగ్ధం కషాయకటుకం హరితాలం విషప్రణుత్| కషాయమధురం శీతం లేఖనం స్నిగ్ధమంజనం|| రక్తపిత్తవిషచ్ఛర్దిహిధ్మాఘ్నం దృక్ప్రసాదనం| స్రోతోఽంజనం వరం తత్ర తతః సౌవీరకాంజనం|| (సర్వదోషప్రశమనం కాసమేహక్షయాపహం||) కఫఘ్నముష్ణం కటుకం శిలాజతు రసాయనం| (తిక్తం చ ఛేదనం యోగవాహిత్వాత్సర్వరోగజిత్||) కషాయా మధురా రూక్షా కాసఘ్నీ వంశరోచనా| తుగాక్షీరీ క్షయశ్వాసకాసఘ్నీ మధురా హిమా|| కారవ్యౌ కుంజికాఽజాజీ కబరీ ధాన్యతుంబరు| అన్నగంధహరం రుచ్యం దీపనం కఫవాతజిత్|| బాష్పికా కటుతిక్తోష్ణా కృమిశ్లేష్మహరా పరం| తద్వచ్చ రాజికా (విఘ్నసాదనీ దీపనీ పరం|| శూలాటోపహరా) రుచ్యా, దీప్యకః కోష్ఠశూలజిత్| అహృద్యాః సర్షపాః స్నిగ్ధా బాష్పికావత్ప్రకీర్తితాః|| శతాహ్వాకుష్ఠతగరసురదారుహరేణవః| ఏలైలవాలుసరలత్వగ్వ్యాఘ్రనఖచోరకాః|| లఘూష్ణాః కటుకాః పాకే కఫవాతనిబర్హణాః| సైర్యకస్తిక్తమధురః స్నిగ్ధోష్ణః కఫవాతజిత్|| బస్తిమూత్రవిబంధఘ్నో వృష్యో గోక్షురకో హిమః| పాచనం కఫపిత్తఘ్నం తిక్తం శీతం విషాద్వయం|| కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ముస్తం సంగ్రాహి పాచనం| తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ|| దీపనీ జ్వరతృడ్దాహకామలావాతరక్తనుత్| తిక్తశీతౌ జ్వరహరౌ లఘూ భూనింబపర్పటౌ|| నింబస్తిక్తో హిమః కుష్ఠకృమిపిత్తకఫాపహః| మహానింబః పరం గ్రాహీ కషాయో రూక్షశీతలః|| గుగ్గులుః పిచ్ఛిలః స్పర్శే విశదోఽభ్యవహారతః| సస్వాదుః సకటుస్తిక్తః సకషాయో రసాయనం|| వ్రణ్యః స్వర్యః కటుః పాకే రూక్షః సూక్ష్మోఽగ్నిదీపనః| క్లేదమేదోనిలశ్లేష్మగండమేహాపచీకృమీన్|| పిటికాగ్రంథిశోపాంశ్చ హంత్యుష్ణః స్రంసనో లఘుః| శంఖపుష్పీ సరాతిక్తా మేధ్యా కృమివిషాపహా|| కటుతిక్తోష్ణమగురు స్నిగ్ధం వాతకఫాపహం| పిత్తాస్రవిషతృడ్దాహకృమిఘ్నం గురు రూక్షణం|| సర్వం సతిక్తమధురం చందనం శిశిరం పరం| లఘు రక్తం, తథోశీరం వాతలం పాచనం చ తత్| జ్వరాతిసారవమథురక్తపిత్తకఫాపహం| మధుకం రక్తపిత్తఘ్నం వ్రణశోధనరోపణం|| గురు స్వాదు హిమం వృష్యం చక్షుష్యం స్వరవర్ణకృత్| కటుతిక్తే నిశే కుష్ఠమేహపిత్తకఫాపహే|| ప్రలేపాజ్జయతః కండూం శోఫం దుష్టవ్రణం విషం| ప్రపౌండరీకం చక్షుష్యం శిశిరం వ్రణరోపణం|| కషాయమధురం తిక్తం రక్తపిత్తప్రసాదనం| బలాత్రయం స్వాదు వృష్యం స్నిగ్ధం శీతం బలప్రదం|| తత్ర నాగాఽధికం బల్యా క్షతక్షీణహితా గురుః| తాంబూలం కటు సక్షారం రుచ్యముష్ణం కఫప్రణుత్|| భేది సమ్మోహకృత్పూగం కషాయం స్వాదు రోచనం| జాతిపత్రీ కటుఫలం కంకోలకలవంగకం|| లఘు తృష్ణాపహం హృద్యం వక్త్రదౌర్గంధ్యనాశనం| సస్వాదుతిక్తస్తృష్ణాఘ్నః కర్పూరశ్ఛేదనో హిమః|| లతాకస్తూరికా తద్వన్ముఖశోషహరా పరం| కషాయమధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాస్త్రజిత్|| తద్వద్బకులపున్నాగకుముదోత్పలపాటలం| సచంపకం తతో న్యూనం గుణైః కోరంటకింశుకం|| మాలతీమల్లికాపుష్పం తిక్తం జయతి మారుతం| విషపిత్తకఫాన్నాగం సిందువారం చ తద్గుణం|| కఫఘ్నం కైతకం తిక్తం శైరీషం విషహారి చ| వాతలం పుష్పమాగస్త్యం కషాయం కఫపిత్తజిత్|| బంధూకం శ్లేష్మలం గ్రాహి తద్వదేవ చ యూథికా| కఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ కుంకుమం వ్రణశోధనం|| అవల్గుజైడగజజం బీజం వాతకఫప్రణుత్| ఆస్యా వర్ణశ్లేష్మమేదఃసౌకుమార్యకృదన్యథా|| అతోఽధ్వాఽగ్నిబలాయూంషి కుర్యాచ్చంక్రమణం సుఖం| మారుతస్యానులోమ్యం చ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం|| అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలకృచ్ఛుక్రలం తథా| వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం|| ప్రవాతం రౌక్ష్యవైవర్ణ్యస్తంభకృద్దాహతృడ్భ్రమాన్| శ్రమాగ్నిమూర్చ్ఛాశ్చ జయేదప్రవాతమతోఽన్యథా|| ప్రాగ్వాయురుష్ణోఽభిష్యందీ త్వగ్దోషార్శోవిషేకృమీన్| సన్నిపాతజ్వరశ్వాసమామవాయుం చ కోపయేత్|| యామ్యోఽసృగ్వాతకఫకృచ్ఛీతః స్వాదుకషాయకః| కషాయః పశ్చిమో రూక్షో లఘుర్నాతివిదహ్యతే|| వాతకృత్ కఫపిత్తఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహభ్రమాపాహః| స్నిగ్ధః శీతో లఘుఃసాత్మ్య ఉత్తరః షడ్రసోఽనిలః|| ఐశానః కటురూక్షోష్ణ ఆగ్నేయశ్చైవ మారుతః| అమ్లో విదాహీ నైఋత్యో వాయవ్యస్తిక్త ఉచ్యతే|| ఆతపో భ్రమతృట్స్వేదదాహమూర్చ్ఛావివర్ణతాః| కుర్యాత్పిత్తాస్రవహ్నీంశ్చ, ఛాయా త్వేతాన్వ్యపోహతి|| తమః కషాయకటుకం, జ్యోస్నా మధురశీతలా|| ఇతి|

Adhikarana saMgrahashlokaH (96) · Śloka 6

శూకశింబీజపక్వాన్నమాంసశాకఫలౌషధైః| వర్గితైరన్నలేశోఽయముక్తో నిత్యోపయోగికః||172|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచి తాయమష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానియో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

స0-సంప్రతి సుఖగ్రహణధారణార్థం సంగ్రహశ్లోకమాహ-స0-శూకధాన్యాదిభిర్వర్గితైః-వర్గీకృతైః, అయమన్నస్య లేశః-ఏకదశః స్తోకమాత్రో, నిర్దిష్టః| కింభూతః? నిత్యోపయోగో విద్యతే యస్య స నిత్యోపయోగికః, సదోపయోగవానిత్యర్థః| మాత్రాయోగక్రియాదేశకాలావస్థాదివిశేషాచ్చోక్తానామపి ద్రవ్యాణామన్యథాత్వం దృష్టం| యథా-"తిలశో నిషేవ్యమాణం విషమపి సంజాయతేఽమృతసమానం| భల్లాతకః సహ తిలైస్తత్కార్యపి కుష్ఠముపహంతి|| సంస్కారేణ లఘుభ్యః సక్తుభ్యః సిద్ధపిండికా గురవః| మరువాసిషు తు సాత్మ్యం దధిపీలుశమీకరీరాణాం|| ఘృతదుగ్ధైర్హేమంతే మందాగ్నిః కఫోత్తరో భవేత్ప్రాయః| దధిదుగ్ధం వాతఘ్నం తదజాతం వాతకృద్భవతి|| రేచనమపి చ క్షీరం గవ్యం సంగ్రాహి కస్యచిద్భవతి|" ఇతి| తస్మాదేవమాది స్వబుద్ధ్యైవోహ్యం| శాస్త్రకృతా తు గ్రంథగౌరవభయాత్స్పష్టం కృత్వా నోక్తం, ప్రదేశాంతరేషు యుక్త్యైవ ప్రతిపాదితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగాసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽన్నస్వరూపాదివిజ్ఞానీయోఽధ్యాయః షష్ఠః|| 96||